Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee

Mi wnawn ni symud ymlaen nawr at eitem 2, sef sesiwn i graffu ar waith Gweinidog y Gymraeg ac Addysg. Croeso mawr i'r sesiwn yma y bore yma. Allwch chi plis gyflwyno eich swyddogion, Jeremy, i ni ar gyfer y sesiwn?

Mae gyda ni Owain Lloyd a Bethan Webb, sydd yn uwch-swyddogion yn is-adran y Gymraeg.

Diolch yn fawr iawn. Croeso mawr i chi atom ni heddiw. Byddwn ni yn brin iawn o amser ac mae yna lot fawr iawn o bethau rŷn ni eisiau eu codi gyda chi, felly buaswn i'n erfyn ar y cychwyn am gynildeb neu fyrder—os yw hwnna'n air—gyda chwestiynau, ond hefyd gydag atebion, plis.

I droi'n syth felly at y cwestiynau, roeddwn i eisiau gofyn i chi, Weinidog, am rywbeth sydd wedi bod yn bwnc eithaf llosg, sef y ffaith na fydd y pas brechlyn ar gael yn Gymraeg. Ydy hynna'n codi unrhyw bryder i chi o ran hynny?

Mae'r gwaith yn digwydd ar hyn o bryd er mwyn sicrhau bod hynny yn newid. Felly, bydd hi ddim yn sefyllfa fydd yn gyfredol yn hir iawn bellach. Felly, ar hyn o bryd, mae amryw o gamau yn cael eu cymryd cyn eich bod chi'n cael y pas. Mae'r cam cyntaf yn dechrau, wrth gwrs, ar wefan Llywodraeth Cymru ac mae hynny wrth gwrs yn Gymraeg. Yr ail gam yw'r log-in ar gyfer y gwasanaeth iechyd ym mhob rhan o'r Deyrnas Gyfunol. Mae hwnnw a'r camau ar ei ôl, ar hyn o bryd, yn Saesneg, ond mae gwaith yn digwydd i gael fersiwn ddwyieithog o'r rhan o'r wefan NHS dŷn ni'n ei defnyddio ar draws y Deyrnas Gyfunol a'r pas ei hunan. Felly bydd y ddau gam hynny ar gael ymhen rhyw bythefnos, dwi'n credu, yn y Gymraeg hefyd. Y rhan fydd yn cymryd yn hirach, yn anffodus, i sicrhau ei bod yn y Gymraeg hefyd yw'r rhan log-in, ond mae gwaith datblygu'n digwydd yn y maes hwnnw beth bynnag, fel ein bod ni'n creu log-in pwrpasol i Gymru. Ac felly bydd hwnna, wrth gwrs, pan fydd hwnna'n cael ei lansio, ar gael yn Gymraeg.

Diolch yn fawr iawn i chi am egluro hynny i ni. Gan symud ymlaen at bwnc gwahanol, o ran mynd i'r afael ag anghydraddoldebau a chefnogi nodau llesiant, byddech chi’n gallu rhoi tair enghraifft benodol i ni, o ran beth fydd eich adran yn ei wneud er mwyn mynd i’r afael â’r heriau hynny, plis?

Wel, un o’r nodau llesiant yw Cymru gyda diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu, felly mae bron popeth rŷn ni’n ei wneud yn yr adran yn mynd i’r perwyl hynny. Beth rŷn ni eisiau ei weld, wrth gwrs, yw bod pawb yng Nghymru yn teimlo bod y Gymraeg yn perthyn iddyn nhw. Felly, mae hynny’n rhan sydd wir yn bwysig o’r gyfundrefn honno. Mae’r nod o sicrhau miliwn o siaradwyr ac, yn bwysig, dyblu defnydd hefyd ynghlwm wrth hynny, felly mae pob un o’r ymyraethau rŷn ni’n eu gwneud, mewn rhyw ffordd, yn cyfrannu tuag at y nod hwnnw.

Diolch. Ac os oes yna unrhyw enghreifftiau penodol iawn dŷch chi eisiau tynnu sylw atyn nhw, naill ai nawr neu yn ysgrifenedig ar ôl y sesiwn, buaswn i'n falch iawn o allu eu cael nhw.

Mae bron popeth byddwn ni'n ei drafod heddiw yn mynd tua'r nod hwnnw.

Iawn. Diolch yn fawr, Gweinidog.

Mi wnawn ni symud ymlaen yn syth felly at Tom Giffard, plis.

Diolch, Delyth. Good morning, everybody. Minister, I just wanted to ask you about the current impacts of COVID on the work you’re doing, particular on the network of partner organisations that support the Welsh language, and how you’re planning to mitigate them.

Mae'r impact wedi bod yn sylweddol. Mae'r gwaith rŷn ni'n ei wneud fel Llywodraeth, wrth gwrs, yn digwydd gydag ystod o bartneriaeth gydag amryw o fudiadau a sefydliadau ar draws Cymru ac, wrth gwrs, mae bron pob un, os nad pob un, wedi cael impact yn sgil COVID. Y llynedd yn benodol fe wnaeth fy rhagflaenydd, Eluned Morgan, gomisiynu un o is-grwpiau’r cyngor partneriaeth i edrych ar yr impact ar grwpiau cymunedol Cymraeg, er enghraifft—impact COVID ar y rheini. Wrth gwrs, mae’r dirwedd, y ffordd rŷn ni’n ymwneud gyda’n gilydd, wedi’i thrawsnewid gan COVID, ac mae lot o arloesi, wrth gwrs, wedi digwydd gan ein partneriaid ni yn y maes i allu darparu gwasanaethau a chefnogaeth i’n cymunedau ni mewn ffordd sy’n bwrpasol yn y cyd-destun newydd hwnnw. Ond beth sydd ei angen yn sicr, ac mae’r adroddiad hwnnw wedi’i gyhoeddi ac mae fy ymateb i iddo fe hefyd wedi’i gyhoeddi yn ystod yr haf—

Gweinidog, chi newydd fynd ar miwt. Chi'n ôl.

Ymddiheuriadau. Dwi ddim yn gwybod pam ddigwyddodd hynny. Mae'n amlwg angen gwneud dau beth, a dweud y gwir: sicrhau ein bod ni’n dal i gefnogi'r mudiadau i allu addasu yn sgil COVID, a hefyd, dwi’n credu, edrych ar fodel ychydig yn amgen i weithredu yn y dyfodol, ac yn y maes sefydliadau cymunedol symud i fodel o ymbweru cymunedol—rhywbeth fel community empowerment—lle mae gan y mudiadau rôl yn darparu capasiti yn y gymuned i bobl eraill allu defnyddio’r Gymraeg yn fwy aml. Felly, mae hynny’n rhan o’n hymateb ni fel Llywodraeth. Mae, wrth gwrs, ymateb ehangach yn yr adroddiad hwnnw a gyhoeddwyd yn yr haf.

Beth rŷn ni wedi hefyd gweld yng nghyd-destun COVID yw bod dull pobl o ymgymryd ac ymwneud gyda sut maen nhw’n dysgu Cymraeg wedi newid i raddau. Felly, cynyddodd ffigurau dysgu Cymraeg yn eithaf sylweddol wrth i’r ddarpariaeth symud ar-lein dros y flwyddyn ddiwethaf, a hefyd rŷn ni wedi bod, er enghraifft, yn rhedeg ymgyrchoedd i gefnogi rhieni i allu cynnal siwrnai ieithyddol eu plant nhw. Mae hynny wedi bod yn sialens, wrth gwrs, mewn amryw o gyd-destunau dros y cyfnod diwethaf. Ond rydw i hefyd yn moyn sicrhau yn y maes hwnnw bod yr arloesi rŷn ni wedi ei weld gyda rhai o’n partneriaid mwyaf yn cael ei gynnal mewn ffurf gwahanol. Rŷn ni wedi gweld yr Eisteddfod Amgen, rŷn ni wedi gweld Tafwyl yn symud ar-lein, felly mae amryw o bethau fanna hefyd. Dwi’n credu bod rôl o ryw fath i’r pethau hynny yn y dyfodol hefyd, bydden i’n meddwl.

Thank you. You talked a bit there at the end about online learning and digital learning of Welsh. Do you think that provision is currently adequate, not only for children, but for adult learners as well?

Rwy'n credu bod cynnig digidol sylweddol iawn gyda ni. Yn y flwyddyn hon, er enghraifft, rŷn ni’n gwario dros £3 miliwn ar ddarparu adnoddau a rhyw £1 miliwn ychwanegol ar adnoddau dwyieithog, a bydd canran o’r rheini’n ddigidol, wrth gwrs. Rŷn ni’n bwriadu gweithio gyda’r rhwydwaith genedlaethol ym maes addysg, ac mae hynny’n paratoi’n system addysg ni ar gyfer y cwricwlwm newydd. Rhan o waith y rhwydwaith honno yw rhannu gwybodaeth ar gomisiynu cynnwys ac, wrth gwrs, bydd cynnwys digidol yn rhan o hynny. Ynghyd â hynny, mae gyda ni ddarpariaeth eang iawn ar Hwb—rhyw 240, rwy'n credu, o raglenni pwrpasol ar gyfer dysgwyr fanna. Felly, rwy'n credu bod ystod o bethau eisoes yn eu lle sydd yn sylweddol iawn. Ond eto, jest i ategu beth y gwnes i ei ddweud eiliad yn ôl, edrychwch ar waith y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, er enghraifft, dros y flwyddyn ddiwethaf, symud eu gwaith ar-lein, mae'r ymateb i hwnnw wedi bod yn gadarnhaol iawn o ran ymestyn y cwmpas o bobl sy'n gallu dod i'r Gymraeg, cael cyfleoedd ehangach i ddysgu'r Gymraeg. Felly, mae hwnnw wedi bod yn ddiwygiad pwysig iawn, byddwn i'n ei ddweud. Maen nhw hefyd yn gwneud gwaith gyda Say Something in Welsh a Duolingo, er enghraifft, felly pethau eithaf arloesol, rwy'n credu, ar gyfer sicrhau mynediad i oedolion i wersi Cymraeg, hefyd.

So, just to follow up on that, you spoke about the existing education sector and Hwb and these things, which I think covers the children aspect. I think you only mentioned Say Something in Welsh and Duolingo as provisions for adult learning, do you think that is, perhaps, adequate, or is there more?

Na, jest rhag ofn bod camddeall, mae gyda ni ganolfan ddysgu addysg i oedolion sydd yn gweithio gyda Say Something in Welsh a Duolingo, ond yn darparu ystod eang iawn o ddarpariaeth addysg i oedolion, a gwaith yn ganolfan sydd wedi symud ar-lein dros y flwyddyn ddiwethaf i raddau helaeth iawn, a dyna lle rôn i'n pwysleisio mae'r arloesi a'r ehangu darpariaeth wedi digwydd. Gallwn ni rannu ffigurau gyda chi; maen nhw wedi cael eu cyhoeddi gan y ganolfan ddysgu—ffigurau ynglŷn â'r rhifau o bobl sydd wedi bod yn ymgymryd. Mae'r rhifau wedi cynyddu'n sylweddol iawn dros y flwyddyn ddiwethaf.

Buasai hynny'n grêt, os ydych chi'n gallu.

To what extent do you think those interventions and investments to increase the daily use of the Welsh language are having the desired effect?

Wel, beth rwyf eisiau—. Mae eich cwestiwn chi'n mynd i graidd fy mhrif flaenoriaeth i, os gallaf i ei ddodi yn y ffordd honno, sef bod pob ymyrraeth rŷn ni'n ei wneud fel Llywodraeth, a gofyn i'n partneriaid ei wneud hefyd, yn cynyddu defnydd y Gymraeg. Felly, chi'n gwybod, mae'r Gymraeg yn iaith fyw, mae'n iaith gymunedol, mae'n bwysig ein bod ni nid jest yn cynnal hynny, ond yn ehangu'r defnydd go iawn bob dydd. Felly, rwyf eisiau sicrhau bod pob peth rŷn ni'n ei wneud fel Llywodraeth yn cael ei asesu gyda'r llinyn mesur hwnnw.

Rwyf wrthi'n comisiynu darn o waith ar gynllun grantiau hyrwyddo'r Gymraeg i sicrhau ein bod ni'n edrych ar beth mwy y gallwn ni ei wneud yn y maes hwnnw i yrru defnydd o'r Gymraeg. Felly, bydd datganiadau pellach yn dod yn sgil hynny, ond y peth sydd wir yn bwysig yw edrych ar ganlyniadau yr ymyraethau. Rwy'n atebol i'r Senedd fel Llywodraeth ac fel Gweinidog, nid jest am yr hyn rŷn ni'n ei wario ar bethau, ond yr impact mae hynny'n ei gael: a ydy'r ymyraethau yma'n cael y canlyniadau rŷn ni'n eu disgwyl? Felly, dyna fy mhrif flaenoriaeth i.

Os edrychwch chi ar bethau fel siarter iaith a'r prosiect ARFer, sydd yn gweithio gyda'r gwyddorau ymddygiadol i hybu defnydd y Gymraeg mewn gweithleoedd, fel enghraifft, mae'r pethau yna wir yn cael impact, ond rwyf eisiau gyrru lens ehangach dros bob ymyrraeth rŷn ni'n ei wneud i sicrhau eu bod nhw'n gyrru defnydd yn y pen draw.

And—

Sori, jest i dorri ar draws am funud, Tom. O ran yr arolwg defnydd iaith, does dim cynnydd wedi bod ers yr arolwg diwethaf. Ydy hwnna'n peri gofid i chi?

Wel, mae'r canlyniadau yn gyffredinol yn gadarnhaol yn yr arolwg hynny. Os edrychwch chi ar yr arolwg blynyddol, mae'r ffigurau siaradwyr Cymraeg wedi cynyddu'n sylweddol iawn. Fel rŷch chi'n gwybod, fel Llywodraeth, rŷn ni'n dibynnu ar ystadegau'r cyfrifiad fel rheini rŷn ni'n atebol iddyn nhw, achos maen nhw efallai'n fwy pwrpasol at y nod hwnnw. Ond hyd yn oed yn yr arolwg defnydd iaith, mae patrwm positif, ac yn yr arolwg blynyddol hefyd.

Diolch. Sori, Tom, nôl atoch chi, os oes gennych chi unrhyw beth arall i'w ofyn.

No, no problem. Just one final question from me on this. You mentioned there about workplace Welsh, so I wondered if you could tell me what the opportunities and challenges are that you think are presented by workplace Welsh, and in particular reference the public and private sector and how they might differ.

Wel, rwy'n credu bod amryw o sialensau. Y peth cyntaf i'w ddweud yw bod lot o arfer dda, so mae pethau y gallwn ni eu dysgu oddi wrth weithleoedd sydd yn gwneud gwaith da iawn yn y maes hwn. Cymerwch y safonau, er enghraifft. So, mae lot o lwyddiannau'r safonau wedi bod ym maes cynllunio'r gweithlu, hynny yw, sicrhau bod gweithlu ar gael sy'n darparu gwasanaethau i'r cyhoedd yn y Gymraeg. Felly, mae stwff da wedi digwydd fanna, rwy'n credu, sydd yn gallu dangos enghraifft i ni.

Rwyf hefyd yn moyn deall yn well, efallai, beth yw'r daith iaith mae sefydliadau yn y cyd-destun hwn sy'n ddarostyngedig i'r safonau—beth yw'r sialensau? Beth yw'r sialensau maen nhw'n eu hwynebu i ddarparu gwasanaethau yn y Gymraeg a'r sialensau gweithlu? Rwyf i wedi bod yn trafod hyn gyda'r comisiynydd yn ddiweddar i weld os bydd y comisiynydd yn barod i wneud darn o waith yn y maes hwnnw fel ein bod ni'n deall lle mae'r arfer da, deall mewn mwy o fanylder lle mae'r rhwystredigaethau a beth wedyn gallwn ni fel Llywodraeth ei wneud i gefnogi busnesau, i gefnogi mudiadau ar y siwrne hwnnw. Ond mae gyda ni eisoes ymyraethau penodol iawn fel Helo Blod, Helo Blod Lleol, sydd yn cefnogi busnesau—roeddech chi'n gofyn am y sector breifat—i ddarparu gwasanaethau ac ati yn y Gymraeg, felly mae pethau eisoes ar waith.

Diolch am hwnna, Weinidog. Tom, os dŷch chi'n hapus, cyn inni symud ymlaen at Alun Davies, rwy'n meddwl yr oedd gan Heledd Fychan gwestiwn atodol.

Diolch, dim ond o ran effaith y pandemig. Yn amlwg, mi oedd yna bwyslais yn eich ymateb o ran y digidol a'r arlwy digidol. Un o'r cwestiynau sydd gen i ydy o ran effaith y pandemig ar y rheini heb fynediad i'r digidol ac os oes yna bryder gennych chi o ran yr effaith ar y Gymraeg yn yr ardaloedd hynny ac oes yna waith ymchwil yn mynd rhagddo i ddeall effaith y pandemig? Ac yn amlwg, rydyn ni'n dal yng nghanol y pandemig, dydy o ddim drosodd eto, ond i ddeall yr effaith hwnnw ar ardaloedd, efallai, lle dydy'r digidol ddim wedi bod yn opsiwn iddyn nhw.

