Cyfarfod Llawn

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Mike Hedges.

Lywydd, yr wythnos diwethaf fe wnaethom gyhoeddi codiad cyflog uwch na chwyddiant i staff GIG Cymru, gan ddangos ein hymrwymiad i'n gweithwyr gofal iechyd. Bydd ymateb y Llywodraeth i gylchoedd cyflog eraill yn cael ei nodi dros y mis nesaf. Byddwn yn ceisio ariannu'r dyfarniadau cyflog pwysig hyn trwy reoli ein cyllideb yn ofalus.

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ymateb hwnnw? Pan fyddwn yn trafod cyflog a chyllid y sector cyhoeddus, mae'n bwysig cofio dau beth: yn gyntaf, gyda fformiwla Barnett a llawr Barnett, mae Cymru'n cael ei hariannu'n well y pen na Lloegr, er ei bod yn talu llawer llai i mewn; ac mai'r setliad eleni yw'r gorau ers i mi gael fy ethol gyntaf yn 2011. A oes unrhyw gorff a ariennir gan Lywodraeth Cymru wedi cael llai o gynnydd ariannol na'r taliadau yswiriant gwladol cyflogwyr o 2.5 y cant a dyfarniadau cyflog ei staff? Ac os oes unrhyw un wedi cael llai, a all Llywodraeth Cymru ariannu'r gwahaniaeth yn uniongyrchol?

Diolch i Mike Hedges am hynny. Lywydd, gallaf gadarnhau bod holl adrannau Llywodraeth Cymru wedi gweld cynnydd yn eu cyllidebau refeniw o rhwng 4 y cant a 14 y cant yn y gyllideb derfynol, ac mae Mike Hedges yn gwbl gywir mai dyna'r setliad gorau ers blynyddoedd lawer. Mae'n gywir hefyd, Lywydd, fod Cymru'n cael ei hariannu'n well y pen na Lloegr. Ond dyna yw bargen y Deyrnas Unedig, fod cyllid yn cael ei ddarparu i wahanol rannau o'r Deyrnas Unedig ar lefel sy'n caniatáu'n fras i'r un ystod ac ansawdd gwasanaethau gael eu darparu ag a ddarperid yn unrhyw le arall. A chyda phoblogaeth hŷn, sy'n fwy sâl, yn fwy tlawd, mae hynny'n cael ei gydnabod yn y ffordd y mae'r cyllid yn llifo ar draws y Deyrnas Unedig, gan roi Cymru mewn sefyllfa lle gallwn gael yr un lefel gyffredinol o wasanaethau ag mewn mannau eraill.

Nawr, nododd tystiolaeth y gofynnwyd amdani gan y Pwyllgor Cyllid yn ei sesiwn graffu y bydd y cynnydd canlynol i gyfraniadau yswiriant gwladol cyflogwyr yn arwain at gostau ychwanegol i'r sefydliadau canlynol: £112 miliwn, y GIG; llywodraeth leol, £77 miliwn; athrawon, £33 miliwn; gwasanaethau tân ac achub, £4 miliwn ychwanegol. Nawr, mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi codiad cyflog o 4 y cant i feddygon a deintyddion, ynghyd â chynnydd o 3.6 y cant i staff y GIG ar gontractau Agenda ar gyfer Newid. Rwy'n poeni braidd, fodd bynnag, pa effaith y bydd cyfraniadau yswiriant gwladol yn ei chael, gyda'r cynnydd, ar gyrff cyhoeddus. Sut y bydd eich cyllideb yn talu am hyn? Diolch.

Wel, Lywydd, rwy'n disgwyl i fy holl gyd-weinidogion wneud darpariaeth yn eu cyllidebau ar gyfer dyfarniadau cyflog a ragwelir yn ystod y flwyddyn. Pan welwn ddyfarniadau cyflog drwy'r cyrff adolygu cyflogau annibynnol yn dod i mewn yn uwch na'r hyn y gwnaed darpariaeth ar eu cyfer, byddaf yn sicrhau bod arian ar gael o'r canol yn Llywodraeth Cymru, ac rwy'n hyderus fod gennyf y cyllid ar gael i ganiatáu imi wneud hynny, a dyna pam y gallem wneud y cyhoeddiad ar 22 Mai y bydd Llywodraeth Cymru'n diwallu argymhellion tâl y corff adolygu cyflogau meddygon a deintyddion, a hefyd dyfarniad cyflog o 3.6 y cant i staff y GIG ar delerau ac amodau'r Agenda ar gyfer Newid.

Mae'n ddrwg gennyf, cefais fy nal rhwng tisian a'r angen i alw'r cwestiwn nesaf. [Chwerthin.] Felly, dyma alw'r cwestiwn nesaf.

Cwestiwn 2, Heledd Fychan.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Llywydd, mae cynyddu defnydd plant o’r Gymraeg yn rhan bwysig o’n strategaeth Cymraeg 2050. Rydyn ni’n buddsoddi dros £4 miliwn pob blwyddyn mewn grantiau sydd â'r nod o gynyddu defnydd pobl ifanc o’r Gymraeg.

Diolch ichi am yr ymateb hwnnw. Wythnos diwethaf, yn Eisteddfod yr Urdd, fe gyhoeddodd Comisiynydd y Gymraeg adroddiad ynglŷn â'r defnydd o'r Gymraeg ymysg plant a phobl ifanc. Mi oedd yna rai pethau calonogol yn yr ystadegau, gyda nifer yn awyddus i ddefnyddio mwy o'r Gymraeg yn eu bywydau. Cadarnhaodd hefyd y berthynas rhwng rhuglder a lle neu bryd y gwnaeth unigolion gaffael y Gymraeg, gyda'r rhai sydd wedi dysgu Cymraeg ar yr aelwyd neu mewn ysgol feithrin yn llawer mwy tebygol o ddatblygu'n siaradwyr Cymraeg rhugl.

Fodd bynnag, mae'r defnydd ehangach gan blant a phobl ifanc o'r Gymraeg wrth greu cynnwys arlein ac ar wahanol gyfryngau cymdeithasol yn gyffredinol yn gyfyngedig, a Saesneg ydy'r brif iaith y bydd y mwyafrif yn ei ddefnyddio. Mi gyfeiriodd nifer o ymatebwyr hefyd at ddiffyg darpariaeth a phresenoldeb y Gymraeg ar gyfryngau cymdeithasol, yn arbennig o ran deunydd oedd yn apelio iddyn nhw. Felly, gaf i ofyn pa gamau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod y Gymraeg ar gael i bawb, yn y byd go iawn ond hefyd arlein?

Wel, diolch yn fawr i Heledd Fychan am y cwestiynau ychwanegol yna. Wrth gwrs, roedd hi'n wych bod ar faes Eisteddfod yr Urdd yr wythnos diwethaf a chlywed plant a phobl ifanc yn defnyddio'r Gymraeg. Rŷn ni'n cydweithio â'r Urdd ac asiantaethau eraill, y mentrau iaith ac yn y blaen, i greu cyfleoedd i bobl ifanc ddefnyddio'r iaith ymhob agwedd o'u bywydau nhw. Dwi'n ddiolchgar, wrth gwrs, i Gomisiynydd y Gymraeg am yr adroddiad—adroddiad pwysig. Ac fel roedd Heledd Fychan yn ei ddweud, roedd yr adroddiad yn tynnu sylw at y ffaith bod y cyfryngau cymdeithasol wedi newid y byd i bobl ifanc, ac mae nifer fawr o bobl ifanc sy'n rhugl yn y Gymraeg yn defnyddio Saesneg pan fyddan nhw'n defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol.

Nawr, rŷn ni'n cydweithio â nifer o gwmnïau yn y maes yna i ddatblygu ffyrdd i bobl ifanc a phobl eraill allu defnyddio'r iaith Gymraeg pan fyddan nhw'n defnyddio'r pethau newydd sy'n effeithio ar ein bywydau ni i gyd. Ddoe, Llywydd, roeddwn i yn defnyddio Copilot yn Gymraeg. So, nawr mae'n hollol bosib i roi'r cwestiynau i mewn i Copilot yn Gymraeg a chael yr atebion nôl yn Gymraeg hefyd.

Y peth pwysig yw i ddefnyddio'r posibiliadau yna. Y mwyaf rŷn ni'n eu defnyddio nhw, y gorau fydd y gwasanaeth rŷn ni'n ei gael. A thrwy'r gwaith rŷn ni'n ei wneud gyda Microsoft Teams, er enghraifft, mae Microsoft Teams nawr yn gallu trawsgrifio yn Gymraeg ac yn Saesneg ar yr un pryd, ac mae hwnna'n bwysig, dwi'n meddwl. Beth dwi eisiau ei weld yw pobl sy'n gallu defnyddio'r Gymraeg a'r Saesneg gyda'i gilydd yn yr un sgwrs, a ble fydd y posibiliadau technolegol yn eu cefnogi nhw i'w wneud e.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd Cabinet. Dŷn ni wedi sôn o'r blaen, nid dim ond nifer y siaradwyr sy'n bwysig, ond defnydd hefyd, a faint mae pobl yn defnyddio'r Gymraeg, yn enwedig tu allan i'r dosbarth. A gan edrych ar adroddiad diweddar Comisiynydd y Gymraeg, un o'r pethau wnaeth sefyll mas i fi oedd taw'r maes chwaraeon oedd y lle mwyaf y tu allan i'r dosbarth lle'r oedd pobl ifanc yn defnyddio'r iaith Gymraeg, yn chwarae chwaraeon mewn clybiau lleol.

Felly, faint yn fwy o gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei roi, nid dim ond i'r big boys, os ydych chi'n moyn, ond i'r clybiau lleol yn ein cymunedau ni, y clybiau pêl-droed a rygbi ac yn y blaen, i sicrhau eu bod nhw'n cael yr anogaeth a'r cymorth fel eu bod nhw'n gallu defnyddio tipyn bach ac wedyn tipyn mwy o Gymraeg gyda phobl sy'n chwarae chwaraeon yn ein cymunedau ni?

Diolch i Tom Giffard. Roedd beth ddywedodd e yn wir. Mae adroddiad y comisiynydd yn tynnu sylw at y ffaith mai un o'r cyd-destunau ble mae pobl ifanc yn defnyddio'r Gymraeg y tu fas i'r dosbarth yw yn y maes chwarae, ond hefyd yn y maes celfyddydau hefyd. So, wrth gwrs, rŷn ni yn cydweithio gyda Chwaraeon Cymru ac asiantaethau fel yr FAW ac yn y blaen i gynyddu nifer y posibiliadau sydd yna i bobl ifanc ddefnyddio'r Gymraeg y tu fas i'r ysgol mewn agweddau eraill o'u bywydau nhw.

Dwi'n edrych ymlaen at siarad â'r comisiynydd am yr adroddiad ac am yr argymhellion mae hi'n rhoi i ni, a sut y gallwn ni wneud mwy mewn partneriaethau gyda Chwaraeon Cymru, cyrff llywodraethu cenedlaethol a sefydliadau ieuenctid i normaleiddio'r Gymraeg ym mywydau pobl ifanc.

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Sam Rowlands.

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yr wythnos diwethaf fe wnaethoch chi gyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar y sefyllfa yn dilyn penderfyniad Llywodraeth Lafur y DU i godi cyfraniadau yswiriant gwladol cyflogwyr. Ynddo fe ddywedoch chi fod cyllid Llafur i dalu'r diffyg ar gyfer cyflogwyr sector cyhoeddus datganoledig £72 miliwn yn brin o'r hyn sydd ei angen. Fel roeddech chi'n dweud, mae'n sylweddol brin o'r hyn sydd ei angen. Felly, pam y mae eich cymheiriaid Llafur wedi penderfynu tanariannu Cymru?

Wel, Lywydd, mae'r Aelod yn hollol iawn, yr wythnos diwethaf nodais y pecyn o gyllid a fydd ar gael i gyflogwyr sector cyhoeddus Cymru i ddiwallu eu rhwymedigaethau newydd i dalu cyfraniadau ychwanegol i yswiriant gwladol cyflogwyr. Cyfanswm y gost i wasanaethau cyhoeddus datganoledig Cymru fydd £257 miliwn; darparwyd £185 miliwn o hwnnw drwy Lywodraeth y DU, gan adael bwlch o £72 miliwn, a bydd hanner y bwlch hwnnw, £36 miliwn, bellach yn dod gan Lywodraeth Cymru. Y rheswm am hyn yw oherwydd bod Llywodraeth y DU wedi dewis defnyddio fformiwla Barnett fel ffordd o ddarparu cymorth i wasanaethau cyhoeddus yn yr Alban, Gogledd Iwerddon ac yng Nghymru, ac oherwydd bod y sector cyhoeddus yn fwy yng Nghymru nag yn Lloegr, mae hynny'n arwain at y diffyg yr ydym bellach yn anelu at gynorthwyo i'w lenwi.

Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Ond yn amlwg, mae hyn yn sylweddol wahanol i'r hyn y byddech chi wedi'i ddisgwyl, oherwydd ym mis Tachwedd 2024, fe ddywedoch chi

'bydd cyllid ychwanegol ar gyfer gweithwyr y sector cyhoeddus i dalu costau cyfraniadau yswiriant gwladol cyflogwyr',

gan ychwanegu bod y Trysorlys yn mynd i ddarparu

'cyllid llawn i ddelio â chyfraniadau yswiriant gwladol cyflogwyr',

a nawr, fel rwyf newydd esbonio, nid ydynt wedi darparu'r cyllid llawn fel y gwnaethoch chi sicrhau Aelodau'r Senedd hon y byddent yn ei wneud. Felly, mae'n bryderus eich bod chi, ym mis Tachwedd, yn rhoi gwarantau yr ydych chi bellach yn gorfod cefnu arnynt oherwydd eich cymheiriaid yn San Steffan. Ond byddai sefydliadau wedi clywed y geiriau hynny o sicrwydd ac wedi gwneud cynlluniau yn seiliedig arnynt er na chawsant eu gwireddu. Felly, sut oeddech chi mor anghywir a sut y gall pobl ymddiried yn eich geiriau o sicrwydd eto yn y dyfodol?

Wel, roedd y geiriau o sicrwydd a roddwyd ym mis Tachwedd yn seiliedig ar y datganiad o bolisi ariannu. Mae'r datganiad o bolisi ariannu yn ymddangos yn glir i mi. Mae'n dweud, pan fo unrhyw un o'r pedair Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig yn gwneud penderfyniad sy'n creu costau i unrhyw Lywodraeth arall, yna mae'n rhaid i'r Llywodraeth sy'n creu'r costau hynny dalu'r bil yn llawn. Dyna, rwy'n credu, fyddai wedi bod y ffordd iawn o ddelio â'r cyfraniadau yswiriant gwladol hyn. Mae Llywodraeth y DU yn arddel safbwynt gwahanol ac wedi defnyddio fformiwla Barnett yn lle hynny. Rydym yn parhau i ddadlau'r achos dros fwrw ymlaen mewn ffordd sydd, yn fy marn i, yn gyson â'r hyn y byddai'r datganiad o bolisi ariannu yn gofyn amdano.

Rhaid ichi gydnabod, Ysgrifennydd y Cabinet, pan roddir sicrwydd yn y lle hwn, fod sefydliadau'n disgwyl iddo gael ei gyflawni. Rwy'n cydnabod ar hyn o bryd fod rhywfaint o hynny wedi bod allan o'ch rheolaeth, ond unwaith eto, mae hynny'n mynd yn groes i'r neges yr ydych chi ac eraill am ei chyfleu, sef mai'r un Llywodraeth sy'n gweithio ar ddau ben yr M4, yn cydweithio. Mae hon yn amlwg yn enghraifft arall nad yw'r cydweithio hwnnw'n digwydd ar gyfer pobl yma yng Nghymru. Ac er y bydd y sector cyhoeddus ei hun yn cael ei niweidio o ganlyniad i hyn, mae'r sector elusennau hefyd, sy'n darparu gwasanaethau cyhoeddus ar raddfa enfawr yng Nghymru, mewn sefyllfa waeth byth am nad oes cyllid ychwanegol iddynt ddelio â'r cynnydd i yswiriant gwladol. Dywedodd Marie Curie, er enghraifft, sy'n darparu gofal hosbis hanfodol, y bydd treth Llafur yn costio £2.92 miliwn ychwanegol y flwyddyn iddynt ac yn eu gorfodi i leihau gwasanaethau. Felly, a allwch chi roi sicrwydd, beth bynnag fo gwerth hynny, i sefydliadau fel Marie Curie, a llawer o rai eraill ledled Cymru, y byddant mewn sefyllfa i allu darparu'r gwasanaethau sector cyhoeddus hanfodol yn y dyfodol, er nad ydynt yn cael y lefel o gymorth sydd ei hangen arnynt?

Wel, Lywydd, rwy'n falch o glywed beth sydd gan yr Aelod i'w ddweud am sicrwydd, oherwydd gallwn gymryd felly, fel y gall yr holl bobl sy'n gweithio yn ein gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, pan ddywedodd ei arweinydd yng nghynhadledd y Blaid Geidwadol yng Nghymru y byddai'r Blaid Geidwadol yn rhewi cyflogau—rhewi cyflogau—holl weithwyr y sector cyhoeddus, gallwn gymryd bod hynny'n sicrwydd y gallant ddibynnu arno. [Torri ar draws.] A, rwy'n gweld nad oedd mor ddibynadwy wedi'r cyfan, oherwydd eisoes rydym yn eu clywed yn ceisio dad-wneud yr hyn a ddywedasant.

Rwy'n parhau i weithio gyda fy holl gyd-Weinidogion yn y Cabinet i ddarparu cyllid i'r sefydliadau niferus sy'n gweithio ochr yn ochr â'n gwasanaethau cyhoeddus yn y trydydd sector, yn y mudiad hosbis, i gydnabod y cyfraniad amhrisiadwy y maent yn ei wneud yma yng Nghymru. Mae pob un o'r sefydliadau hynny wedi gweld cynnydd yn y cyllid sydd ar gael iddynt yn y flwyddyn ariannol gyfredol, ac mae hynny'n gwrthgyferbynnu'n glir â'r hyn a oedd yn bosibl yn ystod y blynyddoedd hir o gyni pan oedd ei blaid ef mewn grym.

Llefarydd Plaid Cymru, Heledd Fychan.

Diolch yn fawr iawn. Dwi'n siŵr fydd o ddim yn syndod i chi bod cwestiynau wedi bod o ran yswiriant gwladol ddoe i'r Prif Weinidog ac i chithau. Yn amlwg, rydych chi wedi bod yn agored iawn o ran eich rhwystredigaeth chi. 'Anghyfiawnder sylfaenol' oedd y ffordd yr oeddech chi wedi disgrifio'r defnydd o Barnett o ran cyllido'r yswiriant gwladol.

O ran y £72 miliwn yn benodol, a'r ffaith eich bod chi wedi gorfod defnyddio £36 miliwn o'r gronfa wrth gefn, gaf i ofyn, felly, beth fydd ddim yn bosibl ei ariannu rŵan o ganlyniad i'r gostyngiad yma yn y lefelau yn y gronfa wrth gefn? Bydd angen torri unrhyw beth o'r gyllideb bresennol er mwyn gwneud i fyny am y bwlch? A hefyd, fel sydd wedi'i nodi, o ran gweithio gydag awdurdodau lleol ac eraill o ran yr £36 miliwn ychwanegol, rydym ni'n gwybod pa mor gyfyng ydy eu cyllidebau nhw hefyd—beth ydych chi'n disgwyl y byddan nhw'n ei wneud o ran y bwlch hwn? Ai mynd i gronfeydd wrth gefn ydy'r cynllun hefyd? Byddai ychydig o eglurder yn gymorth mawr, dwi'n siŵr.

Llywydd, fel y mae Heledd Fychan yn dweud, mae'r arian rydyn ni'n gallu ei roi i helpu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru wedi dod o'r gronfa wrth gefn. Y broblem yw bod y bwlch yn mynd i barhau ym mhob blwyddyn, a'r arian mas o'r gronfa wrth gefn yw arian sydd gyda ni am y flwyddyn bresennol, dim ond y flwyddyn bresennol.

Cawn ein helpu o ran hynny, Lywydd, gan y ffaith bod y Canghellor wedi cytuno—ac ysgrifennais at Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid yn gynharach yn y mis i gadarnhau hyn—y byddai gennym fynediad dilyffethair at y gronfa wrth gefn yng Nghymru yn y flwyddyn ariannol gyfredol. Nid yw hynny'n rhywbeth yr ydym erioed wedi'i gael o'r blaen. Mae'n bendant yn gwneud rheoli'r sefyllfa bresennol yn fwy posibl. Nawr, mae'r cyfuniad o'r £185 miliwn gan Lywodraeth y DU a'r £36 miliwn gan Lywodraeth Cymru yn golygu ein bod yn talu 86 y cant o'r costau y mae awdurdodau lleol ac eraill yn eu hwynebu. Mae'n golygu y bydd yn rhaid iddynt amsugno'r gweddill, y 14 y cant sy'n weddill. Ond o ystyried eu bod yn mynd i orfod amsugno'r costau hyn nid yn unig yn y flwyddyn hon, ond yn y blynyddoedd i ddod, mae honno'n daith y mae'n rhaid iddynt fynd arni, ac rydym wedi gwneud ein gorau glas i wneud y daith honno mor ymarferol bosibl ag y gallwn.

Diolch am yr ymateb hwnnw. Yn amlwg, mae hon yn sefyllfa ddifrifol dros ben, nid dim ond o ran eleni ond y blynyddoedd i ddod hefyd. Gaf i ofyn felly—? Yn amlwg, mae'r bartneriaeth mewn pŵer yn rhywbeth rydym ni wedi ei glywed yn aml, ond oes yna unrhyw symudiad o gwbl gan Lywodraeth San Steffan o ran hyn, unrhyw sicrwydd? Oherwydd, yn amlwg, nid hwn ydy'r unig fater sydd wedi amlygu'r bwlch hwn o ran rhethreg, ond hefyd wedyn gweld beth sy'n digwydd. Mae yna nifer o drafodaethau wedi bod eisoes heddiw o ran arian yn ymwneud efo rheilffyrdd, er enghraifft, sydd yn dangos unwaith eto dydyn ni ddim yn derbyn y cyllid haeddiannol i Gymru. Mi oedd yna awgrym ddoe gan Mick Antoniw o ran peidio â chydweithio gydag LCMs, er enghraifft, fel un ffordd inni ddangos sut ydyn ni'n mynd i herio Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Ydych chi'n cael eich temtio i gymryd y math yna o strategaeth, fel ein bod ni'n gallu sefyll i fyny dros Gymru a dangos dydy hyn ddim yn ddigon da?

Wel, wrth gwrs mae'r Llywodraeth yma yn y Senedd yn sefyll dros Gymru, ac rydyn ni'n gwneud hynny bob tro mae cyfle yn codi i ni. Nawr, dŷn ni'n gallu ei wneud e gyda Gweinidogion yn San Steffan sy'n fodlon clywed beth sydd gyda ni i'w ddweud a sgwrsio gyda ni amdanyn nhw. Pan fydd hynny'n dod at gasgliad lle dydyn ni ddim yn meddwl bod y casgliad yn addas i Gymru, neu'n deg i Gymru, wrth gwrs dŷn ni'n sefyll lan i ddweud hynny. Ond mae'r ffaith ein bod ni'n gallu cael y sgwrs, ac yn gallu cael y sgwrs gyda Llywodraeth sy'n fodlon clywed beth sydd gyda ni i'w ddweud, mae hynny'n rhoi hyder i fi i ddweud mai dyna yw'r ffordd orau i barhau ymlaen, trwy ffeindio'r ffordd i gydweithio gyda'n gilydd ac i dynnu arian i mewn i Gymru, fel yr £1.6 biliwn sydd gyda ni yn y gyllideb yn y flwyddyn ariannol bresennol.

Ond dwi'n siŵr eich bod chithau, fel finnau, ddim eisiau iddyn nhw jest gwrando, ond gweithredu. Dyna un o'r pethau sydd yn rhwystredig dros ben erbyn hyn, ydy gweld y diffyg gweithredu.

Mi fuoch chi'n brysur tu hwnt yr wythnos diwethaf, felly mi ydw i eisiau gofyn fy nghwestiwn olaf ynglŷn â'r Comisiwn Cymunedau Cymraeg ac ymateb Llywodraeth Cymru. Mi fuaswn i hefyd yn gofyn a fydd yna gyfle i ni gael trafodaeth iawn ar lawr y Senedd. Efo 57 o argymhellion, fedraf i ddim gwneud cyfiawnder â hyn yn y 30 eiliad sy'n weddill i fi. Mae'r ymateb wedi bod yn gymysg, gyda Chymdeithas yr Iaith Gymraeg yn rhoi 33 allan o 100 i ymateb y Llywodraeth, ond hefyd mae nifer wedi nodi siom nad oedd amserlen glir ynglŷn â gweithredu'r argymhellion, ynghyd ag eglurder llawn ynglŷn â pha rai yn union o'r 57 sydd wedi eu derbyn a beth mae 'derbyn yn rhannol' yn ei olygu, a hefyd o ran y cyllid sy'n gysylltiedig â gweithredu'r argymhellion. Ydy hi'n fwriad, felly, gan y Llywodraeth i ddarparu'r wybodaeth yma, ac, os felly, pryd? Ac os nad ydych chi'n bwriadu gwneud hynny, pam dydych chi ddim?