Wel, wrth gwrs, mae'r pethau roeddwn i'n eu disgrifio nawr yn enghreifftiau efallai o'r arloesi sydd wedi gorfod digwydd yn y maes digidol yn y flwyddyn ddiwethaf, ond mae'r adolygiad roeddwn i'n sôn amdano fe'n gynharach ar yr impact ar sefydliadau cymunedol—wrth gwrs, mae hynny'n rhan hollbwysig o hyn. Mae pobl wedi bod yn derbyn gwasanaethau a chefnogaeth wyneb yn wyneb gyda gwaith y mentrau iaith ac ati, felly mae'r dadansoddiad hwnnw eisoes wedi ei wneud a dyna oeddwn i'n sôn amdano fe yn gynharach am sut ŷn ni'n dysgu rhai o'r gwersi yn y flwyddyn ddiwethaf a symud i fodel efallai ychydig yn wahanol. Ond hefyd, rwy'n siŵr y gwnawn ni ddod ymlaen i siarad am hyn, beth oedd yn gwbl glir yng nghyd-destun COVID o'r cychwyn cyntaf oedd yr impact ar gymunedau, o bobl yn gweithio o adref, patrymau gwaith yn newid er enghraifft. Mae amryw o gyfleoedd, gyda llaw, i ni o ran y Gymraeg yn y datblygiad hwnnw, ond yn amlwg sialensau hefyd, ac rŷn ni wedi bod yn ymateb fel Llywodraeth i hynny dros yr haf, fel ŷch chi'n gwybod.

Diolch am hynny. Symud ymlaen at Alun Davies.

Diolch yn fawr, a diolch i chi, Gweinidog. Roeddwn i'n croesawu eich penodiad. Mae'n anodd ambell waith fel cyn-Weinidog, wrth gwrs, dŷch chi'n gweld pwy bynnag sy'n eich dilyn chi a dwi wedi bod yn impressed gyda'r ffordd mi wyt ti wedi bod yn siarad ar ôl dy benodiad a chyn hynny hefyd. Dwi eisiau gofyn i ti, os caf i Jeremy, am dy farn am y strategaeth. Dwi wedi darllen y rhaglen waith mi wnest ti ei chyhoeddi ym mis Gorffennaf, mae'n rhaglen digon swmpus, so rwy'n cymryd dŷch chi heb gael lot o amser i ystyried hynny cyn iddi hi gael ei chyhoeddi ac rwy'n cymryd mi fyddi di yn dychwelyd ati hi yn ystod y flwyddyn yma. Ond pan wnes i lansio’r strategaeth a'r nod o greu miliwn o siaradwyr, roedd yna ddau beth wnes i eu lansio. Yn gyntaf, y targed, ac yn ail, y strategaeth. Ers i fi adael y swydd, mae'r Llywodraeth wedi cadw at y targed ond wedi gollwng y strategaeth wnes i ei lansio, a dwi'n siomedig iawn gyda hynny a dwi'n siomedig gyda'r ffordd mae'r polisi wedi datblygu yn ystod y rhai blynyddoedd diwethaf. Beth oedd dy farn di o'r strategaeth wnes i lansio a beth ydy'r gwendidau roeddet ti'n eu gweld yn y strategaeth?

Wel, yr hyn rwyf i eisiau sicrhau yw ein bod ni'n dal yn atebol am sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y targed. Dyna'r prif nod sydd gyda fi fel Gweinidog, ac mae cyfle gyda ni yn hyn o beth, rwy'n credu, bod portffolios yr iaith Gymraeg ac addysg wedi dod at ei gilydd.

Rwy'n cytuno â hynny.

Mae hynny'n rhoi cyfleoedd newydd i ni i allu delio â rhai o'r ffiniau portffolios hynny sydd, wrth gwrs, fel ŷch chi'n gwybod, yn gallu bod yn sialens o bryd i'w gilydd. Felly, mae'r pwyslais, rwy'n credu, ar y system addysg yn bwysig iawn, mae'r pwyslais ar addysg gynnar yn bwysig iawn hefyd. Mae gennym ni amcanion, fel rŷn ni wedi gosod yn y rhaglen waith, sydd yn heriol yn y maes hwnnw. Ond, fel roeddech chi'n dweud o ran pan roeddech chi'n Weinidog, mae'r pwyslais ar hwnnw yn bwysig iawn o ran gyrru mynediad at y system addysg a gyrru'r gallu i drosglwyddo'r iaith yn hwyrach mewn bywyd. Mae'r cysylltiad addysgu yn y cyfnod hwnnw'n bwysig iawn. Felly, mae amryw o bethau, rwy'n credu, sy'n parhau o'r strategaeth honno, ac mae'n bwysig ein bod ni'n edrych, o bryd i'w gilydd, ar y cyfeiriad.

Mae amryw o adolygiadau wedi bod yn ddiweddar ar ddefnydd iaith, ac ati, felly mae'n dangos rhywfaint o gynnydd, ond fel rwy'n dweud, yr hyn rwy'n gweithio tuag ato fe yw sicrhau ein bod ni'n ymateb i ganlyniadau'r cyfrifiad. Pan gawn ni ganlyniad y cyfrifiad, rwy'n credu y bydd yn gyfle inni edrych eto ar lle ydyn ni o ran y llwybr a'r taflwybr, ac efallai bydd angen newid eto yn sgil hynny.

Y peth oedd wedi fy nharo i—. Diolch am hynny. Dwyt ti heb ateb y cwestiwn yn llawn, wrth gwrs, ond gwnaf i ddim mynd ar ôl hynny. Ond, yn y rhaglen gwaith, mae gen ti areas of action—rwy'n darllen hwn yn Saesneg yn fan hyn. Y gweithred cyntaf sydd yn fan hyn yw sefydlu a chefnogi comisiwn i gryfhau sefyllfa'r Gymraeg fel iaith gymunedol. Ac mi wyt ti, wrth ateb Tom, wedi sôn am yr iaith fel iaith gymunedol, a chryfder a phwysigrwydd hynny. Ond mi wyt ti'n gwybod o dy gefndir dy hunan, a dwi'n gwybod, ac mae pob un ohonon ni sy'n defnyddio'r Gymraeg yn gwybod, bod hynny ddim yn wir mewn mannau lle oedd hi'n arfer bod yn wir—bod yr iaith ddim yn iaith gymunedol mewn sawl man. Ac mae Cwm Tawe ac ardal Gŵyr yn rhan o'r ardal lle rŷn ni wedi colli'r Gymraeg fel iaith gymunedol. Felly, beth ydy gwaith y comisiwn yn mynd i fod? Pa fath o gomisiwn? Beth yw dy weledigaeth am y comisiwn ar hyn o bryd?

Wel, mae gennym ni amryw o ymyrraethau—. Efallai caf fi sgwrs bellach gyda chi yng nghyd-destun Cwm Tawe; fel rhywun sy'n byw yn agos iawn iddo fe, dwi ddim cweit yn cytuno gyda beth rydych chi wedi ei ddweud yn y cyd-destun hwnnw, gyda llaw. Ond dyw'r darlun, wrth gwrs, ddim yn gytbwys ar draws Cymru. Mae'r polisi o ran y comisiwn, sef un o'r pethau y gwnaeth Simon Brooks argymell yn ei adroddiad e, yn rhan o becyn ehangach o ymyrraethau. Felly, dwi ddim yn dweud am eiliad mai comisiwn yw'r ateb i'r sialens, ond mae cael dealltwriaeth o'r impact economaidd ar y Gymraeg, impact patrymau socioeconomaidd ar y Gymraeg a'r cyd-destun ehangach yn bwysig i ni yn y cyd-destun hwn.

Mae'r ymyrraethau rŷn ni wedi bod yn eu trafod eisoes o ran cynllunio, o ran trethu, o ran cefnogaeth i'r system o ran perchnogaeth tai, ac ati—mae rhai o'r rheini'n ddigon heriol i'w delifro, fel rydych chi'n gwybod. Ond mae'n rhaid bod sail i hynny hefyd yn y dyfodol o ddealltwriaeth fwy manwl, buaswn i'n dweud, am rai o'r impacts hyn, er mwyn ein bod ni'n osgoi'r hyn sy'n risg eithaf sylweddol yn y maes hwn—ac mae Simon Brooks ei hun yn dweud hwn—sef y syniad yma o unintended consequences. Dyw'r ymyrraethau sydd efallai'n edrych yn fwyaf tebygol o gael yr ymateb cywir ddim wastad yn gwneud hynny. Felly, mae angen sicrhau ein bod ni'n osgoi hynny.

Diolch am hynny. Mae hynny'n help mawr. Felly rydych chi'n gweld y comisiwn yma fel sefydliad cynllunio iaith.

Dwi ddim yn ei weld e fel sefydliad; dwi'n ei weld e fel grŵp o bobl sy'n mynd i'n cynghori ni. Dwi ddim yn gweld sefydliad gydag adeilad—

Wel, pa bynnag iaith rydyn ni'n defnyddio—grŵp o bobl sy'n cynllunio iaith.

Mae'n gyfraniad at hynny, yn sicr.

Felly, dydych chi ddim yn gweld unrhyw rôl ehangach i'r Llywodraeth i hybu'r defnydd o'r Gymraeg.

Ydw, yn sicr.

Sut ydych chi'n mynd i wneud hynny?

Dwi ddim eisiau rhoi ymateb hir iawn, ond gwnaf i jest ddweud hyn: mae'r syniad o hybu wedi bod yn syniad cyfforddus iawn, ar un lefel. Hynny yw, mae'n syniad eang iawn, a dyw e ddim yn benthyg ei hun i fod yn sbesiffig o ran ymyraethau strategol a dyw e ddim yn benthyg ei hun i'r gwaith o fod yn atebol ichi fel pwyllgor a'r Senedd. Mae'n well gen i edrych ar yr ymyraethau unigol. So, os ydyn ni'n sôn am gynyddu addysg Gymraeg, dyna beth yw'r nod. Os ydyn ni'n sôn am gynyddu addysg i oedolion, dyna beth yw'r nod. Os ydyn ni'n sôn am ofodau uniaith Gymraeg, dyna beth yw'r nod. Felly, dwi'n credu bod angen edrych arno fe ar un lefel mwy manwl na hynny.

Ocê. Dwi ddim eisiau treulio'r bore i gyd ar hyn, ond dwi ddim yn credu bod y math o gomisiwn rydych chi wedi'i ddisgrifio wrth ateb y cwestiwn yn un sy'n mynd i gyfrannu beth dŷn ni ei angen o ran cynllunio iaith ar hyn o bryd, ond mae'n bosibl dod nôl at hynny yn nes ymlaen.

Fel Gweinidog, beth welais i oedd gormod o fiwrocratiaeth ynglŷn â safonau. Roeddwn i'n gweld y safonau fel peth iawn, ond roeddwn i'n gweld ein bod ni'n adeiladu llu o strwythurau biwrocrataidd nad oeddent yn cyfrannu at y defnydd o'r Gymraeg i gefnogi'r safonau. Doeddwn i ddim yn gweld y safonau fel pethau yr un mor bwysig ag y mae rhai pobl yn eu gweld nhw. Beth ydy dy farn di amboutu llwyddiant neu ddiffyg llwyddiant y safonau, wrth wneud dau beth: yn gyntaf, creu hawliau newydd i ni ddefnyddio'r Gymraeg, ac yn ail, y ffordd y mae'r Llywodraeth neu'r comisiynydd, sut bynnag rŷch chi eisiau ateb y cwestiwn, yn gweinyddu y safonau?

Yr ateb cyflym yw ei fod e'n creu hawliau newydd, ac mae lle i wella sut mae'r safonau yn cael eu gosod. So, dyna'r ateb syml. Beth dwi eisiau bod yn glir—fel roeddwn i'n sôn eisoes ynglŷn â'r defnydd, rwyf eisiau deall sut mae'r safonau sydd eisoes wedi cael eu gosod yn helpu siaradwyr i ddefnyddio mwy o'r Gymraeg. Felly dyna, rwy'n credu, yw'r nod. Does neb yn moyn gweld hawliau ar bapur; mae pawb yn moyn gweld hawliau ymarferol, sy'n arwain at ddefnydd ehangach o'r Gymraeg. Dyna'r prif nod yn fy marn i. Rwyf wedi cael trafodaethau gyda’r comisiynydd am hyn, ac mae'r darn o waith ynglŷn â deall mwy am yr impact ar ddefnydd yn bwysig, a hefyd y daith iaith roeddwn i'n sôn amdani yn gynharach. Felly, rwy'n awyddus iawn i gael y ddau beth hynny wedi eu ffocysu arnyn nhw.

O ran y system a'r broses o osod safonau, rwy'n credu bod lot o ffyrdd y gallem ni wella ar y broses honno. Y weledigaeth wreiddiol, fel rŷch chi'n amlwg yn gwybod, oedd bod lefelau o ofyniad yn cael eu dodi ar gyrff penodol fel eu bod nhw'n gallu mynd ar siwrnai ieithyddol, os hoffwch chi. Mae tensiwn rhwng hynny a'r syniad o hawliau cyson ar draws sector, sef beth mae'r comisiynydd yn hanesyddol wedi'i flaenoriaethu, ond canlyniad hyn yw gap rhwng yr hawl a'r ddarpariaeth ar lawr gwlad. Felly, dyna pam mae deall pethau sy'n rhwystredigaethau go iawn i fudiadau a chwmnïau a sefydliadau allu darparu gwasanaethau yn y Gymraeg—dyna pam mae hynny mor bwysig.

Rwy'n credu hefyd bod gwaith y gallwn ei wneud, a rwyf wedi trafod hyn gyda'r comisiynydd, i symleiddio'r broses mewn amryw ffyrdd. Mae lot o bethau sydd ddim yn gallu cael eu symleiddio achos maen nhw yn y Ddeddf, ond mae'r broses o ymchwiliadau ac wedyn y gwaith mae'r Llywodraeth yn gorfod ei wneud gyda'r sectorau i gael gwaith mwy manwl yn hynny o beth yn creu risg sylweddol iawn o ddyblygu mewn amryw o gyrff, a'r cyrff sydd yn disgwyl wedyn eu bod nhw'n cael eu darostwng i'r safonau. Ac mae'r gap yn gallu bod yn eithaf sylweddol. Felly rwy'n credu bod lot mwy o waith y gallem ni ei wneud i sicrhau bod y broses honno'n symlach.

Dwi'n falch clywed hynny. Yr ail beth roeddwn i eisiau dychwelyd ato oedd rôl y Llywodraeth—

Yn fyr, os gallwch chi, Alun.

Ie. Roeddem ni'n glir yn gyhoeddus, wrth lansio'r rhaglen, bod targed 'Cymraeg 2050' yn darged i newid pethau, ac i newid y Llywodraeth hefyd. Beth wnes i ddim ei wneud yn gyhoeddus ar y pryd—doeddwn i ddim yn teimlo fel Gweinidog fy mod i'n gallu dweud hyn—oedd sôn am y diffyg cefnogaeth tu fewn i'r Llywodraeth am y nod, a'r diffyg cefnogaeth yn dy adran di, yr adran addysg. Fel cyn-Weinidog addysg fy hun, roeddwn i'n cael y math yma o drafodaeth. Felly, beth wyt ti'n gallu ei wneud i newid agweddau negyddol tu fewn i'r Llywodraeth? A sut wyt ti'n teimlo rwyt ti'n gallu sicrhau bod y newid dŷn ni i gyd eisiau ei weld i gyrraedd y targed yn un y bydd y Llywodraeth i gyd yn cyfrannu ato?

Y peth cyntaf i'w ddweud yw ei fod e'n bwysig i osod y nod hwnnw; so, mae hynny yn sicr wedi digwydd. Fe wna i efallai son am yr elfen weinidogol ac mi wna i ofyn i Owain a Bethan am sylwadau efallai o ran sut mae'r gwasanaeth sifil yn ymateb i hynny. Felly, fel rŷch chi'n cofio, roedd y Prif Weinidog yn ei faniffesto arweinyddol yn glir am brif-ffrydio'r Gymraeg yng ngwaith y Llywodraeth. Beth mae hynny'n ei olygu? Mae'n sicr yn golygu mwy—. Wel, dyw e ddim yn golygu diwylliant o jest cydymffurfiaeth—'dyma'r cynllun, dyma'r blwch ar y diwedd sy'n gofyn os ydych chi wedi ystyried yr effaith ar y Gymraeg'. Nid dyna'r diwylliant rŷn ni'n sôn amdano yma o gwbl. Mae'n ddiwylliant lot fwy integredig lle mae impact polisi ar y Gymraeg, positif a negyddol, yn cael ei gysidro o'r cychwyn cyntaf. Dyna'r nod.

Gwaith Prosiect 2050 o fewn y Llywodraeth—dyna beth yw pwrpas hynny, sicrhau bod cefnogaeth yn digwydd ym mhob portffolio i allu gyrru gwaith i gyrraedd y strategaeth yn ei flaen. Felly, mae gwaith yn digwydd gyda bron pob portffolio. Gallwn ni eu trafod nhw, os oes amser, Cadeirydd. Rwy'n hapus i ateb cwestiynau penodol arnyn nhw. Ond mae hyn yn digwydd ym mhob portffolio. Yr hyn sydd angen digwydd—a hwn yw'r sialens mwyaf—yw newid diwylliant fel eich bod chi'n symud o fyd lle mae edrych ar yr effaith ar y Gymraeg yn digwydd ar ôl i'r polisi gael ei ddatblygu i system lle mae hynny'n digwydd reit ar y cychwyn. Rwy'n credu ein bod ni ar y siwrne honno, yn sicr. Mae lot mwy i'w wneud, wrth gwrs, ond fe wna i ofyn i Owain, efallai, am ei sylwadau o ran y gwasanaeth sifil ac ati.

Diolch, Weinidog. Mae'r Gweinidog wedi sôn yn barod am rai o'r pethau mewnol yr ydyn ni'n eu gwneud, ond i ateb dy gwestiwn di, yn sicr mae yna le i wella. Fel y cyfarwyddwr newydd, dwi'n meddwl bod yna gyfle gyda'r ffaith ein bod ni wedi dod â'r portffolio at ei gilydd, bod yr iaith Gymraeg a'r adran addysg yn un. Mae hynny'n hollbwysig—bod y tîm sy'n gweithio i fi yn sylweddoli pwysigrwydd hynny, a'n bod ni'n edrych ar sut rydyn ni'n gallu bwrw ymlaen gyda'r cynllun. So, yn sicr mae yna lot fwy i'w wneud, ond fel oedd y Gweinidog yn sôn, mae yna strwythurau mewnol i sicrhau hynny. Ond mae'n rhaid i ni edrych ar adrannau eraill a sicrhau bod pawb yn rhwyfo yn yr un cyfeiriad. Felly, byddwn i'n cytuno â hynny.

Diolch yn fawr iawn. Fe wnawn ni symud ymlaen ychydig. Dwi'n meddwl bod gan Carolyn gwestiwn atodol yn y maes yma—wel, y maes cyffredinol yma.

Thank you. The funding to expand Welsh-medium provision in early years has been really welcome. Would you look at the Learner Travel (Wales) Measure 2008 as well, to see if you could change that and maybe make some funding available? When there are choices as parents, as to whether you send your child to English medium or Welsh medium, especially in north-east Wales as well—. You know, if you don't speak English at home, but there's free transport to the nearest Welsh-medium school—. And also, when they go on to high school as well, that can make a difference. It can be that the only time that young people are immersed in the Welsh language is at school. So, if there's free school transport to the nearest provision, I think that could make a difference.

Ie, yn sicr, mae'r cwestiwn o leoliad yn bwysig. Rwyf wedi sôn mewn cyd-destunau eraill bod y nod o ran rhifau yn bwysig, ond mae'r nod darpariaeth ddaearyddol yn bwysig hefyd wrth edrych ar gynllunio addysg. Mae cyfle nawr wrth bod ffynhonnell gyfalaf ar gyfer ysgolion cyfrwng Cymraeg yn y don newydd o ysgolion yr unfed ganrif ar hugain yn dod ar yr un pryd â'r cynlluniau strategol newydd. Felly, mae cyfle i gydlynu'r ddau beth o ran gweledigaeth a darpariaeth ac ariannu.

O ran y cwestiwn penodol ar y Mesur teithio, mae yna adolygiad yn digwydd ar hyn o bryd. Nid yn fy mhortffolio i mae hynny—mae ym mhortffolio'r adran newid hinsawdd, oherwydd dyna lle mae trafnidiaeth. Ond mae gwaith yn digwydd ar hyn o bryd i edrych ar effaith y Mesur, a newidiadau posib i hwnnw.

Diolch, Gweinidog. Fe wnawn ni symud ymlaen nawr at Heledd Fychan.

Diolch yn fawr iawn. Jest i ddilyn y thema yna o ran cynlluniau strategol y Gymraeg, o edrych ar bob cyngor sir yng Nghymru, mae yna anghysondeb, wrth gwrs, yn sut maen nhw'n mynd ati i wireddu'r targed o filiwn o siaradwyr. Pa ddylanwad neu ymyrraeth sydd gennych chi o ran gallu sicrhau bod y cynghorau sir yn cefnogi'r targed o filiwn o siaradwyr mewn ffordd sydd wirioneddol ddim fel tic mewn bocs?

Gwnaf ofyn i Bethan roi mwy o fanylion am sut mae'r broses yn gweithio ar lawr gwlad, ond mae proses yn bodoli. So, ar hyn o bryd, fel ŷch chi'n gwybod, mae cynghorau’n gweithio ar eu cynlluniau, mae deialog yn digwydd gyda Llywodraeth Cymru yn hyn o beth, a hefyd mae sesiynau i adeiladu ymwybyddiaeth a chapasiti yn y system i allu bod yn uchelgeisiol o ran sut mae'r cynlluniau yn cael eu darparu. Wedyn—rwy'n credu erbyn diwedd mis Ionawr—rwy'n disgwyl i gael rheini wedi cael eu cyflwyno inni fel Llywodraeth i ni gael eu hystyried nhw ar yr amser hwnnw i sicrhau eu bod nhw'n ddigon uchelgeisiol. Felly, mae'r system honno eisoes yn ei lle ac mae'n gweithredu, ond gwnaf i ofyn i Bethan efallai roi mwy o fanylion am hynny.

Ie, yn ategol i'r hyn mae'r Gweinidog wedi'i ddweud, mae gennym ni dîm penodol sy'n gweithio efo awdurdodau lleol ar draws Cymru. Rydyn ni'n cynnig cefnogaeth. Rydyn ni wedi creu llawer o sesiynau ar-lein o ran hyfforddiant mewn cynllunio ieithyddol ac yn y blaen, ac rydyn ni wedi rhoi lot o gefnogaeth fel maen nhw'n datblygu cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg newydd 10 mlynedd. Mae yna hefyd fforwm addysg iaith Gymraeg ym mhob un sir ac maen nhw wedi datblygu llawer dros y ddwy flynedd diwethaf, ac mae yna lot o arfer da. Mae yna bartneriaid defnydd iaith—penaethiaid ysgolion a'r gymuned ehangach—yn mynd i'r trafodaethau yna.

Mae yna lot o waith i'w wneud yn dal i fod, fel mae'r Gweinidog ac Owain wedi dweud, ond dwi wedi gweld newid sylweddol mewn agweddau awdurdodau lleol, a hyd yn oed yng nghanol y pandemig roedd y fforymau iaith addysg yn dal i fwrw ymlaen. Felly, dwi'n meddwl bod ieithwedd yn ddrafftiau'r WESPs/CSCA dwi wedi'u gweld—mae'r ieithwedd yn bositif ac mae yna wir awydd i symud hwn ymlaen a gweithio mewn partneriaeth.

Ond beth ydych chi'n gallu ei wneud os dydyn nhw ddim wedi cyrraedd y targedau cychwynnol hynny felly—y targedau gwnaethon nhw eu gosod fel rhan o gyrraedd y targed miliwn o siaradwyr? Oes yna unrhyw beth mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei wneud os nad ydy awdurdodau lleol wedi cyrraedd y targedau cychwynnol hynny?

Dyna pam gwnaethon ni adolygu'r rheoliadau CSCA. Felly, mae'r rheoliadau newydd yna wedi dod i rym, y rheoliadau newydd sydd yn bwrw'r strategaethau newydd 10 mlynedd yn eu blaenau. Felly, rydyn ni wedi edrych ar beth ydy'r targed yn y taflwybr, sef 30 y cant. Ac felly, rydyn ni wedi rhoi targed penodol yn y CSCA newydd i bob sir, ac maen nhw wedi ymrwymo i'r targedau hynny. Ac felly, dyna beth fydd yn cael ei ymgynghori arno yn ystod yr hydref.

Wedyn, mi fydd gennych chi fwy o bwerau a grym felly os nad ydy'r targedau hynny—i'r Llywodraeth fedru ymyrryd mewn siroedd penodol?

Byddwn ni'n monitro yn flynyddol. Mae gennym ni dashboard newydd rydyn ni wedi'i greu. Felly, byddwn ni'n gweithio efo'r siroedd i sicrhau bod y targedau yna yn cael eu cyrraedd.

Diolch yn fawr iawn am hynny. Pan fyddwch chi wedi cael y data nôl o ran sut rydyn ni'n mynd ati efo'r targedau cychwynnol hynny, ydych chi'n meddwl bod y targed o filiwn o siaradwyr yn dal yn realistig, Weinidog?

Ydw. Mae'n uchelgeisiol, fel roedd e o'r cychwyn cyntaf pan wnaeth Carwyn Jones ac Alun Davies ei lansio fe, ond dyna'r bwriad—sicrhau bod y system yn ymateb i'r lefel hwnnw o uchelgais. Mae'r ffigurau rydym ni'n eu gweld yn yr adolygiadau diweddar yn gadarnhaol. Fel rwy'n dweud, bydd angen edrych ar hyn eto yn sgil canlyniadau'r cyfrifiad pan gân nhw eu cyhoeddi rhywbryd flwyddyn nesaf, diwedd flwyddyn nesaf. Bydd yn rhaid edrych ar y sefyllfa yr amser hwnnw, ond dwi'n credu ei fod e'n realistig, er ei fod yn uchelgeisiol.

Wnaethoch chi sôn, o ran y Gymraeg a chymunedau, ynglŷn â phwysigrwydd y ddarpariaeth ddaearyddol o ran ysgolion hefyd. Pa ddylanwad ydych chi'n gallu ei gael ar lywodraeth leol o ran y lleoliadau hynny? Ydych chi'n hyderus bod ein cynghorau sir ni ddim jest yn ateb y galw, ond yn gweithredu i greu a thyfu'r galw ar y funud?

O ran darpariaeth addysg Gymraeg?

Ie.

Dyna'r sifft, dwi'n credu, roedd Bethan yn sôn amdano o ran y lefel o uchelgais. Mae'r cwestiwn yna yn mynd at ganol y sialens, onid yw e? Efallai nad yw rhai, wrth gwrs, wedi cyrraedd at ateb y galw presennol, ond beth sydd angen ei wneud ydy creu'r galw, a dyna rwy'n credu yw'r sifft sydd wedi bod yn digwydd yn y cyfnod diweddar.

Diolch yn fawr. Os caf, o ran y Gymraeg a cymunedau, yn amlwg, un o'r materion mawr ydy ail gartrefi mewn cymunedau Cymraeg eu hiaith. Dwi'n gwybod bod yna lot fawr o drafod wedi bod am hyn yn barod yn y Senedd, ond beth ydych chi'n gweld fel y camau gweithredu y byddwch yn eu cymryd?

Wel, rydym ni'n cymryd nhw eisoes. Felly, rydym ni wedi bod yn gweithio dros yr haf i edrych ar gymunedau lle gallwn ni dreialu rhai o'r ymyraethau rydym ni wedi bod yn edrych arnyn nhw. Mae trafodaethau cadarnhaol iawn wedi bod yn digwydd rhwng swyddogion ac ardaloedd lleol ynglŷn â hynny. Bydd y Gweinidog Newid Hinsawdd yn gwneud datganiad ar leoliad peilot yn fuan ar hwnnw. Rydym ni hefyd wedi bod yn ymgynghori dros yr haf, fel rŷch chi'n gwybod—mae'r ymgynghoriad dal ar agor—ynglŷn â newidiadau trethi lleol, i sicrhau bod gan gynghorau fwy o arfau, os hoffech chi, o ran trethi, i ddelio â rhai o'r sialensiau hyn. Rydym ni hefyd wedi bod yn adolygu'r canllawiau cynllunio i sicrhau bod mwy o flaenoriaeth i'r Gymraeg yn rhai o'r penderfyniadau mae cynghorau yn eu cymryd, ac rydym ni hefyd wedi bod yn comisiynu darn o waith dros yr haf i'n cynghori ni, gan gwmni arbenigol, ar sut i gyflwyno cynllun trwyddedu statudol. Felly, mae'r gwaith wedi bod yn digwydd yn hynny. Rwy'n disgwyl bydd gyda ni fwy yn hynny, efallai diwedd mis Tachwedd, dechrau mis Rhagfyr.

Ar y cyd â hynny, mae gwaith wedi bod yn digwydd i ddatblygu'r pecyn o gefnogaeth i brynu tai ac ati—felly, ymyraethau yn y maes tai. Rwy'n disgwyl hefyd bydd y Gweinidog Newid Hinsawdd yn gwneud datganiad ar gyfer ymgynghori ar y cynllun tai cymunedau Cymraeg maes o law, a fydd yn delio â phethau o safbwynt fy mhortffolio i, yn edrych ar bethau fel trochi, addysg Gymraeg, darpariaeth ar lein, pecynnau integreiddio diwylliannol ac ieithyddol, a wedyn, ar yr ochr dai, pethau eithaf creadigol ynglŷn ag edrych ar yr awydd i gael mentrau cymdeithasol ar gyfer gosod tai, edrych ar y capasiti i greu modelau tai cydweithredol. Felly, mae amryw o bethau, ynghyd â gwaith y comisiwn, felly, ar yr ochr ieithyddol a'r ochr polisi tai. Y peth allweddol yw bod y ddau beth yn dod at ei gilydd yn y cynllun hwnnw.

Diolch. Ochr arall y geiniog, wrth gwrs, ydy ein bod ni'n sôn am warchod y Gymraeg a'i thyfu hi o ran beth oedd yn draddodiadol yn gadarnleoedd, ond hoffwn efallai ofyn ynglŷn â ffocws strategol ar wella mynediad a chyfleoedd i gymunedau BAME a chymunedau lleiafrifol i ddysgu Cymraeg a defnyddio'r Gymraeg fel ei bod hi'n wirioneddol yn iaith i bawb yng Nghymru.

Wel, mae'n sicr bod angen mwy o waith yn y maes hwn. Mae'r canran o'r boblogaeth du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig sy'n siarad Cymraeg yn is na'r ganran ar draws y boblogaeth yn ehangach, felly mae'n sicr bod gwaith i'w wneud. Beth yw'r ymyraethau penodol? Wel, wrth ddechrau gyda gwaith y mudiadau meithrin, mae angen sicrhau ein bod ni'n sicrhau bod pobl yn deall bod y mudiadau meithrin yna i bob person yng Nghymru. Felly, mae darn o waith eisoes fanna ar gyfer hysbysebu a marchnata argaeledd mudiadau meithrin i rai o'n cymunedau du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ni. Maen nhw wedi bod yn gweithio hefyd, yn y mudiadau meithrin, ar bolisi cydraddoldeb hiliol ac ymgyrch recriwtio benodol, a gweithio gyda rhieni i gasglu data i sicrhau ein bod ni'n deall beth sy'n digwydd ar lawr gwlad yn barod. Felly, mae hynny'n digwydd o ran y blynyddoedd cynnar.

O ran data a pherfformiad, os hoffech chi, lefel ysgol—hynny yw, disgyblion ysgol—beth rŷm ni wedi darganfod yw bod bron i hanner y plant o gefndiroedd du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig sy'n astudio'r Gymraeg fel iaith gyntaf yn gwneud hynny naill ai yng Nghaerdydd neu yng Ngwynedd. Felly, mae'r patrwm yn eithaf concentrated, os hoffech chi. Felly, mae mwy i'w wneud yn y maes hwnnw i sicrhau bod argaeledd addysg Gymraeg—bod cymunedau du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn teimlo bod argaeledd ym mhob rhan o Gymru, os hoffech chi. Felly, mae angen gwneud mwy o waith yn y maes hwnnw.

O ran dysgu Cymraeg i oedolion, rwy'n credu bod y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol wedi bod yn gwneud gwaith eithaf arloesol ar hyn. Maen nhw'n edrych ar hyn o bryd ar sut gallen nhw gefnogi teuluoedd o Affganistan, er enghraifft, i ddysgu Cymraeg. Un o'r sialensiau yn y maes hwn yn gyffredinol, rwy'n credu, yw'r derminoleg sydd ar gael yn y Gymraeg i drafod cwestiynau sydd efallai yn berthnasol i bolisi maes hil yn fwy eang, ac rwy'n credu bod angen inni wneud mwy o waith yn y maes hwnnw i sicrhau bod y derminoleg a'r ieithwedd yn addas. Mae grŵp gorchwyl yn digwydd ar hyn o bryd—mae'r ganolfan dysgu Cymraeg yn rhan o hwnnw—i sicrhau ein bod ni'n defnyddio'r iaith a'r ieithwedd iawn sydd yn gynhwysol ac yn addas i sicrhau bod pawb yn teimlo bod yr iaith yn perthyn iddyn nhw. Felly, mae pethau sbesiffig iawn yn digwydd, ond mae'n sicr bod angen gwneud mwy yn y maes hwnnw.

Jest cwestiwn olaf gen i, sori Delyth, jest yn sydyn—

Yn gyflym iawn, os dŷch chi'n gallu.

Ie. Dros yr haf fe gyhoeddwyd yr adroddiadau ehangu mynediad gan Gyngor Celfyddydau Cymru ac Amgueddfa Cymru. Dwi'n siŵr i chi weld nifer o'r sylwadau ynglŷn â sôn bod y sefydliadau hynny'n hiliol, a'r cyfeiriadau at yr iaith Gymraeg o ran hynny, a'r targedau iaith Gymraeg a swyddi'n cael eu hysbysebu'n Gymraeg. Buaswn i'n hoffi cael eich ymateb chi i hynny, os gwelwch yn dda, Weinidog.

Wel, jest pwynt ehangach, y gwaith dŷn ni'n ei wneud gyda'n holl bartneriaid, dŷn ni'n edrych, gyda'r cynllun grantiau, ar beth y gallwn ni ei wneud i sicrhau bod darpariaeth y mudiadau a'r partneriaid hynny mor gynhwysol ag y gall e fod, a sut y mae'n nhw'n gallu ymestyn eu gwasanaethau i gymunedau du, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, a sicrhau eu bod nhw'n gwneud arolygon o'u staff hefyd, i sicrhau ein bod ni'n deall y sefyllfa ar lawr gwlad yn fwy manwl. Ond o ran y cwestiwn penodol roeddech chi'n sôn amdano, rwy'n deall y bydd datganiadau pellach yn dod maes o law ynglŷn â hynny.

Dŷn ni mewn i'n chwarter awr olaf, mae arnaf i ofn, felly fe fydd yn rhaid inni symud ymlaen. Allwn ni symud ymlaen at Hefin David?

Thank you. With regard to the rapid review on the National Centre for Learning Welsh, just specifically, recommendation 6 said,

'the Centre and Welsh Government should scope expansion of provision and remit to those between 16 to 25 years of age who have studied Welsh as a subject in the English-medium school sector.'

What role do you think Coleg Cymraeg Cenedlaethol would play in supporting that, or is that entirely separate?

Mae gwaith y coleg Cymraeg—. Rydym ni'n edrych ar ehangu cyllideb y coleg Cymraeg eleni er mwyn sicrhau ein bod ni'n defnyddio'r holl ystod o sgiliau sydd ganddyn nhw. Ond mae hefyd gwestiwn ynglŷn â gwaith y ganolfan genedlaethol—sut allwn ni ddefnyddio'r sgiliau penodol sydd gan y ganolfan fel ein bod ni'n defnyddio'r sgiliau hynny yn y system addysg yn ehangach, a dweud y gwir, yn cynnwys y cyfnod dŷch chi wedi sôn amdano fe fanna. Mae'r adolygiad hwnnw wedi cael ei gyhoeddi, wrth gwrs—fe wnes i ei gyhoeddi e dros yr haf. Dwi'n bwriadu ymateb i bob un o'r argymhellion yn fwy manwl cyn bo hir, felly byddwch chi'n gallu gweld yn union beth yw fy ymateb i i bob un o'r rheini, ac rwy'n barod i ateb unrhyw gwestiynau pellach fydd gyda chi'r amser hwnnw.