Wel, gallaf i ddweud wrth yr Aelod heddiw, Llywydd, mai'r bwriad sydd gyda fi yw i ddod nôl i lawr y Senedd gyda datganiad llafar yn yr hydref, ar ôl cael y cyfle i ystyried yr ail adroddiad yng ngham 1. So, fel rŷch chi’n gwybod, mae mwy nag un adroddiad yng ngham 1 o waith y comisiwn. Rŷn ni wedi derbyn—rŷn ni wedi gweld yr adroddiad nawr ar gynllunio, ac mae yn un pwysig. Dwi eisiau cael mwy o amser i drafod yr adroddiad yna gyda’r bobl sydd wedi bod yn gweithio gyda’r comisiwn, a dod nôl i lawr y Senedd yn yr hydref i gael mwy o gyfleon i siarad am yr argymhellion i gyd yn yr adroddiad cyntaf yng ngham 1, ac yn yr ail adroddiad hefyd.

Lywydd, mae arfarnu economaidd, integreiddio achosion busnes ac asesu effaith rheoleiddiol i gyd yn rhagflaenu penderfyniadau gwario. Mae monitro perfformiad, herio mewnol a gwerthuso annibynnol yn dilyn wedyn. Gyda'i gilydd, maent yn canolbwyntio ar sicrhau gwerth am arian ar bob cam, mewn gwariant refeniw a chyfalaf.

Ysgrifennydd y Cabinet, ar adeg pan fo costau byw mor uchel, mae'n bwysig fod arian trethdalwyr yn cael ei wario'n dda a'i wario ar flaenoriaethau allweddol. Ac rwy'n gwybod bod Ysgrifenyddion Cabinet Llywodraeth Cymru o ddifrif ynghylch eu dyletswyddau mewn perthynas ag arian trethdalwyr a gwneud yn siŵr eu bod yn cael gwerth am arian. Ac rwy'n siŵr eich bod am weld pob ceiniog yn cael ei gwario ar wasanaethau rheng flaen hanfodol. Felly, rwy'n credu ei bod yn bwysig fod Llywodraeth Cymru yn cyfarwyddo gweision sifil ac eraill i nodi arbedion ar wariant mwy ideolegol, a rhan o hynny yw deall ble mae'r arian yn mynd. Felly, yng ngoleuni hynny, ac yng ngoleuni dyfarniad pwysig y Goruchaf Lys ar y diffiniad o fenyw, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd ynghylch faint o arian trethdalwyr y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i Stonewall, ac a ydych chi'n disgwyl i'r cyllid hwnnw barhau ar y lefelau presennol yn y tymor canolig i'r tymor hir? Diolch.

Wel, Lywydd, nid cwestiwn i mi yw hwnnw. Mae hwnnw'n gwestiwn i'r Gweinidog, sydd yn ei lle. Fy swydd i yw darparu cyllid i fy nghyd-Weinidogion. Nid wyf yn microreoli eu penderfyniadau wedyn; mater i gyd-aelodau o'r Cabinet a chyd-Weinidogion unigol yw alinio'r adnoddau y gallaf eu rhoi iddynt â'r blaenoriaethau sydd ganddynt a blaenoriaethau Llywodraeth Cymru.

Mae'r Aelod yn disgrifio hynny fel 'gwariant ideolegol'. Ond ar y sail honno y caiff pob un ohonom ein hethol i'r lle hwn. Rydym i gyd yn rhoi ein cynigion gerbron y cyhoedd, a phan gaiff etholiadau eu hennill, mae gennych fandad i wario'r arian hwnnw yn unol â'r addewidion a wnaethom. Amlygwyd ein cefnogaeth i'r gymuned LHDTC+ yn ein maniffesto ac yn y cynllun gweithredu a gyhoeddwyd gennym wedyn. Rydym yn sefyll wrth hynny wrth reswm, ac wrth gwrs ein bod am weld hynny'n cael ei ariannu'n iawn.

Alun Davies.

Rwy'n ddiolchgar ichi, Lywydd. Un o'r agweddau hanfodol iawn ar nodi gwariant, a dwyn y Llywodraeth i gyfrif am y penderfyniadau gwariant hynny, yw trwy graffu. A hoffwn awgrymu'n bwyllog iawn wrth Aelodau'r wrthblaid fod craffu'n golygu mwy na dim ond rhoi datganiadau i'r wasg ar adegau fel hyn. Ac un o'r cyfleoedd ar gyfer craffu—cyfle hanfodol ar gyfer craffu—yw'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn gosod ei chyllideb. Mae'r Gweinidog—Ysgrifennydd y Cabinet—wedi siarad ar wahanol adegau dros y blynyddoedd, am ei atyniad, efallai, at broses fwy deddfwriaethol ar gyfer gosod cyllideb, er nad wyf yn siŵr beth yw safbwynt y Llywodraeth ar hyn o bryd. Felly, efallai y byddai'n ddefnyddiol inni ddeall y prynhawn yma a yw Llywodraeth Cymru'n parhau i gael ei denu gan y cysyniad o sail fwy deddfwriaethol i'n gwaith o osod y gyllideb, neu a ydynt yn credu bod y broses bresennol a ddefnyddiwn yn parhau i fod yn berthnasol ac yn ddiogel at y dyfodol.

Wel, Lywydd, yn y flwyddyn olaf o dymor y Senedd, rwy'n credu ei bod hi'n annhebygol y byddwn yn dewis y foment hon i symud o'r system yr ydym wedi'i defnyddio dros y blynyddoedd diwethaf i Fil cyllid, neu ba bynnag gyfrwng arall a fyddai gennym ar gyfer y dyfodol. Rwy'n parhau i fod â diddordeb mewn datblygu'r syniadau o gwmpas hynny, fel y byddai Senedd yn y dyfodol yn gallu gwneud penderfyniadau ei hun, ac rwy'n awyddus i barhau i weithio gyda'r Pwyllgor Cyllid, sydd wedi gwneud gwaith gwerthfawr iawn yn y maes hwn, i alinio'r cyfrifoldebau sydd gennym, y cyfrifoldebau cyllidol sydd gennym, y cyfrifoldebau codi refeniw yn ogystal â'r cyfrifoldebau gwario refeniw sydd gan y Senedd, ac i gyflawni'r rheini mewn ffordd sy'n gwneud yn siŵr fod craffu priodol ar y penderfyniadau hynny.

Diolch i Jenny Rathbone am y cwestiwn hwnnw, Lywydd. Mae toriadau i fudd-daliadau anabledd yn cael effaith uniongyrchol ar yr unigolion a'r teuluoedd sy'n colli incwm, tra bydd y golled bosibl o dros £450 miliwn mewn pŵer gwario yn economi Cymru yn cael effaith andwyol ehangach. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi cynyddu'r cyllid ar gyfer gwasanaethau cyngor diduedd ac arbenigol i chwyddo'r nifer sy'n manteisio ar fudd-daliadau heb eu hawlio yng Nghymru.

Roedd y protocol a gytunwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau yn ôl ym mis Chwefror yn dweud yn benodol y byddai Llywodraeth y DU yn darparu asesiadau effaith priodol pan fyddai newidiadau sylweddol yn cael eu gwneud, ac yn amlwg, byddai hawliau budd-daliadau pobl anabl a sâl yn sicr yn dod o dan hynny. Gan fod Llywodraeth y DU bellach wedi cyhoeddi data wedi'i ddadgyfuno, y mis diwethaf, pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi gallu ei wneud o'r effaith ar wahanol gymunedau yng Nghymru a chyfrifoldebau gwahanol o ran y gyllideb?

Diolch i Jenny Rathbone am hynny, Lywydd. Wrth gwrs, rwy'n falch fod data hawlwyr penodol i Gymru bellach wedi'i gyhoeddi. Mae'n ei gwneud hi'n bosibl nodi nifer y bobl yng Nghymru y gallai diwygiadau i fudd-daliadau analluogrwydd ac anabledd effeithio arnynt. Mae hynny'n dal i fod yn llai na'r hyn y credwn y dylid bod wedi ei gyflawni i gyd-fynd â'r cynigion—hynny yw, asesiad effaith annibynnol o'r newidiadau arfaethedig hynny ar bobl yng Nghymru.

Fodd bynnag, mae gennym bellach y data hawlwyr wedi'i gynnwys yn y pecyn tystiolaeth llawn a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU, gan yr Adran Gwaith a Phensiynau, ar 2 Mai. Bydd hwnnw'n caniatáu i ni, yn yr ymateb y bydd Llywodraeth Cymru yn ei roi i'r ymarfer ymgynghori, gael rhywfaint yn rhagor o gywirdeb yn yr effaith gan grwpiau hawlwyr unigol ac yn ôl daearyddiaeth. Bydd hefyd yn golygu, o ran y sefydliadau eraill hynny sydd, yn ddefnyddiol iawn, wedi bod yn dadansoddi effaith bosibl y newidiadau hyn—Policy in Practice, Sefydliad Bevan, Canolfan Llywodraethiant Cymru, y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, wrth gwrs—fod hwn yn ddata y gall pob un o'r sefydliadau hynny ei ddefnyddio i sicrhau pan fyddwn yn ymateb i'r ymarfer ymgynghori, ein bod yn tynnu sylw yn y ffordd orau bosibl at yr effaith y byddai'r newidiadau'n ei chael yng Nghymru ac i sicrhau bod yr effeithiau hynny'n cael eu hystyried yn briodol.

Mae'r sector anabledd am wybod beth y mae Llywodraeth Cymru ei hun yn ei wneud nawr yn rhagweithiol. Fe gyfeirioch chi at adroddiad Sefydliad Bevan a Policy in Practice, a ganfu fod cyfraddau tlodi wedi cynyddu'n sylweddol ymhlith yr aelwydydd yr effeithir arnynt. Mae'r sector anabledd yng Nghymru yn pryderu bod cynigion presennol y Deyrnas Unedig mewn perygl o analluogi pobl yng Nghymru ymhellach drwy waethygu tlodi ac allgáu—rwy'n eu dyfynnu—ac y gallai'r toriadau hyn arwain at gynnydd yn y galw am wasanaethau datganoledig yng Nghymru, megis iechyd a gofal cymdeithasol, a ariennir drwy fformiwla Barnett. Beth, felly, yw eich ymateb chi i'w cwestiynau fel a ganlyn: sut yn benodol y bydd effaith y cynigion hyn yn cael ei mesur yng Nghymru? Sut y bydd unrhyw bwysau sy'n deillio o hynny ar wasanaethau datganoledig yn cael eu hariannu, yn enwedig mewn perthynas â digonolrwydd fformiwla Barnett? Pa gamau pendant, os o gwbl, y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i liniaru effaith y cynigion hyn gan Lywodraeth y DU ar bobl anabl yng Nghymru?

Lywydd, mae Llywodraeth Cymru yn rhannu'r pryderon a nodir gan y sefydliadau anabledd hynny. Mae'n anodd rhoi atebion manwl gywir i rai o'r cwestiynau hynny ar hyn o bryd, oherwydd bod ymgynghori'n dal i fynd rhagddo gan Lywodraeth y DU ar rai o'r cynigion. Gyda'r wybodaeth newydd sydd gennym a chyda chymorth y sefydliadau sy'n ei dadansoddi o safbwynt gwahanol grwpiau hawlwyr, yr hyn a wnawn yw sicrhau ein bod yn dod â hynny i gyd i sylw Llywodraeth y DU wrth iddynt wneud penderfyniadau. Yn fwy cyffredinol, fel y gwyddoch, ac fel y gŵyr yr Aelod, rydym yn ymgynghori ar y cynllun drafft hawliau pobl anabl ar hyn o bryd, ac mae llawer o'r materion hynny'n cael eu hadlewyrchu yn y gwaith a wnaed gan y grŵp o bobl a ddaeth at ei gilydd, y tasglu hawliau pobl anabl, ac yn y cynigion y mae'r cynllun hawliau pobl anabl yn eu nodi.

Rwy'n ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ymateb hwnnw. Rwy'n ddiolchgar iddo ef a'i gyd-Aelodau ar draws Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd am y ffordd y maent wedi ymateb i'r cynigion hyn. Mae'r cynigion, wrth gwrs, wedi achosi ofn gwirioneddol ymhlith rhai o'r bobl fwyaf bregus yn ein cymdeithas, a'r mannau y bydd y cynigion hyn yn effeithio'n fwyaf difrifol arnynt yw lleoedd fel Blaenau Gwent. O ran sut rydym yn darparu gwasanaethau ym Mlaenau Gwent ac ar draws bwrdd iechyd Aneurin Bevan, byddant yn cael eu heffeithio'n sylweddol os caiff y cynigion hyn eu cyflawni. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo i barhau i siarad â'i gyd-aelodau o'r Cabinet a Chyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent a byrddau iechyd ac eraill yn y sector gwirfoddol ynglŷn â sut y gellir eu cefnogi i ddarparu gwasanaethau ar adeg pan fo rhai o'n pobl fwyaf bregus yn cael eu rhoi o dan fwy byth o bwysau?

Wel, Lywydd, rwy'n rhoi'r ymrwymiad hwnnw i'r Aelod wrth gwrs. Ac mae'n iawn: mae'r cynigion hyn yn cael effaith nid yn unig ar fywydau unigolion—effeithiau dramatig ac andwyol iawn mewn rhai achosion—ond mae'r effeithiau'n fwy dwys mewn mannau penodol. Mae pedwar o'r 10 awdurdod lleol a fydd yn cael eu heffeithio'n fwyaf andwyol yng Nghymru, ac mae hynny'n dangos yr effaith anghymesur y mae'r cynigion yn ei chael yng Nghymru. Wrth gwrs, byddwn yn gweithio gydag awdurdodau lleol a byrddau iechyd i liniaru effaith unrhyw newidiadau, ond yr ateb go iawn yw sicrhau, trwy system nawdd cymdeithasol ailddosbarthol, fod arian yn cael ei gymryd gan y rhai sy'n gallu fforddio talu a'i roi ym mhocedi'r bobl sydd ei angen fwyaf. A dyna'r achos sylfaenol y byddwn yn parhau i'w wneud.

Lywydd, mae Llywodraeth Cymru yn darparu pecyn o gymorth ardrethi annomestig gwerth £335 miliwn yn 2025-26. Ni fydd bron i hanner yr holl dalwyr ardrethi yn talu unrhyw beth o gwbl, a llai na thraean sy'n talu'r swm llawn, diolch i'r cymorth sydd ar gael yng Nghymru.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd cyllid. Gyda'r cynnydd diweddar i gyfraniadau yswiriant gwladol o 13.8 y cant i 15 y cant a gostwng y trothwy, mae llawer o fusnesau bach ar ein strydoedd mawr yn wynebu penderfyniadau anodd iawn rhwng diswyddo neu godi eu prisiau, sy'n gwthio pobl o'r stryd fawr. O ystyried yr heriau hyn a'r pwysau ar fusnesau a'r pwysau sydd arnynt o ran ardrethi busnes hefyd, sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu defnyddio'r polisi trethiant sydd ganddi i gefnogi busnesau i wneud yn siŵr nad ydym yn gweld swyddi'n cael eu colli ac y gallwn gael pobl yn ôl ar ein strydoedd mawr i wneud yn siŵr eu bod yn ffynnu yn y dyfodol?

Wel, Lywydd, fel yr eglurais, mae 85,000 eiddo o'r fath ledled Cymru eisoes yn cael rhyddhad ardrethi busnes llawn neu rannol. Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod Llywodraeth Cymru wedi lansio ymgynghoriad 12 wythnos y mis diwethaf i gyflwyno lluosyddion ardrethi annomestig gwahaniaethol, ac mae'r cynnig a gyflwynwyd gennym yn un a fydd yn targedu cymorth ychwanegol yn arbennig i fanwerthwyr y stryd fawr. Nawr, rwy'n edrych ymlaen at yr ymatebion i'r ymgynghoriad hwnnw oherwydd, os cânt eu cefnogi, am y tro cyntaf byddwn yn defnyddio pŵer newydd sydd ar gael i'r Senedd bellach i osod y lluosyddion gwahaniaethol hynny. A fy nghasgliad i, mewn ymgynghoriad â fy swyddogion, oedd y dylai'r defnydd cyntaf o'r pwerau newydd hynny gynorthwyo manwerthwyr ar y stryd fawr, y siopau manwerthu ffisegol hynny, sydd, fel y gwyddom, wedi wynebu cystadleuaeth gan fanwerthwyr ar-lein yn y cyfnod diweddar mewn ffordd nad ydych chi efallai'n ei hystyried yn sefyllfa gwbl deg.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n croesawu'r ymgynghoriad diweddar i roi cefnogaeth bellach i'n manwerthwyr llai ar y stryd fawr. Rwyf eisoes wedi ei rannu, a byddaf yn ei rannu ledled fy etholaeth. Rwy'n credu ein bod i gyd yn cydnabod bod canol ein trefi a'r ffordd yr ydym yn siopa wedi newid dros y blynyddoedd. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r rhesymeg i unioni'r fantol yn wyneb twf manwerthwyr mawr ar-lein a'r effaith y maent yn ei chael ar fanwerthwyr annibynnol llai sydd wrth galon ein strydoedd mawr. Rwyf hefyd yn cydnabod ei fod yn cyd-fynd â'r ymrwymiad cyfunol yn y cynllun gweithredu manwerthu i weithio gyda'n gilydd i gefnogi ein sector manwerthu.

Yn gryno iawn, rwyf am ennyn cefnogaeth i'r sector lletygarwch. Pan fyddaf yn dweud hynny, nid wyf yn sôn am gwmnïau mawr neu gadwyni tafarndai, ond y cwmnïau annibynnol llai sydd i'r fath raddau heddiw, yn fy mhrofiad i, yn chwyddo nifer yr ymwelwyr â chanol ein trefi. Gyda'i gilydd, maent yn gyflogwyr sylweddol. Maent yn aml yn cefnogi cadwyni cyflenwi lleol. Rwyf am ofyn i'r Llywodraeth ystyried sut y defnyddiwn yr ysgogiadau sydd gennym yng Nghymru i ddatgloi'r potensial hwnnw, ac i wneud hynny mewn ffordd sydd nid yn unig yn galluogi cynaliadwyedd y sector hwnnw, ond sydd o fudd i'r economi leol, y bobl sy'n gweithio ynddi a'r lleoedd lle maent wedi'u lleoli hefyd. Diolch.

Diolch i Hannah Blythyn, Lywydd, ac rwy'n cytuno'n llwyr â hi. Rwy'n cofio'n glir iawn ymweliadau a wneuthum gyda hi â threfi fel yr Wyddgrug a Threffynnon, lle mae'r manwerthwyr annibynnol hynny ar y stryd fawr yn rhoi cymeriad i ardal, yn denu ymwelwyr iddi ac yn gwneud i'r strydoedd mawr hynny ffynnu. Mae'r pwynt y mae hi'n ei wneud yn mynd y tu hwnt i'n cynigion presennol, sydd ar gyfer manwerthwyr y stryd fawr yn hytrach na'r diwydiant lletygarwch. Wrth gwrs, rwy'n gobeithio y bydd y pwyntiau hynny'n cael eu gwneud gan y rhai sy'n eu cefnogi fel rhan o'r ymarfer ymgynghori. Un o'r heriau y bydd y rhai sy'n dadlau dros y safbwynt hwnnw'n eu hwynebu yw sut i greu diffiniad a fyddai, yn y gyfraith, yn caniatáu ichi wahaniaethu rhwng y math o weithgaredd hamdden na fyddai'r Aelod yn dymuno ei weld yn cael ei gynnwys a'r rhai y byddai'n dymuno eu gweld yn cael eu cynnwys. Rwy'n credu bod gennym ddiffiniad mewn perthynas â manwerthwyr y stryd fawr a allai weithio. A allwn ni ddod o hyd i ddiffiniad tebyg sy'n gweithio mewn perthynas â lletygarwch?

Diolch yn fawr. Mae gan y diwydiant amaeth gyfraniad pwysig i'w wneud i gynaliadwyedd y Gymraeg a'i ffyniant o fewn ein cymunedau. Rydyn ni, felly, yn rhoi ystyriaeth lawn i'r Gymraeg ymhob elfen o'n polisïau amaethyddol.

Diolch i chi am hynny. Wrth gwrs, mi wnaeth y Comisiwn Cymunedau Cymraeg hefyd ategu pwysigrwydd hynny yn ei adroddiad, gydag un o'i argymhellion yn nodi y dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod y Gymraeg yn ystyriaeth ganolog mewn polisïau amaethyddol—rhywbeth yr ydych chi wedi'i ategu nawr.

Ond mae yna ofid, wrth gwrs, yn sgil cynigion Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar dreth etifeddiant. Os ydy hwnnw'n codi cwestiwn ar hyfywedd ffermydd teuluol wrth drosglwyddo o un genhedlaeth i'r llall, yna mae hynny'n mynd i godi cwestiwn ynglŷn â chynaliadwyedd yr iaith Gymraeg wrth drosglwyddo o un genhedlaeth i'r llall, a gallu'r unigolion yna i aros yn eu cymunedau ac i barhau i fod yn rhan o'r sector. Felly, a gaf i ofyn i chi gyflwyno achos i Lywodraeth y Deyrnas Unedig i edrych eto ar eu bwriad nhw o safbwynt y dreth etifeddiant, er mwyn rhoi ystyriaeth benodol i oblygiadau hynny o safbwynt yr iaith Gymraeg?

Dirprwy Lywydd, dwi'n gwybod bod y Dirprwy Brif Weinidog wedi gwneud hynny yn barod. Mae wedi ysgrifennu at Weinidogion yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig, gan roi gwybodaeth iddyn nhw am y sefyllfa yma yng Nghymru. Dwi'n siŵr y bydd e'n awyddus i gario ymlaen i wneud hynny ac i wneud ar achos am bwysigrwydd y maes i'r iaith Gymraeg.

Drwy ein partneriaid grant, rydym yn cynyddu mynediad at ofal plant cyfrwng Cymraeg, addysg, digwyddiadau cymunedol a dysgu Cymraeg gydol oes yn Nwyrain De Cymru. Mae'r diddordeb mewn dysgu a phrofi'r Gymraeg drwy'r llwybrau hyn ar ei uchaf erioed. Bydd Bil y Gymraeg ac Addysg (Cymru) yn cefnogi'r twf hwnnw ymhellach.

Diolch yn fawr am yr ateb yna. Buaswn i'n licio datgan buddiant, sef fy mod i'n aelod of fwrdd menter iaith yn fy rhanbarth ac yn aeold o bwyllgor gwaith Eisteddfod yr Urdd 2027.

Yr wythnos diwethaf, fe gawson ni'r fraint o fynychu Eisteddfod yr Urdd ym Mharc Margam, a rhaid dweud roedd o'n brofiad gwych cerdded o gwmpas y maes, yn y glaw ac yn yr haul, a gweld cymaint o bobl ifanc, teuluoedd ac athrawon yn dod at ei gilydd i ddathlu'r Gymraeg, ac roedd yn gadarnhad clir o gryfder yr iaith pan fydd hi'n cael ei chefnogi'n iawn. Roedd yn arbennig o galonogol clywed cymaint o ddysgwyr, yn ogystal â siaradwyr rhugl, yn defnyddio'r Gymraeg yn naturiol ym mhob agwedd o'r ŵyl.

Rwy'n falch dros ben o'r cyhoeddiad y bydd yr Eisteddfod yn teithio i Gasnewydd yn 2027—y tro cyntaf erioed i'r ŵyl gael ei chynnal yno yn ei bron i ganrif o hanes. Mae hyn yn garreg filltir arwyddocaol i'r ddinas ac yn gyfle arbennig i gryfhau statws y Gymraeg yng Nghasnewydd a'r de-ddwyrain yn ehangach. Fodd bynnag, o ystyried bod canran y siaradwyr Cymraeg yng Nghasnewydd yn is na'r cyfartaledd cenedlaethol, hoffwn ofyn: sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu sicrhau bod buddion cynnal Eisteddfod yr Urdd yn y ddinas yn mynd y tu hwnt i'r wythnos ei hun, a sut y byddwch yn gweithio gyda'r Urdd, mentrau iaith, yr awdurdod lleol a chymunedau lleol ac eraill i sicrhau bod y Gymraeg yn gadael gwaddol parhaol yn yr ardal, yn enwedig ymhlith pobl ifanc a dysgwyr?

Diolch yn fawr i Peredur Owen Griffiths am y cwestiwn. Dirprwy Lywydd, dwi'n cytuno gyda fe—mae'n bwysig dathlu y bydd Eisteddfod yr Urdd yn ymweld â Chasnewydd yn 2027, a dwi'n siŵr y bydd Eisteddfod yr Urdd yn cael effaith bositif hirdymor ar y ddinas, ond hefyd ar y rhanbarth cyfan. Mae enghraifft dda gennym ni'n barod, onid oes? Nid jest yr un yr wythnos diwethaf, ond yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhontypridd, lle roedd pob un yn gweithio gyda'i gilydd nid jest am wythnos yr ŵyl, ond i greu pethau hirdymor. Dwi wedi bod nôl i Bontypridd, fwy na mis yn ôl nawr, i ddathlu gyda phobl leol y pethau sydd wedi parhau ar ôl yr Eisteddfod, i gael yr effaith bositif yna. Dwi'n siŵr y bydd yr Urdd, y mentrau iaith ac yn y blaen, eisiau defnyddio'r cyfle y bydd Eisteddfod yr Urdd yn ei roi i Gasnewydd i greu pethau yn yr hirdymor fel yna.

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Joyce Watson.

Rydym yn parhau i ddarparu cymorth sylweddol o ran ardrethi annomestig i fanwerthwyr bach a chanolig drwy ein hamrywiaeth o gynlluniau rhyddhad a ariennir yn llawn. Rydym hefyd yn ymgynghori ar y cynnig i gyflwyno lluosydd is ar gyfer manwerthwyr bach a chanolig, er mwyn ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig o'u plaid o 2026-27 ymlaen.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, bu llawer o drafod cyn fy nghwestiwn ar y budd arfaethedig, ar ôl yr ymgynghoriad, o ostwng y gyfradd honno, a gallai fod yn berthnasol i hyd at 13,000 o eiddo manwerthu ledled Cymru. Felly, byddai ailgydbwyso'r system ardrethi o blaid siopau llai yn sicr yn rhoi hwb i'r stryd fawr yn y rhan fwyaf o fy rhanbarth. Mae gennym lawer iawn o siopau bach gwych, ac rwy'n siŵr eich bod yn ymweld â hwy pan fyddwch yn ymweld â fy ardal.