I think the issue I'm raising is that there's existing provision and then there's the National Centre for Learning Welsh. I'm just trying to think how are you going to ensure that there's a dovetailing of existing support that is already funded and some of those recommendations.

Wel, dyna beth rôn i'n ceisio ei ateb. Rwy'n credu bod pethau sydd—. Mae sgiliau penodol yn y ganolfan dysgu; gallwn ni ddefnyddio'r sgiliau rheini yn ein system addysg ni. Mae gyda ni nod o sicrhau cynnydd mewn addysg Gymraeg mewn ysgolion sydd yn ddwyieithog neu'n addysg Saesneg ar hyn o bryd. Felly, mae gyda ni gyfle i ddefnyddio'r sgiliau yn y ganolfan dysgu Cymraeg i'n helpu ni i wneud hynny.

Okay. And will that require a significant amount of additional investment in order to deliver the review's recommendations?

Wel, efallai y bydd angen sicrhau adnoddau pellach, ond byddaf i'n edrych ar yr holl elfennau hynny fel rhan o'r ymateb llawnach i'r adolygiad; byddaf i'n ymateb iddo fe yn yr wythnosau nesaf.

Okay. I imagine we'd like to come back to that at that date—

Yes. As soon as that is available, we'd be very grateful to have that, at the earliest opportunity.

Chair, I don't see it as fruitful for me to pursue any more detail, given that the Minister's indicated that a further announcement is coming. But I would like to ask about the support package for school-level immersion Welsh language learning and its implementation. So what support is being given to that?

Mae hwn yn bolisi cyffrous iawn, rwy'n credu. Rydym ni wedi gweld pa mor bwysig y mae hwn wedi bod lle mae'r ddarpariaeth yn bodoli eisoes. Rydym ni wedi cael canolfannau trochi ers y 1980au. Mae rhyw 14 o siroedd yng Nghymru nawr yn darparu rhyw fath o drochi—rhai mewn canolfannau penodol, rhai mewn addysg cefnogaeth ychwanegol i ddisgyblion yn eu hysgolion. Ac mae canlyniadau impressive iawn i blant sy'n mynd trwy'r system drochi. Dŷch chi'n gweld plant sy'n dod mewn heb fawr o Gymraeg, os Cymraeg o gwbl, ac o fewn 12 wythnos—wyth i 12 wythnos—maent yn siaradwyr Cymraeg, ac yn gallu mynd ymlaen i addysg Gymraeg. Felly, mae cyfle arbennig inni fan hyn.

Beth rydym ni wedi ei weld yng nghyfnod COVID yw cynnydd yn niferoedd y bobl sydd yn moyn cael mynediad i'r system drochi, felly mae hynny'n gadarnhaol iawn. A hefyd yn gadarnhaol yw diddordeb gan fwy o siroedd mewn darpariaeth neu ehangu darpariaeth drochi. Mae'r ddarpariaeth wedi bod yn hanesyddol gryfach yn y gogledd a'r siroedd arfordirol yn y gorllewin, ond mae mwy o ddiddordeb nawr gan rai o'r siroedd yn y de-ddwyrain, er enghraifft. Felly, mae cyfle i ni nawr greu adnoddau trochi ehangach. Mi wnes i ddatgan ryw bythefnos yn ôl gronfa o dros £2 filiwn i gefnogi hynny, i awdurdodau lleol gynnig am arian. Mae'r cyfleoedd hynny ar agor tan ddiwedd mis Hydref. Felly, rwy'n gobeithio gweld cynigion uchelgeisiol am ddarpariaeth drochi mewn amryw o lefydd.

That's fine for me, Chair.

Ocê, diolch. Rwy'n credu bod Heledd Fychan eisiau dod i mewn ar hyn.

Yn sicr, o ran y ddarpariaeth drochi, dwi'n meddwl ei bod hi'n broblem bod yna anghysondeb ledled Cymru ar y funud. Oes yna rywbeth rydych chi'n gallu ei wneud nid dim ond i annog awdurdodau lleol, ond i sicrhau bod hyn yn bodoli ym mhob sir? O edrych yn benodol o ran yr ardal dwi'n ei chynrychioli, Rhondda Cynon Taf, mae gwahaniaethau syfrdanol rhwng Caerdydd a Rhondda Cynon Taf, o glywed gan athrawon faint o ddisgyblion maen nhw'n eu colli, yn sgil COVID, i ysgolion Saesneg gan nad oes yna adnodd trochi yn bodoli yn Rhondda Cynon Taf. Oes yna rywbeth rydych chi'n gallu ei wneud i sicrhau bod hyn yn ddarpariaeth ledled Cymru, ynteu jest anogaeth?

Wel, rŷch chi'n dweud 'jest anogaeth'; rwyf newydd ddatgan cronfa o £2 filiwn i sicrhau ei fod e'n digwydd, felly byddwn i'n ei ddisgrifio fe fel mwy na 'jest anogaeth'. Ond, o ran beth allwn ni ei wneud o ran gorfodaeth, mae Bethan newydd sôn am y siwrnai mae llywodraeth leol wedi bod arni o ran y cynlluniau strategol, ac mae hyn yn rhan o hynny. Felly, rwy'n credu bod angen i ni weithio mewn partneriaeth gyda darparwyr addysg i sicrhau bod pobl yn deall gwerth hyn, a dyna sydd yn digwydd. Nawr, dydw i ddim yn awgrymu bod dim lle i ryw elfen, efallai, o fod yn fwy penodol am hyn, ond, ar hyn o bryd, mae cynnydd yn digwydd. Rwyf eisiau gweld beth sy'n digwydd gyda'r gronfa hon nawr i weld o ble mae'r awydd yn dod. Mae'r ymateb wedi bod yn galonogol dros y flwyddyn ddiwethaf, yn sgil COVID, felly gadewch inni geisio adeiladu ar hynny. Ar y cwestiwn ehangach—rŷch chi wedi ei godi fe mewn mwy nag un cwestiwn, y levers cyfreithiol rŷch chi'n gofyn amdanyn nhw mewn gwirionedd. Felly, fel rŷch chi hefyd yn gwybod, mae gyda ni gynllun i gyflwyno deddf addysg Gymraeg, sydd yn edrych ar le gallwn ni gryfhau'r fframwaith statudol, ac mae'r cwestiynau hyn yn gymwys iawn yn y cyd-destun hwnnw, rili.

Mae Alun Davies eisiau dod mewn yn fyr iawn. Cyn i Alun ddod mewn, a fyddai pum munud ychwanegol gennych chi i fod gyda ni tan twenty-five-to, os yw hynny'n iawn?

Byddai.

Grêt.

Does gyda ni ddim amser i fynd mewn i'r Mesur mae'r Gweinidog wedi trafod ynglŷn ag addysg Gymraeg, ond dwi eisiau gwybod beth sydd gyda fe mewn golwg. So, licen i ofyn i'r Gweinidog ysgrifennu at y pwyllgor gyda manylion unrhyw Fesur mae e'n cynnig, a licwn i, yn benodol, wybod, Weinidog, sut ydych chi'n mynd i gefnogi a gweithredu'r hawl i addysg Gymraeg? Dwi'n rhiant i blentyn sy'n byw dwy filltir o'r ffin, ac rwy'n dweud wrthych chi fod gyda fe'r hawl i addysg Gymraeg, ond dwi ddim yn deall sut rydym ni;n gweithredu'r hawl honno, a gweithredu'r hawliau sy'n fwy pwysig na'r hawliau eu hun, dwi'n meddwl, ambell waith. So, liciwn i wybod sut ydych chi'n mynd i sicrhau fframwaith deddfwriaethol i sicrhau bod gyda ni ein hawliau ni fel Cymry Cymraeg.

Wel, Cadeirydd, os caf i, rwy'n cytuno gydag Alun Davies—mae angen sicrhau bod hawliau'n cael eu gwireddu, a bod gan bobl, mewn realiti, fynediad at addysg Gymraeg ym mhob rhan o Gymru, os ydyn nhw eisiau cael hynny. Felly, byddwn i'n hapus iawn i ysgrifennu at y pwyllgor ar hynny.

Diolch yn fawr iawn am hynny. Ocê, yn olaf, fe wnawn ni symud at Carolyn Thomas.

Okay, thank you. Could you give me details of the current programme for introducing standards for the Welsh language, and also regarding regulations for, say, utility companies, such as water suppliers, regarding standards, and also regarding Transport for Wales, as well?

Wel, mae gyda ni ymrwymiad maniffesto, fel rŷch chi'n gwybod, i gyflwyno rheoliadau penodol i roi dyletswyddau o dan y safonau ar Drafnidiaeth Cymru cyn diwedd tymor y Senedd, a byddwn ni'n sicr yn gwneud hynny. Felly, mae hynny'n ymrwymiad clir y byddwn ni'n ei ddelifro.

O ran safonau ar gyrff eraill, jest i fynd yn ôl at y sgwrs roeddem ni'n ei chael ychydig yn gynharach, rwyf eisiau dau beth i ddigwydd. Hynny yw, y peth cyntaf yw deall yn well sut mae'r safonau wedi arwain at helpu siaradwyr i ddefnyddio mwy o Gymraeg. Mae hynny'n mynd i ddweud pethau pwysig wrthym ni, rwy'n credu, am sut i fynd i'r afael gyda'r safonau pellach. Felly, mae hynny'n bwysig o ran blaenoriaethu ac o ran cyrff penodol ac ati—felly, defnydd, a beth yw'r impact ar ddefnydd. A'r ail beth yw'r cwestiwn o daith iaith yr oeddwn i'n sôn amdani'n gynharach: beth yn union yw'r rhwystredigaethau i fudiadau a chwmnïau sy'n eu hatal rhag darparu gwasanaethau yn y Gymraeg? Ac mae hynny hefyd yn bwysig o ran ein dealltwriaeth ni o sut i fynd i'r afael â chynllun safonau ar drafnidiaeth. Felly, dyna fy nghynllun i—edrych ar drafnidiaeth. Wedyn, yn sgil beth rŷn ni wedi deall o'r ddau ddarn hynny o waith, cynllun ar ôl hynny i'r safonau pellach.

Iawn? Oedd yna rywbeth arall roeddech chi eisiau gofyn, Carolyn, neu ydych chi'n hapus gyda hynny?

No, that's fine. Thank you.

Ocê. Weinidog, o ran y safonau ar drafnidiaeth, ydym ni'n gallu cael amserlen o ran pryd fyddan nhw'n dod mas?

Maen nhw'n cymryd rhwng 12 a 18 mis i fynd drwy'r Senedd. Dwi ddim wedi penderfynu eto beth yw'r amseru ar gyfer eu cyflwyno nhw. Mae'n gwestiwn o sicrhau bod adnoddau ar gael ar hyn o bryd i bob math o bethau. Mae cynllun llywodraethol gyda ni, ac mae lot o bethau yn digwydd ym maes y Gymraeg. Mae angen sicrhau ein bod ni'n—beth bynnag yw'r gair Cymraeg—'sequence-o', y defnydd o'n hadnoddau ni. Rôn i'n rhoi prawf i'r cyfieithydd ar y pryd yn fanna. [Chwerthin.]

'Sequence-o'—mae hwnnw'n air Cymraeg da, ydy.

Fel ein bod ni'n dodi'r pethau yma mewn rhyw fath o drefn. Allwn ni ddim gwneud pob un peth ar y diwrnod cyntaf, felly, ond byddaf yn sicr yn barod i'ch cadw chi yn y darlun ynglŷn ag amseru hynny.

Diolch. Rwy'n siŵr, dros y misoedd a'r blynyddoedd i ddod, y byddwn ni'n trafod safonau'n aml gyda chi. Os ydych chi'n gallu ein cadw ni yn y darlun, fel rŷch chi'n dweud, byddwn ni'n ddiolchgar iawn.

Wel, dŷn ni wedi dod at ddiwedd ein cwestiynau. Rwy'n meddwl fod gan Heledd Fychan cwestiwn atodol, neu ydych chi jest yn rhoi eich llaw i fyny?

Oes, sori. Gan fod gennym ychydig funudau, gaf fi ofyn un cwestiwn arall? Un rhan chawsom ni ddim cyfle i fynd ar ei hôl oedd yr Eisteddfod Genedlaethol. Rydych chi'n nodi yn eich papur i ni y £200,000 ychwanegol. Ydych chi'n dal i weithredu o gwbl ar yr adolygiad fuodd dan gyfnod Leighton Andrews o ran yr Eisteddfod Genedlaethol, a oedd yn sôn ynglŷn ag ariannu'r Eisteddfod fel corff cenedlaethol oherwydd ei bwysigrwydd, yn arbennig yng nghyd-destun miliwn o siaradwyr Cymraeg. Oes yna unrhyw drafodaethau am fwy o gefnogaeth i'r Eisteddfod neu ai dyna ni o ran y £200,000?

Wel, mae'r £200,000 yn un o'r ffyrdd rŷm ni wedi cefnogi'r Eisteddfod Genedlaethol. Y llynedd, fe wnaethom ni ddarparu rhyw £500,000 i'r Eisteddfod i'w cefnogi nhw gyda'r costau a oedd yn gysylltiedig â gohirio Eisteddfod Tregaron. Felly, mae amryw o ffyrdd rŷn ni wedi cefnogi'r Eisteddfod yn hynny.

Rwy'n credu bod yn rhaid edrych ar rôl yr Eisteddfod. Fel rwyf wedi'i ddweud, mae'r Eisteddfod wedi bod yn un o'r enghreifftiau gloyw iawn o arloesi yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, felly mae angen edrych ar beth mwy y gallwn ni ei wneud yn y maes hwnnw, a hefyd ar rôl yr Eisteddfod. Mae eisteddfodau Tregaron a Llŷn yn mynd i fod yn digwydd mewn ardaloedd lle mae'r impact ar gymunedau Cymraeg o'r farchnad dai yn sbesiffig iawn ac yn heriol iawn. Felly, beth allwn ni ei wneud i ddefnyddio cyfle euraid y ffaith bod yr Eisteddfod yn mynd i fanna i greu impact ehangach ar y cymunedau hynny o ran defnydd y Gymraeg a hyrwyddo'r Gymraeg? Felly, yn sicr mae rôl gyda ni i gael y trafodaethau hynny.

Ydy o'n bosib cael unrhyw fath o ddiweddariad o ran pa gynnydd fuodd ar yr adroddiad hwnnw o ran yr Eisteddfod Genedlaethol i'r pwyllgor yma a gweld sut mae eich cynlluniau chi rŵan a lle mae'r Eisteddfod Genedlaethol o ran cynlluniau'r dyfodol, os gwelwch yn dda?

Wel, rwyf yn nwylo'r Cadeirydd yn hynny o beth.

Wel, os oes amser gennych chi nawr, o fewn y munudau nesaf—

Rôn i'n gofyn a fyddem ni'n gallu cael diweddariad, ddim heddiw felly, ond efallai ar bapur yn sgil y cyfarfod yma.

A fyddech chi'n hapus i ysgrifennu atom ni gyda mwy o fanylion?

Wrth gwrs.

Diolch.

Iawn. Wel, dŷn ni wedi gofyn i chi am nifer o—. Wel, dŷch chi wedi dweud y byddwch chi'n ysgrifennu atom ni gyda rhai pwyntiau. Byddwn ni'n danfon llythyr atoch chi yn atgoffa chi am y pwyntiau hynny. Byddwn ni hefyd yn danfon transgript atoch chi o'r hyn dŷch chi wedi'i ddweud, fel drafft. Ond, am nawr, gaf fi ddiolch i chi, Weinidog, i Bethan Webb hefyd ac i Owain Lloyd, am eich amser y bore yma? Dwi'n siŵr y gwnawn ni siarad eto â chi yn fuan, ond diolch yn fawr iawn am eich tystiolaeth.

Diolch yn fawr iawn i chi.

Dŷn ni nawr am gymryd egwyl fach, felly dwi'n gofyn i'r Aelodau fod yn ôl ymhen rhyw 10 munud, os gwelwch yn dda—erbyn 10:40, os gwelwch yn dda.

Croeso nôl i’n sesiwn ni y bore yma. Dŷn ni’n symud ymlaen at eitem 3, sef sesiwn yn craffu ar waith Comisiynydd y Gymraeg. Hoffwn i groesawu ein tystion ni y bore yma. Fyddech chi’n gallu cyflwyno eich hunain, plîs, ar gyfer y Cofnod?

Siŵr iawn. Aled Roberts, Comisiynydd y Gymraeg, a fy nghydweithwyr.

Gwenith Price, a dwi'n gweithio fel cyfarwyddwr i Gomisiynydd y Gymraeg.

Dyfan.

Diolch. Dyfan Sion ydw i. Dwi hefyd yn gyfarwyddwr yn swyddfa'r comisiynydd.

Diolch yn fawr iawn. Croeso i’r tri ohonoch chi. Mi wnawn ni symud yn syth at ein cwestiynau ni y bore yma. Yn gyntaf, byddwn ni’n gofyn am rai o’r materion sydd wedi effeithio, efallai, ar ddefnydd y Gymraeg dros y flwyddyn ddiwethaf. Allwch chi amlygu prif effeithiau Brexit ar y defnydd o’r Gymraeg mewn cymunedau dros Gymru, os gwelwch yn dda?

Dwi’n meddwl ei bod hi’n dal yn ddyddiau cynnar, i ddweud y gwir. Fe wnaethon ni roi tystiolaeth i’r pwyllgor blaenorol yn arwain i fyny at Brexit a oedd yn bendant yn rhestru rhai pryderon ynglŷn â rhaglenni penodol oedd yn cael eu cyllido gan yr Undeb Ewropeaidd, a’r rheini’n ceisio creu gweithlu mwy medrus a dwyieithog. Yn amlwg, rydym ni’n dal i aros i weld sut yn union fydd y rhaglenni yna'n cael eu cyllido i’r dyfodol. Dwi’n gwybod bod y Llywodraeth yn rhannol yn ddibynnol ar sut mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn mynd i drosglwyddo’r arian i Gymru, a faint o arian. Mae yna gyhoeddiadau wedi cael eu gwneud yr wythnos yma, ond dwi’n meddwl bod angen gweld manylder y rhaglenni y mae'n bosibl eu cyllido oherwydd hynny.

Wrth edrych ymlaen ymhellach, wrth gwrs, dwi’n meddwl mai ein prif bryder ni ydy maes amaeth yn benodol, a hynny o achos canran y gweithlu sy’n defnyddio’r iaith Gymraeg bob dydd. Mae yna ardaloedd yn y gorllewin a’r gogledd a’r canolbarth lle mae dros 90 y cant o’r gweithlu yn siarad Cymraeg, ac eto rydym ni’n aros i weld beth yn union fydd y cynigion o fewn y Bil amaeth o ran y gefnogaeth ariannol sydd yn cael ei rhoi i’r sector yn hytrach na’r polisi amaethyddol cyffredin. Mi oedd gennym ni rai pryderon, i ddweud y gwir, ynglŷn â’r Papur Gwyn. Mi oedd yna orbwyslais, dwi’n credu, ar gefnogaeth amgylcheddol, a hynny hwyrach yn osgoi rhai o’r gofynion o ran yr iaith Gymraeg. Mae’r sector amaeth yng Nghymru yn wahanol iawn i Loegr. Mae yna ganran go uchel o ffermydd bach teuluol, a dwi’n meddwl bod yn rhaid i ni fod yn ofalus iawn ynglŷn â pha fath o gyfundrefn sydd yn cael ei rhoi ymlaen i ddisodli y gyfundrefn yn y gorffennol.

Diolch am hynny, gomisiynydd. Mae Alun Davies eisiau dod i mewn ar hyn.

Diolch yn fawr. Dwi’n cytuno gyda dadansoddiad y comisiynydd. Gaf i ofyn i chi, Aled, pa fath o sgyrsiau neu gyfarfodydd neu drafodaethau dŷch chi wedi eu cael gyda’r Gweinidog a gyda Llywodraeth Cymru i ddatgan y pryder sydd gen ti? A sut ydych chi wedi bod yn gweithio ar hynny i sicrhau bod y materion yma’n dod i’n golwg ni?

Mi oedd yna gyfarfodydd efo’r Gweinidog blaenorol a hefyd efo swyddogion. Mi oedd yna drafodaethau yn bennaf ar y cynnyrch premiwm a’r sylw oedd yn cael ei roi i’r Gymraeg o fewn hynny. Rydym ni hefyd, ar ôl yr etholiad, wedi ysgrifennu at bob Gweinidog yn cynnig cefnogaeth er mwyn datblygu polisïau sydd, yn ein barn ni, yn gefnogol i’r Gymraeg. Mae yna lythyr wedi’i dderbyn yn derbyn y gwahoddiad i gyfarfod, ond dydy'r cyfarfod yna ddim wedi cymryd lle efo'r Gweinidog newydd hyd yn hyn. Dwi'n meddwl bod yna ddyddiad erbyn hyn yn y calendr—hwyrach bydd Dyfan yn cadarnhau hynny—ond, yn amlwg, mae yna lythyrau wedi cael eu gyrru ar ôl y cyfarfodydd yna yn cadarnhau ein barn ni, ac mi oedd yna hefyd ymateb llawn i'r ymgynghoriad ar y Papur Gwyn a oedd yn manylu ar ein union bryderon ni ynglŷn â'r sefyllfa. Y gwir amdani ydy bod yna ardaloedd yn y mannau dwi wedi cyfeirio atyn nhw lle mae dros draean o'r boblogaeth yn gweithio o fewn y sector amaethyddol, felly mae unrhyw ddirywiad o ran ffermydd teuluol yn mynd i wanhau sefyllfa'r Gymraeg o fewn yr ardaloedd yna, ac mae o'n creu pryder i ni fel corff.

Diolch i chi am hynny. Dwi'n cytuno â'r dadansoddiad, fel y dywedais i. Efallai—dwi ddim eisiau treulio gormod o amser ar hyn y bore yma—y byddai'n syniad pe bai'r comisiynydd yn ysgrifennu at y pwyllgor gyda'i ddadansoddiad, yn fwy manwl nag y mae'n gallu ei roi ar lafar y bore yma, ac ar sail y llythyr hwnnw, liciwn i fel pwyllgor ysgrifennu at y Gweinidog amaeth i sicrhau bod y materion yma yn cael eu hystyried yn ddwys iawn yn ystod y trafodaethau sy'n digwydd ar hyn o bryd.

Rydyn ni—

Ie, buaswn i'n—

Sori, Cadeirydd.

Na, dim o gwbl. Buaswn i'n hapus iawn; os ydych chi'n hapus i ysgrifennu atom ni gyda hwnna, byddwn ni'n gallu trafod fel pwyllgor ymhellach am hyn hefyd. Ond dwi'n meddwl bod hynna'n syniad da. Ond, gomisiynydd, ie, sori.

Ie, siŵr iawn. Ac rydyn ni hefyd wedi bod yn trafod efo arbenigwyr yn y maes. Dŷn ni yn cynnal cyfarfodydd rheolaidd efo undebau'r ffermwyr, ond hefyd mae yna bapurau sydd wedi cael eu rhannu efo'r Sefydliad Materion Cymreig gan Gareth Wyn Jones—

Ie, rwy wedi gweld y—

—athro ym Mhrifysgol Bangor, a Tim Jones a oedd yn gweithio efo Cyfoeth Naturiol Cymru. Felly, rydym ni'n rhannu'r un pryderon, dwi'n meddwl. Felly, nid ein dadansoddiad ni yn unig ydy o, ac yn bendant rydym ni yn gryf o'r farn bod angen bod yn ofalus iawn ynglŷn â'r gyfundrefn sydd yn cael ei mabwysiadau yma.

Dwi'n cytuno â chi. So, os ydych chi'n gallu casglu pethau at ei gilydd—

Ie, mi wnawn ni.

—a'u hanfon at y pwyllgor, mi fydd y pwyllgor yn ystyried hynny—

Siŵr iawn.

—ac mi fuaswn i'n gobeithio ysgrifennu at y Gweinidog neu ddod â'r Gweinidog o flaen y pwyllgor.

Iawn.

Diolch, gomisiynydd. Mae gan Tom Giffard rai cwestiynu am un o'r heriau eraill sydd wedi bod dros y flwyddyn diwethaf, sef COVID, wrth gwrs.

Thank you, Delyth, and thank you, commissioner. I hope you don't mind, I'm still trying to improve my Welsh, so I'll ask my questions in English today, but hopefully it'll be a long-term thing, with any luck.

So, I know you've previously expressed, commissioner, that you've had concerns that the pandemic would have a disproportionate impact or effect on the Welsh language. So, what do you think will be the main impacts, and what needs to happen to address them?

Fe roddwyd tystiolaeth i'r pwyllgor blaenorol, a dwi'n meddwl eu bod nhw wedi rhannu rhai o'n pryderon ni, ac roeddwn i'n falch iawn bod y Llywodraeth wedi ymateb yn bositif i adroddiad y pwyllgor blaenorol. Dwi'n meddwl hefyd ei fod o'n werth cymryd sylw o'r ffaith bod y Llywodraeth wedi cynnwys o fewn eu rhaglen waith y gwaith wnaethpwyd gan y grŵp o fewn y bartneriaeth—yr is-bwyllgor o fewn y bartneriaeth—a wnaeth ddarn o waith da, dwi'n meddwl, ar effaith COVID ar y cymunedau.

Dwi'n meddwl erbyn hyn ein bod ni'n dechrau gweld yn union beth ydy rhai o'r goblygiadau. Dwi'n meddwl mai'r prif bwynt buaswn i'n ei wneud ydy hwyrach y pwysau sy'n mynd i fod ar ail gartrefi. Mae'r newid o ran patrymau gwaith a phatrymau byw, dwi'n meddwl, jest yn—. Dydy o ddim yn fater newydd, os ydyn ni'n onest; dwi'n cofio pan oeddwn i'n y brifysgol yn ysgrifennu traethawd hir ar effaith ail gartrefi ar y gorllewin ac mae hynny mwy o flynyddoedd yn ôl na beth fuaswn i'n licio ei gyfaddef. Ond dwi'n meddwl bod y patrymau yn ystod y chwe mis neu'r flwyddyn diwethaf wedi amlygu maint y pwysau erbyn hyn a dwi'n awyddus iawn—. Er bod y Llywodraeth wedi cyhoeddi bod ganddyn nhw gynlluniau penodol i fynd i'r afael efo'r broblem, rydyn ni'n dal yn aros am gyfarfod efo’r Gweinidog, felly does yna ddim digon o fanylder ynglŷn â'r cynlluniau ar hyn o bryd a dwi'n awyddus iawn i weld beth yn union ydy natur yr ymateb gan y Llywodraeth.

Yn amlwg, mae yna gwestiynau o ran trethi, mae yna gwestiynau hefyd ynglŷn â natur y ddeddfwriaeth gynllunio a pha mor hawdd fydd o i newid rhai o'r cyfundrefnau, ond dwi'n meddwl bod angen bod yn ofalus iawn achos y gwir amdani ydy bod yna genhedlaeth sydd yn cael eu prisio allan o fyw o fewn eu cymunedau os ydyn ni ddim yn ofalus a fuasai neb eisiau gweld hynny. Er os ydyn ni'n llwyddo neu os ydy'r Llywodraeth yn llwyddo yn eu tasg, y gwir amdani, wrth gwrs, ydy bod yna broblemau dybryd o ran cryfder yr economi o fewn yr ardaloedd hynny hefyd, felly nid jest mater o ddelio ag ail gartrefi ydy o, ac mae yna gwestiwn o ran diboblogaeth sydd wedi bod yn broblem ers nifer o flynyddoedd.

Mae COVID hefyd, cofiwch, yn creu cyfleoedd. Dwi ddim yn meddwl ein bod ni eisiau bod yn or ddu. Y gwir amdani ydy hwyrach fod rhai o'r bobl sydd wedi cael eu denu i Gaerdydd ers nifer o flynyddoedd o achos bod yn rhaid ichi symud i Gaerdydd er mwyn cael swydd sydd yn apelio atoch chi—hwyrach fod y patrymau yna'n newid hefyd. Ond yn amlwg, fedran nhw ddim aros o fewn eu cynefin os ydy'r prisiau tai tu hwnt i'w gallu nhw, felly dwi'n meddwl bod angen inni weld yn union beth sydd gan y Llywodraeth i'w ddweud.

Y peth arall, dwi'n meddwl, a dwi newydd gyfeirio at hynny rili, ydy'r patrymau yma o ran gweithio o bell. Dwi'n meddwl o ran y Gymraeg fod yn rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â sut mae hynny'n mynd i weithio hefyd oherwydd mae yna gyfleoedd ar hyn o bryd i bobl sydd hwyrach yn simsan eu hiaith neu'n ddysgwyr i atgyfnerthu sgiliau iaith am eu bod nhw'n gweithio o fewn gweithle lle mae'r Gymraeg yn cael ei defnyddio yn feunyddiol. Ac er bod y ffaith ein bod ni i gyd yn medru gweithio gartref rŵan yn apelio i raddau, mae'n rhaid inni ddeall yn union beth ydy goblygiadau hynny o ran gallu pobl i ddefnyddio'r Gymraeg o fewn y gweithle, a sicrhau bod cynlluniau megis cynllun y Llywodraeth i greu hybiau—. Er eu bod nhw wedi dweud o fewn y cynlluniau yna eu bod nhw'n mynd i sicrhau bod y Gymraeg yn ganolog, mae'n rhaid i ni fel corff edrych yn benodol ac yn fanwl ar beth yn union sy'n cael ei gynnig a'r trefniadau sydd y tu ôl i'r cynigion yna.

And almost the reverse question, I guess: are there opportunities you see? I think you've touched on some of them, but what are the key opportunities you see for language growth brought about by the pandemic?

Yn bendant, dwi'n meddwl ein bod ni wedi gweld newid. Mae'r adroddiad sicrwydd byddwn ni'n cyfeirio ato fo yn nes ymlaen yn dangos bod rhai sefydliadau wedi ymateb i'r cyfle, i ddweud y gwir, ac wedi bod yn gwneud pethau yn y Gymraeg hwyrach tu hwnt i beth y buaswn i wedi gallu meddwl amdanyn nhw rai misoedd os nad blynyddoedd yn ôl. Felly, mae yna bosibiliadau.

Mae yna hefyd, wrth gwrs, gyfleoedd i bobl ifainc aros o fewn cadarnleoedd y Gymraeg yn hytrach na gorfod symud lawr i Gaerdydd, ond mae'n rhaid inni sicrhau hefyd fod y cyfleoedd yna yn wirioneddol yn digwydd. Felly, dwi ddim yn ei weld o'n ddu i gyd, ond dwi yn meddwl bod angen inni sicrhau bod y Gymraeg yn ganolog i'r newidiadau yma a bod gwir ystyriaeth yn cael ei rhoi i'r Gymraeg o ran y newidiadau.

I think you talked a bit about established long-term traditionally Welsh-speaking communities and the impact the pandemic has had on those communities. I'm interested in your view on, again, the reverse kind of communities. I live in Bridgend, where, perhaps, the language isn't as well established. What impact do you think it has on communities like that?

Oes, mae yna gyfleoedd, achos mae yna enghreifftiau rydyn ni'n cyfeirio atyn nhw yn yr adroddiad sicrwydd lle mae yna gyfleoedd i bobl, er enghraifft, cael gweld meddyg neu nyrs yn rhithiol, lle hwyrach fuasai'r un cyfle ddim yn digwydd pe bai'r apwyntiad yn digwydd wyneb yn wyneb. Ond, dydy'r patrwm yma, ar hyn o bryd, beth bynnag, ddim yn gyson ar draws Cymru. Felly, mae yna rhai byrddau iechyd, mae yna rhai meddygfeydd sydd wedi achub ar y cyfle, i raddau, i ddefnyddio'r dechnoleg a bod yna ystyriaeth yn cael ei rhoi i'r Gymraeg o ran gwneud y mwyaf o'r cyfle. Felly, mae hynny yn agor drysau sydd ddim wedi bodoli o'r blaen. Ond, y gwaith fydd angen i ni ei wneud ydy lledaenu arfer da a gwneud yn siŵr bod y cynnig yna ddim yn unig ar gael ym Mhen-y-bont, er enghraifft, ond ei fod o ar gael ym Mlaenau Gwent neu yn Nhor-faen. Felly, dwi'n awyddus iawn i sicrhau, yn hytrach na'n bod ni hwyrach yn cwyno am ddiffyg cyfleoedd a phethau, ein bod ni'n dweud, 'Wel, gwrandewch, a ydych chi'n ymwybodol o'r cyfleoedd yma sydd wedi cael eu creu o achos bod mwy o ddefnydd yn cael ei wneud o dechnoleg nag sydd wedi bod o'r blaen?'

Okay. One last one, then, from me. To what extent do you feel the Welsh language is central to the Welsh Government's more general post-pandemic rebuilding plans?

Wel, rydyn ni wedi gofyn iddyn nhw sicrhau bod hynny'n digwydd. Dwi'n meddwl bod yna—. Mae yna le i ni fel gwlad ymfalchio yn y ffaith bod yna esiamplau lle mae'r Gymraeg wedi bod yn rhan o'r ystyriaeth o ran cynlluniau argyfwng, a phethau felly. Wrth gwrs, mae yna enghreifftiau hefyd lle, ar hyn o bryd, dwi un ai'n ymchwilio neu wedi dod i'r casgliad fy mod i'n anfodlon efo'r trefniadau sydd wedi cael eu rhoi mewn lle. Felly, y brif neges dwi'n trio ei dweud ydy, oes, mae yna enghreifftiau lle mae'r Gymraeg wedi cael ei hystyried ac wedi bod yn ganolog, ond, ar hyn o bryd, rhan o'r gwaith dwi angen ei wneud ydy sicrhau bod pob adran o fewn y Llywodraeth yn ystyried y Gymraeg o fewn eu cynlluniau ailadeiladu. Ac mae hynny'n rhan bwysig o'n gwaith ni. Dyna pam rydyn ni wedi cynnig nid yn unig ein bod ni'n cyfarfod efo pob pwyllgor o fewn y Senedd, ond hefyd ein bod ni'n cyfarfod efo pob Gweinidog a phob adran fel eu bod nhw'n deall yn union beth yw'n gofynion ni fel corff ar ran siaradwyr Cymraeg, fel ein bod ni'n gwneud y gorau o'r cyfle o ran unrhyw gynlluniau ailadeiladu.

Mae hwnna'n rhywbeth sy'n rili bwysig i ni fel pwyllgor hefyd, comisiynydd. Diolch ichi am yr ymatebion hynny.

Byddai'n dda nawr i symud ymlaen at yr eitem nesaf, lle byddwn ni'n canolbwyntio ar eich adroddiad sicrwydd a'r adroddiad blynyddol, a rhai pethau penodol fel yna. Gaf i ofyn yn gyntaf i Carolyn Thomas i ddod i mewn, plis?

Diolch. Just going back to the cyber attack on the commission's ICT systems, what were the cost and resource implications in order to rectify the commission's services? And to what extent are systems now secure for the future?