Ond yr ochr arall i hynny, wrth gwrs, yw'r pryderon y clywsom eu mynegi ynglŷn â'r newidiadau a fyddai'n effeithio ar letygarwch, busnesau a siopau mwy. Soniodd Hannah Blythyn, fy nghyd-Aelod a fy nghymydog yma, am hynny yn gynt. Felly, mae angen inni dawelu'r ofnau hynny nawr cyn i bobl fynd mor bryderus fel bod hyn yn peri gofid iddynt.

Diolch, Joyce Watson. Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i ddweud fy mod wedi treulio bore pleserus iawn yn Arberth yn ddiweddar yn seremoni gyhoeddi'r Eisteddfod Genedlaethol yno, ac mae Arberth yn enghraifft wych iawn, onid yw, o dref leol lewyrchus a chanddi stryd fawr sy'n llawn o fanwerthwyr annibynnol.

Hoffwn nodi'n glir nad oes unrhyw beth yng nghynigion Llywodraeth Cymru a fyddai'n anfantais i sefydliadau lletygarwch. Yr hyn rydym yn ei gynnig yw system luosydd lle mae swm ychwanegol o arian a godir drwy'r manwerthwyr mawr iawn yn talu am y cymorth ychwanegol rydym yn cynnig ei ddarparu i siopau, ciosgau neu swyddfeydd post. Nid yw'n golygu mynd ag arian o letygarwch er mwyn rhoi mwy o gymorth i fanwerthwyr. Felly, rwy'n gobeithio y gallwn roi sicrwydd i bobl nad yw hynny'n rhan o'r cynnig.

Ar ddiwedd hyn, Ddirprwy Lywydd, am y tro cyntaf, byddai gennym dri lluosydd gwahanol yng Nghymru. Mae hynny o ganlyniad i'r pwerau sy'n dod i'r Senedd drwy Ddeddf Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) 2024. Credaf y byddwn yn gallu parhau i gael sgyrsiau ynglŷn â sut y gallwn ddefnyddio'r offeryn newydd hwnnw yn y dyfodol. Rwy'n awyddus i ni ei ddefnyddio yn y flwyddyn gyntaf y bydd ar gael. Rwy'n awyddus i ni ei ddefnyddio mewn ffordd sy'n caniatáu i'r system ymsefydlu. Bydd yn newid mawr i dalwyr trethi annomestig yn ogystal â'r system gasglu. Dyna pam ein bod wedi gwneud y cynnig eithaf penodol a wnaethom, ond credaf y gall hynny fod yn ddechrau ar sgwrs ehangach ynglŷn â sut y gall yr offeryn polisi newydd hwnnw ganiatáu inni barhau i helpu busnesau sy'n gwneud gwahaniaeth mor fawr yn y gwahanol leoliadau ym mhob rhan o Gymru, ac yn enwedig yn etholaeth yr Aelod.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.

Eitem 3 yw'r cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Mae cwestiynau 1 a 2 [OQ62780 a OQ62776] wedi'u tynnu nôl, felly, cwestiwn 3, Andrew R.T. Davies.

Ymgysylltwyd ac ymgynghorwyd ag Aelodau drwy gydol y broses gynllunio ar ffurf grŵp cyfeirio Aelodau sy'n cynnwys Comisiynwyr y Senedd; Aelodau o bob plaid wleidyddol; penseiri, RSHP; a chontractwyr, CBRE. Mae pob Aelod wedi cael cyfle i ymgysylltu drwy sesiynau galw heibio, a fynychwyd gan lawer o bobl, a briffiau i bob plaid gan swyddogion y Comisiwn. Mae amserlen y gwaith wedi golygu bod y Senedd wedi symud trafodion ei Chyfarfod Llawn i'r Siambr dros dro hon, a hynny o'r Pasg 2025 tan fis Chwefror 2026.

Mae'r Comisiwn wedi dyfarnu'r contract ar gyfer gwaith adeiladu Siambr 2026 i gontractwr Cymreig lleol yn dilyn proses dendro gystadleuol. Mae'r gwaith wedi dechrau ac ar y trywydd iawn. Mae'r grŵp cyfeirio Aelodau trawsbleidiol ar gyfer y prosiect hwn wedi cyfarfod er mwyn cael y wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd ac i drafod unrhyw faterion sy'n codi. Cyfarfu'r grŵp ddoe hefyd, a chafodd pob plaid wleidyddol a gynrychiolir yn y Siambr hon eu cynnwys yn y cyfarfod hwnnw.

Diolch, Gomisiynydd. Credaf mai dyna'r ateb mwyaf cynhwysfawr a gefais o'r ddarllenfa, a bod yn deg. Mae'n rhaid bod rhywbeth yn yr awyr. Efallai fod angen i'r Prif Weinidog dalu sylw i'ch galluoedd. [Chwerthin.]

Gomisiynydd, mae gwahaniaeth barn ynglŷn ag a ddylem gael 96 Aelod ai peidio, ac rwy'n derbyn bod dwy ran o dair o'r Senedd hon wedi pleidleisio i gael y 96 Aelod. Felly, mae'r gwaith yn mynd rhagddo, dyna pam ein bod yn eistedd yn y Siambr hon. Ond a allwch chi gadarnhau, yn ogystal â'r ateb rydych chi wedi'i roi i mi, y bydd y gwaith ad-drefnu'n cael ei gwblhau o fewn y gyllideb ac o fewn yr amserlen, fel y'i nodwyd gennych? Oherwydd credaf mai'r cynllun yw i'r Aelodau ddychwelyd ar gyfer rhan olaf mis Chwefror 2026 a mis Mawrth 2026. Felly, a allwch chi gadarnhau bod y cynlluniau o fewn y gyllideb a hefyd ar amser?

Ar yr amser, cawsom ni yng ngrŵp cyfeirio'r Aelodau ddoe arwydd clir fod mis Chwefror ar y trywydd iawn. Yn amlwg, mae problemau y bydd angen eu datrys ar ddiwedd y broses, ond ymddengys y bydd hynny wedi'i gwblhau erbyn yr ailgynnull ym mis Chwefror 2025.

Ar y gost, cynhaliwyd yr asesiad o'r effaith ar adnoddau a osodwyd ar gyfer y ddeddfwriaeth a basiwyd i ddiwygio'r Senedd cyn inni wybod beth yn union fyddai cynnwys y ddeddfwriaeth. Felly, byddai cyflawni hynny yn union ar y targed gyda'r asesiad o'r effaith ar adnoddau yn sicr yn her. Ond os gwrandewch ar y gyllideb a gyflwynais y llynedd ar gyfer Comisiwn y Senedd, fe welwch ei fod o fewn 8 y cant. O ystyried y ffaith bod y wybodaeth ychwanegol honno wedi dod ar ôl y ddeddfwriaeth, rwy'n credu bod hynny'n eithaf agos ati o ran y targed hwnnw.

Mae'r newidiadau i'r Siambr yn gyfle i edrych eto ar ba mor gyfeillgar ydyw i Aelodau, staff ac aelodau'r cyhoedd sy'n anabl, ac roeddwn i'n meddwl tybed a gafwyd unrhyw ymgysylltiad â phobl anabl ac elusennau pobl anabl i sicrhau bod systemau ar waith sy'n addas i'r rhai sydd eu hangen, gan ei bod yn ymddangos bod hwn yn gyfle da i ailasesu hynny i gyd. Mae'n galonogol iawn ein bod yn gwybod y bydd gwell darpariaeth Iaith Arwyddion Prydain yn y Siambr.

Codwyd y cwestiwn hwnnw yng ngrŵp cyfeirio'r Aelodau ddoe gan Jane Dodds. Roedd yn awyddus iawn i weld yn union yr hyn rydych chi'n sôn amdano, a chawsom sicrwydd hefyd, gan gynnwys gan yr ymgynghorwyr cynllunio a'r penseiri. Mae ganddynt ymgynghorydd anabledd yn rhan o'r broses mewn gwirionedd, a bydd yn Siambr gwbl hygyrch. Bydd yn well na'r Siambr fel yr oedd o'r blaen. Bydd yna rampiau, a bydd gogwydd y desgiau ychydig yn is, a hynny er mwyn darparu ar gyfer mynediad i bobl anabl hefyd. Felly, mae wedi bod yn flaenoriaeth i'r cynllunwyr wrth i'r broses hon fynd rhagddi, ac rwy'n credu y byddwch yn falch o'r canlyniad.

Diolch i'r Comisiynydd.

Nid oes unrhyw gwestiynau amserol wedi eu derbyn heddiw.

Felly, symudwn ymlaen at eitem 5, datganiadau 90 eiliad. A bydd y datganiad cyntaf gan Jenny Rathbone.

Ddydd Sul, bydd yn 43 mlynedd ers trychineb Sir Galahad. Mae fy etholwyr Karen Edwards a Dawn Newbury yn galaru dros eu brawd Stephen Newbury, a gollwyd, ac y tybir ei fod wedi marw. Maent yn tystio i'w tad farw'n gynamserol, wedi ei blagio gan gwestiynau heb eu hateb ynghylch aberth yr Is-gorporal Newbury. Ei gyd-aelod o'r Gwarchodlu Cymreig, Simon Weston, yw'r goroeswr eithaf, er gwaethaf llosgiadau i 46 y cant o'i gorff. Ym mhobman yr â, mae pobl eisiau siarad ag ef neu dynnu hunlun i gydnabod ei ddewrder a'i ymrwymiad i lawer o achosion da, gan gynnwys cyfiawnder i'r Gwarchodlu Cymreig.

Mae angen i oroeswyr a'r rhai sydd wedi cael profedigaeth wybod pam y gadawyd y Gwarchodlu Cymreig a phersonél eraill ar fwrdd llong heb ei hamddiffyn am bum awr yng ngolau dydd yng ngolwg y gelyn. Dywedwyd wrthynt, yn gwbl sinigaidd, fod yn rhaid iddynt aros tan 2065 i gasgliadau bwrdd ymchwilio 1982 gael eu cyhoeddi. Ymhlith y dystiolaeth a ail-gategoreiddiwyd yn dystiolaeth nad yw'n gyfrinachol mwyach y mae'r honiad fod rheolaeth dactegol dros symudiadau o'r llong i'r lan wedi'i dirprwyo i orchymyn Brigâd 5 y Milwyr Traed. Nid oedd gan y fyddin unrhyw reolaeth o gwbl dros y logisteg i'w cludo i'r rheng flaen, ac mae hon yn stori ffug gan neb llai na phrif gomander ymgyrch y Falklands, y Llyngesydd Fieldhouse. Mae angen inni ddysgu o'n camgymeriadau, nid eu claddu, yn enwedig os ydym am wrthdroi'r dirywiad mewn recriwtio a chadw pobl sy'n fodlon gwasanaethu yn y fyddin. Dyna pam fod angen llys milwrol arnom nawr fel y gellir dweud y gwir.

Wythnos gyntaf mis Mehefin yw Wythnos y Gwirfoddolwyr, a hoffwn achub ar y cyfle hwn i gofio Graham Benfield OBE, a fu farw'n ddiweddar. Bu Graham yn brif weithredwr Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru am 25 mlynedd. Hyrwyddodd weithio mewn partneriaeth ym mhob sefydliad yng Nghymru a datblygodd gysylltiadau effeithiol ledled y DU, Ewrop a'r byd.

Cyn arwain Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, roedd Graham yn brif weithredwr cyngor gwasanaethau gwirfoddol Gorllewin Morgannwg, a elwir bellach yn gyngor gwasanaethau gwirfoddol Abertawe. Roedd Graham yn gweddu i'r dim i'r sector gwirfoddol. Roedd yn feddyliwr dwfn a chanddo ymagwedd dosturiol, a diddordeb mawr mewn pobl. Roedd bob amser yn hyrwyddo gwerth gwirfoddolwyr ac annibyniaeth y sector. Gweithiodd Graham yn agos gyda Llywodraeth Cymru, gan ddarparu ymchwil a data amhrisiadwy, yn ogystal â sefyll dros gymunedau a oedd yn cael eu hanghofio. Datblygodd Graham gyngor partneriaeth y trydydd sector hefyd, trefniant sy'n parhau i fod yn unigryw yn y byd, lle mae cynrychiolwyr y sector gwirfoddol yn cyfarfod â Gweinidogion Cymru ddwywaith y flwyddyn ac yn cyfrannu at drafodaethau polisi ac ymarfer.

Ymddeolodd Graham o Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru yn 2014, ond wrth gwrs, parhaodd i fod yn weithgar fel gwirfoddolwr yn y sector tan yn ddiweddar iawn. Bu farw Graham ym mis Mawrth, a fis diwethaf, cynhaliwyd dathliad o’i fywyd yn eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr a fynychwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet a’i Aelod lleol o'r Senedd, Jane Hutt. Mae Graham yn gadael gwraig, dau fab a chwech o wyrion. Bydd ei waddol yn byw drwyddynt hwy a’r bobl niferus yr effeithiwyd ar eu bywydau gan ei weledigaeth a’i ymroddiad.

Y penwythnos hwn, dydd Sul 8 Mehefin, byddwn yn dathlu Diwrnod Cefnforoedd y Byd. Yma yng Nghymru, mae oddeutu 68 y cant o bobl yn byw mewn ardaloedd arfordirol, ac mae wyth o bob 10 o bobl yn dweud bod ymweld â'r môr yn dda i'w hiechyd meddwl. Dyna ble'r awn i feddwl, i anadlu ac i deimlo'n un â natur.

Rwy'n croesawu cytuniad cefnforoedd byd-eang y Cenhedloedd Unedig ar y moroedd mawr, a gytunwyd yn 2023, sy'n cwmpasu ardaloedd y tu hwnt i awdurdodaeth genedlaethol o dan gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig. Mae Llywodraeth y DU yn un o'r llofnodwyr ar ran y Llywodraethau datganoledig. Mae ffilm ddiweddaraf Syr David Attenborough ar gefnforoedd yn tynnu sylw at y dirywiad ym mywyd cefnforoedd y byd a'u pwysigrwydd i'r system sy'n cynnal y blaned.

Mae'n amlwg fod y cefnfor yn cael effaith enfawr ar ein bywydau, ac eto, mae o dan fygythiad. Mae llai na hanner ein hardaloedd morol gwarchodedig mewn cyflwr ffafriol. Rydym yn dal i aros am ymgynghoriad ar barthau cadwraeth morol. Dangosodd data Beachwatch y Gymdeithas Cadwraeth Forol gynnydd o 4 y cant yn y lefelau sbwriel cyfartalog ar draethau Cymru yn 2024. Mae'r cefnfor yn gwneud cymaint i ni, ac rwy'n meddwl tybed beth y gallwn ni ei wneud yn ôl.

Gadewch inni atgoffa ein hunain ar Ddiwrnod Cefnforoedd y Byd o'r hyn y gallwn ei wneud. Mae angen inni ddiogelu'r hyn y dywedwn sy'n warchodedig, gan sicrhau bod ein Hardaloedd Morol Gwarchodedig yn gwneud cyfiawnder â'u henw. Mae angen inni weld polisïau sbwriel effeithiol sy'n mynd y tu hwnt i bolisïau ailgylchu, ac sy'n mynd i'r afael â gwastraff wrth ei ffynhonnell. Ac mae angen inni weld gwell cynllunio gofodol morol, er mwyn sicrhau nad ydym yn mynd i'r afael â newid hinsawdd ar draul natur. Oherwydd nid dim ond cefndir yn unig i'n bywydau yw'r cefnfor; mae'n ein cynnal, mae'n ein hysbrydoli, ac mae arno ein hangen. Felly, gadewch inni sicrhau ein bod yn rhoi yn ôl nid yn unig ar Ddiwrnod Cefnforoedd y Byd, ond bob dydd.

Diolch, bawb.

Eitem 6 sydd nesaf, dadl ar ddeiseb P-06-1476, 'Clustogfa orfodol 1000 metr ar gyfer yr holl chwareli newydd a phresennol'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig. Carolyn Thomas.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ar ran y Pwyllgor Deisebau, diolch am y cyfle i gyflwyno'r ddadl hon. Cyflwynwyd y ddeiseb gan Monika Golebiewska, ac fe gaeodd ar 10 Hydref 2024 gyda 11,473 o lofnodion. Mae'r ddeiseb yn nodi:

'Sicrhau clustogfa orfodol ar gyfer yr holl chwareli newydd a phresennol yng Nghymru. Rydym yn cynnig clustogfa o 1,000.00 metr o leiaf oddi wrth yr holl ardaloedd preswyl, ysgolion, ysbytai a chyfleusterau gofal. Ar hyn o bryd mae'r gyfraith yn caniatáu i chwareli gael eu lleoli mor agos â 200 metr i ffwrdd o ardaloedd preswyl ac ysgolion. Mae hyn yn effeithio ar iechyd pobl ac yn achosi difrod i eiddo. Gorau po fwyaf maint y glustogfa y gallwn ei chael.'

Fe wnaethom gyfarfod â'r deisebwyr fis Tachwedd diwethaf, ac roedd eu tystiolaeth am effaith chwarel Craig-yr-Hesg ar eu bywydau yn bwerus iawn. Dywedodd Monika, 'Rwy'n poeni am fy iechyd a'r difrod strwythurol i fy nghartref.' Fe wnaeth pobl ifanc o Lyn-coch helpu i gasglu dros 11,000 o lofnodion, gan ddangos cryfder y teimladau lleol. Er inni drafod cynnig deddfwriaethol Heledd Fychan ar gyfer parthau clustogi mewn chwareli ym mis Hydref, roedd y pwyllgor o'r farn ei bod yn bwysig i'r Aelodau ystyried y dystiolaeth bellach a gawsom. Rwy'n ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet, arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, perchnogion y chwarel, Heidelberg Materials, a'r deisebwyr am eu tystiolaeth.

Cysylltodd y Gymdeithas Cynhyrchion Mwynol â ni hefyd, fel y sefydliad sy'n cynrychioli'r rhan fwyaf o weithredwyr yng Nghymru. Yn enw cydbwysedd, roeddwn yn fwy na pharod i gyfarfod â hwy cyn y ddadl heddiw i wrando ar eu pryderon ynghylch sut y gallai parthau clustogi gorfodol effeithio ar ddiwydiant sy'n cyflogi oddeutu 4,000 o bobl ac sy'n darparu deunyddiau hanfodol i ddiwydiant adeiladu Cymru.

Yr her yma yw sut y mae diogelu iechyd a lles cymunedau, yn enwedig ein dinasyddion mwyaf difreintiedig ac agored i niwed, atal colli bioamrywiaeth, a chefnogi economi Cymru. Mae lleoliadau chwareli yn cael eu pennu yn ôl ble mae'r deunyddiau i'w cael, ac yn aml, mae chwareli'n rhagddyddio'r cymunedau sydd wedi tyfu o'u cwmpas. Mae'r Gymdeithas Cynhyrchion Mwynol hefyd yn tynnu sylw at y dystiolaeth dechnegol a'r asesiadau o'r effaith amgylcheddol a gynhaliwyd cyn rhoi caniatadau.

Ond bywydau pobl yw’r rhain, ac ni allwn droi’r cloc yn ôl. Mae a wnelo hyn â diogelwch y plant ar y ffordd i’r ysgol ac yn ôl, gyda lorïau'r chwarel yn mynd heibio. Mae a wnelo â'r pryder am lwch yn yr awyr mewn cymunedau, gyda chyfraddau uchel o gyflyrau anadlol difrifol. Mae a wnelo â'r ofn am y difrod strwythurol i gartrefi, a’r sioc y mae pobl yn ei chael pan fydd ffrwydradau’n digwydd. Mae’n anodd gwylio fideo o blant agored i niwed yn cael eu brawychu gan weithgarwch ffrwydro.

Yn aml yn y Pwyllgor Deisebau, rydym yn cyfarfod â phobl sy'n teimlo nad yw eu lleisiau wedi cael eu clywed a bod anghenion busnesau mawr yn cael eu rhoi uwchlaw eu hanghenion eu hunain. Er bod y ddeiseb hon yn galw am barthau clustogi eang ar gyfer pob chwarel, mae'n canolbwyntio ar brofiad bywyd y gymuned yn chwarel Craig-yr-Hesg. Mae ymestyn gweithgarwch yno wedi peri cryn bryder, ac fel pwyllgor, roeddem am daflu goleuni ar hynny.

Rydym hefyd yn ymwybodol fod chwareli segur ledled Cymru a allai ailagor yn y dyfodol, felly mae hwn yn fater byw yn ein holl gymunedau. Roedd cronfa'r ardoll agregau yn fecanwaith pwysig i gymunedau yr effeithiwyd arnynt allu sicrhau buddion digolledu o chwarela. Nid yw'r gronfa honno'n bodoli mwyach, gan yr ystyriwyd ei bod yn anghynaliadwy. Mae cyllid Ewropeaidd ar gyfer y mathau hyn o fuddion cymunedol hefyd wedi diflannu, felly cwestiwn i Lywodraeth Cymru yw sut i warantu cronfeydd wedi'u neilltuo i ddigolledu cymunedau. A allem weld cronfa'r ardoll agregau yn cael ei hailgyflwyno yng Nghymru?

Mae angen i ni sicrhau hefyd fod y diwydiant yn gwneud popeth yn ei allu i liniaru effeithiau ei weithgarwch. A ellir gwneud mwy ynglŷn ag effaith lorïau chwarel, er enghraifft? Maent yn fwy o faint bellach, maent yn drymach, ac maent yn fwy swnllyd.

Mae grwpiau cyswllt â chymunedau yn hanfodol mewn ardaloedd lle ceir chwarela. Dywed y cyngor nad yw'r gwaith o sefydlu grŵp yng Nglyn-coch wedi bod heb ei heriau, ond rwy'n falch fod hyn yn digwydd nawr a bod y cyngor hefyd wedi sefydlu porth ar-lein ar gais y trigolion. Rwy'n gobeithio y bydd popeth posibl yn cael ei wneud i helpu trigolion. Mae angen i gynrychiolwyr lleol, arbenigwyr iechyd y cyhoedd a'r gweithredwr gydweithio i fynd i'r afael â phryderon lleol.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi egluro nad yw'n cefnogi newidiadau deddfwriaethol a allai gael canlyniadau andwyol, ac yn credu bod polisi a chanllawiau cynllunio yn gallu ystyried amgylchiadau lleol, monitro gweithgarwch ac ymateb yn well i unrhyw achos o dorri rheolau gan weithredwyr. Edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau'r Aelodau a hefyd at ymateb Ysgrifennydd y Cabinet heddiw ynglŷn â beth arall y gellid ei wneud i ddangos ein bod yn gwrando ar leisiau'r rhai yr effeithir arnynt fwyaf gan weithgarwch chwarela yng Nghymru. Diolch.

Rwy'n llwyr gefnogi bodolaeth parthau clustogi rhwng chwareli ac ardaloedd preswyl, ysgolion, ysbytai a chyfleusterau gofal. Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod ac yn parhau i gofio bod chwarela nid yn unig yn effeithio ar yr amgylchedd ond hefyd ar y rhai sy'n byw ac yn gweithio wrth eu hymyl, ac mae angen sicrhau diogelwch y cyhoedd.

Rydym wedi gweld dro ar ôl tro yng Nghymru, ac yn fwyaf diweddar i'r rhai sy'n byw yng Nglyn-coch ger chwarel Craig-yr-Hesg, sefyllfaoedd lle mae'r gymuned leol yn cael ei heffeithio'n ddiangen gan weithgarwch chwarela, ac mae'n iawn fod y sefyllfa'n cael ei hymchwilio'n drylwyr. O'r herwydd, rwy'n sicr yn gweld pam fod y ddeiseb hon wedi'i chyflwyno ac wedi cael cefnogaeth mor gref. Mae'r gymuned yn teimlo'n gryf nad yw'r chwarel yn cydymdeimlo â phobl ynghylch yr effaith y mae'n ei chael, yn enwedig yn ystod y ffrwydradau, lle mae'r sŵn ac weithiau'r cryndod yn cael eu teimlo drwy'r pentref a'r ardal leol ehangach.

Rwyf wedi ymweld â sawl chwarel dros y blynyddoedd, gan gynnwys Craig-yr-Hesg, ac rwyf wedi cyfarfod â staff rheoli'r chwarel. Rwyf hefyd wedi cyfarfod â thrigolion sy'n pryderu am yr effaith y mae chwarela wedi'i chael ar yr ardal leol. Ar y ddwy ochr i'r ffens, gallaf weld y pryderon a chredaf fod angen gwneud llawer mwy o gydbwyso a lliniaru effeithiau'r diwydiant ar y cymunedau cyfagos. Credaf fod hyn yn wir am lawer o ddiwydiannau, nid chwarela'n unig.

Ddirprwy Lywydd, mae'n bwysig fod busnesau sy'n cael effaith ar eu hamgylchedd ac ar y cymunedau rydym yn byw ac yn gweithio ynddynt o'u cwmpas yn sensitif i'r aflonyddwch y gallent ei achosi. Ond mae'n rhaid i ni hefyd fod yn ymwybodol o sut y mae chwarela'n rhan hanfodol o'n heconomi. Felly, rwy'n credu bod angen mwy o ymdrech gan y rhai sy'n rheoli chwareli i gydfodoli ac nid i wrthdaro â'r cymunedau sy'n byw gerllaw.