Iawn, ocê. Dwi'n meddwl y byddwch chi wedi darllen yn yr adroddiad blynyddol fod yr effaith yn un sylweddol ac yn bellgyrhaeddol. I bob pwrpas, mi wnaethon ni am gyfnod golli pob darn o wybodaeth roedden ni'n ei ddal, yn cynnwys manylion hyd yn oed swyddogion cyswllt o fewn sefydliadau. Yn y lle cyntaf, yn amlwg, roedd yn rhaid diogelu ein systemau, felly mi oedd yna ofynion gan yr heddlu a chan y Comisiynydd Gwybodaeth. Mi oedd yna hefyd angen inni ddiogelu data personol staff, a hefyd achwynwyr, ac mi oedd rhaid inni ailystyried ein blaenoriaethau, i ddweud y gwir, o 10 Rhagfyr ymlaen.

Dwi'n meddwl ein bod ni wedi llwyddo i ailadeiladu'n eithaf cyflym. Dyna'r farn o'r tu allan, beth bynnag, ond yn amlwg, hefyd, mi oeddem ni—yn ffodus—wedi cytuno ar strategaeth technoleg gwybodaeth efo'r Llywodraeth, ac wedi derbyn sicrwydd o ran buddsoddiad gan y Llywodraeth i ailadeiladu ein systemau ni. Ond jest ar fin cychwyn oedd hynny. Mi oedd Dyfan yn gyfrifol am y strategaeth yn y lle cyntaf, a hwyrach ei fod o'n well i mi drosglwyddo iddo fo, er mwyn cadarnhau'n union y symiau a'r effaith a gafwyd, ac i ba raddau erbyn hyn rydyn ni wedi ailadeiladu.

Dyfan.

Diolch am hynny. I droi at y cwestiwn cyllid a chostau yn y lle cyntaf, mi wnaethon ni wario swm o £272,000 yn ystod y flwyddyn ariannol. Roedd hynny'n swm cyfalaf wnaethom ni wario ar ddatblygiadau TG. Beth sy'n anodd, oherwydd fel mae Aled wedi cyfeirio ato fo, mi oedd ganddom ni gynlluniau ar gyfer trawsnewid ein hamgylchedd TG ni beth bynnag, felly beth sy'n anodd ydy tynnu'r ymosodiad seiber allan o hynny'n benodol. Ond mi oedd yna rai pethau roedd rhaid i ni eu gwneud i ymateb i'r ymosodiad fydden ni ddim wedi gwneud fel arall. Er enghraifft, adfer data, mudo data, y gwaith wnaethon ni hefyd o ddadansoddi'r ymosodiad seiber. Mae costau'r darnau yna o waith yn benodol yn rhyw £25,000. Ond wrth gwrs, mi oedd ganddom ni ddatblygiadau TG llawer ehangach na hynny.

Jest i roi cyd-destun cyflym ichi ac adeiladu ar beth ddywedodd Aled, mi wnaeth yr ymosodiad chwalu ein systemau ni yn llwyr, a beth oedd rhaid i ni ei wneud wedyn oedd dau beth, mewn gwirionedd, sef ymateb i’r argyfwng, ynysu'r systemau, cydweithio efo'r heddlu ac asiantaethau eraill. Ond ochr yn ochr â hynny hefyd, ailadeiladu ein systemau ni, a gwneud hynny mor gyflym â phosib, mewn gwirionedd, a mor ddiogel â phosib, fel ein bod ni fel sefydliad a staff yn weithredol mor fuan â phosib ar ôl yr ymosodiad. Mi wnaethon ni hynny drwy sefydlu cyfrifon Office 365 yn y lle cyntaf; cydweithio efo'r Llywodraeth hefyd ar sicrhau offer, gliniaduron i staff, ac yn sgil y camau yna wnaethon ni gymryd yn y dyddiau cyntaf, mi oeddem ni'n weithredol efo cyfrifon newydd ychydig ar ôl wythnos yn dilyn yr ymosodiad.

Mae yna waith pellach wedi'i wneud wedyn ar ddadansoddi, mudo, ceisio adfer data, ac rydyn ni wedi gallu adfer peth o'n data, ond nid popeth, o bell ffordd. Mae yna lawer o waith yn parhau hefyd, er ein bod wedi gallu cymryd nifer o gamau yn dilyn yr ymosodiad i ailgychwyn. Mae yna'n dal dipyn o waith i'w wneud yn ystod y flwyddyn ariannol yma, ac mi fydd hynny'n parhau, yn sicr am weddill y flwyddyn.

Felly er enghraifft, rydyn ni wedi lansio gwefan newydd ym mis Awst; mae yna waith yn parhau ar ddiogelwch seiber; rydyn ni'n gweithio tuag at achrediad cyber essentials plus; mae yna waith hefyd ar gronfeydd data mewnol, felly mae yna fwriad i adeiladu system rheoli perthynas â chwsmeriaid newydd; ac mae yna waith yn parhau hefyd ar ddarnau penodol eraill o waith fel cronfa enwau lleoedd a'n rhwydweithiau ni. Felly, dyna flas o beth wnaethom ni. Fel y dywedais i, mae yna gostau penodol, ond mae'n anodd tynnu hynny allan o'r gwaith TG ehangach a wnaethom ni.

Diolch am y manylder yna. Carolyn, a oedd unrhyw beth ychwanegol roeddech chi eisiau ei ofyn?

Thank you for the detailed response. That was really good. What is the current progress status of the commissioner's five-year report? The annual report makes—sorry, notes—that the five-year report will be published in summer 2021. So, I guess with everything that's been going on, it's set things back a little bit, maybe, but if you could just respond to that, thank you.

Ie, mi oedd yna oedi yn y broses, yn amlwg. Mi oedd yna oedi o ran ein holl brosesau, a dweud y gwir, ond mi oedd yna hefyd benderfyniad a gymerwyd gennym ni i oedi'r cyhoeddi o achos etholiad y Senedd, a hefyd, y ffaith yn wreiddiol ein bod ni'n mynd i gyhoeddi ein hadroddiad tua'r un adeg ag y byddai yna Lywodraeth newydd yn cael ei chreu. Felly, mi oedd yna benderfyniad a gafodd ei wneud yn ystod y flwyddyn i oedi'r cyhoeddi tan ddiwedd mis Medi, o achos ein bod ni hefyd wedi gorfod oedi cyhoeddiad ein hadroddiad blynyddol, ac mi fyddem wedi bod yn cyhoeddi'r ddau tua'r un adeg, beth wnaethon ni oedd penderfynu cyhoeddi'r adroddiad pum mlynedd ar gychwyn mis Hydref. Felly, ar hyn o bryd, dwi'n meddwl wythnos nesaf y byddwn ni'n cyhoeddi. Mae Dyfan yn rhoi ei law i fyny. Felly, dwi'n gobeithio bod popeth wedi cael ei gwblhau, ac yn bendant mae'r fersiwn Gymraeg wedi'i chwblhau—dwi'n gobeithio, felly, y bydd popeth wedi cyrraedd yn ôl o'r cyfieithwyr. Dyfan.

Ie, jest i ategu, mi fyddwn ni'n cyhoeddi'r adroddiad y mis nesaf. Mae efo'r dylunwyr ar hyn o bryd, felly yn sicr erbyn diwedd mis Hydref bydd yr adroddiad yna wedi'i gyhoeddi.

Byddwn ni'n falch iawn o allu cael copi pan mae hwnna ar gael. Carolyn—

Rydych chi ar frig y rhestr.

O, rwyf i'n falch iawn i glywed hynny.

Okay, so just a last question: what evaluation, if any, has been given by the commissioner in relation to the impact of Iaith Gwaith—I hope I pronounced that right—Working Welsh since its inception 15 years ago?

Rydyn ni'n falch iawn o'r cynllun, a dweud y gwir. Pwrpas y cynllun yn y lle cyntaf oedd rhoi lle i siaradwyr Cymraeg a dysgwyr adnabod siaradwyr Cymraeg wrth iddyn nhw gerdded i mewn i unrhyw dderbynfa, neu wrth iddyn nhw ymwneud ag unrhyw gorff cyhoeddus. Mae'r bathodyn bach oren, dwi'n meddwl, wedi bod yn llwyddiant yn ystod y cyfnod, ac mae hynny o achos bod sefydliadau'n credu yn hynny, ac eu bod nhw'n gweld ei fod o'n fuddiol, hefyd, nid yn unig o ran y cyhoedd ond hefyd o ran trafodaethau mewnol ymysg staff, lle hwyrach y tueddiad fyddai i ddechrau sgwrs yn Saesneg, ond yn amlwg erbyn hyn, os ydych chi'n gweld rhywun yn gwisgo'r bathodyn oren, mae yna le iddyn nhw ddechrau sgwrs yn Gymraeg. Mae hynny'n bwysig.

Mae'r cynllun wedi datblygu hefyd ar hyd y blynyddoedd. Erbyn hyn, nid jest bathodynnau ydyn nhw. Mae yna gortyn gwddf yn cael ei ddefnyddio, a hefyd rydyn ni ar hyn o bryd yn dilyn trafodaethau yn ystod COVID, i fod yn onest—rydyn ni yn siarad efo byrddau iechyd ynglŷn â phwytho'r bathodyn i mewn i wisgoedd gwaith er mwyn sicrhau hylendid o fewn y gweithle.

Felly, mae'r peth yn datblygu. Mae yna hefyd gynlluniau gan fyrddau iechyd i gynnwys y bathodyn oren ar yr hysbysfyrddau uwchben gwelyau cleifion, fel bod staff hefyd yn gallu gweld bod cleifion yn siarad Cymraeg, fel eu bod nhw'n dechrau sgwrs yn Gymraeg. Felly, mae yna fudd i hynny.

Fe wnaethon ni ymgyrch ym mis Tachwedd y llynedd a oedd yn dathlu 15 mlynedd, a’r gred bryd hynny oedd bod yna dwf aruthrol yn y galw am gynnyrch Iaith Gwaith, ond yn anffodus, wrth gwrs, mi oedd yr ymosodiad seiber yn meddwl bod neb yn gallu cysylltu efo ni i ofyn am fathodynnau, ac ati. Felly, mi oedd yn rhaid i ni aros tan lansio'r wefan newydd ym mis Awst i ni allu ymateb. Ond dwi'n meddwl bod o'n werth dweud wrthoch chi bod y twf sydd wedi bod ers i ni lansio'r wefan newydd rhyw dri mis yn ôl wedi bod yn eithaf sylweddol hefyd. Yn y mis cyn lansio'r wefan, doedd yna ond tua 650 o geisiadau am fathodynnau ac ati, ac yn y mis ar ôl lansiad y wefan, roedd hynny wedi cynyddu i dros 1,800, felly teirgwaith y galw, bron. A rydyn ni'n awyddus i sicrhau bod y galw yna yn parhau. Mae yna gynlluniau i ni greu neu godi ymwybyddiaeth yn ystod y flwyddyn yma. Rydyn ni'n mynd i hyrwyddo Iaith Gwaith eto. Os ydych chi'n mynd ar ein gwefan ni, un o'r pethau cyntaf fyddwch chi'n gweld ydy bathodyn Iaith Gwaith ac yn annog pobl i ofyn am y cynnyrch sydd, wrth gwrs, yn rhad ac am ddim hefyd, sydd yn syndod i rai sefydliadau pan maen nhw'n dod atom ni.

A dwi'n meddwl hefyd erbyn hyn dwi'n falch iawn o'r ffaith bod y rhaglen yma yn cael ei chydnabod yn rhyngwladol. Mae'r Alban wedi mabwysiadu cynllun tebyg ond bod eu bathodyn nhw'n biws yn hytrach nag yn oren. Ac mi roeddwn i'n rhoi tystiolaeth i'r Dáil yn Iwerddon wythnos diwethaf, ac maen nhw wedi gofyn am fwy o fanylion ynglŷn â sut rydyn ni wedi llwyddo efo'r cynllun. Felly, dwi'n gobeithio bydd Cymru ar y blaen unwaith eto o ran dangos y ffordd ymlaen i ieithoedd lleiafrifol, a sut rydyn ni'n cynyddu defnydd o fewn cyrff cyhoeddus trwy rywbeth sydd yn syniad eithaf syml, i ddweud y gwir, ond sydd yn gweithio.

Ac mae hynny, Comisiynydd, yn rhywbeth fyddai o ddiddordeb mawr i'r pwyllgor, achos mae materion rhyngwladol hefyd yn dod o dan ein gorchwyl ni. Felly, os byddai fe'n bosibl i gael mwy o wybodaeth am y trafodaethau yna rydych chi wedi eu cael gyda'r Dáil, byddai hwnna'n wych. Diolch yn fawr. Ocê, wnawn ni symud ymlaen at gwestiynau gan Heledd Fychan.

Diolch yn fawr iawn, a diolch am fod efo ni heddiw. Eisiau holi oeddwn i ynglŷn â safonau'r Gymraeg a chynllunio iaith Gymraeg, a faint o gynnydd sydd wedi'i wneud o ran cyflwyno safonau'r Gymraeg ar sectorau newydd.

Iawn. Dim cynnydd o gwbl ers 2018, ac mae hynny o achos rydyn ni wedi gwneud gwaith paratoi o ran rhai sectorau, ond doedd yna ddim symud gan y Llywodraeth flaenorol. Wnes i ysgrifennu at y cyn Weinidog yn awgrymu mod i'n awyddus i symud ymlaen. Rydyn ni wedi yn ystod y flwyddyn olaf yma gwneud gwaith ymchwilio a gwaith paratoi o ran rheilffyrdd. Mae hynny wedi bod ar batrwm sydd dipyn bach yn wahanol i beth wnaethpwyd yn flaenorol, er mwyn sicrhau ein bod ni'n ymateb i ofynion y Llywodraeth. Ond, wrth gwrs, mater i'r Llywodraeth ydy paratoi'r safonau ac wedyn gosod y rheoliadau.

Rydych chi'n ymwybodol ein bod ni wedi cynnwys gofynion o ran rhaglen safonau o fewn ein galw o ran y maniffesto. Dwi hefyd wedi ysgrifennu at y Gweinidog, Jeremy Miles, yn awgrymu bod hi'n amser i ni fwrw ymlaen rŵan. Dwi wedi derbyn cadarnhad ei fod o'n awyddus i symud ymlaen efo rheoliadau efo rheilffyrdd, ac fe ges i gyfarfod dydd Llun lle roedd o'n awyddus i'n swyddogion ni a swyddogion y Llywodraeth drafod materion sy'n ymwneud â defnydd sydd yn deillio o safonau, a hefyd 'taith iaith' roedd o'n ei alw fo, ynglŷn â sut mae defnydd yn cynyddu statws y Gymraeg o fewn cyrff ac o fewn yr ymwneud rhwng dinasyddion a'r cyrff yna. Felly, ar hyn o bryd mi fydd yna symud o ran rheilffyrdd. Dŷn ni'n awyddus i symud ymhellach.

Mae yna hefyd, dwi'n meddwl—. Heblaw am gyflwyno safonau newydd, mae yna gwestiwn pwysig iawn ynglŷn â chyrff sydd yn cael eu creu o'r newydd ond sydd y tu allan i'r safonau ar hyn o bryd. Mae yna gyrff eithaf pwysig o ran twf y Gymraeg, yn fy marn i, sydd y tu allan. Mae hynny'n cynnwys Addysg a Gwella Iechyd Cymru, sydd efo rhan flaengar o ran hyfforddiant yn y sector iechyd a gofal, sydd yn mynd i fod yn bwysig iawn i'r dyfodol. Felly, mae'r trafodaethau efo'r Llywodraeth yn adeiladol ar hyn o bryd, ond beth dwi eisiau ceisio sicrhau ydy rhaglen am oes y Senedd yma sydd yn dangos yn union beth ydy'r bwriadau gan y Llywodraeth, achos—

Comisiynydd, mae'n flin iawn gen i dorri ar draws. Dwi'n meddwl bod gan Alun Davies gwestiwn atodol ar rywbeth penodol wnaethoch chi ei ddweud. Sori i dorri ar draws. Alun.

Diolch. Wrth ymateb i gwestiynau Heledd, dŷch chi wedi bod yn trafod y prosesau dŷch chi wedi bod yn mynd trwyddyn nhw, a liciwn i ofyn eich barn chi ynglŷn â hynny. Dwi'n cymryd eich bod chi wedi cael sgyrsiau cychwynnol gyda Jeremy, y Gweinidog newydd, ond mae'r berthynas yn amlwg yn mynd i gymryd amser i gydio ac i ddatblygu—dwi'n deall hynny. Ydych chi'n ffeindio bod—? Fel Gweinidog ffeindiais i fod y broses o greu safonau yn un hynod, hynod o fiwrocrataidd a doeddwn i ddim yn mwynhau'r broses o gwbl. Roeddwn i'n gweld bod yna ormod o amser, gormod o adnoddau yn frankly cael eu gwastraffu ar system fiwrocrataidd a oedd ddim yn creu hawliau newydd i Gymry Cymraeg ond oedd yn creu strwythurau rheoleiddo. Mi oedd yna gyfnodau pan y gwnes i oedi'r broses achos doeddwn i ddim yn gweld gwerth i'm swyddogion i wastraffu amser gyda hi, pan gallen nhw fod yn gwneud rhywbeth fuasai'n helpu a hybu defnydd y Gymraeg. Ydych chi wedi ffeindio bod y broses yma—? Dwi'n gwybod, pan ddaethoch chi i mewn roeddech chi wedi dweud bod eisiau symleiddio'r broses, a dwi'n credu eich bod wedi dweud hynny yn yr adroddiad ac ar lafar y bore yma, ond sut ydych chi'n gweld y broses fel mae hi heddiw? Achos, mae'n rhaid i mi ddweud, dwi ddim yn eistedd yn Siambr ein Senedd ni yn aros i weld safonau newydd. Dwi ddim yn credu eu bod nhw'n creu lot fawr oni bai am fiwrocratiaeth.