Mae gan Gymru dros 2,500 o bobl yn gweithio yn y sector mwyngloddio a chwarela, ac mae'n darparu dros £170 miliwn i economi Cymru. Mae'n bwysig nad ydym yn colli'r swyddi hyn, ond mae hi'r un mor bwysig nad oes yn rhaid i gymunedau fyw ar drugaredd gweithgarwch chwarela, a all gael effeithiau negyddol sylweddol o ran sŵn, llwch a thraffig.

Mewn chwarela a diwydiannau eraill tebyg, mae'r dewis yn gyfyngedig o ran ble maent yn gweithredu, ac os yw cymunedau eisiau cyflogaeth neu eisiau swyddi, mae angen iddynt hefyd ymgysylltu a ffurfio perthynas waith dda, un sy'n galluogi'r ddwy ochr i ffynnu. Mae parthau clustogi gofynnol yn lle da i ddechrau, a chredaf fod potensial i gynnwys darpariaethau eraill a allai helpu cymunedau a chwareli i gydfodoli a chydweithredu. Felly, rwy'n annog yr Aelodau yma i nodi'r ddeiseb hon. Diolch.

Hoffwn ystyried pedwar cwestiwn y prynhawn yma: (1) a yw'r parth clustogi presennol yn ddigonol; (2) a oes angen deddfwriaeth newydd; (3) a oes goblygiadau iechyd; ac yn olaf, a yw ystyriaeth fesul achos yn gweithio i bobl Cymru.

Yn gyntaf, a yw'r parth clustogi presennol yn ddigonol? I'w roi mewn cyd-destun, mae'n 200 metr o risiau'r Senedd i'r eglwys Norwyaidd. Pwy yma sydd o'r farn y byddai'n briodol cael cymaint o sŵn a llygredd mor agos at ein deddfwrfa genedlaethol, heb sôn am mor agos at ble mae plant yn byw, yn cael eu haddysgu ac yn chwarae? Safle, ac rydym wedi gweld y fideos a'r ffotograffau, a all godi cymylau hyd at y coed uchaf, fel y gwelir mewn ffotograffau sydd wedi'u cyflwyno gan ymgyrchwyr i'r Pwyllgor Deisebau. Mewn llythyr at ein pwyllgor, nododd Heledd Fychan nad ydynt ar hyn o bryd yn cadw at y pellter bach o 200 metr, o'r grisiau i'r eglwys Norwyaidd, hyd yn oed. Mae'r ffrwydradau yn chwarel Craig-yr-Hesg 134 metr yn unig o Ysgol Gynradd Cefn a 109 metr yn unig o'r clwb rygbi, cae rygbi Glyn-coch. Yn eironig, dim ond hyd y cae rygbi ei hun yw hynny—109 metr. Felly, yn amlwg, nid yw'r parth clustogi presennol yn ddigonol.

A oes angen deddfwriaeth newydd arnom? Mae tystiolaeth a gyflwynwyd gan y cwmni sy'n rhedeg chwarel Craig-yr-Hesg yn nodi eu bod yn cydymffurfio'n llawn â'r holl reoliadau a deddfwriaeth. Gan gymryd eu bod yn gywir, ac nid oes gennyf unrhyw reswm i'w hamau ar y pwynt hwnnw, rhaid bod hyn yn rhagor o dystiolaeth nad yw'r ddeddfwriaeth bresennol yn mynd yn ddigon pell. Y sefyllfa gyfreithiol ddelfrydol yw pan fydd cwmnïau'n cydymffurfio â'r gyfraith, a bod y dinasyddion wedyn yn hapus ynghylch hynny. Yn amlwg, nid yw hynny'n wir yn yr achos hwn. Bob tro y caiff y mater hwn ei drafod yn y Pwyllgor Deisebau, mae'r oriel gyhoeddus yn llawn, gallwn weld y gefnogaeth yma, a gallwn ei gweld o'r ffotograffau a'r fideos y mae'r ymgyrchwyr wedi'u cyflwyno. Mae teimladau'r gymuned leol yn glir.

Yn drydydd, a oes goblygiadau iechyd? Er, yn dechnegol, ei bod yn wir nad oes unrhyw achosion o silicosis wedi'u dogfennu ymhlith aelodau'r cyhoedd yn gyffredinol ym Mhrydain, nid yw hynny'n golygu na all neu na fydd achosion o silicosis nad yw'n alwedigaethol yn codi, ac nid yw'n golygu na allai unrhyw broblemau iechyd eraill godi o fyw'n agos at y chwarel. Yn rhyngwladol, rydym eisoes wedi gweld achosion wedi'u dogfennu'n dda o silicosis nad yw'n alwedigaethol. Mae ymchwil hefyd wedi dangos cysylltiad rhwng byw o fewn 500 metr i chwarel a chynnydd yn nifer yr achosion o alergedd y llygaid a'r trwyn, tyndra yn y frest, peswch cronig, asthma, broncitis—[Torri ar draws.] Nid oes gennyf amser, mae'n ddrwg gennyf—rhinitis a mwy. Mae llawer ohonom wedi gweld hancesi duon glowyr. Os ydym yn tybio bod hon yn broblem nawr, mae angen inni fynd i'r afael â hi.

Yn olaf, a yw ystyried pob achos yn unigol yn gweithio i bobl Cymru? Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dadlau ei bod hi'n fwy priodol ystyried pob achos yn unigol, ond rwy'n poeni bod hynny'n arwain at ddyfnhau anghydraddoldeb strwythurol. Mae'n annhebygol y bydd ardaloedd mwy difreintiedig yn gallu amddiffyn eu hunain yn erbyn cwmni mwy o faint â gwrthwynebiad sydd â digon o adnoddau nag y byddai ardal lai difreintiedig yn gallu ei wneud. Mae'r ardal o Lyn-coch sydd agosaf at y chwarel, a ddisgrifir gan wyddonwyr data Cymru fel 'Glyn-coch 1', ar hyn o bryd yn safle 51 allan o 1,909 o ardaloedd yng Nghymru o ran amddifadedd cyffredinol, gan ei gwneud yn un o'r ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae hyn yn ei rhoi yn y 3 y cant uchaf o'r ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Yn y cyfamser, adroddodd y cwmni sy'n berchen ar y chwarel, Heidelberg Materials, refeniw o £21,156 miliwn ar gyfer y flwyddyn 2024, ac elw o £1,980 miliwn yn y flwyddyn 2024. I roi hynny yn ei gyd-destun, dim ond ychydig yn uwch na hynny yw cyllideb Llywodraeth Cymru.

A gaf i ddiolch i Carolyn Thomas a'r Pwyllgor Deisebau am eich ystyriaeth ofalus o'r mater pwysig hwn? Nid wyf yn un sy'n gorddramateiddio neu'n gorddefnyddio geiriau, ond credaf fod yr hyn sy'n digwydd i gymuned Glyn-coch yn sgandal. A hoffwn dalu teyrnged i ymgyrchwyr am frwydro yn erbyn hyn a'u bod yn gorfod dod o hyd i dystiolaeth eu hunain heb lawer o gefnogaeth i geisio profi'r hyn y gwyddant ei fod yn digwydd yn y gymuned.

Mae'n sgandal fod eu pryderon yn cael eu diystyru am nad ydynt yn gallu darparu'r holl dystiolaeth. A hyd yn oed pan fyddant yn darparu'r dystiolaeth, ac maent wedi bod yn gwneud hynny'n ddiwyd, mae'n cael ei diystyru neu ei hamau, yn hytrach na bod pobl yn cymryd sylw. Felly, rwy'n gobeithio o'r ddadl heddiw y gallwn gymryd sylw a'n bod ni hefyd yn cefnogi cymuned Glyn-coch ac yn darparu'r gefnogaeth y maent yn gofyn amdani i ddeall beth yn union yw'r effaith ar gymunedau fel Glyn-coch. Felly, rwy'n gobeithio y gall hynny fod yn ganlyniad.

Tynnwyd sylw at eu sefyllfa yn ddiweddar mewn erthygl Nation.Cymru gan Emily Price—erthygl o dan y pennawd, 'Valleys community describes life near quarry as "slow Aberfan disaster"'. Mae'n ddarn dirdynnol iawn, ac rwy'n annog pob Aelod o'r Senedd i'w ddarllen os nad ydych chi wedi gwneud hynny eto. Fe anfonaf gopi drwy e-bost at bawb yn dilyn y ddadl hon.

Gwyddom fod carreg pennant yn adnodd gwerthfawr. Mae'n enwog am ei briodweddau gwrth-lithro. Fodd bynnag, mae'r garreg hon yn cynnwys tua 70 y cant o silica—sylwedd y gwyddys ei fod, fel y nodwyd, yn peri sawl risg i iechyd pan gaiff ei gludo yn yr awyr ar ffurf gronynnau mân. Mae tystiolaeth a ddarganfuwyd gan ymgyrchwyr lleol yn cadarnhau bod llwch silica o'r chwarel yn ymdreiddio i gartrefi cyfagos. Canfu astudiaeth yn 2014 gan Brifysgol Gorllewin Lloegr fod crynodiadau llwch silica bron i 2.4 gwaith yn uwch mewn cartrefi sy'n agos at ffin y chwarel o'i gymharu â chartrefi rai cannoedd o fetrau i ffwrdd. Mewn dadansoddiad llwch diweddar yn 2024 datgelwyd ymhellach fod hyd at 50 y cant o'r samplau llwch a gasglwyd ger ardaloedd preswyl yn cynnwys llwch silica.

Nawr, mae pobl leol wedi rhannu eu hanesion o salwch gyda mi, yn argyhoeddedig fod byw gyda llwch cyson yn eu cartrefi, ar eu ceir ac yn yr aer, yn cyfrannu at eu gwahanol anhwylderau, megis asthma, clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint, anawsterau anadlol, canser yr ysgyfaint, canser y gwddf, niwmonia, broncitis—mae'r rhain i gyd yn gyflyrau sy'n gysylltiedig â chysylltiad hirdymor lefel isel â llwch silica, neu lefelau uwch o gysylltiad dros gyfnod byrrach. Mae'r rhain yn cael eu hystyried yn beryglus, a dyna pam y ceir rhagofalon iechyd a diogelwch llym i weithwyr.

Rwy'n siŵr y gallwn ddeall felly pam eu bod mor bryderus. Rwy'n ymweld â thrigolion Glyn-coch yn aml, ac fe wneuthum hynny yn ddiweddar, yn enwedig y rhai sy'n byw ar yr ochr arall i'r gwrych o'r fan lle mae malwr ar waith. Fe wnaethant ddangos y llwch sy'n gorchuddio eu ceir a'u cartrefi. Mewn gwirionedd, ar ôl bod yng Nglyn-coch am gwta bedair awr, roedd fy nghar i wedi'i orchuddio'n llwyr. Nid yw'n digwydd pan fyddaf yn ymweld ag ardaloedd eraill.

Fe wnaf barhau o ble y gorffennodd Heledd Fychan. Roeddwn i'n falch o gefnogi ei chynnig deddfwriaethol y llynedd. Yr unig amheuaeth a oedd gennyf, fel y gwyddoch, oedd gwneud chwareli'n ddatblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol, a fyddai'n golygu y byddai Llywodraeth Cymru yn gwneud y penderfyniad ynglŷn â cheisiadau cynllunio. Byddai'n well gennyf i hynny aros yn lleol gydag awdurdodau lleol. Ond ar yr un pryd, rwy'n credu bod cyfeiriad y cynnig deddfwriaethol yn sicr yr un fath â chyfeiriad datganiad y ddeiseb, yn enwedig gyda'r rheol 1,000 metr.

Nawr, mae gennym chwarel yng Ngelligaer, sy'n cael ei rhedeg gan gwmni o'r enw Bryn Quarry ar Fferm Gelliargwellt Uchaf. Cymeradwywyd y cais cynllunio i ymestyn y chwarel yn ddiweddar, er gwaethaf gwrthwynebiad trigolion sy'n byw gerllaw. Mae'r chwarel honno wedi creu niwsans ffrwydro a niwsans llwch yng nghymunedau Pen-y-bryn a Gelligaer. Nawr, nid niwed i'r ysgyfaint yw'r broblem yma er hynny, oherwydd mewn partneriaeth â chyngor Caerffili, fe wneuthum sefydlu grŵp cyswllt, a ddaeth ag Iechyd Cyhoeddus Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru ac iechyd yr amgylchedd at ei gilydd. Drwyddo, gyda chefnogaeth trigolion hefyd, fe wnaethom gynnal gwaith monitro llwch, drwy Iechyd Cyhoeddus Cymru, drwy ddefnyddio dysglau Petri, yn y gymuned yng Ngelligaer a Phen-y-bryn. Gosodwyd yr offer monitro llwch yn y mannau lle roedd trigolion eisiau iddynt gael eu gosod. Rwy'n falch o ddweud bod lefel y gronynnau silica a nodwyd yn isel, ac o'i gymharu ag ardaloedd eraill, roedd yn normal. Felly, nid oes gennym yr un pryderon am broblemau llwch silica ac iechyd yr ysgyfaint yng Ngelligaer, ond mae'n parhau i fod yn niwsans llwch fodd bynnag, ac mae'n parhau i fod yn niwsans ffrwydro. Pan fydd ffrwydradau'n digwydd, mae ffenestri trigolion yn ysgwyd. Gall fod yn dipyn o sioc, ac ychydig iawn o rybudd a roddir ynghylch pryd y mae'r ffrwydradau hyn i ddigwydd.

Felly, fel y dywedodd Heledd Fychan, rwyf wedi gofyn i MTAN 1 gael ei adolygu. Nid yw wedi cael ei ddiweddaru ers iddo gael ei gyflwyno ym mis Mawrth 2004. Rhaid bod cyfle i edrych ar hyn. Pan ymatebodd Ysgrifennydd y Cabinet i Heledd Fychan y llynedd, dywedodd:

'Fe archwiliaf y materion a godwyd yn y Siambr...gyda swyddogion, ac os yw'r dystiolaeth yn awgrymu nad yw'r polisi neu'r cyngor hwnnw'n gyfredol mwyach, byddwn yn sicr yn ystyried adolygu'r canllawiau hynny.'

Dywedodd

'Cyrhaeddwyd pellteroedd gofynnol y parthau clustogi a nodwyd ar hyn o bryd yn MTAN 1 sef 200m ar gyfer craig galed.... Gallai cyflwyno parth clustogi gorfodol o 1,000m arwain at ganlyniadau anfwriadol'.

Wel, mae angen inni wybod sut y mae'r canlyniadau anfwriadol hynny'n cydbwyso yn erbyn niwsans cyhoeddus. Rwy'n credu bod cael y drafodaeth honno—. Hoffwn gymryd rhan—. Os yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â chais Heledd Fychan, hoffwn gymryd rhan yn y cyfarfod hwnnw, a chael sgwrs am gydbwyso'r canlyniadau anfwriadol negyddol hynny yn erbyn niwsans cyhoeddus.

Mae'n ddadl ardderchog, mae'n rhaid imi ddweud. Felly, mae'r ddeiseb yn galw am glustogfa orfodol ar gyfer pob chwarel newydd a phresennol yng Nghymru. Mae wedi denu 11,473 o lofnodion—mae hynny'n wych. Nod cynigion y ddeiseb yw diogelu iechyd trigolion. Mae'n codi cwestiynau diddorol iawn y bydd angen eu hystyried a'u datrys. Gallai hyn effeithio ar lawer o drigolion ledled Cymru gyfan sydd ar hyn o bryd yn byw ger safleoedd chwarel. Mae'r gyfraith bresennol yn caniatáu i chwareli gael eu lleoli mor agos â 200 metr o ardaloedd preswyl ac ysgolion, ac mae llawer o chwareli ledled Cymru gyfan, gyda nifer ohonynt wedi'u lleoli'n agos iawn at gartrefi. Felly, rwy'n—. Sylwais yn y ddeiseb ei hun ei bod yn sôn am—. Beth ydych chi'n ei alw, pan fyddwch chi wedyn yn cael—?

Ôl-weithredol.

Dyna fe. Ie, ôl-weithredol. Rwyf braidd yn bryderus ynghylch yr agwedd honno, oherwydd mae gennym Heidelberg Materials Aggregates ym Mhenmaenmawr, sy'n gwneud peth o'r agregau cerrig gorau ar gyfer ffyrdd a phethau. Ac rwyf wedi bod yn eu gweld, ac maent yn gweithio'n agos iawn gyda'r gymuned. Maent yn lleithio ar ddyddiau pan fyddant yn ffrwydro a phethau felly. Felly, mae yna fesurau y gellir eu cyflwyno. A ddylai'r cwmnïau chwarel lleol hyn ddarparu cronfa gymunedol, efallai, sy'n helpu i wrthbwyso rhai o'r problemau y maent yn eu creu? Mae rhai pobl yn byw ger safleoedd chwarel gweithredol a segur, felly, unwaith eto, byddai angen inni wybod beth yn union y gofynnir amdano yma.

Rwy'n sylwi hefyd, yn rhy aml, y bydd pobl yn dod i fy ngweld ar fater—ac rwyf wedi sôn am y safle penodol hwnnw—lle maent wedi cael llwch dros eu heiddo, eu ffenestri, blaenau'r tai, eu ceir. A ydynt yn rhoi gwybod i drigolion cyn ffrwydro, fel y byddent yn arfer ei wneud? Roeddent yn arfer seinio seirenau. A yw hynny'n digwydd cymaint ag y dylai? A phan fyddaf yn edrych ar y pethau hyn, rwy'n poeni bod pobl yn prynu tai, ac nad ydynt yn cael gwybod am yr effeithiau yn ystod y broses drosglwyddo. Nid yw'n dod yn amlwg mewn chwiliadau lleol hyd yn oed. Felly, mae'n faes sensitif iawn.

Mae'r chwarel ym Mhenmaenmawr—mae'n dyddio'n ôl i'r 1830au. Ac fel y dywedais, mae'r agregau'n cael eu cludo ar y rheilffordd, ac rwy'n poeni am hynny. Mae Cyfeillion y Ddaear wedi tynnu sylw at y ffaith bod pobl sy'n byw ger chwareli'n fwy tebygol o ddioddef o ddiffyg anadl, peswch, alergeddau, problemau llygaid fel llygaid sych, dolur llygaid neu lygaid dyfrllyd. Mae cymaint o bethau'n codi yma, ac rwy'n dymuno'n dda i chi wrth i chi fwrw ymlaen â hyn.

Rwy'n credu bod angen eglurder pellach gan Ysgrifennydd y Cabinet ynglŷn â pha sgyrsiau parhaus sy'n digwydd gyda'r rhanddeiliaid angenrheidiol am iechyd a lles trigolion ger safleoedd chwarel. Rydym newydd wneud y Bil seinweddau, a'r llygredd hwnnw. Pam na chafodd y rhain eu categoreiddio'n dystion ar y pryd? Ac yna, wrth gwrs, gyda gweithgarwch newydd, rwy'n credu bod rhaid cael newidiadau llym i ganiatadau, neu fel arall rydym yn mynd i barhau i bentyrru'r problemau hyn flwyddyn ar ôl blwyddyn.

Felly, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddarparu datganiad ar sut y bydd y glustogfa a argymhellir yn effeithio ar y rhai sydd eisoes yn byw lai na 1,000 metr o'r chwareli presennol? Diolch.

Rwy'n siarad i gefnogi'r ddeiseb hon. Fel y dywedwyd, cyflwynodd fy nghyd-Aelod Heledd Fychan gynnig i'r Senedd rai misoedd yn ôl, a fyddai wedi cyflawni rhywbeth yn debyg. Gall byw ger chwarel effeithio'n ddifrifol ar eich iechyd. Ac fel y clywsom o'r hyn a ddywedodd Hefin eisoes, mae trigolion Gelligaer a Phen-y-bryn, sy'n byw ger un o'r chwareli hyn, yn dioddef bob tro y ceir ffrwydrad ar y safle, gyda'r llwch sy'n cael ei daflu dros eu tai, sy'n cacennu eu ceir mewn huddygl, y dirgryniadau yn eu cartrefi, y llygredd sŵn, arogleuon annymunol. Pe bai clustogfa orfodol ar waith, lle byddai'n rhaid cael 1,000 metr rhwng unrhyw safle o'r fath a thai pobl, neu ysgolion, byddai'n gwella ansawdd bywyd pobl yn sylweddol.

Mae'r chwarel yn bryder cyson i bobl sy'n byw yng Ngelligaer a Phen-y-bryn. Maent yn poeni am ddifrod strwythurol i'w heiddo. Gwelais y craciau y dywedant eu bod wedi ymddangos gyda'r ffrwydradau. Maent yn poeni y gallai effeithio ar eu hyswiriant, ac y gallai eu cartrefi golli eu gwerth ers i'r chwarel gael ei hymestyn. Ond yn bennaf oll maent yn poeni am eu plant. Mae un preswylydd wedi ysgrifennu ataf yn sôn sut y mae'r peiriannau a'r sŵn yn deffro ei babi, sut y mae'n rhaid iddi gadw drysau a ffenestri ar gau yn y tywydd poeth oherwydd lluwch hyll o lwch pur. Mae hi'n ofni am ysgyfaint ei phlant. Mae ei phlentyn arall, sy'n bump oed, yn aml yn siarad am y sŵn a'r arogl drwg sy'n dod o'r chwarel. Mae hi'n falch fod ei phlentyn pump oed yn yr ysgol pan fyddant yn ffrwydro, oherwydd mae'r ffenestri, y drysau, y llestri i gyd yn ysgwyd. Mae hi'n teimlo'n drist ac yn ddig. Mae'r aer y mae'r trigolion hyn yn ei anadlu wedi'i effeithio gan y llwch hwn. Rwyf wedi bod yn galw ers amser maith am fonitro ansawdd aer yn annibynnol ger y chwareli hyn. Mae'r trigolion hyn yn tagu oherwydd y llwch. Mae'n rhaid inni weld newid. Ac yn bennaf oll, fel rydym eisoes wedi clywed, mae angen system sy'n grymuso trigolion lleol, nid eu tawelu fel sy'n digwydd ar hyn o bryd, mae arnaf ofn. Mae'r un preswylydd ag a ysgrifennodd ataf wedi dweud bod canllawiau chwareli MTAN 1 wedi dyddio ac angen eu hadolygu, ac nad oes gan y gymuned unrhyw hyder yn y chwarel—'Mae'n teimlo fel pe bai popeth yn ein herbyn.' Rwyf am ategu'r pwyntiau hynny a'r hyn a ddywedwyd gan Heledd Fychan a Hefin David, ac Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn fod yn y cyfarfod i drafod sut y gellir adolygu MTAN 1. Mae'n amlwg fod angen newid yma, ac mae'n teimlo fel ffars weithiau, pan edrychwch ar sut y caniateir i'r penderfyniadau hyn gael eu gwneud yn y systemau sydd gennym. Pan roddwyd caniatâd i ymestyn y chwarel hon, cafodd ei basio o un bleidlais, ac fel y dywedodd Hefin, mae wedi achosi dicter a gofid i'r gymuned honno. Mae angen inni newid y ffordd y mae'r chwareli hyn yn gweithredu, pa mor agos y gellir eu caniatáu at gartrefi pobl—at ble mae pobl yn byw eu bywydau a lle maent yn anadlu bob dydd. Rwy'n annog y Llywodraeth i wrando ar y ddeiseb hon ac i weithredu arni.

Mae'n bleser cymryd rhan yn y ddadl hon y prynhawn yma. Rwyf wedi mwynhau gwrando ar y cyfraniadau, yn enwedig yr agweddau ar iechyd, o ystyried fy niddordeb mewn iechyd, a rhai o'r symptomau o ganlyniad i fyw ger chwareli, a chanlyniadau peth o'r realiti daearyddol hwnnw.

Mae'r syniad na ddylai datblygiadau chwarel, yn enwedig rhai newydd neu estyniadau, ddigwydd yn agos at gartrefi a chymunedau heb fframwaith cynllunio rhagofalus cadarn—. Mae trigolion ledled Cymru yn codi pryderon cynyddol am effeithiau chwareli: llwch, sŵn, traffig, diraddiad amgylcheddol hirdymor a difrod i gartrefi a achosir o'r gweithgareddau seismig. Nid manion anghyfleus yw'r rhain; maent yn fygythiad gwirioneddol i lesiant, bioamrywiaeth ac amwynderau lleol. Mae'r alwad am glustogfa o 1,000 metr yn adlewyrchu'r pryder hwnnw, ac rwy'n credu y dylem wrando'n astud.

Os caf, hoffwn siarad am un achos lle mae angen dull gweithredu o'r fath ar frys—yr estyniad arfaethedig i chwarel Dinbych yn fy etholaeth, estyniad rwy'n ei wrthwynebu'n llwyr. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â grŵp Save Our Green Spaces Dinbych, sy'n arwain yr ymgyrch yn erbyn cynlluniau Breedon i ymestyn y chwarel. Mae yng nghanol tref ganoloesol Dinbych, lle byddai estyniad yn niweidiol i'r cymunedau hynny, ac yn enwedig y rhai yn Ninbych uchaf. Byddai'r datblygiad hwnnw'n dinistrio caeau glaswellt, yn dinistrio coetir lleol ac yn dileu cynefin i rywogaethau gwarchodedig fel pathewod, ystlumod a hebogau tramor. Mae'n mynd yn groes i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, y strategaeth sero net a thargedau bioamrywiaeth y Llywodraeth ei hun i wrthdroi colli natur erbyn 2030. Mae trigolion lleol wedi casglu data credadwy ac roedd yr asesiadau amgylcheddol a gyflwynwyd yn gyfyngedig, ac yn annigonol a dweud y gwir.

Roedd penderfyniad Cyngor Sir Ddinbych i wrthod yr estyniad yn gywir, ac rwy'n falch fod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio wedi cytuno i gyfarfod â mi i drafod y mater, ac rwy'n gobeithio y gallwn drefnu hyn cyn gynted â phosibl i drafod y llu o faterion y byddai cymeradwyo estyniad chwarel Dinbych yn eu hachosi. Ond fel y clywsom yn y ddadl hon, nid yw Dinbych yn unigryw. Mae'n symptom o broblem ehangach: system gynllunio sy'n rhy aml o hyd yn ffafrio hwylustod diwydiannol dros uniondeb amgylcheddol a llais y gymuned. Mae angen polisi cynllunio cenedlaethol arnom sy'n gliriach, yn decach ac yn fwy cadarn, un sy'n cydbwyso'r angen economaidd am ddeunyddiau crai â'n cyfrifoldeb i genedlaethau'r dyfodol. Mae'r ddeiseb hon yn adlewyrchu'r galw cyhoeddus am newid, felly rwy'n gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet ystyried y teimladau yn y ddeiseb a cheisio sicrhau ateb sy'n gwneud yn siŵr fod hawliau trigolion yn cael eu cynnal mewn perthynas â'r chwareli newydd, neu estyniadau i chwareli. Diolch yn fawr.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio, Rebecca Evans.

Diolch am y cyfle i ymateb i ddadl y Pwyllgor Deisebau y prynhawn yma ynglŷn â'r clustogfeydd 1,000 metr ar gyfer pob chwarel newydd a phresennol. Ac fel y nododd Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau, fe wnaethom drafod cynnig deddfwriaethol ar yr union fater hwn yn ôl ym mis Hydref y llynedd, pan amlinellais nifer o resymau pam y mae Llywodraeth Cymru yn credu na fyddai clustogfa orfodol o 1,000 metr yn briodol ar gyfer pob chwarel newydd a phresennol, oherwydd bod hwnnw'n arf di-awch. Ond wrth gwrs, rwy'n hapus iawn i nodi ein safbwynt eto heddiw ac yn ddiolchgar i gyd-Aelodau am nodi ystod go iawn o bwyntiau pwysig y prynhawn yma.

Y bore yma, manteisiais ar y cyfle i ymweld â chwarel Corneli ym Mhen-y-bont ar Ogwr, lle dysgais am ei phwysigrwydd economaidd strategol i ranbarth de Cymru. Mae Corneli wedi cefnogi Tata Steel ym Mhort Talbot, mae wedi cyflenwi agregau ar gyfer uwchraddio ffordd Blaenau'r Cymoedd, ac wedi darparu deunydd i afonydd Caerdydd i helpu i liniaru llifogydd. Bydd hefyd yn chwarae rhan bwysig iawn yn y gwaith o roi wyneb newydd ar yr M4 rhwng Caerdydd a Chasnewydd yn ystod y misoedd nesaf. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod cyfraniad y diwydiant mwynau i'r economi yn aml iawn yn cael ei anghofio, fel y mae'r rôl hanfodol y mae'n ei chwarae yn darparu ein seilwaith, ein hadeiladau, ein hysgolion a'n hysbytai er enghraifft. Felly, rwy'n credu bod angen i ni hefyd gydnabod yr agwedd honno ar y ddadl y prynhawn yma.

Rwy'n ymwybodol iawn fod trigolion wedi codi pryderon ynglŷn â gweithgarwch yn chwarel Craig-yr-Hesg yn enwedig. Mae gan awdurdodau cynllunio lleol bwerau i ymchwilio i achosion posibl o dorri rheolau cynllunio, ac awdurdodau lleol sydd â'r cyfrifoldeb am orfodi'r rheolaeth gynllunio honno, ac mae hynny'n cynnwys yr amodau a oedd ynghlwm wrth y caniatâd cynllunio, a roddwyd yn sgil apêl lwyddiannus. Mae'r posibilrwydd o gamau gorfodi'n golygu y gallai'r achos gael ei gyflwyno eto i Weinidogion Cymru a'r tro hwn—[Torri ar draws.]—gadewch imi orffen y pwynt pwysig hwn, os nad oes ots gennych—y tro hwn i benderfynu ar apêl yn erbyn gorfodaeth. Ac rwy'n gwybod y bydd cyd-Aelodau, am y rheswm hwnnw, yn deall na allaf wneud sylwadau ar rinweddau cynllunio yn achos y safle hwn, er mwyn osgoi peryglu'r trafodion hynny, ond rwy'n cydnabod pa mor rhwystredig yw hynny i gyd-Aelodau ac i drigolion hefyd.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n gwybod eich bod chi'n dweud yno, ac mae'n wir, fod awdurdodau lleol yn gwneud y penderfyniadau hyn, a hynny'n gywir ddigon, ond pan gânt eu herio neu eu galw i mewn, fel y'i gelwir, mae hynny'n destun cymeradwyaeth weinidogol, sef chi. Felly, ble rydych chi'n asesu eich rôl chi yn hynny o ran y galluoedd a'r pwerau sydd gennych er mwyn mynd i'r afael â'r pryderon a godwyd yn y ddadl hon y gallem siarad yn uniongyrchol amdanynt?

Rwy'n credu bod hynny'n mynd yn ôl at y pwynt ynglŷn â gweithgarwch gorfodi, ac efallai y bydd hynny'n ystyriaeth i Weinidogion Cymru eto yn y dyfodol, a dyna pam na allaf ddweud mwy mewn perthynas â hynny, oherwydd fy rôl i wedyn fyddai gwneud penderfyniad mewn perthynas ag apêl. Ac rwy'n deall yn iawn pa mor rhwystredig yw hi i drigolion pan fyddant yn clywed hynny, na allwn drafod yn uniongyrchol y pwyntiau penodol a wnaed gan gyd-Aelodau y prynhawn yma, ond mae yna resymau cyfreithiol a rhesymau cynllunio da am hynny.

Fel y soniais fodd bynnag, mae cyflenwad cynaliadwy o fwynau ac agregau yn hanfodol i gefnogi ein datblygiad economaidd yng Nghymru, a rôl y system gynllunio felly yw ceisio cydbwyso angen cymdeithas am fwynau yn erbyn diogelu amwynder. Rwy'n deall bod y materion hyn yn ddadleuol iawn ar adegau, ac fel y nodais yn y ddadl flaenorol, maent hefyd yn lleol iawn, a dyna pam mai'r ffordd orau o ddelio â hwy yw yn lleol trwy'r polisïau priodol mewn cynlluniau datblygu lleol. Ac rwy'n credu bod y cyfraniadau yn y ddadl y prynhawn yma wedi atgyfnerthu hynny. Maent wedi bod yn gyfraniadau lleol iawn, yn gyfraniadau sydd wedi canolbwyntio ar sefyllfaoedd lleol iawn, yn gywir ddigon, oherwydd dyna yw ein rolau fel Aelodau o'r Senedd, gwneud yr achos ar ran ein hetholwyr. Ond rwy'n credu bod hynny wedi pwysleisio'r pwynt eu bod yn lleol.

Rwy'n meddwl mai'r mater allweddol sy'n dod gyda'r lleoliaeth honno yw bod y rheolau sydd wedi'u gosod ar gyfer cynghorau yn golygu nad oes gan gynghorwyr unrhyw ddewis ond pleidleisio o blaid ceisiadau cynllunio, oherwydd mae swyddogion yn dweud wrthynt, 'Os ewch chi i apêl, fe fyddwch chi'n amddiffyn hyn eich hun, ac nid oes gennych goes i sefyll arni oherwydd y rheolau.' Felly, yr hyn y gofynnwn amdano yw: helpwch y cynghorwyr hynny i wneud penderfyniadau lleol gwell, oherwydd nid yw MTAN 1 wedi cael ei adolygu ers 21 mlynedd, ac yn yr 21 mlynedd hynny, rydych chi wedi clywed yr holl brofiadau y mae Heledd Fychan, Rhys, Delyth a Gareth a Janet wedi sôn amdanynt. Rhaid gwrando ar hynny.

Fe ddof at y pwynt am MTAN 1 a hefyd y pwyntiau rydych chi wedi'u gwneud mewn dadleuon blaenorol ar hyn, ond rwyf am symud ymlaen i ddweud nad ydym yn cytuno y byddai clustogfa gyffredinol o 1,000 metr ar chwareli newydd a phresennol yn briodol nac yn effeithiol, oherwydd, fel y dywedais, mae'r amgylchiadau'n amrywio. Ond 'Polisi Cynllunio Cymru' a 'Nodyn Cyngor Technegol Mwynau (Cymru) 1: Agregau', MTAN 1, yw prif ffynonellau polisi cynllunio cenedlaethol, ac rydym yn credu eu bod yn darparu canllawiau cynhwysfawr a chadarn ar reoli effeithiau chwarela.

Mae polisi cynllunio'n fanwl, a gall fod yn fwy lleol ei natur ac yn sensitif, gan adlewyrchu amgylchiadau lleol. A hefyd, fodd bynnag, mae'n cael ei adolygu'n rheolaidd, felly os bydd tystiolaeth yn awgrymu nad yw polisi neu gyngor yn gyfredol mwyach, rhoddir ystyriaeth i adolygu canllawiau. Felly, rwy'n gwybod bod cyd-Aelodau y prynhawn yma wedi cyfeirio at nifer o setiau tystiolaeth y dywedant eu bod wedi newid y sefyllfa ers i MTAN 1 ddod i rym, felly, os gwelwch yn dda, gadewch inni gael y dystiolaeth honno ac archwilio'r dystiolaeth honno, oherwydd, fel rwy'n dweud, rydym yn adolygu pethau'n gyson.

Un o'r egwyddorion allweddol yn ein polisi yw darparu ar gyfer diogelu a gweithio adnoddau mwynol i ddiwallu anghenion cymdeithas, nawr ac yn y dyfodol, gan annog defnydd effeithlon a phriodol o'r deunyddiau ansawdd uchel hynny. Mae'r system eisoes yn ei gwneud yn ofynnol i ystyriaeth o effeithiau ar yr amgylchedd, bioamrywiaeth ac iechyd y cyhoedd gael ei hasesu'n rhan o'r broses gynllunio ar gyfer chwareli newydd ac ar gyfer estyniadau i chwareli presennol. Prif bwrpas y parthau clustogi hynny yw cyfyngu ar effaith gwaith mwynau a diogelu mathau o ddefnydd tir sy'n fwyaf sensitif i effaith gweithgarwch mwynau trwy sefydlu pellter gwahanu rhwng mathau o ddefnydd tir a allai fod yn gwrthdaro. Ac fel y mae cyd-Aelodau wedi dweud, cyrhaeddwyd pellter isaf y parthau clustogi a nodir ar hyn o bryd yn MTAN 1 o 200 metr ar gyfer craig galed a 100 metr ar gyfer tywod a graean trwy ystyried ac ymgynghori gofalus ag ystod o randdeiliaid perthnasol a gwybodus.

Felly, gallai cyflwyno parth clustogi gorfodol o 1,000 metr greu canlyniadau anfwriadol, gan atal mathau eraill o ddefnydd tir, a gallai hynny wedyn wahardd neu effeithio'n andwyol ar ddarparu seilwaith allweddol, ac rwyf wedi sôn am adeiladu tai er enghraifft.

Mae MTAN 1 yn glir fod yn rhaid ystyried yr effaith bosibl ar iechyd bob amser mewn perthynas â chynigion ar gyfer echdynnu agregau a dylid cynnal asesiad o'r effaith ar iechyd yn achos unrhyw gynnig newydd ar gyfer chwarel neu bwll gro a thywod sydd wedi'i leoli o fewn 1 km i gymuned bresennol.

Mae ein polisi yn cydnabod bod pwyllgorau cyswllt sydd wedi sefydlu'n dda yn helpu i ddarparu'r ddealltwriaeth leol well o'r effeithiau sydd i'w disgwyl o echdynnu agregau, ac mae llawer o chwareli eisoes wedi sefydlu'r pwyllgorau cyswllt hynny ac maent yn gweithredu fel fforwm ar gyfer trafod ac esbonio rheolaidd, a gellir sefydlu'r fforymau hynny gan y gweithredwr neu drwy'r awdurdod cynllunio lleol, ac ni allaf weld unrhyw reswm pam na fyddai pwyllgor cyswllt yn cael ei sefydlu o amgylch chwarel, yn enwedig os yw'n chwarel lle ceir pryderon lleol penodol, oherwydd rwy'n credu y gallai hwnnw fod yn fforwm pwysig iawn ar gyfer cyfnewid gwybodaeth ac archwilio ffyrdd o weithio gyda'ch gilydd i fynd i'r afael â rhai o'r pryderon.

Ysgrifennydd y Cabinet, bydd angen i chi ddirwyn i ben—

—felly mae hwnnw'n sector pwysig iawn.

—ac rwyf wedi rhoi amser ar gyfer yr ymyriadau, felly mae angen ichi ddod i ben.

Ymddiheuriadau, fe wnaf orffen.

Felly, yn y pen draw, rydym yn ceisio lleihau cyfran yr agregau crai sy'n cael eu defnyddio mewn perthynas â deunyddiau ailgylchu neu wastraff eilaidd ac rydym yn gwneud mwy o waith yn y maes hwnnw y gallaf ei rannu gyda chyd-Aelodau. Ond rwyf am ddiolch i'r deisebwyr eu hunain am ddod â'r mater hwn gerbron i ni ei drafod y prynhawn yma. Rwy'n amlwg yn gallu cydnabod cryfder y teimlad, a chryfder y teimlad a ddangoswyd gan gynrychiolwyr yr etholwyr hynny hefyd, ond rwy'n gobeithio fy mod wedi gallu nodi pa mor anodd yw hyn, a sicrhau cydbwysedd rhwng yr angen am fwynau a diogelu amwynderau lleol.

A galwaf ar Carolyn Thomas i ymateb i'r ddadl.

Hoffwn ddiolch i'r Aelodau am eu holl gyfraniadau. Rydym wedi clywed heddiw nad yw'r parth clustogi presennol yn ddigonol. Nid ydynt wedi cadw at y parth clustogi presennol. Gwelais dystiolaeth gan dystion y cyfarfuom â hwy, gan bobl sy'n byw yn agos at y chwareli, o fideo lle roedd plant yn mynychu clwb ieuenctid ac roeddent yn crynu. Roedd yn crynu gyda dirgryniad y ffrwydrad. Gwelais gymylau o fwg—wel, llwch sy'n cynnwys silicosis, fel y clywsom—yn agos iawn. Ac mae'r peiriant malu swnllyd lai na 200 metr o dai a thrigolion.

Clywsom am yr angen i newid yr adolygiad o gyfarwyddyd polisi cynllunio MTAN 1. Mae wedi bod ar waith ers 10 mlynedd. Yn y 10 mlynedd diwethaf, mae lorïau chwareli wedi tyfu'n enfawr. Maent yn enfawr, maent yn swnllyd, maent yn achosi dirgryniadau. Yn y chwarel hon, maent yn gweithredu 40 y cant o'r amser rhwng saith a naw yn y bore, pan fydd y rhan fwyaf o blant yn ceisio cyrraedd yr ysgol, pan fydd bysiau ysgol yn ceisio eu pasio. Mae pethau wedi newid, ac rwy'n credu bod angen adolygu hynny.

Cyfarfûm â chynrychiolwyr y diwydiant chwarela, ac rwy'n deall pwysigrwydd chwarela i fusnesau, ond credaf yn gryf fod angen symud y cydbwysedd tuag at gymunedau, gan eu bod wedi gorfod cyflwyno tystiolaeth i ni, i'n Pwyllgor Deisebau, er mwyn inni wneud rhywbeth amdano gan nad ydynt yn teimlo eu bod yn cael eu clywed.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf.

A ydych chi'n cytuno â mi fod gennym Ddeddf cenedlaethau'r dyfodol yng Nghymru? Mewn gwirionedd, pan gyflwynwyd hyn i gyngor Rhondda Cynon Taf, fe wnaethant ddyfynnu Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol a gwrthod y cais cynllunio, ond Llywodraeth Cymru a roddodd y caniatâd iddynt fwrw ymlaen. A ydych chi'n credu bod angen inni adlewyrchu Deddf cenedlaethau'r dyfodol, gan fod hynny wedi digwydd ers MTAN 2014, a hefyd mae canllawiau Sefydliad Iechyd y Byd ar lefelau diogel wedi newid yn sylweddol? A ydych chi'n credu y dylai Llywodraeth Cymru roi sylw i'r rheini o'r dystiolaeth a glywsoch?

Ydw, rwy'n credu bod angen inni ystyried Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, y Bil llygredd a seinweddau hefyd, a deddfwriaeth arall a basiwyd gennym ers hynny fel Senedd. Credaf fod angen inni edrych ar hyn o safbwynt iechyd yn ogystal â safbwynt busnes, wrth symud ymlaen. Byddai'n galonogol pe bai Ysgrifennydd y Cabinet yn cyfarfod â rhanddeiliaid, fel yr awgrymwyd, er mwyn inni allu cyfleu ein barn i chi, yn ogystal â safbwynt busnes. Byddai hynny'n cael ei werthfawrogi'n fawr.

Ysgrifennydd y Cabinet, gwn eich bod wedi siarad am bwysigrwydd busnesau, ond credaf yn gryf fod angen inni gydbwyso'r iechyd a'r lles yma, wrth symud ymlaen. Fel y dywedwyd, mae'n dibynnu ar drefniadau cynllunio lleol, ond pan oeddent am wrthwynebu'r cais cynllunio hwn, aeth i apêl a hawliwyd costau yn erbyn yr awdurdod lleol gan Heidelberg. Mae'r bygythiad hwnnw bob amser uwch eu pennau, pe bai'r apêl yn mynd yn eu herbyn.

Felly, i grynhoi, yn y bôn, rwy'n credu yr hoffem gael cyfarfod wrth symud ymlaen. Mae angen inni edrych ar MTAN 1, ac mae angen inni newid y cydbwysedd. Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Busnes am roi amser ar gyfer y ddadl bwysig hon, ond hoffwn ddiolch i'r holl ddeisebwyr ac ymgyrchwyr am ymladd i sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed yn y Senedd hon. Rwy'n gobeithio eich bod wedi cael eich clywed heddiw a'ch bod yn teimlo bod gennych bobl i ddadlau eich safbwynt yma. Diolch am yr amser, Ddirprwy Lywydd. Diolch.

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r deiseb? Oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 7 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Galwaf ar Gareth Davies i wneud y cynnig.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o allu gwneud y cynnig hwn heddiw yn enw fy nghyd-Aelod Paul Davies.

Rydym wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw i gydnabod realiti llwm. Ddeng mlynedd ar ôl rhoi Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr o dan fesurau arbennig yn 2015, y bwrdd iechyd cyntaf yng Nghymru i wynebu camau uwchgyfeirio o'r fath, mae'n parhau i ddangos methiant systemig, heb amserlen glir ar gyfer adferiad. Ddegawd yn ddiweddarach, mae Llywodraeth Cymru wedi cydnabod y gallai bwrdd Betsi barhau yn y cyflwr hwn am gyfnod amhenodol. Nid methiant rheolaethol yn unig mohono, mae'n fethiant o ran atebolrwydd, arweinyddiaeth ac ewyllys wleidyddol o dan stiwardiaeth Llafur. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn galw am ymchwiliad cyhoeddus brys i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i ddatgelu achosion sylfaenol yr argyfwng hirhoedlog hwn ac i sicrhau cyfiawnder i bobl gogledd Cymru.

Mae'r dystiolaeth yn ddamniol. At ei gilydd, mae bwrdd Betsi wedi treulio mwy o amser o dan fesurau arbennig nag unrhyw sefydliad arall yn hanes y GIG. Er hwylustod gwleidyddol, tynnodd Llywodraeth Lafur Cymru fwrdd Betsi allan o fesurau arbennig cyn pryd, dim ond i'r realiti difrifol—torri mesurau diogelwch, niwed i gleifion ac anhrefn gweithredol—eu gorfodi i'w roi yn ôl o dan fesurau arbennig yn 2023. A gadewch inni edrych ar y ffigurau. Ym mis Mehefin 2015, dim ond dau unigolyn a arhosodd am fwy na dwy flynedd am driniaeth. Heddiw, mae'r ffigur hwnnw'n 5,747—cynnydd syfrdanol o 287,250 y cant. O'r 8,389 o bobl ar lwybrau gofal yng Nghymru sy'n aros ers dros ddwy flynedd, mae 68 y cant ohonynt ym mwrdd Betsi. Mae cleifion yng ngogledd Cymru 1,460 gwaith yn fwy tebygol o wynebu oedi o'r fath nag yn Lloegr. Mae chwarter holl restrau aros y GIG yng Nghymru, boed ar gyfer diagnosteg, therapïau neu driniaeth, o dan awdurdodaeth bwrdd Betsi, er mai dim ond cyfran fach o'r boblogaeth y mae'n ei gwasanaethu.

Mae'r gost ddynol yn frawychus. Cafodd bwrdd Betsi Cadwaladr ddirwy o £250,000 gan yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch ar ôl marwolaethau trasig tri chlaf oedrannus yn dilyn cwympiadau y gellid bod wedi'u hatal, gyda'r arolygydd yn nodi bod y bwrdd wedi methu dilyn ei bolisïau diogelwch ei hun. Mae adroddiad Archwilio Cymru ar gyfer 2024 yn cynnig darlun difrifol o ansefydlogrwydd arweinyddol parhaus a diffyg cynllunio hirdymor cydlynol. Collwyd dros 8,000 o oriau ambiwlans oherwydd oedi wrth drosglwyddo cleifion yn 2024 yn unig, gydag arosiadau o 8.5 awr ar gyfartaledd mewn adrannau achosion brys. Perfformiad adrannau achosion brys bwrdd Betsi yw'r gwaethaf yng Nghymru, gyda dros 39 y cant o gleifion yn aros dros bedair awr, 17 y cant dros 12 awr—ymhell islaw'r cyfartaledd cenedlaethol.

Mae llwybrau canser ac amseroedd ymateb ambiwlansys yn dirywio ac mae arosiadau diagnostig yn drychinebus. Mae dros draean o brofion yn cymryd mwy nag wyth wythnos, gan danseilio addewid yr Ysgrifennydd iechyd i adfer targed diagnostig o wyth wythnos erbyn mis Mawrth 2026. Ac mae'r staff yn ei chael hi'n anodd hefyd. Mae staff yn dal i adrodd eu bod yn teimlo nad ydynt yn cael eu gwerthfawrogi, gyda sgoriau ymgysylltu islaw'r cyfartaledd ar gyfer Cymru, ac mae llywodraethiant corfforaethol, y nodwyd ei fod yn brin o gydlyniant cyn y mesurau arbennig, yn parhau i fod yn wan, gyda threfniadau annigonol ar gyfer craffu ar risgiau a goruchwyliaeth ariannol.

Mae gan y Ceidwadwyr Cymreig gynllun beiddgar i newid y sefyllfa. Ar ddiwrnod 1, byddwn yn datgan argyfwng iechyd, yn lansio ymchwiliad cyhoeddus i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac yn rhoi'r cynllun recriwtio a chadw staff mwyaf yn hanes GIG Cymru ar waith. Byddem yn gwarantu apwyntiad â meddyg teulu o fewn saith diwrnod, yn cyflwyno cap o flwyddyn ar amseroedd aros ac yn rhoi llawdriniaethau ar lwybr cyflym gyda mynediad at theatrau gyda'r nos a phenwythnosau.

Nid oes gan y Llywodraeth hon ym Mae Caerdydd, gyferbyn, unrhyw gynllun. Yr hyn a welwn yw canlyniad anochel gweinyddiaeth flinedig, wladoliaethol sydd wedi rhedeg allan o egni, syniadau a dilysrwydd. Mae model Llafur, sef gorchmynion a rheolaeth ganolog, dan ddyled i'r undebau a diwygio'n wrthnaws iddi, wedi methu nid yn unig mewn theori, ond yn ymarferol. Eu greddf bob amser yw lluchio arian ymaith, rheoleiddio'n llymach ac osgoi atebolrwydd, hyd yn oed pan fo cleifion yn dioddef a staff yn anobeithio. Nid canlyniad amgylchiadau anffodus nac anlwc yw hyn, ond canlyniad byd-olwg sy'n drysu rhwng biwrocratiaeth a gofal. Mae gogledd Cymru'n talu'r pris am Lywodraeth sydd wedi ildio i lesgedd, gan lynu wrth ddogmâu asgell chwith aflwyddiannus oes a fu, yn gwbl anghymwys i wynebu her gwasanaeth iechyd yr unfed ganrif ar hugain.

Ddirprwy Lywydd, mae pobl gogledd Cymru yn haeddu gwell na bwrdd iechyd sydd mewn argyfwng parhaus. Rydym yn falch o'n GIG a'r staff gwych, gweithgar ynddo, ond mae'r rhai sydd yn y Llywodraeth yn gwneud cam gwael â hwy, yn ogystal â'r cleifion. Ni allwn fforddio aros 10 mlynedd arall. Mae bywydau yn y fantol, ac mae'r difrod yn dyfnhau bob dydd. Nid yn unig fod ymchwiliad cyhoeddus yn angenrheidiol, mae'n gwbl hanfodol, ac mae'n rhaid iddo ddigwydd nawr. Mae'r sefyllfa'n galw am weithredu ar unwaith, ac rwy'n erfyn ar y Senedd hon i basio'r cynnig hwn heno, heb oedi, er mwyn adfer ymddiriedaeth, mynnu atebolrwydd ac achub unrhyw obaith sy'n weddill i wasanaethau ein GIG yng ngogledd Cymru. Diolch.

Rwyf wedi dethol y gwelliannau i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol i gynnig yn ffurfiol welliant 1.

Yn ffurfiol.