Mae hi'n broses fiwrocrataidd, ond beth dwi'n awyddus i ganolbwyntio arno fo ydy traweffaith y broses yna unwaith mae'r rheoliadau wedi cael eu cyflwyno a'u cwblhau, rili. Yr unig beth fedraf i ei ddweud ydy dwi wedi gweld, yn ystod y pum mlynedd ers i reoliadau cael eu cyflwyno yn erbyn cynghorau, er enghraifft, newid byd o ran hawliau siaradwyr Cymraeg a dysgwyr i ddefnyddio'r Gymraeg efo'r cyrff yna. Yn yr un modd, dwi'n meddwl ein bod ni wedi gweld, hyd yn oed yng nghyfnod COVID, newid mawr rhwng beth fyddem ni wedi disgwyl ei weld yn y cyfnod cyn safonau i beth sydd wedi digwydd o achos bod safonau yn bodoli. Dwi—

Rho enghraifft i fi. Rho enghraifft o hynny.

Reit. Dwi ddim yn credu, er enghraifft, y buaswn i'n derbyn gohebiaeth neu'n cael cynnig gwasanaeth yn y Gymraeg gan fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr o dan y drefn cyn safonau, o achos eu bod nhw'n gwybod bod yna ofynion o ran y ffordd maen nhw'n cynllunio eu gwasanaethau. Dwi ddim yn credu y byddai Llywodraeth Cymru wedi mynd ati i sicrhau bod yr holl ddefnydd ar gael yn y Gymraeg o ran yr argyfwng iechyd. A dwi'n dweud hynny hefyd wrth i mi gymharu fy mhrofiadau i fel dinesydd yng Nghymru i brofiadau pobl eraill, yn Iwerddon, yng Nghanada, lle does yna ddim gofynion tebyg ar gyrff cyhoeddus. Felly, dwi wedi newid fy marn ar safonau, i fod yn onest efo chi, ers 2011. Roeddwn i yn agnostig, achos roeddwn i wedi cael profiad fel arweinydd cyngor o gynlluniau iaith, ac roeddwn i'n gweld bod cynlluniau iaith yn broses fiwrocrataidd, lle doedd yna ddim traweffaith. Erbyn hyn, dydw i ddim yn gweld, efo fy nghyngor i yn Wrecsam, er enghraifft, unrhyw broblem efo nhw'n nodi fy newis iaith ac yn sicrhau bod pob ymwneud â fi erbyn hyn, yn ddigidol, yn y Gymraeg. Nawr, dyna'r draweffaith.

Dwi'n cytuno efo chi bod y broses ei hun yn fiwrocrataidd, ond dim ond unwaith mae'r broses yna'n digwydd. Ac mae'n rhaid i mi ddelio efo'r broses sydd wedi cael ei gosod lawr ym Mesur y Gymraeg ar hyn o bryd. Beth dwi'n ei wneud ar ôl i'r rheoliadau gael eu gosod ydy dwi i fod i reoleiddio yn effeithiol ac yn ymarferol, a beth dŷn ni wedi trio ei wneud yn y cyfnod o'r ddwy flynedd olaf yma ydy gwella'r berthynas, gwneud newidiadau, fel ein bod ni'n cyrraedd pwynt lle mae'r cyrff cyhoeddus yma eu hunain yn gweld safonau o fudd achos bod y safonau yn eithaf clir ynglŷn â dweud wrthyn nhw beth yn union ydy'r gofynion. A dwi'n meddwl ein bod ni wedi gweld newid yn agwedd, ond, yn bwysicach fyth, newid ymddygiad gan y cyrff yma, o achos eu bod nhw'n deall yn union rŵan beth ydy'r gofynion arnyn nhw.

Dwi'n deall hefyd fod angen i ni a'r Llywodraeth fod yn gwbl glir ynglŷn ag osgoi dyblygu, sicrhau bod y gwaith sydd yn rhaid ei wneud cyn inni osod safonau yn effeithiol ac yn effeithlon. Felly dyna pam dwi yn awyddus iawn bod fy swyddogion i yn cyfarfod efo swyddogion y Llywodraeth, ac yn trafod yn agored hwyrach wersi sydd wedi eu dysgu o fewn y prosesau blaenorol, ond hefyd y ffaith ein bod ni wedi newid y ffordd dŷn ni'n gwneud pethau—yn yr achos mwyaf diweddar yma, o ran rheilffyrdd, lle dŷn ni wedi newid y ffordd y mae'r gwaith paratoi yn digwydd, a hwyrach bod yna ffordd inni newid pethau ymhellach, wn i ddim. Mae'n rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â beth sydd yn gyfreithiol gywir i'w wneud hefyd, ond dwi'n awyddus iawn ein bod ni'n lleihau'r fiwrocratiaeth lle mae'n bosib. Ond buaswn i eisiau i chi ganolbwyntio hefyd ar y traweffaith y mae'r rheoliadau yma yn eu cael o ran hawliau siaradwyr Cymraeg i ddefnyddio'r Gymraeg yn eu hymwneud pob dydd efo'r cyrff cyhoeddus sydd o dan y safonau. A dydy'r profiadau yna ddim yn digwydd o fewn cyrff cyhoeddus sydd yn dal yn gweithredu cynlluniau iaith.

Dwi'n ymwybodol bod Heledd eisiau dod nôl, ond, ie, Alun, os dŷch chi eisiau gofyn un cwestiwn arall.

Roeddwn i'n aelod o'r pwyllgor a oedd wedi gosod hyn i gyd, cofiwch, so dwi wedi cael degawd o fy mywyd i yn gwrando ar bobl yn dweud eu bod nhw'n mynd i ddysgu gwersi, a beth dwi eisiau ei weld yw gweithredu'r gwersi. Dwi'n credu bod y degawd diwethaf wedi bod yn hen ddigon o amser i ddysgu'r gwersi yma. So, dwi eisiau gweld eich swyddfa chi a'r Llywodraeth yn cydweithio, ac actually yn gweithredu'r gwersi yma a lleihau'r fiwrocratiaeth dwi'n ei gweld wrth ymhél â'r safonau ar hyn o bryd. A dwi'n gwybod bod y gyfraith ar fai fan hyn hefyd, gyda llaw.

Fedraf i'ch sicrhau chi bod rhai o'r gwersi sydd wedi eu dysgu wedi cael eu gweithredu yn y gwaith sydd wedi cael ei wneud efo'r rheilffyrdd. Mae'r ddwy ochr yn gweld bod y sefyllfa wedi gwella. Ond beth dwi'n awyddus i'w wneud ydy trafod ymhellach efo'r Gweinidog newydd a'r swyddogion i weld os medrwn ni fynd gam ymhellach o ran y ffordd rydym ni'n gweithredu, achos dwi'n awyddus iawn i sicrhau bod yr holl sectorau posib yn dod o dan safonau. Achos, y gwir amdani ydy, mae yna rai sectorau lle mae yna gyrff yn gofyn am eglurder—

Dwi'n siŵr bod yna.

—ynglŷn â safonau, yn hytrach na gweithredu cynlluniau iaith.

Ocê, gwnawn ni symud yn ôl at Heledd Fychan nawr.

Diolch yn fawr. Yn dilyn hynny, cwestiwn wnes i ofyn i'r Gweinidog, a buaswn i'n hoffi cael eich barn chi hefyd, os gwelwch yn dda, gomisiynydd. Dros yr haf fe gyhoeddwyd yr adroddiadau gan Gyngor Celfyddydau Cymru ac Amgueddfa Cymru o ran ehangu mynediad. Efallai i chi weld y sylw oedd yn cysylltu'r safonau ar y cyrff cyhoeddus a'r ffaith eu bod nhw felly yn sefydliadau hiliol, gan eu bod nhw ddim felly yn ehangu mynediad ac ati. Oes gennych chi sylw i'w wneud o ran hynny o gwbl, neu eich ymateb chi?

Ddim ar hyn o bryd, achos mae'r testun yma'n achos ymchwiliad ar hyn o bryd. Felly, byddai hi ddim yn briodol imi wneud unrhyw sylw. Ond byddaf yn fwy na pharod i ddod yn ôl atoch chi i esbonio fy safiad, unwaith dwi wedi dyfarnu yn yr achos.

Gwych. Diolch yn fawr iawn ichi. Byddai hynny'n cael ei werthfawrogi. Un cwestiwn arall, felly. O ran y safonau, a ydych chi'n gallu rhoi mwy o wybodaeth inni ynglŷn ag ymateb ac adborth rydych chi wedi eu derbyn gan awdurdodau lleol, awdurdodau parciau cenedlaethol a Gweinidogion Cymru ar ôl cyhoeddi'r cod ymarfer cyntaf yn 2020?

Iawn. Dwi'n mynd i drosglwyddo rŵan i Gwenith, achos hi sy'n gyfrifol am yr ochr rheoleiddio, felly dwi'n meddwl y bydd hi'n gallu rhoi mwy o fanylder ichi ynglŷn â'r ymateb i'r cod ymarfer.

Diolch yn fawr. Rydyn ni wedi gwneud defnydd helaeth o'r cod ymarfer sydd wedi cael cydsyniad, sef cod ymarfer, fel rydych chi'n ei ddweud, ar gyfer y rheoliadau cyntaf. Eu pwrpas nhw ydy gwneud y gofynion statudol yn glir. Ac, mewn ymateb i ymgynghoriadau ar godau ymarfer, y brif neges gan gyrff cyhoeddus sydd o dan safonau ydy eu bod nhw o werth iddyn nhw i allu deall yn well beth yn union ydy'r disgwyliad mewn ffordd fwy ymarferol. Maen nhw hefyd wedi bod yn cael eu defnyddio, er enghraifft, mewn achosion efo'r tribiwnlys. Mi oedd yna rai heriau yn y cyfnod cyntaf gan reoliadau rhif 1, neu mae yna achosion ynglŷn ag ymchwiliadau lle mae corff wedi methu, ac mae'r tribiwnlys hefyd yn defnyddio'r codau ymarfer i'w helpu nhw i benderfynu achosion. Ers, wrth gwrs, pasio cod ymarfer rhif 1, rydyn ni wedi ymgynghori hefyd erbyn hyn ar god ymarfer rhif 2 hyd at 6, ac wedi cyflwyno'r rheini, yn dilyn eu cwblhau a'u diwygio nhw, i'r Llywodraeth wythnos diwethaf, fel mae'n digwydd. Felly, rydyn ni'n disgwyl cydsyniad ar bedair set arall, ond maen nhw yn cael eu croesawu.

Heledd, a oedd yna unrhyw beth arall roeddech chi ei eisiau?

Na. Diolch.

Jest cyn inni symud at Hefin David, a allaf jest ofyn, a oes unrhyw gynnydd wedi bod wrth ddylanwadu ar y sector banciau? Roeddwn i'n meddwl byddai hynny'n gwneud ichi wenu.

Oes, mae yna gynnydd. Ond, i ddweud y gwir, mae yna gwestiwn yn codi ynglyn â—. Yn amlwg, mater o geisio dylanwadu a pherswadio ydy hyn, yn wahanol iawn i'r sefyllfa lle mae yna gorff o dan safonau, lle mae'r gofynion a'r disgwyliadau yn eithaf clir, i ddweud y gwir. Ond, rydyn ni yn cynnal, erbyn hyn, rhwydwaith bancio, a'r meddwl tu ôl, neu'r syniad y tu ôl i hynny, oedd ein bod ni'n ceisio rhannu arfer da a dangos yn union pa mor bwysig oedd cynnig gwasanaethau yn y Gymraeg i gwsmeriaid.

Yn amlwg, rhan o'r broblem yma ydy'r newid sydd wedi bod ym myd bancio yn ystod y degawd olaf yma. Achos y gwir amdani ydy, mi oedd y sector bancio ar flaen y gad o ran cynnig gwasanaethau yn y Gymraeg ar un adeg, ond o achos bod y rhwydwaith canghennau wedi diflannu yn ystod y degawd olaf yma i bob pwrpas, mae yna lawer iawn mwy o bwysau erbyn hyn ar wasanaethau dros y we. Ac mae hynny wedi bod yn dalcen caled i ddweud y gwir, achos mae nifer y cyfarfodydd sydd wedi'u cynnal i geisio perswadio banciau i gynnig apiau, er enghraifft, yn y Gymraeg wedi—. Wel, maen nhw'n niferus iawn. Felly, rydym ni'n parhau i geisio perswadio a rhannu arfer da.

Rydym ni wedi llwyddo efo rhai pethau. Mae gennym ni berthynas dda efo rhai; perthynas sydd ddim cystal efo rhai eraill. Ond mae yna rai—mae'r Principality a Barclays a Natwest, er enghraifft, ar hyn o bryd yn gweithio efo ni. Maen nhw'n awyddus iawn i weld os medran nhw dderbyn y Cynnig Cymraeg. Bydd hynny'n gam pwysig ymlaen, lle byddan nhw'n dweud yn union pa wasanaethau sydd ar gael i'w cwsmeriaid yn y Gymraeg. A hefyd mae gwasanaethau ar gyfer plant a phobl ifanc y Principality, Dylan y ddraig—mae hwnna'n gwbl ddwyieithog. Mae Natwest hefyd, ar hyn o bryd, wedi creu adnoddau cwbl ddwyieithog ar gyfer ysgolion a phethau felly. Felly, mae yna newid, a'r gobaith ydy, unwaith y mae un yn meddwl bod y llall yn cael rhyw fath o, dwi ddim yn gwybod, symud ymlaen, maen nhw'n ei weld o fel rhyw fath o gystadleuaeth.

Ond roeddwn i wedi meddwl, a dweud y gwir, yn ystod y flwyddyn yma, dod i ryw fath o benderfyniad ynglŷn ag am faint chwaneg rydym ni'n mynd i roi'r holl adnoddau yma i mewn i'r banciau ble dyw'r ymateb ddim cystal. Ond dwi'n meddwl bod yr ymateb o ran y Cynnig Cymraeg ac adnoddau ar gyfer plant a phobl ifanc yn ystod y flwyddyn olaf yma wedi creu sefyllfa lle, hwyrach, mae dylanwadu'n dechrau gweithio, ond cawn ni weld. Rydym ni wedi bod yn gwthio apiau a gwasanaethau ar y we a dwi'n dal i fod yn awyddus i weld hynny'n llwyddo, a dweud y gwir. Dwi'n meddwl unwaith rydym ni'n cael un yn creu ap yn y Gymraeg sy'n cael ei wthio gan siaradwyr Cymraeg, hwyrach bydd yna ymateb gwell, ond dwi'n meddwl mai'r gwir amdani ydy bod yna ffordd bell i fynd.

Diolch am hwnna, comisiynydd. Fe wnawn ni symud ymlaen at Hefin David.

Thank you. You reached a compromise situation with regard to the Curriculum and Assessment (Wales) Bill with regard to the Government not approving a code of teaching for Welsh, as you'd requested. How effective has that compromised position been?

Dwi'n meddwl ein bod ni'n dal i aros i weld, a dweud y gwir. Fe wnes i ofyn i'r Gweinidog yn y cyfarfod ddydd Llun lle'r oeddem ni arni o ran fframwaith. Dwi'n meddwl bod y sefyllfa o ran ysgolion cyfrwng Saesneg yn hollbwysig. Mae'r targedau sydd o fewn 'Cymraeg 2050', o ran canran y disgyblion mewn ysgolion Saesneg sydd yn rhugl yn y Gymraeg yn 16 oed, yn heriol tu hwnt. A'r gwir amdani ydy, heblaw bod yna newid mawr yn y ffordd mae'r Gymraeg yn cael ei addysgu o fewn ysgolion Saesneg ar hyn o bryd, fyddwn ni ddim yn cyrraedd y pwynt. A dyna pam mi oeddwn i yn awyddus iawn i weld cod statudol, a dweud y gwir. Fel rydych chi'n ei ddweud, cyfaddawd oedd y fframwaith, ond mae'n rhaid i mi dderbyn dyna beth gafodd ei dderbyn gan y Senedd, felly dwi'n awyddus iawn i weld y manylion o fewn y fframwaith ac, yn bwysicach fyth, yr amserlen o ran cyhoeddi'r fframwaith. Mae'r Gweinidog wedi dweud wrthym ni dydd Llun fod y fframwaith yn cael ei ysgrifennu ar hyn o bryd. Mae o'n awyddus iawn y bydd yna gyfarfodydd cyn diwedd y flwyddyn efo ni. Felly, mi fyddwn i'n gwneud popeth o fewn fy ngallu i sicrhau bod y trafodaethau yna yn adeiladol a'n bod ni yn darbwyllo'r Gweinidog o ran unrhyw bryderon sydd gennym ni o ran y fframwaith sy'n cael ei greu.

Mae yna hefyd, wrth gwrs, gwestiynau'n codi o ran y cymhwyster ar ddiwedd y daith o ran ysgolion uwchradd cyfrwng Saesneg. Ond dwi'n argyhoeddedig—es i i ysgol cyfrwng Saesneg, ac mi oeddwn i'n lwcus iawn fy mod i’n siarad Cymraeg ar yr aelwyd. Ond y gwir amdani ydy bod y mwyafrif llethol o'm ffrindiau i o fewn yr ysgol yna yn methu â cynnal sgwrs yn y Gymraeg ar ôl iddyn nhw adael ysgol ac ar ôl iddyn nhw dderbyn addysg ail-iaith yn y Gymraeg am rhyw 12 mlynedd. Felly, doedd hynny ddim yn gweithio yn fy marn i, ac mae'n rhaid i ni newid hynny os ydyn ni am wireddu uchelgais 'Cymraeg 2050'.

Sorry, I don't know if I'm supposed to unmute myself or the host is.

I think leave it; it's fine.

I leave it, do I? Okay.

I appreciate that answer, and it certainly chimes with some of my experience about how it's difficult to sustain learning Welsh, because the reason I'm not asking my questions in Welsh today is because of the summer break, in which I didn't speak much Welsh. It's something that’s very, very difficult to sustain. I think we really would have welcomed your comments—they could have been useful in the previous session with the Minister, but no doubt we’ll go back to these later.

With regard to the workforce, as a former university lecturer watching Coleg Cymraeg Cenedlaethol at work, there's a definite challenge of providing teaching capacity to deliver as well, and you’ve made recommendations on that. How confident are you that we’ll see some progress there?