Galwaf ar Mabon ap Gwynfor i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Ddechrau mis Ebrill, cyhoeddodd Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru adroddiad damniol, yn amlinellu diffygion sylweddol yn y gofal ôl-driniaethol a gafodd claf canser yng ngogledd Cymru. Ychydig wythnosau'n ddiweddarach, datgelodd cais rhyddid gwybodaeth gan Blaid Cymru fod cleifion wedi cael eu camarwain ynghylch cau ysbyty cymunedol Llannerch Banna dros dro. Dim ond y penodau diweddaraf yw'r rhain mewn stori hir o fethiant cronig, camweithredu gweithredol ac anhrefn sefydliadol sydd wedi plagio bwrdd iechyd gogledd Cymru ers iddo gael ei greu.

Wedi'r cyfan, mae hwn yn fwrdd iechyd sydd wedi bod o dan fesurau arbennig am dros ddwy ran o dair o'i fodolaeth; lle mae llai na 60 y cant o gleifion canser yn derbyn y driniaeth angenrheidiol o fewn yr amserlen a argymhellir yn glinigol; lle mae bron i 17 y cant o'r holl ymweliadau ag adrannau damweiniau ac achosion brys yn para'n hirach na 12 awr; lle mae dros chwarter y cleifion ar restrau aros am fwy na blwyddyn. Mae hefyd yn werth atgoffa ein hunain o hanes bwrdd iechyd gogledd Cymru, sy'n dangos, er gwaethaf y newid mynych mewn personél gweinidogol, fod hanes Llafur o dorri addewidion i'r cleifion a'r staff fel ei gilydd yn y gogledd wedi bod yn gyson.

Yn ôl yn 2009, cafodd y broses o uno'r chwe bwrdd iechyd lleol yng ngogledd Cymru, fel rhan o ad-drefnu ehangach y GIG yng Nghymru o dan y Gweinidog iechyd ar y pryd, Edwina Hart, ei disgrifio fel ffordd o leihau anghydraddoldebau iechyd daearyddol, meithrin trefniadau cynllunio strategol mwy cadarn, a thawelu gwrthdaro rhwng cyrff y GIG. Nid yn unig na wireddwyd y manteision hyn, os rhywbeth, mae anghytgord, anghysondebau rhanbarthol mewn gofal, a diffyg cydlyniant strategol wedi dod hyd yn oed yn fwy amlwg dros yr 16 mlynedd diwethaf.

Gallem dreulio'r diwrnod cyfan yn trafod y problemau ym mwrdd Betsi Cadwaladr, ond yr hyn y mae trigolion gogledd Cymru'n crefu amdano yw diwedd ar esgusodion a thaflu'r baich, a rhywfaint o dystiolaeth weladwy o gynnydd tuag at safonau gwell. Mae cynnig y Ceidwadwyr yn galw am ymchwiliad cyhoeddus i'r perwyl hwn, ac er bod gennyf gydymdeimlad sylweddol â'r safbwynt hwnnw, mae nifer o resymau pam nad wyf yn credu, ar lefel ymarferol, mai dyma'r cam cywir ar hyn o bryd.

Yn gyntaf, fel y nodais eisoes, mae'r methiannau ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn ddwfn ac yn amlweddog. Felly, byddai ymchwiliad cyhoeddus llawn yn cymryd blynyddoedd lawer a degau lawer o filiynau o bunnoedd i ddod i'w gasgliadau. Ar ben hynny, er mai'r sefyllfa ym mwrdd Betsi yw'r enghraifft waethaf heb os o gamreolaeth Llafur ar ein gwasanaeth iechyd gwerthfawr, mae ymhell o fod yn unigryw. Nid oes ond angen inni edrych ar yr aflonyddwch diweddar yn Hywel Dda i sylweddoli, os cawn ymchwiliad i fwrdd Betsi, waeth i ni gael ymchwiliad i GIG Cymru yn ei gyfanrwydd.

Wrth gwrs, crëwyd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr pan oedd Plaid Cymru mewn Llywodraeth gyda Llafur.

Mae ein galwad ar Lywodraeth Cymru i gychwyn ymchwiliad cyhoeddus i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi bod yn yr arfaeth ers tro, ac mae 8 Mehefin, fel y clywsom, yn nodi 10 mlynedd ers i Lywodraeth Cymru roi'r bwrdd iechyd hwn o dan fesurau arbennig am y tro cyntaf.

Ar ôl i'r bwrdd iechyd fynychu Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus y Senedd ym mis Mawrth 2022, ysgrifennais atynt fel Cadeirydd ynghylch pryderon ynglŷn â rhai o'r ymatebion a ddarparwyd ganddynt i ni. Cyfeiriai ein llythyr at adroddiadau amrywiol dros y degawd blaenorol, gan gynnwys adroddiadau Holden, Ockenden, y Gwasanaeth Cynghori ar Iechyd a Gofal Cymdeithasol a'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, ac roedd yn cynnwys y frawddeg, 'Cawsom ein siomi nad oedd y weithrediaeth yn cymryd cyfrifoldeb am y problemau yn y bwrdd.'

Er bod Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus y Senedd a'i ragflaenwyr wedi adrodd yn gyson am bryderon ynghylch gweithrediad y bwrdd a goruchwyliaeth Llywodraeth Cymru o'r bwrdd iechyd, gan gynnwys adroddiadau a gyhoeddwyd yn 2013, yn 2016, yn 2019, ac er bod Cyngor Iechyd Cymuned Gogledd Cymru wedi codi'r pryderon hyn yn gyson, gadawyd i faterion gyrraedd y pwynt hwn.

Mewn datganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog iechyd, sydd bellach yn Brif Weinidog, ym mis Chwefror 2023, nodwyd ei bod wedi cytuno ei bod yn bryd i aelodau annibynnol y bwrdd ymddiswyddo. Fodd bynnag, yn eu llythyr dilynol at y Prif Weinidog, dywedodd yr aelodau annibynnol hyn, 'Rydyn ni'n ysgrifennu i fynegi ein pryderon diffuant o ran dyfodol gwasanaethau iechyd yn y gogledd yn dilyn y cyfarfod y bore yma gyda'r Gweinidog pan nad oedd gennym ni unrhyw ddewis ond ymddiswyddo fel aelodau annibynnol ar unwaith.' Dywedasant, 'Rydym yn pryderu'n ddifrifol fod ffocws y Gweinidog ar aelodau annibynnol yn hytrach na'r weithrediaeth weithredol a'u cyflawniad yn gwneud cleifion ledled Cymru a'r sefydliad yn agored i risg sylweddol wrth symud ymlaen.'

Dywedodd y cyn-aelodau annibynnol hyn o'r bwrdd iechyd wrthyf wedi hynny fod y Gweinidog, drwy ei gweithredoedd, wedi dileu cof y sefydliad. Mae'r rhai a frwydrodd i weld y sefydliad yn dysgu o fethiannau'r gorffennol wedi cael eu disodli. Yng nghyfarfod y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ar 3 Mai 2023, clywsom hefyd gan gyn-aelodau annibynnol o'r bwrdd iechyd fod eu hymddiswyddiad gorfodol wedi dilyn eu hymdrechion i ddwyn rhai o aelodau gweithredol y bwrdd i gyfrif drwy her a chraffu pwrpasol.

Ysgrifennodd etholwr o sir y Fflint ataf yn ddiweddar i ddweud ei fod wedi cael llawdriniaethau yn Wrecsam a bod y meddygon a'r meddygon ymgynghorol wedi bod yn rhagorol. Fodd bynnag, disgrifiodd ofal brys gwael i'w fam-yng-nghyfraith 98 oed, staff wedi'u gorweithio a chyfleusterau annigonol. Fel y dywedodd, 'Nid oes unrhyw fudd mewn taflu arian at system doredig.'

Rwy'n croesawu'r ddadl hon gan ei bod yn rhoi'r cyfle imi ddiolch i'r staff ymroddedig a gweithgar ar draws Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, ond yn enwedig y rhai sydd wedi'u lleoli yn fy etholaeth i yn Wrecsam. Er bod angen mwy o welliant wrth gwrs, yn enwedig o ran amseroedd aros a rhai arbenigeddau, hoffwn dynnu sylw at feysydd sydd wedi gwella.

Mae hefyd yn rhoi cyfle imi wneud rhywbeth y mae fy etholwr Phil Lee wedi gofyn i mi ei wneud, sef trosglwyddo ei ddiolch a manylion am ei brofiad yn y Siambr. Rwyf eisoes wedi'u trosglwyddo'n uniongyrchol i'r bwrdd iechyd ac i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fel y gofynnodd i mi ei wneud. Anfonodd Mr Lee e-bost ataf yn benodol am ei fod yn credu nad yw'r GIG ledled y DU, nid yn unig yng Nghymru, yn rhoi digon o gyhoeddusrwydd i'w lwyddiannau. Dywedodd wrthyf ei fod 'wedi blino ar y wasg yn lladd ar y gwasanaeth pryd bynnag y mynnant'.

Cafodd Mr Lee drawiad ar y galon fis diwethaf. Dywed fod y tîm cardiaidd yn enghraifft berffaith o broffesiynoldeb. Nid ef yn unig a oedd yn cael ei drin gan y tîm, ond pedwar o bobl eraill hefyd. Achubwyd pum bywyd mewn 24 awr. Soniodd am yr holl staff mewn termau cadarnhaol a chanmoliaethus. Roedd yn llawn edmygedd a diolchgarwch am y gofal a gafodd ac y mae'n parhau i'w gael, ac rwy'n ddiolchgar iawn iddo am roi amser i ysgrifennu ataf. Rwyf wedi gallu sicrhau bod ei ddiolchiadau wedi cael eu clywed, ac rwy'n dymuno'n dda iddo gyda'i adferiad.

Maes arall lle mae gwelliannau enfawr wedi'u gwneud yw cefnogi pobl sy'n byw gyda dementia ac sydd angen gofal neu driniaeth cleifion mewnol yn yr adran achosion brys. Cyfarfûm â'r nyrs ymgynghorol dementia yr wythnos diwethaf i glywed am y gwaith arloesol y mae hi a'i thîm yn ei wneud.

Mae archwiliadau uwchsain a phelydr-x bellach yn digwydd yn rheolaidd ar benwythnosau a chyda'r nos, rhywbeth nad oedd yn digwydd ddegawd neu fwy yn ôl, gan ddangos bod pethau'n cael eu gwneud yn wahanol i sicrhau nad yw cleifion yn aros am amser annerbyniol o hir am brofion diagnostig. Mae amseroedd aros orthopedig hefyd yn lleihau'n sylweddol. Siaradais ag etholwr ddydd Gwener diwethaf a welodd ei lawfeddyg yn yr adran cleifion allanol 10 diwrnod ynghynt ac roedd bellach wedi derbyn dyddiad ar gyfer ei ail lawdriniaeth i ailosod clun, ar 17 Mehefin. Felly, diolch i bawb yn y bwrdd iechyd am ddarparu gofal a thriniaeth mor wych ac am fynd y tu hwnt i'r galw yn aml. Diolch.

Mae Lesley Griffiths yn llygaid ei lle yn canmol ymdrechion staff, boed yn feddygon, yn nyrsys neu'n staff o unrhyw fath, ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Ond byddent yn dweud y gallent wneud cymaint yn well pe baent ond yn gweithio mewn system sy'n gweithio'n dda iddynt ac i'r cleifion y maent mor awyddus i'w cefnogi hyd eithaf eu gallu bob dydd. Mae'n rhaid imi ddatgan ar y pwynt hwn, Lywydd, fod gennyf berthnasau sy'n gweithio yn y bwrdd iechyd hefyd. Rwy'n ymwybodol o'r gwaith a wnânt bob dydd i gefnogi cleifion yn y gogledd.

Ond nid ar hap a damwain y mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi bod o dan fesurau arbennig am y 10 mlynedd diwethaf. Er gwaethaf ymdrechion y staff gweithgar hynny, fel y nododd Lesley Griffiths, mae pobl yn y gogledd wedi profi degawd o ddirywiad, anobaith a digalondid wrth iddynt geisio cael mynediad at y gwasanaethau iechyd y mae eu hangen arnynt mor daer. Nid yw wedi digwydd drwy gamgymeriad ychwaith. Dyma ganlyniad uniongyrchol dewisiadau—dewisiadau gwleidyddol yn aml—a wnaed gan Lywodraeth Lafur yma yng Nghaerdydd.

Yn rhy aml, mae gogledd Cymru'n ôl-ystyriaeth i'r Blaid Lafur—lle ymhell, bell o swigen Bae Caerdydd, lle sy'n cael llai o gyllid, lle nad yw'n cael y buddsoddiad mewn seilwaith sydd ei angen arno, ac sydd yn anffodus ar ei hôl hi o gymharu â gweddill Cymru o ran capasiti gwasanaethau cyhoeddus. Ac er gwaethaf y gwaith caled gan y staff y cytunaf â Lesley Griffiths yn eu cylch, mae ganddo fwrdd iechyd nad yw wedi bod yn addas i'r diben ers gormod lawer o amser, ac mae pobl y gogledd yn gwybod hyn yn rhy dda.

Mae fy nghyd-Aelodau eisoes wedi tynnu sylw at rai o'r ystadegau sy'n amlygu'r gwirionedd hwn. Mae fy nghyd-Aelodau eisoes wedi nodi mai nifer y bobl ar y llwybrau gofal a oedd yn aros am driniaethau ddegawd yn ôl oedd 86,000. Mae'r nifer bellach yn 198,000. Soniodd Gareth Davies, ddegawd yn ôl, mai dim ond dau o bobl a oedd yn aros am fwy na dwy flynedd am driniaeth. Nawr, mae bron i 6,000 o bobl yn aros am ddwy flynedd neu fwy.

Yr hyn nad wyf yn ei ddeall, ac efallai y gall Ysgrifennydd y Cabinet ymateb i'r pwyntiau penodol hyn yn ei ymateb, yw pam nad yw pob cyfle i leihau'r amseroedd aros hynny'n cael ei ddefnyddio. Dro ar ôl tro, mae sefydliadau annibynnol a thrydydd sector wedi dod ataf i rannu eu rhwystredigaeth ynghylch y diffyg ymgysylltiad gan y bwrdd iechyd. Yn wir, roedd Specsavers—roeddwn gyda hwy yn ddiweddar—yn sôn am eu gwasanaethau awdioleg. Dywedant y gallent glirio'r rhestrau aros hynny o fewn tair blynedd mewn awdioleg, ac nid yw'r bwrdd iechyd yn ymgysylltu â hwy i'w galluogi i wneud hynny.

Mae contract y Groes Goch Brydeinig sy'n cefnogi adran ddamweiniau ac achosion brys ysbyty Maelor Wrecsam newydd gael ei ddiddymu. Ni fyddant yn cefnogi cleifion yn adran ddamweiniau ac achosion brys ysbyty Maelor Wrecsam mwyach, yr un cleifion ag y soniodd Mark Isherwood nawr ei fod ef ei hun yn un ohonynt yn ddiweddar iawn, lle mae'r Groes Goch Brydeinig yn gallu darparu gwasanaethau i'r bobl hynny i wneud eu harhosiad mor gyfforddus â phosibl. Mae eu contract bellach wedi'i ddiddymu.

Dros y ddwy flynedd ddiwethaf, rydym wedi gweld newid cadarnhaol go iawn gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, gyda'r sefydlogi a addawyd o dan arweinyddiaeth newydd. Bydd yn cymryd peth amser i gyrraedd lle mae angen inni fod. Mae'r bwrdd iechyd yn sefydliad ymbarél mawr a chymhleth ac mae newid yn cymryd amser i wreiddio. Ond dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, datblygwyd canolfannau hyfforddi meddygol, canolfannau llesiant, gwasanaethau mân anafiadau estynedig mewn ysbytai cymunedol, fferyllwyr-bresgripsiynwyr a ffisiotherapi yn cael ei ddarparu mewn canolfannau cymunedol.

Mae angen inni ddechrau dathlu'r hyn sy'n dda am ein gwasanaeth iechyd. Mae llawer o bobl yn cael triniaeth wych, pobl sy'n cael llawdriniaethau clun, a wardiau wedi eu hadnewyddu yn Wrecsam, a chanolfan orthopedig sydd i'w chwblhau yn Llandudno yn fuan, a fydd yn trawsnewid gwasanaethau orthopedig dewisol ac yn darparu manteision i gleifion, staff a'r gymuned ehangach yng ngogledd Cymru, drwy gyflawni 1,900 o lawdriniaethau a gynlluniwyd y flwyddyn. Diolch i Lywodraeth Cymru, rydym wedi gweld buddsoddiad sylweddol i gynyddu recriwtio i'r bwrdd iechyd hefyd, gan gynnwys ysgol feddygol gogledd Cymru ym Mhrifysgol Bangor a hyfforddiant nyrsio a gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd yn y cyfleusterau meddygol newydd ym Mhrifysgol Glyndŵr Wrecsam.

Fodd bynnag, mae cadw staff yn parhau i fod yn broblem, gan fod morâl yn parhau i fod yn ffactor, a dyna pam fy mod bob amser yn gwrando pan fydd unrhyw un sy'n gweithio yn ein gwasanaeth iechyd eisiau siarad â mi am yr hyn y maent yn ei weld, lle gellir gwneud gwelliannau, ac rwy'n pasio'r sylwadau hynny ymlaen, ac mae'r bwrdd iechyd bob amser yn gwrando ac eisiau dysgu. Ond dyna pam fy mod yn gwrthod lladd ar ein GIG gwych. Os yw gwleidyddion yn parhau i ladd ar y bwrdd iechyd, bydd yn parhau i'w chael hi'n anodd recriwtio pobl. Y GIG yw ei staff. Mae'n lladd ysbryd pobl. Rhaid inni ddathlu eu hymdrechion a'u llwyddiannau, a pheidio ag anghofio'r bobl niferus sy'n cael gofal rhagorol ddydd ar ôl dydd. Ein GIG yw un o'r systemau gofal iechyd mwyaf effeithlon yn y byd, ac mae’n rhaid inni beidio â'i gymryd yn ganiataol. Yn yr Unol Daleithiau, mae pobl yn talu degau o filoedd o ddoleri i roi genedigaeth, a gall llawdriniaethau clun gostio hyd at £45,000. Rhaid inni ddiogelu gofal iechyd sy'n rhad ac am ddim lle caiff ei ddefnyddio a gwneud y buddsoddiad angenrheidiol i sicrhau bod ein GIG yn gynaliadwy.

Rwy'n bryderus iawn fod y Ceidwadwyr a Reform yn credu bod mwy o arbedion effeithlonrwydd i'w gwneud mewn gwasanaethau cyhoeddus, gan geisio ei ddinistrio'n raddol fel mai preifateiddio yw'r unig opsiwn. O 2000 i 2010, o dan Blaid Lafur y DU, cynyddodd adnoddau'r GIG mewn termau real 50 y cant i gyd-fynd â'r angen. Ond o 2010, pan gymerodd y Torïaid yr awenau, dechreuodd y cyni a'r dirywiad yn y GIG ledled y DU. Blwyddyn ar ôl blwyddyn o doriadau, gwanhau ac ymestyn gwasanaethau cyhoeddus, gan gynnwys gofal cymdeithasol, ac fe gyrhaeddodd gwasanaethau tai a gwasanaethau ataliol fel hamdden ben eu tennyn. Cafwyd toriadau helaeth i gyllid cyfalaf hefyd o dan Lywodraeth Geidwadol y DU, a dim ond ers i Lywodraeth Lafur y DU ddod i rym lai na blwyddyn yn ôl y gwelsom gyllid yn dychwelyd i wasanaethau cyhoeddus, gyda chodiadau cyflog wedi'u hariannu'n llawn, yn hytrach na'u canfod i lawr cefn y soffa, fel yr hyn a arferai ddigwydd o dan y Torïaid.

Wel, wel, wel, dyma ni unwaith eto, grŵp y Ceidwadwyr Cymreig yn tynnu sylw at y methiannau parhaus yn ein bwrdd iechyd lleol, a elwir hefyd yn Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

Ddydd Sul, bydd hi'n 10 mlynedd ers i'r bwrdd hwn gael ei roi o dan fesurau arbennig. Nawr, ar y pryd, cafodd ei galw'n sefyllfa frys gydag angen brys ar gyfer cymaint o'n cleifion a oedd wedi cael cam, ac eto dyma ni, fel y dywedais, 10 mlynedd yn ddiweddarach. Dyma'r bwrdd iechyd cyntaf erioed yng Nghymru i gael ei osod o dan fesurau arbennig llawn, ac mae Llywodraeth Cymru wedi cydnabod nad oes amserlen ar gyfer ei dynnu allan o'r mesurau uwchgyfeirio hyn. Nawr, mae'r mesurau'n golygu mewn gwirionedd mai'r Llywodraeth hon—chi, Weinidog Cymru, Ysgrifennydd y Cabinet—sy'n gyfrifol am redeg y bwrdd hwn. Er eich bod chi'n dirprwyo rhywfaint o'r cyfrifoldeb hwnnw, chi sy'n gyfrifol yn y pen draw.

Nawr, un o'r prif resymau pam ei fod wedi cael ei osod o dan fesurau arbennig oedd y sefyllfa enbyd, a chlywsom am ddigwyddiadau ofnadwy a oedd yn digwydd gyda'n cleifion a oedd angen gwasanaeth a thriniaeth iechyd meddwl, yn enwedig yng Nglan Clwyd. Ddegawd yn ddiweddarach, mae methiant gwasanaethau iechyd meddwl yng ngogledd Cymru yn fwy. Yn ddiddorol, fodd bynnag, fel y soniodd fy nghyd-Aelod Sam Rowlands, ychydig fisoedd yn unig cyn etholiad diwethaf y Senedd yn 2021, fe gafodd ei dynnu allan o fesurau arbennig. Nawr, os nad oedd hwnnw'n benderfyniad gwleidyddol, nid wyf yn gwybod beth sydd. Ac yna, yn fuan wedyn daeth o hyd i'w ffordd yn ôl o dan gyfrifoldeb Gweinidog Llywodraeth Cymru. Hyd yn oed gyda goruchwyliaeth uniongyrchol Llafur Cymru ac ar ôl blynyddoedd o fesurau arbennig, mae archwilwyr yn darganfod na roddwyd cyfrif am o leiaf £122 miliwn. Dim goblygiadau i'r staff a'r swyddogion sydd ynghlwm wrth hynny.

A gadewch imi ddweud yn glir: diolch, nyrsys, feddygon ymgynghorol, feddygon iau, lanhawyr, a phawb sy'n gweithio yn ein gwasanaeth iechyd. A diolch am bob tro y byddaf yn defnyddio gwasanaethau iechyd ar unrhyw adeg ar fy rhan fy hun neu berthynas, a diolch i chi am ddiolch i ni am yr hyn a wnawn i dynnu sylw at y sefyllfaoedd enbyd yr ydych chi'n gweithio ynddynt.

Nawr, ers i'r drefn mesurau arbennig ddechrau yma, nodwyd pryderon difrifol am arweinyddiaeth a llywodraethiant. Ac mae'r prif weithredwyr yn dod ac yn mynd. Rydym wedi cael, wel, pedwar neu bump o brif weithredwyr ac un neu ddau o gadeiryddion. A phan ddônt i mewn, maent yn addo popeth, ond yr un hen stori yw hi. Maent yn taflu'r baich i rywle arall trwy'r amser. Mae'n gwbl annerbyniol, ac mae'n dangos yn glir sut y mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi bod yn rhedeg y GIG yng Nghymru. Ac anghofiwch eich 14 mlynedd o gyni, neu beth bynnag yr hoffwch ei alw. Am y 26 mlynedd diwethaf, Llywodraeth Lafur Cymru sydd wedi bod yn gyfrifol am iechyd yng Nghymru.

Nawr, o'r 8,389 o lwybrau yng Nghymru sy'n aros dros ddwy flynedd, mae ychydig o dan 6,000—wel, 5,747, i fod yn fanwl gywir—ohonynt ym mwrdd Betsi. A gallaf ddweud wrthych, er i'r Prif Weinidog awgrymu ddoe fod amseroedd aros am driniaeth yn gwella a bod niferoedd mawr wedi dod oddi ar y rhestr, mae gennyf feddygon teulu yn fy etholaeth nad ydynt bellach yn credu'r amseroedd aros a gyhoeddwyd ar wefan bwrdd Betsi ei hun am eu bod yn gweld nawr lle mae'n dweud un ffigur ac yna mae cleifion yn mynd i mewn ac yn dweud, 'Wel, fe ddywedodd fy meddyg ymgynghorol wrthyf ei fod yn ddwy a thair gwaith yr amser hwnnw.' Felly, hoffwn i Ysgrifennydd y Cabinet esbonio i mi pam y mae meddygon teulu yn dweud hyn wrthyf.

Nawr, yn 2015, roedd 15 y cant o gleifion yn aros mwy na phedair awr mewn gwasanaethau damweiniau ac achosion brys. Mae'r ffigur hwnnw bellach yn 32 y cant o gleifion. A gallaf ddweud wrthych chi—ac rwy'n datgan buddiant—mae gennyf berthynas agos iawn, 100 oed, sydd wedi gorfod mynd i'r ysbyty ar fwy nag un achlysur yn eithaf diweddar. Ond mae'n eithaf gwydn, a diolch byth mae wedi dod allan, ac mae'n ddiolchgar iawn am y driniaeth a gafodd. Fodd bynnag, fore Llun, yn gynnar, fe gafodd bwl o angina. Roedd yr ambiwlans yno, roeddent yn wych gydag ef, ond fe wrthododd fynd i'r ysbyty. A wyddoch chi pam? Oherwydd ar ddau neu dri achlysur y bu'n rhaid iddo fynd i mewn yn ddiweddar, mae wedi gorfod aros mewn cadair am ddau neu dri diwrnod, ac mae wedi bod mewn poen. Ac roedd mor ofnus fore Llun nes iddo arwyddo dogfen. Fe wnaethant wneud iddo arwyddo dogfen y byddai'n gwrthod mynd i'r ysbyty. Dychmygwch ei bryder. Siaradodd â mi, ac mae'n poeni am y penderfyniad a wnaeth ar y pryd. Ond roedd yn opsiwn gwell na mynd i'r ysbyty a chael ei adael am ddau neu dri diwrnod mewn cadair. Rwyf wedi ei godi o'r blaen. Ar un achlysur, aeth i mewn ac fe gafodd friwiau pwyso. Mae'n annerbyniol.

Janet Finch-Saunders, rwyf wedi bod yn eithriadol—

O, mawredd, ydych wir.

Ydw. Diolch am gydnabod y ffaith, ac os gallwch chi ddirwyn eich sylwadau i ben.

Byddwn yn parhau i ddod â'r dadleuon hyn yma. Byddwn yn parhau i graffu arnoch a'ch herio, Weinidog, chi a'ch Llywodraeth. Ond rwyf am ofyn i chi wrando arnom, gwrando ar ein hetholwyr, a gwneud gwahaniaethau cadarnhaol. Nid yw'r hyn sy'n digwydd nawr yn dderbyniol. Diolch.

O'r gorau, iawn, a'r Gweinidog i ymateb nawr—Jeremy Miles.

Diolch, Llywydd, ac rwy'n falch o gael ymateb i'r ddadl hon heddiw i roi ar gofnod, unwaith eto, y cynnydd mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi'i wneud dros y ddwy flynedd ddiwethaf o dan y gyfundrefn mesurau arbennig, ynghyd â’r meysydd lle mae angen ffocws pellach a sylw wedi ei dargedu. Byddaf i'n gwneud rhai o'r un sylwadau ag y gwnes i yn fy natganiad i'r Aelodau dri mis yn ôl, pan gyhoeddais i yr ail adroddiad cynnydd blynyddol ar y mesurau arbennig. Mae'r bwrdd iechyd yn gwneud cynnydd cynaliadwy mewn sawl maes. Rwy'n credu bod angen inni gefnogi'r bwrdd iechyd a'r miloedd o staff yr NHS sy'n gweithio ar draws y gogledd i barhau i wneud y newidiadau positif hyn.

Yr hyn y dylem ni fod yn ei drafod, mewn gwirionedd, yw sut mae'r bwrdd iechyd yn rhoi'r blociau adeiladu yn eu lle ar gyfer gwelliant cynaliadwy a chanlyniadau iechyd a lles gwell i gymunedau'r gogledd, a hoffwn i ddiolch i'r staff am eu hymrwymiad a'u hymroddiad i'r gwaith hwn. Maen nhw'n troi lan bob dydd i wneud y gwaith gorau posibl, a hynny mewn amgylchiadau heriol iawn, wrth wynebu beirniadaeth ddi-baid yn aml iawn.

Mae'r rhesymau pam y cafodd y bwrdd iechyd ei roi mewn mesurau arbennig yn hysbys ac wedi bod yn destun craffu yn y Siambr hon sawl gwaith. Dwi ddim am eu hailadrodd nhw heddiw. Dwi ddim chwaith am ddadansoddi'r penderfyniad i dynnu'r bwrdd allan o fesurau arbennig yn 2020. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf, rŷn ni wedi gweld newid sylweddol er gwell. Yn y flwyddyn gyntaf, gwelwyd gwelliannau mewn llywodraethiant corfforaethol ac yn arweinyddiaeth y bwrdd. Yn yr ail flwyddyn, rŷn ni wedi gweld pwyslais gwirioneddol ar ansawdd a diogelwch, gyda'r bwrdd yn ymateb i lawer o faterion etifeddol mewn ffordd agored a thryloyw. Erbyn hyn, mae'r gwaith yn ymwneud â gwella gafael ar reolaeth weithredol, cytuno ar fodel gweithredu newydd a'i roi ar waith, gwella perfformiad, a gwreiddio'r sylfeini angenrheidiol fydd yn galluogi'r sefydliad i fod yn llwyddiannus yn y tymor hir.

Lywydd, mae nifer y bobl sy'n aros mwy na dwy flynedd am driniaeth bron wedi haneru, o ychydig dros 10,000 o bobl ym mis Rhagfyr 2024 i ychydig dros 5,700 ddiwedd mis Mawrth. Er gwaethaf y gostyngiad, dyma'r nifer uchaf yng Nghymru gyfan, ac mae'n rhaid inni weld gwelliannau ar frys os ydym am gyflawni ein cynlluniau uchelgeisiol i barhau i leihau amseroedd aros i bobl eleni. Mae perfformiad yn erbyn y targed canser 62 diwrnod hefyd yn is nag mewn mannau eraill ac fel sy'n digwydd ledled Cymru, mae amseroedd aros yn yr adrannau gofal brys a gofal mewn argyfwng yn rhy hir. Fel y dywedais yn y Siambr ddoe, mae swyddogion Llywodraeth Cymru bellach yn gweithio ochr yn ochr â staff y bwrdd iechyd i ganolbwyntio ar wella'r sefyllfa mewn gofal a gynlluniwyd.

Lywydd, bydd canolfan orthopedig newydd Llandudno, a fydd yn agor yn ddiweddarach eleni, yn helpu i reoli'r galw drwy ddarparu 1,900 o lawdriniaethau y flwyddyn, a bydd y cynlluniau hirddisgwyliedig ar gyfer ailddatblygu Ysbyty Brenhinol Alexandra yn y Rhyl yn helpu i gefnogi Ysbyty Glan Clwyd. Rydym yn gobeithio cael yr achos busnes ym mis Medi.

Rwy'n troi at wasanaethau iechyd meddwl. Mae'r Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant a minnau wedi cael cyfle i ymweld â llawer o'r safleoedd ar draws gogledd Cymru, ac rydym wedi gweld y gorau a'r gwaethaf. Mae safle Ablett angen ei ailddatblygu ar frys. Nid yw hyn yn newyddion i'r bwrdd iechyd, sy'n datblygu cynlluniau i wneud yn siŵr ei fod yn addas i'r boblogaeth leol, a byddwn yn adolygu ac yn symud yr achos busnes hwnnw yn ei flaen pan ddaw i law. Ac mae'r bwrdd yn parhau i wneud cynnydd yn erbyn yr argymhellion yn yr adolygiad a gynhaliwyd y llynedd gan Goleg Brenhinol y Seiciatryddion.

Mae perfformiad yn erbyn y mesurau iechyd meddwl yn dangos bod cynnydd o 5.6 y cant wedi bod mewn asesiadau iechyd meddwl sylfaenol lleol a gwblhawyd o fewn 28 diwrnod, a chynnydd o 5.2 y cant yn nifer y bobl sy'n dechrau ymyrraeth therapiwtig o fewn 28 diwrnod ar gyfer pob oedran ers mis Chwefror 2023. Mae arweinyddiaeth iechyd meddwl wedi'i gwella yn sgil penodi cyfarwyddwr parhaol ar gyfer yr adran. Lywydd, mae'r rhain yn arwyddion o wasanaeth iechyd meddwl sy'n gwella, er bod mwy i'w wneud o hyd, a bydd y Gweinidog a minnau'n parhau i gefnogi'r bwrdd iechyd i wneud gwelliannau pellach.

Mae gan y bwrdd iechyd gynlluniau uchelgeisiol ar gyfer y flwyddyn i ddod. Am y tro cyntaf erioed, mae wedi cyflwyno cynllun tair blynedd cytbwys, ar ôl cyflawni cydbwysedd ariannol y llynedd. Mae wedi sicrhau bod £5.5 miliwn ar gael i wella mynediad at ddeintyddiaeth y GIG ar draws y rhanbarth, a bydd practis deintyddol newydd yn agor yng Nghei Connah yn ddiweddarach eleni. Lywydd, rwy'n gwybod nad yw pawb yng ngogledd Cymru yn gweld nac yn teimlo'r arwyddion hyn o adfywiad eto. Mae gormod o bobl yn dal i fod yn rhwystredig ynghylch yr amser y maent yn aros i weld meddyg teulu, deintydd, am brawf gwaed, llawdriniaeth, canlyniadau neu driniaeth frys. Mae'r rhain i gyd yn feysydd y mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd fynd i'r afael â hwy ar frys, ac mae'r bwrdd iechyd yn rhannu'r farn hon. Ond ochr yn ochr â hyn, mae yna newyddion da go iawn hefyd. Mae Betsi Cadwaladr yn arwain y ffordd ar lunio a gweithredu cofnod iechyd electronig ar gyfer iechyd meddwl. Dyma'r cyntaf yng Nghymru i gyflwyno gwasanaeth mewnwythiennol newydd, sy'n darparu gofal arbenigol i bobl sydd â gwythiennau anodd ac anghenion therapi hirdymor. Y bwrdd iechyd yw'r cyntaf yng Nghymru i gael fan awdioleg gymunedol. Ysbyty Gwynedd yw canolfan hyfforddiant robotig gyntaf y GIG yng Nghymru i hyfforddi llawfeddygon eraill mewn llawfeddygaeth robotig ar y pen-glin. Mae llawfeddygon yn Ysbyty Abergele yn treialu technoleg realiti estynedig ar gyfer llawdriniaeth i osod pen-glin cyfan newydd. Mae meddygon dan hyfforddiant wedi graddio adran frys Ysbyty Gwynedd fel y lle gorau i hyfforddi yng Nghymru, am yr ail flwyddyn yn olynol.

Darren Millar nawr, sy'n ymateb i'r ddadl.

Diolch, Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl hynod bwysig hon. Gwyddom y byddwn yn wynebu pen-blwydd yng ngogledd Cymru dros y penwythnos nad yw'n ben-blwydd y mae unrhyw un ohonom yn falch ohono, sef y bydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn nodi deng mlynedd ers iddo fynd o dan fesurau arbennig yn gyntaf yn ôl ar ddechrau mis Mehefin 2015, ar ôl i adroddiad erchyll gael ei gyhoeddi i

'gamdriniaeth sefydliadol ar ward Tawel Fan.'

Wrth gwrs, mae adroddiadau pellach wedi'u cyhoeddi ar wasanaethau ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ers y dyddiad hwnnw, ac roeddent yn cynnwys cyfeiriadau at bob math o fethiannau eraill yn y bwrdd iechyd, nid ei wasanaethau iechyd meddwl yn unig. Mae hyn er gwaethaf gwaith caled staff ymroddedig yn ein GIG yng ngogledd Cymru, sydd, a bod yn onest, yn brwydro o fewn system sy'n heriol ac yn anodd iawn, lle mae arnaf ofn eu bod hwythau hefyd yn ddioddefwyr, ochr yn ochr â'r cleifion sydd wedi cael niwed, a rhai ohonynt wedi marw. Rydym wedi darllen adroddiad ar ôl adroddiad ar ôl adroddiad gan y crwner, gan yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch, gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, a chan bobl annibynnol sydd wedi cael eu dwyn i mewn i ogledd Cymru i edrych ar y gwasanaethau, ac sydd wedi nodi methiannau difrifol. Nawr, cynlluniwyd mesurau arbennig i geisio gwneud pethau'n well, i wella pethau, ond beth yw canlyniadau'r mesurau arbennig hyn mewn gwirionedd? Wel, rwy'n ofni bod perfformiad y bwrdd iechyd wedi mynd tuag yn ôl ar bron bob mesur. Rydym newydd glywed Ysgrifennydd y Cabinet yn llawenhau unwaith eto ynglŷn â chynnydd yn erbyn targedau amser aros dwy flynedd. Y gwir amdani yw bod pobl yng ngogledd Cymru yn cael cam, oherwydd rydych chi 1,460 gwaith yn fwy tebygol o wynebu dwy flynedd o aros am driniaeth yng ngogledd Cymru nag ydych chi dros y ffin yn Lloegr. Mae hynny'n sgandal. A'r hyn sy'n digwydd yw bod y targed amser aros hwnnw—. Addawyd y byddai'n cael ei ddileu gan Lywodraeth Cymru dros ddwy flynedd yn ôl, ond ni ddeliwyd ag ef.

Ac mae'n fwy na dim ond y targedau amseroedd aros ar gyfer llawdriniaethau a gynlluniwyd; mae'r adrannau brys yng ngogledd Cymru yn methu hefyd. Mae eu perfformiad wedi dirywio a hwy bellach yw'r gwaethaf yng Nghymru ac ymhlith y gwaethaf yn y Deyrnas Unedig gyfan. Mae un o bob tri chlaf yn aros yn yr adrannau brys am bedair awr neu fwy—wedi'u gadael i ddihoeni—ac mae 17 y cant o gleifion, yn ôl y ffigurau presennol, yn yr adrannau brys am fwy na 12 awr. Unwaith eto, ar y ddau gyfrif, hwy yw'r ysbytai sy'n perfformio waethaf yng Nghymru.

Felly, nid yw'r drefn mesurau arbennig yn gweithio, ac nid yw'n gweithio oherwydd, yng Nghymru, mae gennym drefniant gwleidyddol ar gyfer mesurau arbennig, nad yw'n digwydd mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Ni all bwrdd iechyd fynd o dan fesurau arbennig heb i Weinidog ddatgan hynny. Mae hynny'n annerbyniol, oherwydd mae'n golygu bod pwysau o gwmpas cyfnodau etholiadol i gael gwared ar fesurau arbennig, hyd yn oed pan nad yw'n briodol nac yn ddoeth i wneud hynny, er mwyn diogelu enw da Gweinidogion mewn Llywodraeth Lafur sy'n methu, yn hytrach nag am mai dyna'r peth iawn i'w wneud. A dyna'n union a welsom cyn etholiadau diwethaf y Senedd, yn ôl yn 2021. Ac mae arnaf ofn fod yna awgrymiadau mai dyna'r cyfeiriad teithio yr ydym yn mynd iddo nawr, oherwydd yr hunanfodlonrwydd a welwn gan yr Ysgrifennydd Cabinet presennol ac wrth gwrs, y Prif Weinidog presennol, a oedd yn Weinidog iechyd, a'r cyn-Brif Weinidog, a oedd yn Weinidog iechyd, a'r cyn-Brif Weinidog cyn hynny, a oedd hefyd yn Weinidog iechyd. Mae'n ymddangos bod patrwm yma o ran y ffordd yr eir i'r afael â phethau.

Mae'r perfformiad i fod i wella pan fyddwch chi o dan fesurau arbennig; mae bwrdd Betsi wedi gwaethygu mewn gwirionedd. Felly, mae'n dweud wrthym nad yw mesurau arbennig yn gweithio. Mae ymchwiliadau annibynnol wedi cynnig argymhellion i'w gweithredu; nid ydynt yn cael eu gweithredu. Fe wnaed adroddiad y llynedd, a oedd yn awgrymu mai dim ond hanner yr argymhellion y dylid bod wedi eu gweithredu o adroddiadau amrywiol ar iechyd meddwl yn unig a gafodd eu gweithredu ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr mewn gwirionedd. Fe wyddom fod y trefniadau llywodraethu—. Ac mae'n ymddangos bod Llywodraeth Cymru yn gwbl analluog i newid y sefyllfa. Felly, mae dioddefwyr y llanast hwn—ac rwy'n eu galw'n 'ddioddefwyr' yn fwriadol—mae'r cleifion a'r staff yn cael bargen waeth yng ngogledd Cymru nag yn unrhyw ran arall o'r wlad. Mae'n annioddefol, a dyna pam y mae'n rhaid inni wneud yn siŵr ein bod ni'n mynd i wraidd y sefyllfa hon unwaith ac am byth. Ein dyletswydd i bob unigolyn sydd â perthynas a gafodd niwed a phob unigolyn sydd wedi colli eu perthnasau neu anwyliaid o ganlyniad i'r trychineb hwn yng ngogledd Cymru yw gwneud yn siŵr ein bod yn mynd i wraidd y problemau hyn.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Yn sicr.

Fel yr eglurais yn fy nghyfraniad, rydym wedi datblygu cynllun cynhwysfawr ar gyfer y GIG, felly rydym wedi llunio'r cynllun. Mae'n ymddangos i mi eich bod chi'n ceisio allanoli cynllun y Ceidwadwyr i sefydliad allanol, a fydd yn cymryd 10 mlynedd.

Nid ydym yn ceisio allanoli unrhyw beth, ac mae yna bethau y gellir eu gwneud ar unwaith yr ydym wedi galw amdanynt hefyd. Felly, er enghraifft, byddem wrth ein bodd yn gweld mwy o unedau mân anafiadau yn agor yng ngogledd Cymru, byddem wrth ein bodd yn gweld yr ysbyty newydd yn cael ei adeiladu yn y Rhyl, byddem wrth ein bodd yn gweld yr uned iechyd meddwl yn cael ei darparu—mae'r rhain i gyd flynyddoedd maith ar ei hôl hi. Byddem wrth ein bodd yn gweld rhai o'r gwelyau sydd wedi'u cau yn ein hysbytai cymunedol presennol yn cael eu hailgomisiynu, er mwyn tynnu pwysau oddi ar ein hysbytai cyffredinol dosbarth. Felly, mae yna bob math o bethau y gellir eu gwneud yn y dyfodol agos er mwyn gwella perfformiad y bwrdd iechyd ac i ddarparu gwell gwasanaeth, ond nid ânt i wraidd y broblem yn y bwrdd iechyd hwn, ac mae Llywodraeth Cymru i'w gweld yn gwbl analluog i ddelio â hynny. Rwy'n hapus i dderbyn yr ymyriad.

A fyddech chi'n derbyn bod ysbytai wedi cael unedau mân anafiadau estynedig, fod cyfleusterau newydd yn cael eu hagor, gan gynnwys y ganolfan orthopedig, ein bod yn edrych ar Ysbyty Brenhinol Alexandra? Yn y Fflint, fe gaeodd yr ysbyty cymunedol, ond mae ganddynt gyfleuster newydd yno nawr ar gyfer camu i fyny, camu i lawr. Felly, mae yna lawer o adeiladau newydd yn digwydd. Ac a ydych chi'n derbyn mai dim ond ers eleni y cawsom fuddsoddiad gan Lywodraeth Lafur y DU, buddsoddiad cyfalaf, i allu gwneud y gwaith hwn?

Y gwir amdani yw bod nifer y gwelyau yn ein gwasanaeth iechyd gwladol yng ngogledd Cymru wedi gostwng. Rydym wedi gweld cau Ysbyty Cymunedol y Fflint, rydym wedi gweld cau ysbyty ym Mhrestatyn, cau gwelyau ysbyty cymunedol yn y Rhyl, yn Ninbych, yn Rhuthun, ac ym mhob math o lefydd eraill ar draws gogledd Cymru, ac mae hynny wedi cyfrannu at y trychineb a wynebwn. Mae hynny'n rhannol oherwydd bod Llywodraeth Cymru wedi caniatáu iddo ddigwydd, ond mae hefyd oherwydd nad yw'r trefniadau mesurau arbennig yn gweithio, oherwydd eu bod yn wleidyddol.

Yn Lloegr, gall yr arolygiaeth fwrw iddi mewn sefydliad iechyd a'i wella'n gyflym, am nad oes ganddo hualau ymyrraeth wleidyddol Gweinidogion, ac rwy'n meddwl mai dyna'r math o annibyniaeth y mae angen i ni ei roi i'n harolygiaeth ni yma hefyd. Felly, rwy'n eich annog i gyd, er gwaethaf yr amheuon a fynegwyd gennych yn gynt, i roi'r gefnogaeth y credwn fod ei hangen i'r cynnig hwn. Mae rhywfaint o dir cyffredin o ran y gwaith sydd i'w wneud o hyd, ac rwyf am gydnabod ymdrechion staff, ond nid yw'r trefniadau presennol yn gweithio. Dyma'r unig ffordd o wneud yn siŵr eu bod yn cyflawni'r addewid y mae pawb yn y Siambr hon eisiau ei rhoi i bobl gogledd Cymru, sef y bydd eu GIG yn addas i'r diben ac yn ddiogel ac yno pan fyddant ei angen.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? Oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, mi wnawn ni ohirio'r bleidlais tan y cyfnod pleidleisio.

Ac oni bai fod tri Aelod yn dymuno i fi ganu'r gloch, yna fe wnawn ni symud yn syth i'r bleidlais gyntaf. Felly, y bleidlais gyntaf fydd ar eitem 7, dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, a dwi'n galw am bleidlais yn gyntaf ar y cynnig heb ei ddiwygio yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 33 yn erbyn. Ac felly mae'r cynnig wedi ei wrthod.

Gwelliant 1, ac, os bydd gwelliant 1 yn cael ei dderbyn, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Felly, dwi'n galw am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 24, neb yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, mae'r gwelliant wedi ei gymeradwyo.

Mae gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol, felly.

Y cynnig wedi ei ddiwygio sydd nesaf.

Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 24, neb yn ymatal, 23 yn erbyn. Mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn.

Dyna ddiwedd ar y pleidleisio.

Ond mae gennym dwy ddadl fer nawr i'w clywed. Mae'r cyntaf o'r dadleuon byr hynny gan John Griffiths.

Rwyf am adael i rai o'r Aelodau adael yn dawel, fel y gallwn symud ymlaen gyda'r gwaith. John Griffiths, yn eich amser eich hun.

Diolch, Lywydd. Casnewydd—dinas ar i fyny yn economaidd, yn gymdeithasol ac yn ddiwylliannol. Lywydd, yn ôl ym mis Chwefror eleni, ysgrifennodd y newyddiadurwr busnes Douglas Friedli,

'Y peth gorau am Lundain? Mae'n llai na dwy awr o Gasnewydd'.

Gan fy mod yn falch o gynrychioli fy ninas enedigol, rwy'n cytuno'n llwyr â'r asesiad hwnnw a'r geiriau hynny. Mae Casnewydd yn lle ag iddo orffennol arwyddocaol iawn, presennol cryf a dyfodol addawol iawn.

O ran y gorffennol, flynyddoedd lawer yn ôl gwelsom y Rhufeiniaid yn hwylio i fyny afon Wysg i ymgartrefu yng Nghaerllion, ac wrth gwrs, yn fwy diweddar, gwrthryfeloedd y Siartwyr ar flaen y gad yn yr ymgyrch dros ddiwygiadau gwleidyddol i gymunedau dosbarth gweithiol, ac yn y cyfnod mwy modern, sîn ddiwydiannol a masnachol gref o ddatblygiad y gwaith dur yn Llan-wern yn y 1960au i gynnal uwchgynhadledd Sefydliad Cytuniad Gogledd Iwerydd (NATO) yn 2014, a gafodd ei ddisgrifio ar y pryd fel yr un bwysicaf ers cwymp wal Berlin.

Ond dyfodol cyffrous iawn hefyd, fel y soniais, ac mae hynny wedi cael ei adlewyrchu gan y niferoedd cynyddol o bobl sy'n symud i'r ddinas ac yn ymgartrefu yng Nghasnewydd. Wrth gwrs, mae Casnewydd wedi croesawu newydd-ddyfodiaid o bob cwr o'r byd ers amser maith. Cefais fy ngeni yn ardal amlddiwylliannol Pilgwenlli yn y ddinas, a daeth fy mam fy hun i'r ardal o Iwerddon. Mae'r ddinas yn llawer mwy amrywiol nawr. Un nodwedd ddiweddar yw'r niferoedd sylweddol sy'n symud dros y ffin o Fryste. Rhwng y ddau gyfrifiad diwethaf, mae poblogaeth y ddinas wedi cynyddu 9.5 y cant, o ychydig dros 145,000 yn 2011 i ychydig o dan 160,000 yn 2021. Casnewydd bellach sydd â'r oedran canolrifol cyfartalog isaf ond un yng Nghymru, sef 38, ac mae nifer y bobl rhwng 25 a 34 oed wedi codi ychydig dros 5,000, cynnydd o dros 27 y cant.

Mae yna deimlad gwirioneddol fod y ddinas yn tyfu yn ei hyder ac ar gynnydd. Yn economaidd, wrth gwrs, mae gan Gasnewydd set gref iawn o glystyrau economaidd, a welir yn arbennig yn natblygiad a thwf y diwydiant lled-ddargludyddion. Mae Casnewydd yn prysur ddod yn ganolog, nid yn unig yn y DU, ond ledled y byd i gyd o ran y diwydiant lled-ddargludyddion hwnnw. Mae agor canolfan ymchwil a datblygu newydd KLA yng ngorllewin Casnewydd, etholaeth fy nghyd-Aelod Jayne Bryant, ychydig wythnosau yn ôl yn dyst i hynny. Bydd y cyfleuster newydd hwnnw, sy'n costio tua £100 miliwn, yn creu tua 750 o swyddi. Mae'n adeiladu ar gysylltiad 40 mlynedd y cwmni â'r ddinas, gyda chanolfan arall, y tro hwn yn Nwyrain Casnewydd, yn agos at gylchfan y Coldra yn Ringland, wedi bod yn cynhyrchu microsglodion ers blynyddoedd lawer. Ac wrth gwrs, mae hynny i gyd yn pweru'r dechnoleg bob dydd y mae pawb ohonom yn ei defnyddio ac yn dibynnu arni. Maent yn rhan o'r diwylliant trawiadol hwnnw, sydd hefyd yn cynnwys Vishay, Newport Wafer Fab gynt, sydd, unwaith eto, yn elfen gref iawn o'r presenoldeb hwnnw yn y ddinas.