Dwi’n ffyddiog, er buaswn i wedi licio cael dipyn bach mwy o fanylder ynglŷn ag amserlen. Yn y pen draw, mi oedd yna ymrwymiad ar lafar gan y Gweinidog blaenorol ynglŷn â chynllun 10 mlynedd ar gyfer newid y gyfundrefn hyfforddiant athrawon. Mae'r ymrwymiad yna yn bwysig yn fy marn i. Y gwir amdani ydy ein bod ni wedi gweld llithriad yn ystod y pum mlynedd olaf yma o ran canran yr athrawon sydd yn gadael ein colegau ni sydd yn medru addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, ac mae'n rhaid inni newid hynny yn gyflym iawn.

Eto dydd Llun mi oedd y Gweinidog yn awyddus i gadarnhau bod yna gynllun yn cael ei baratoi, ond dwi'n awyddus iawn i gael mwy o fanylder ynglŷn ag erbyn pryd fydd y cynllun yna ar gael i ni ei ddarllen o a hefyd i ni ei herio fo os dydyn ni ddim yn credu ei fod o'n cyrraedd y nod. A hefyd dwi'n gobeithio yn ystod y misoedd nesaf yma fod yna gyfle i ni ddylanwadu ar y cynllun wrth iddo fo gael ei baratoi. Felly, dwi'n meddwl bod yr ymrwymiad yna, ond mae angen i ni weld mwy o weithredu.

And do you think that, therefore, a compromise needs to be made in the teaching of Welsh in English language schools in any way because of that? Or do you think that it's something that will cause problems more in the future than currently—the capacity of the workforce?

Mae capasiti yn broblem enfawr, wrth gwrs. Dydy'r capasiti ddim yn ddigonol ar hyn o bryd ar gyfer beth sy'n cael ei gynnig. Dyna'r broblem sydd gennym ni. Felly, dwi'n glir fy marn bod yn rhaid inni gael rhyw fath o chwyldro ynglŷn â sut mae'r Gymraeg yn cael ei haddysgu o fewn ysgolion cyfrwng Saesneg, neu'r gwir amdani yw waeth inni daflu'r targed o fewn 'Cymraeg 2050' i'r ochr, achos does yna ddim gobaith mul inni gyrraedd y targed. Mae hynny yn gwneud yr her o ran hyfforddi'r gweithlu'n fwy, ond, yn fy marn i, dylwn ni ddim osgoi ceisio cyrraedd yr her yna, os ydy o'n bosib.

Rydym ni wedi creu rhyw fath o ystadegau ynglŷn â faint o athrawon ychwanegol fydd eu hangen os ydy'r Llywodraeth am wireddu. Ond mae yna bob math o bethau yma. Mae yna gwestiynau'n codi o ran pa fath o hyfforddiant sy'n cael ei rhoi o ran y Gymraeg i'r athrawon i gyd sy'n cael eu hyfforddi. Nid jest mater o hyfforddi athrawon sydd yn medru addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg ydy o, ond beth am y rhai hynny sydd ar ôl—beth maen nhw'n mynd i'w wneud o ran eu sgiliau Cymraeg? Mae'r myfyrwyr yna wedi derbyn 12 mlynedd o addysg Gymraeg, ac eto, pan fyddan nhw'n cyrraedd coleg, dŷn ni'n gwneud dim i adeiladu ar yr addysg yna a'u gallu nhw i gyfrannu tuag at ein ffigurau ni. Roedden ni dros 300 o athrawon yn brin yn 2019-20, felly dydyn ni ddim hyd yn oed yn cyrraedd y nod ar hyn o bryd—dyna'r pwynt dwi'n trio'i wneud—heb unrhyw fath o chwyldro; dwi'n meddwl ein bod ni'n 461 yn brin o ran ysgolion uwchradd. Felly, mae maint yr her yn syfrdanol, ond y gwir amdani ydy dydyn ni ddim yn mynd i wneud unrhyw beth os y cwbl dŷn ni'n ei wneud ydy sôn am faint yr her am nifer o flynyddoedd.

Pan oeddech chi'n dweud bod angen chwyldro yn sut mae'r Gymraeg yn cael ei haddysgu drwy ysgolion Saesneg, roedd nifer fawr o aelodau'r pwyllgor yn—beth bynnag ydy nodio pen.

Dwi ddim yn meddwl ein bod ni'n bod yn deg iawn efo rhai o'r athrawon chwaith, achos y gwir amdani, o fewn rhai ysgolion, ydy bod yna athrawon yn cael eu gofyn i ddysgu Cymraeg ail iaith jest o achos eu bod nhw'n siarad Cymraeg eu hunain, a heb unrhyw sgiliau o gwbl i gyflwyno ail iaith i bobl ifanc. Ac os ydyn ni'n edrych ar fodelau eraill ar draws y byd, y gwir amdani ydy bod angen sgiliau ychwanegol i ddysgu ail iaith i berson. Felly, dyna'r chwyldro. Ar ben hynny, mae angen edrych ar y cwricwlwm o ran Cymraeg ail iaith, a hefyd y cymhwyster ar y diwedd. Dyna pam rôn i'n awyddus bod y gwaith yna'n cael ei wneud cyn i Fil y cwricwlwm cael ei basio, ond yn amlwg mi oedd yr amserlen yn eithaf tynn. Y gwir amdani ydy bod yna—. Oes, mae yna sylw'n cael ei rhoi i'r angen i gynyddu darpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog, ond, dwi'n meddwl, yn y Gymru newydd, mae angen inni beidio ag anghofio gofynion addysgu plant o fewn ein hysgolion cyfrwng Saesneg hefyd.

Diolch am hynny. Hefin, oedd unrhyw beth arall oeddech chi eisiau ei ofyn? Na, chi'n iawn. Grêt. Alun, oedd unrhyw gwestiynau olaf roeddech chi eisiau eu gofyn?

Dwi'n gyfforddus gydag atebion y comisiynydd.

Iawn. Grêt. Reit, dŷn ni mewn i'r chwarter awr olaf, gomisiynydd. Fe wnawn ni fynd drwy'r rhain mor gyflym ag rŷn ni'n gallu, ond, o ran atebolrwydd ariannol, sut byddech chi'n disgrifio'r sefyllfa ariannol yn eich swyddfa ar hyn o bryd?

Rydyn ni'n ymwybodol bod y flwyddyn yma wedi bod yn anarferol iawn, i ddweud y gwir, o achos bod rhai—. Dwi'n meddwl bod cyllidebau pob corff cyhoeddus yn wahanol iawn i'r disgwyl. Y gwir amdani ydy bod mwyafrif ein gwariant ni ar staff ac mae'r staff yna wedi bod yn gweithio o gartref heb ymweld ag unrhyw gorff arall ers 18 mis erbyn hyn. Felly, mae yna rai pethau lle mae'r gwariant yn llawer iawn is na'r disgwyl, ac mae hynny'n creu sefyllfa lle mae'n rhaid inni fod yn ymwybodol o danwariant. Ond ar yr ochr arall, o'n hochr ni, wrth gwrs, mae yna ofynion ychwanegol sydd wedi codi yn annisgwyl o achos yr ymosodiad seiber. Felly, ar yr un ochr, mae yna danwariant, ac ar yr ochr arall, mae yna ofynion ychwanegol sydd y tu hwnt i'r disgwyl, achos mi oedden ni'n hyderus iawn ynglŷn â'n rheolaeth ariannol ar y strategaeth TG hyd at 10 Rhagfyr.

Mae yna hefyd ystyriaethau eraill o ran beth yw'r effaith o ran y tanwariant ar y gronfa wrth gefn ac ati, felly mae hynny wedi bod yn ystyriaeth yn ystod y flwyddyn. Dwi hefyd yn ymwybodol bod yna gynlluniau gan y Llywodraeth i edrych ar sefyllfa cronfeydd wrth gefn yn gyffredinol. Fe wnaethon ni dderbyn llythyr ddoe gan y Llywodraeth yn egluro yn union beth ydy'r cynigion ar hyn o bryd. Ond eto, rhag ofn ichi feddwl fy mod i jest ar unrhyw fanylion yn trosglwyddo unai at Gwenith neu Dyfan—ond Dyfan sy'n gyfrifol am yr ochr gyllidol, felly dwi eisiau iddo fo esbonio i chi'n fanwl, achos mae'n bwysig hefyd o ran y gronfa wrth gefn bod yna gronfa statudol wrth gefn, ond hefyd mae yna gronfa waelodol sydd angen inni esbonio er mwyn ichi ddeall yn union lle rydyn ni arni ar hyn o bryd.

Diolch am hynna. Fel y dywedodd Aled, mi oedd yna rywfaint o danwariant llynedd. Rydyn ni wedi adrodd ar hynny yn yr adroddiad blynyddol. Mi oedd yna ddau brif reswm am hynny, sef COVID a'r ymosodiad seiber. Gwnaeth hynny effeithio ar ein gallu ni i wario ar rai pethau fel teithio a threuliau—effaith COVID oedd hynny—ac wedyn roedd yna danwariant ar ein cyllideb rhaglenni ni a hefyd y gyllideb gyflogaeth—cyfuniad o ffactorau yn fanna, sef COVID a'r ymosodiad seiber.

Mae gennym ni bolisi cronfa wrth gefn, lle rydyn ni'n cadw 5 y cant o'n cyllideb refeniw, sydd yn rhyw £160,000, ynghyd â £100,000 hefyd ar gyfer achosion cyfreithiol. Felly yn sgil y tanwariant y llynedd, mi wnaeth ein cronfa wrth gefn ni godi. Mae gennym ni gynlluniau eleni i leihau'r gronfa. Mae hynny'n bennaf yn sgil y cynlluniau TG ychwanegol sydd gennym ni, y strategaeth TG oedd gennym ni mewn lle beth bynnag ac wedyn gofynion ychwanegol yn sgil yr ymosodiad seiber. Felly, mae yna danwariant wedi bod, mae hynny wedi arwain at gynnydd yn y gronfa wrth gefn, ond mae gennym ni gynlluniau eleni rŵan i leihau'r gronfa.

Diolch am hwnna, Dyfan. Gomisiynydd neu Dyfan, o ran y cynnydd sydd wedi bod o ran ffioedd cyfreithiol ac os mae galw wedi bod arnoch chi i gymryd rhan mewn achosion llys, ydych chi'n gallu dweud wrthyn ni rywfaint ynglŷn â sut dŷch chi'n ymateb i'r her o ran y cynnydd yna sydd wedi bod? Mae e'n anodd, rwy'n cymryd, i wybod neu i gynllunio o flaen llaw am rywbeth fel achosion llys achos does neb yn gallu gwybod faint bydd yn codi. Felly, mae'n rhaid bod hwnna'n her.

Ydy. I ddweud y gwir, yn ystod y flwyddyn flaenorol, mi oedd o yn broblem enfawr, achos mi oedd y gyllideb wedi cael ei gosod ar lefel lle'r oedd y gwariant dros dwywaith lefel y gyllideb. Felly, mi oeddem ni yn ddibynnol ar danwariant o fewn meysydd eraill er mwyn medru cyrraedd y costau cyfreithiol hynny.

Pan wnes i edrych ar y sefyllfa efo Dyfan a Gwenith, beth oedd yn ddiddorol oedd bod gwariant ar gostau cyfreithiol yn flynyddol yn wahanol iawn o flwyddyn i flwyddyn. Mae hynny, wrth gwrs, achos bod gan bawb hawl i fynd at y tribiwnlys. Ac felly mae'n rhaid inni ymateb os oes yna achos tribiwnlys. A hefyd, mi oeddwn i'n awyddus iawn—a dwi'n meddwl roedd yn bwysig iawn ar y pryd—ein bod ni hefyd yn ymwneud ag achos yn yr Uchel Lys o ran un o'n safonau llunio polisi ni, lle roedden ni'n grediniol bod y safon yna wedi cael ei dorri gan yr awdurdod lleol. Mi oedd y costau'n eithaf sylweddol, ond, yn fy marn i, yn gostau roedd modd inni ddweud ei bod yn iawn ein bod ni'n eu talu nhw, felly.

Erbyn hyn, yn y flwyddyn rydyn ni ynddi ar hyn o bryd, mae'r patrwm wedi newid eto. Felly, mae hynny'n dangos, dwi'n meddwl, pa mor bwysig ydy cael rhyw fath o ddealltwriaeth ynglŷn â'r ffaith bod angen rhywfaint o gostau cyfreithiol wrth gefn jest rhag ofn, achos y gwir amdani oedd y byddwn ni wedi gwneud defnydd o dros hanner y costau yna o fewn y flwyddyn flaenorol. Yn amlwg hefyd, ac mae hyn yn rhan o'r drafodaeth rhyngom ni a'r Llywodraeth, rydyn ni mewn sefyllfa anodd iawn lle rydyn ni'n llwyr ddibynnol ar y Llywodraeth o ran ein harian ni, ac eto mae yna bosibiliadau bod costau cyfreithiol yn cael eu gwario mewn achos yn erbyn y Llywodraeth. Felly, dyna sydd yn creu rhyw ansicrwydd.

Yr unig beth y buaswn i'n ei ddweud o ran cronfa wrth gefn yw dwi'n meddwl ei bod o'n dueddiad o fewn pob corff cyhoeddus dwi wedi bod yn aelod ohono fo eich bod chi'n ceisio gwarchod y gronfa wrth gefn a, bron, os ydych chi'n gwneud defnydd o'r gronfa wrth gefn, rydych chi wedi methu o ran rhyw reolaeth ariannol. Ond, dwi'n credu yn y pen draw bod y profiad rydyn ni wedi'i gael eleni o ran yr ymosodiad seiber yn dangos pa mor bwysig ydy cronfa wrth gefn. A'r gwir amdani ydy, er ein bod ni'n wynebu costau sylweddol o ran ailadeiladu, a bod hynny yn rhannol achos ein bod ni'n awyddus iawn i gael systemau mewn lle sy'n ein gwneud ni'n fwy effeithiol fel tim, sy'n galluogi ein swyddogion ni i weithio yn well, ond hefyd sydd yn rhoi gwell gwasanaeth i ddinasyddion yn y pen draw ac i bobl sy'n dod aton ni i gwyno, ei bod hi'n briodol inni wario yr arian sydd o fewn y gronfa wrth gefn er mwyn sicrhau ein bod ni'n medru buddsoddi yn y systemau yna.

Felly, mae o'n batrwm cymhleth, ond y darlun cyffredinol dwi eisiau dweud wrthych chi yw bod gennym ni reolaeth ariannol da. Rydyn ni wedi derbyn adroddiad diamod unwaith eto gan Archwilio Cymru, sy'n bwysig inni, wrth ystyried ein bod ni wedi colli ein systemau ariannol am gyfnod o fisoedd. Felly, mae hynny o bwys. Ond, yn amlwg, mae'n rhaid inni gadw golwg ar y newidiadau sy'n deillio o newidiadau COVID-19 a hefyd o ran yr ymosodiad seiber ei hun.

Diolch ichi, Gomisiynydd. Mae'n flin iawn gen i, rydyn ni wedi rhedeg mas o amser, jest â bod. Roedd gennym ni rai cwestiynau o ran yr adroddiad sicrwydd. A fyddech chi'n hapus inni ysgrifennu atoch chi gyda'n cwestiynau ar hynny? Achos dwi ddim yn meddwl y byddwn ni'n gallu gwneud cyfiawnder â'r maes eang o fewn pum munud.

Byddem, wrth gwrs. Ac os oes yna unrhyw gwestiynau pellach yn deillio o'n hymateb ni, rydyn ni'n fwy na pharod i ddod yn ôl.

Grêt. Diolch yn fawr iawn. Oni bai bod gan Aelod unrhyw gwestiwn pellach—dwi ddim yn gweld unrhyw Aelod yn codi llaw. A gaf i ddiolch i chi ac i Dyfan a Gwenith hefyd am roi tystiolaeth i ni y bore yma? Mae yna nifer o bwyntiau dŷn ni wedi cymryd nodyn ohonyn nhw lle y byddwn ni'n gofyn am fwy o wybodaeth gennych chi, a bydd y clercod hefyd yn danfon transgript atoch chi o'r hyn dŷch chi wedi ei ddweud. Ond am nawr, diolch yn fawr iawn i'r tri ohonoch chi, a dwi'n siŵr y byddwn ni mewn cysylltiad eto yn fuan iawn.

Diolch yn fawr.

Fe wnawn ni symud ymlaen, Aelodau, at eitem 5, sef papurau i'w nodi. Mae yna sawl papur gyda ni i'w nodi heddiw. Eitem 5.1, sef llythyr gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol at Gadeirydd y pwyllgor yma a Chadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol ar argyfwng ffoaduriaid Afghanistan. Eitem 5.2, llythyr gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a'r Prif Chwip at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Dechnoleg Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon am berchnogaeth Channel 4. Eitem 5.3, llythyr gan gomisiynydd y Gymraeg at Gadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Eitem 5.4, llythyr at Lywodraeth Cymru yn dilyn y sesiwn graffu roedden ni wedi ei chael gyda Gweinidog yr Economi a Dirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, a'r Prif Chwip. Ac yn olaf, eitem 5.5, llythyr at Lywodraeth Cymru ar effaith gwerthu Bad Wolf. Ydy'r Aelodau'n fodlon nodi'r papurau hynny? Grêt.

Rydyn ni'n symud at eitem 6, sef cynnig i wahardd y cyhoedd o weddill y cyfarfod. Yn unol â Rheol Sefydlog 17.42, rwy'n cynnig bod y pwyllgor yn penderfynu gwahardd y cyhoedd o weddill y cyfarfod. Ydy'r Aelodau yn fodlon derbyn y cynnig? Ie. Ocê. Os felly, mi wnawn ni yn awr barhau yn breifat, ac mi wna i aros i glywed gan y peirianwyr ein bod ni yn breifat.