Ers ethol Llywodraeth Lafur y DU y llynedd, rydym wedi gweld partneriaeth gref gyda'n Llywodraeth Lafur yng Nghymru, sydd wedi gallu sicrhau a diogelu'r cannoedd o swyddi yn y ffatri honno. Gyda'i gilydd, mae 14 o fusnesau lled-ddargludyddion o fewn radiws o 30 milltir o'r ddinas a nifer o sefydliadau addysg uwch yn agos, gan roi mynediad i filoedd o fyfyrwyr technoleg a pheirianneg. Mae hyn yn gryfder mawr i Gasnewydd, ac rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn awyddus iawn i barhau i weithio gyda'r sector a chyngor y ddinas, a Llywodraeth Lafur y DU hefyd, i helpu i ddarparu rhagor o gyfleoedd swyddi medrus iawn dros y blynyddoedd i ddod.

Yn gysylltiedig â hyn i gyd a rhywbeth y mae cyngor y ddinas a'i arweinydd, Dimitri Batrouni, yn awyddus iawn i fwrw ymlaen ag ef yw cynigion SAE Renewables ym Mharc Ynni Cynaliadwy Aber-wysg, a fydd yn hanfodol i ddarparu'r pŵer ar gyfer gweledigaeth y ddinas ddata sy'n rhan bwerus arall o'r dyfodol, gan gynnwys parth buddsoddi deallusrwydd artiffisial a chyfleuster storio batri. Mae hyn i gyd yn dod at ei gilydd mewn set gyffrous iawn o gynigion.

Mae'r sylfaen weithgynhyrchu hefyd yn gryf yn fwy cyffredinol, yn cynnwys CAF, gweithgynhyrchwyr trenau, sydd wedi'u lleoli wrth ymyl ffatri Tata Steel yn Llan-wern, ac wrth gwrs, mae gan ffatri Llan-wern ei hun botensial mawr mewn perthynas â thwf dur gwyrdd. Mae'n ddiwydiant ar gyfer y dyfodol, un sydd â gorffennol hanesyddol cryf iawn yn yr ardal hefyd.

Yn ehangach, mae Casnewydd—. Soniais am uwchgynhadledd NATO a gynhaliwyd yng Ngwesty'r Celtic Manor. Mae Gwesty'r Celtic Manor yn weithredwr pwysig yn lleol ac mae bellach yn cynnwys y Ganolfan Gynadledda Ryngwladol. Ac yn ogystal ag uwchgynhadledd NATO, fe gynhaliodd Gwesty'r Celtic Manor gystadleuaeth Cwpan Ryder 2010, a oedd yn enfawr o ran rhoi'r ddinas a Chymru ar y map rhyngwladol.

Mae yna lawer mwy o enghreifftiau y gallwn eu crybwyll. Ac wrth gwrs, yn sail i hyn i gyd mae anadl einioes economi'r ddinas, ac economi Cymru yn wir: yr holl fentrau bach a chanolig hynny, sydd, yng Nghasnewydd, yn gryf iawn o ran y ffaith bod masnachwyr annibynnol yn poblogi canol ein dinas, gan roi naws unigryw iddo, sydd mor ddeniadol i ymwelwyr a thrigolion lleol fel ei gilydd. Rwy'n credu bod hynny i gyd, Lywydd, yn ein rhoi ni mewn lle da iawn o ran yr hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd yng Nghasnewydd, ond hefyd y potensial ar gyfer y dyfodol.

Rwy'n credu bod cynnig diwylliannol Casnewydd yn drawiadol iawn hefyd. Soniais am yr hanes Rhufeinig ac am y Siartwyr. Wrth gwrs, mae gennym y bont gludo eiconig, lle bydd canolfan ymwelwyr newydd yn agor yn fuan, gyda buddsoddiad mawr gan Lywodraeth Cymru mewn partneriaeth â Chyngor Dinas Casnewydd. Mae cynnig diwylliannol y ddinas yn tyfu mewn momentwm, ac mae'r diwydiannau creadigol yn cyflogi dros 5,000 o bobl yn lleol. Mae hyn yn cynnwys llawer o weithwyr llawrydd, ac rydym yn gartref i fwy na 40 o leoliadau diwylliannol. Wrth gwrs, mae'r niferoedd hyn yn bwysig; maent yn dangos graddfa a phwysigrwydd yr economi ddiwylliannol a'r potensial ar gyfer twf os yw'n parhau i gael ei feithrin. Mae sîn ddiwylliannol Casnewydd wedi bod yn fywiog ac amrywiol ers amser maith. Ar hyn o bryd, mae gennym Theatr a Chanolfan Gelfyddydau Glan yr Afon yn gweithio'n agos iawn gyda grwpiau cymunedol fel Ballet Cymru, sy'n mynd o nerth i nerth, ac Urban Circle, sydd wedi ychwanegu'r Ŵyl Reggae a Riddim eilflwydd at ei weithgareddau a chynyrchiadau niferus eraill.

Lywydd, yn ddiweddar mae Cyngor Dinas Casnewydd wedi datgelu ei strategaeth ddiwylliannol newydd, sy'n adlewyrchu'r holl gryfderau hyn ac yn darparu egni newydd, ynghyd â sîn lawr gwlad fywiog, y credaf ei bod yn addawol iawn ar gyfer datblygu cynnig diwylliannol y ddinas. Mae'n newyddion da iawn, nid yn unig i artistiaid a cherddorion, ond i bawb sy'n byw yn y ddinas. Rydym hefyd yn gweld stiwdios ffilm yn datblygu, yn Queensway Meadows er enghraifft. Mewn gwirionedd, rhwng 2015 a 2022, gwelodd Casnewydd 125 y cant o dwf yn y sector creadigol, y twf cyflymaf o gymharu ag unrhyw ddinas arall yng Nghymru.

Mae pobl yn gyfarwydd iawn â gorffennol cerddorol Casnewydd, gyda lleoliadau chwedlonol fel TJ's. Ond mae gennym leoliadau newydd erbyn hyn, fel y Corn Exchange, a rhai presennol neu rai blaenorol fel Le Pub a Cab—unwaith eto, rhan o sîn gerddorol a diwylliannol fywiog iawn yng Nghasnewydd. Yn gynharach eleni, cawsom Lwybr Cerdd Casnewydd, a gynhaliwyd mewn partneriaeth â FOCUS Cymru, a daeth â dros 15,000 o ymwelwyr ychwanegol i ganol ein dinas mewn dim ond 36 awr. Roedd ganddo dros 96 o artistiaid ar draws gwahanol leoliadau yn y ddinas, gan fanteisio unwaith eto ar y seilwaith hanfodol hwnnw. Felly, mae llawer i'w ddweud, ac rwy'n gobeithio fy mod wedi amlinellu rhywfaint ohono.

Un agwedd arall yw llong ganoloesol Casnewydd, sydd unwaith eto wedi dal dychymyg pobl. Mae'n un o'r darganfyddiadau archeolegol mwyaf arwyddocaol yn hanes morwrol Ewrop. Mae arbenigwyr wedi ei disgrifio fel y llong ganoloesol bwysicaf yn y byd. Rwy'n credu bod trafodaethau'n parhau rhwng Cyngor Dinas Casnewydd a Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol Llywodraeth Cymru, i sicrhau cartref digonol a phenodol i'r llong ganoloesol honno. Pan gaiff ei sefydlu, bydd yn caniatáu i ymwelwyr a thrigolion fel ei gilydd weld y llong a dysgu mwy am ei hanes.

Yn bersonol, rwy'n awyddus iawn i bwysleisio stori chwaraeon nodedig iawn Casnewydd yn y gorffennol a'r presennol. Mae Casnewydd yn ddinas werdd, sy'n hwyluso llawer o'r gweithgarwch corfforol a'r chwaraeon hynny. Mae gan Gasnewydd barciau nodedig, a gwastadeddau Gwent wrth gwrs, sy'n cynnwys gwlyptiroedd y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar. Mae gennym lawer o wyrddu trefol yn digwydd trwy sefydliadau fel Gwyrddu Maendy.

Rwy'n awyddus i hyrwyddo Casnewydd Actif i annog mwy o weithgarwch corfforol a chwaraeon am resymau amlwg iawn: iechyd a lles y boblogaeth a'r ffaith ei fod hefyd yn hwyl ac yn hanfodol mewn cymaint o ffyrdd ar gyfer dyfodol y ddinas. Rhan o hynny yw gweithgareddau parkrun y ddinas. Roedd Casnewydd yn un o'r mannau cyntaf i fabwysiadu parkrun, gan lansio'r ail ddigwyddiad 5 km yng Nghymru yn Nhŷ Tredegar yn 2011, a'r parkrun iau cyntaf erioed yng Nghymru yn 2013. Mae parkrun wedi parhau i ffynnu yn y ddinas, gyda lansiad parkrun glan yr afon, sy'n gwasanaethu cymunedau canol y ddinas, yn 2017.

A gaf i ddiolch i John Griffiths am ganiatáu imi gyfrannu yn y ddadl fer hon yma heddiw? Mae Casnewydd yn lle gwych i fyw, gweithio ac ymweld ag ef, ac rwy'n falch iawn o ddweud wrth unrhyw un sy'n gofyn i mi fy mod wedi cael fy ngeni yno, cefais fy magu yno, a ble bynnag y bûm yn byw ac yn gweithio yn y byd, fy nghartref teuluol yw fy hafan.

Ar ôl bod yn y swydd hon ers 2021, rwyf wedi dod ar draws llawer o bobl, a'r hyn rwy'n ei garu fwyaf am hyn yw fy mod yn cyfarfod â phobl sydd wedi mynd trwy lawer o'r un profiadau a gefais i wrth imi dyfu i fyny yng Nghasnewydd. Dysgais sut i gerdded yn Ridgeway, dysgais sut i nofio yng nghanolfan hamdden Casnewydd, reidio'r peiriant tonnau, ac mae'n rhaid i mi ddweud bod ganddo lawer o broblemau ac efallai ei fod yn un o'r pethau mwyaf peryglus y bûm arno erioed, ond roedd yn brofiad gwych er hynny ac yn lle gwych i dyfu i fyny ynddo. Treuliais lawer o fy hafau ar y stryd fawr, mynd i Wildings, profi colur ac yn teimlo'n ddrwg iawn dros y cynorthwywyr y bu'n rhaid iddynt fy nioddef i a fy ffrindiau yn ceisio dewis ein hoff finlliw a phethau felly.

Mae'n rhaid i ni ddweud bod Casnewydd, beth bynnag am—. Fel pleidiau, fel gwleidyddion, rwy'n gwybod ein bod ni'n aml yn siarad am gysylltiadau trafnidiaeth a faint o broblem ydynt, ond mae Casnewydd, lle mae wedi'i leoli a'i gynllun, yn hollol wych, ac un peth y mae'n rhaid i mi dynnu sylw ato yw'r lleoliad, ni allwch ei guro. Mae'n cysylltu â phob rhan o Gymru, ble bynnag rydych chi—gogledd, de, dwyrain neu orllewin—ac mae'r bywiogrwydd yn wych. Rydym i gyd yn cyfaddef bod yna broblemau o ran terfynau cyflymder posibl ar draffyrdd, ar ffyrdd ac ati, ond rwy'n caru'r ffaith bod Casnewydd yn lle amrywiol. Mae cymaint o wahanol bobl o gymaint o gymunedau gwahanol sydd i gyd yn cyd-fyw â'i gilydd yn gydlynol, a hwy yw'r rhai sy'n dod â'r lle yn fyw mewn gwirionedd.

Gadewch inni fod yn onest, mae Casnewydd yn lle y mae pawb ohonom, beth bynnag yw ein cysylltiadau gwleidyddol, eisiau ei weld yn ffynnu. Fodd bynnag, yn anffodus mae rhagolygon economaidd y ddinas yn cael eu llesteirio'n ddifrifol gan y Llywodraeth Lafur yn San Steffan. Cafodd mwy na 4,000 o oedolion eu cefnogi i ailhyfforddi, ailsgilio a dod o hyd i waith yng Nghasnewydd o dan gronfa ffyniant gyffredin Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU. Nawr mae penderfyniad y Canghellor Rachel Reeves i dorri'r gronfa hon wedi arwain at golli swyddi sylweddol ledled y ddinas, gyda miloedd o bobl sy'n chwilio am waith yn colli hyfforddiant a chymorth cyflogaeth—rhywbeth a oedd yn flaenorol yn cefnogi ein heconomi a'n busnesau lleol. Dangosodd cais rhyddid gwybodaeth—

Cyfraniad munud yw hwn ac rwyf wedi bod yn hael iawn eisoes.

Diolch, Lywydd; rwy'n gwerthfawrogi hynny. Dangosodd cais rhyddid gwybodaeth i Gyngor Dinas Casnewydd fod wyth swydd awdurdod lleol mewn perygl o wynebu diswyddiadau oherwydd y toriadau. Nid yn unig hynny, ond o ganlyniad i'r toriadau—

Rwy'n mynd i orfod dod ag ef i ben, oherwydd fe wnaethoch chi fwrw ymlaen beth bynnag.

Mae hynny'n hollol iawn. Diolch, Lywydd. Un frawddeg olaf. Mae'n amlwg i mi, gyda'r ffordd y mae pethau, fod Llywodraeth y DU wedi dangos lefel o annoethineb, yn enwedig o ran rhoi Casnewydd ar y map, ac rwyf am ei gweld yn codi ac yn ffynnu, yn union fel fy holl gyd-Aelodau a fydd yn cyfrannu heddiw, ac rwy'n gobeithio y byddant yn cymryd sylw ac yn gwneud hynny. Diolch.

Diolch yn fawr iawn i John am ddod â'r ddadl yma gerbron. Dwi eisiau jest amlygu tri o'r nifer o fudiadau sydd yn cefnogi'r ddadl heddiw fod Casnewydd yn ddinas ar i fyny'n economaidd, yn gymdeithasol ac yn ddiwylliannol.

Yn gyntaf, hoffwn dynnu sylw at KidCare4U. Rwy'n gwybod, John, eich bod chi'n ymwybodol iawn o'r gwaith gwych y maent yn ei wneud gyda chymunedau ethnig amrywiol, yn dod â phobl ifanc at ei gilydd—dros 300 o bobl ifanc—yn rheolaidd, i gael profiadau gwych yn y ddinas.

Yn ail, y gwaith gwych mae menter iaith Casnewydd yn ei wneud, bod yn hollol weithgar ar draws y ddinas, yn dod â bwrlwm yr iaith Gymraeg i bobl y ddinas, a'r gallu i gymdeithasu trwy gyfrwng y Gymraeg, neu wersi Cymraeg, neu baned a sgwrs fore Gwener, neu fynd am bryd o fwyd yn y farchnad. Yn drydydd, fel rydw i wedi sôn yn gynharach yn y Siambr yma heddiw fel is-gadeirydd pwyllgor gwaith Eisteddfod yr Urdd 2027, mae Eisteddfod yr Urdd yn dod i Gasnewydd yn y flwyddyn honno, ac mi fydd hwn yn blatfform gwych i Gasnewydd ddangos ein bod ni'n ddinas sydd ar ei fyny yn gymdeithasol, yn ddiwylliannol ac yn economaidd. Y cwestiwn mawr i'r Llywodraeth ydy sut maen nhw'n mynd i fod yn cefnogi hyn. Diolch yn fawr.

Yr Ysgrifennydd Cabinet dros lywodraeth leol sy'n ymateb i'r ddadl. Jayne Bryant.

Diolch, Lywydd. Mae'n bleser ymateb i'r ddadl hon fel un o bobl Casnewydd i'r llall. Diolch i John ac i bawb sydd wedi cyfrannu heddiw.

Mae gan Gasnewydd hanes balch a hir o'i hanes Rhufeinig, ei llwybrau morwrol canoloesol a'i threftadaeth ddiwydiannol. Mae wedi datblygu'n ganolfan ddeinamig o arloesedd, adnewyddiad a bywiogrwydd diwylliannol. Roedd cais Casnewydd am statws dinas dros 24 mlynedd yn ôl yn tynnu sylw at ei gwreiddiau hanesyddol dwfn gyda stondinau marchnad dan do yn dathlu ei threftadaeth Rufeinig, ac mae'r gwaddol hwn yn cynnwys gwrthryfel y Siartwyr, moment ddiffiniol yn nemocratiaeth Prydain, sy'n cael ei choffáu bob blwyddyn. Ers hynny, mae tŵr y Siartwyr, a adeiladwyd ym 1966, wedi cael ei ailddatblygu trwy ein rhaglen Trawsnewid Trefi, ac mae bellach yn gartref i westy, swyddfeydd a siopau, gan gryfhau'r ymdrechion i adfywio Casnewydd.

Cyn bo hir bydd y ddinas yn croesawu un o ganolfannau hamdden a llesiant sero net cyntaf y DU, gyda chefnogaeth dros £10 miliwn o gyllid Llywodraeth Cymru. Mae'r prosiect hwn yn cadw cyfleusterau hamdden yng nghanol y ddinas gan ei gwneud hi'n bosibl adleoli campws Nash Coleg Gwent, ac ymgorffori cyfleoedd addysg oddi mewn i wead trefol Casnewydd.

Cefnogwyd y gwaith o adnewyddu arcêd hanesyddol y farchnad gan £1.2 miliwn o gyllid, gan gryfhau cynnig manwerthu Casnewydd, ac mae hen adeilad yr orsaf wedi'i ailfodelu i fod yn ganolfan ddeori technoleg, gan ddenu busnesau newydd ac arloeswyr trwy £1.3 miliwn o gyllid. Mae'r ardal ger yr orsaf drenau'n esblygu, gydag ailddatblygu'n gwella'r dirwedd drefol.

Mae Kings Sports Bar, gyda chefnogaeth cyllid creu lleoedd, wedi dod yn ôl i ddefnydd, tra bydd Kings Chambers yn cynnig gofod swyddfeydd a siopau newydd, gan gynnal deinameg yr ardal. Gydag ychydig dros £246,000 o gyllid grant, mae Tramshed Tech wedi adnewyddu Griffin House, gan greu gweithfannau hyblyg sy'n meithrin twf entrepreneuraidd. Mae'r mentrau hyn yn siapio dyfodol Casnewydd, gan sicrhau bod adfywio'n gyrru ffyniant economaidd yn ogystal â lles cymunedol.

Gan adeiladu ar y momentwm hwn, mae'r ddinas yn parhau i gryfhau ei hecosystem fusnes a'i hymrwymiad i dwf cynhwysol. Mae cynllun cydraddoldeb strategol Cyngor Dinas Casnewydd 2024-28, gyda'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol wedi'i gwreiddio o'i fewn, yn sicrhau bod adfywio'n parhau i fod yn gynhwysol ac yn deg. Drwy'r broses asesu effaith ar degwch a chydraddoldeb, mae datblygiad trefol yn cael ei arwain gan hygyrchedd, cynrychiolaeth a chyfle economaidd, gan feithrin dinas gydgysylltiedig ffyniannus.

Yn y cyfamser, mae esblygiad economaidd Casnewydd yn cael ei siapio gan led-ddargludyddion, gweithgynhyrchu uwch ac ynni adnewyddadwy, gan sicrhau statws y ddinas fel arweinydd uwch-dechnoleg gyda dylanwad byd-eang. Cafwyd £300 miliwn o fuddsoddiad wrth i Vishay brynu Newport Wafer Fab yng ngwanwyn 2024, gyda phosibilrwydd o ehangu i £1 biliwn, gan sicrhau 480 o swyddi a pharatoi'r ffordd ar gyfer twf pellach. Yn yr un modd, fel y soniodd John, mae KLA, sy'n cyflogi 600 o bobl yng Nghasnewydd, ac sy'n gweithgynhyrchu'r offer a ddefnyddir i gynhyrchu sglodion sy'n pweru'r dechnoleg bob dydd y mae pawb ohonom yn dibynnu arni, wedi lansio canolfan weithgynhyrchu ymchwil a datblygu gwerth £100 miliwn, y rhagwelir y bydd yn cynnal 750 o weithwyr.

Diolch yn fawr am y ddadl fer yna a'r ymateb.

Yr eitem nesaf fydd y ddadl fer ar ynni batri i bawb gan Llyr Gruffydd.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Heddiw, rwy'n cyflwyno dadl ar bwnc sy'n prysur ddod yn fater pwysig i lawer o'n cymunedau ledled Cymru, sef y cynnydd cyflym, a heb ei reoleiddio i raddau helaeth, mewn systemau storio ynni batri. Gadewch imi fod yn hollol glir o'r cychwyn cyntaf: nid wyf yn gwrthwynebu technoleg systemau storio ynni batri, i'r gwrthwyneb mewn gwirionedd. Rwy'n cydnabod ei fod yn seilwaith hanfodol yn ein cenhadaeth genedlaethol i gyrraedd sero net. Ond yr hyn rwy'n ei wrthwynebu yw peryglu diogelwch ein cymunedau ac uniondeb ein system gynllunio yn yr hyn sy'n amlwg bellach yn rhuthr i gyflawni datblygiadau heb y craffu priodol y maent yn ei haeddu.

Gadewch imi ddechrau trwy gydnabod pwysigrwydd systemau storio ynni batri. Mae systemau storio ynni batri yn gonglfaen i strategaeth Cymru i gyflawni allyriadau sero net ac i bontio i ddyfodol ynni glân a gwydn. Wrth i'r wlad gyflymu'r newid o danwydd ffosil tuag at ffynonellau ynni adnewyddadwy fel ynni gwynt, solar a llanw, ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd storio ynni'n effeithiol. Mae ynni adnewyddadwy yn gynhenid amrywiol ei natur—rydym yn gwybod hynny. Nid yw'r haul bob amser yn gwenu, nid yw'r gwynt bob amser yn chwythu. Mae technoleg systemau storio ynni batri yn mynd i'r afael â'r her hon trwy storio trydan dros ben a gynhyrchir yn ystod amseroedd cynhyrchu brig a'i ryddhau pan fo'r galw'n uchel neu pan fydd cynhyrchiant yn gostwng. Nawr, mae hynny'n sefydlogi'r grid, gan sicrhau cyflenwad cyson a dibynadwy o ynni, beth bynnag y bo'r amrywiadau mewn cynhyrchiant. I Gymru, sy'n cyflym ddatblygu'n allforiwr net o drydan adnewyddadwy, mae systemau storio ynni batri'n cynnig ateb ymarferol i gydbwyso'r cyflenwad a'r galw a gwneud y gorau o'n hasedau ynni glân.

Yn ogystal â sefydlogrwydd y grid, wrth gwrs, mae systemau storio ynni batri yn cefnogi gwydnwch ynni ar lefelau lleol a chenedlaethol. Mewn cymunedau gwledig ac arfordirol, lle gall mynediad i'r grid fod yn fwy bregus, mae systemau storio datganoledig yn cynnig darpariaeth wrth gefn yn ystod toriadau pŵer, ac yn lleihau dibyniaeth ar seilwaith tanwydd ffosil ar raddfa fawr. Mae'r gwydnwch hwnnw'n arbennig o bwysig wrth i ddigwyddiadau tywydd eithafol ddigwydd yn amlach oherwydd newid hinsawdd.

Mae systemau storio ynni batri hefyd yn chwarae rhan allweddol yn datgarboneiddio sectorau eraill. Wrth i gerbydau trydan a phympiau gwres ddod yn fwy cyffredin, bydd y pwysau ar y grid yn dwysáu a bydd systemau storio ynni batri yn helpu i reoli'r galw cynyddol hwnnw'n effeithlon, gan sicrhau bod ynni adnewyddadwy yn pweru'r newid mewn trafnidiaeth a gwresogi, yn ogystal â thrydan. Yn ychwanegol at hynny, mae buddsoddi mewn systemau storio ynni batri yn creu cyfleoedd economaidd i Gymru. Gall ysgogi creu swyddi mewn technoleg werdd, mewn peirianneg ac arloesedd, gan sicrhau bod ein gwlad yn arweinydd mewn seilwaith cynaliadwy. Fodd bynnag, er mwyn i systemau storio ynni batri wasanaethu nodau sero net Cymru yn iawn, mae'n rhaid i'r datblygiad gael ei arwain gan bolisi cynllunio cryf, safonau diogelwch cryf, ac wrth gwrs, ymgysylltiad cymunedol cryf ac ystyrlon. Dylai prosiectau fod wedi'u lleoli'n dda, dylent fod yn dryloyw a dylent gael eu cynllunio gydag ymddiriedaeth y cyhoedd mewn golwg. Yn gryno, nid moethusrwydd yw technoleg systemau storio ynni batri, mae'n rhywbeth sy'n angenrheidiol ar gyfer Cymru sero net. Mae'n caniatáu i ynni adnewyddadwy gael ei ddefnyddio pan fo'i angen fwyaf, mae'n cryfhau gwydnwch y grid, mae'n lleihau allyriadau, ac yn cefnogi dyfodol ynni glanach a mwy diogel i bawb. Rhaid annog ynni glân a seilwaith clyfar, ond mae angen taro cydbwysedd gofalus. Yn rhy aml, mae cymunedau'n ôl-ystyriaeth yn y sgwrs hon, ond mae angen i'r trawsnewid i ynni adnewyddadwy roi pobl yn gyntaf.

Nid yw'r rhan fwyaf o'r prosiectau sy'n cael eu cynnig yn digwydd mewn parciau diwydiannol anghysbell, maent yn cael eu cynllunio o fewn metrau i gartrefi, ysgolion a mannau gwaith. Ac nid Nimbyiaeth yw'r pryderon a godir gan drigolion lleol, maent yn ofnau go iawn, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, yn enwedig ynghylch tanau ymchwydd thermol, sydd wedi achosi digwyddiadau difrifol mewn gwledydd ledled y byd. Nawr, cafwyd un digwyddiad o'r fath yng nghyfleuster storio ynni batri Moss Landing yn Califfornia, un o'r rhai mwyaf yn y byd. Cawsant dân difrifol ym mis Ionawr eleni a amlygodd y risgiau posibl sy'n gysylltiedig â systemau storio ynni batri ïon lithiwm ar raddfa fawr. Dinistriodd y tân oddeutu 80 y cant o'r batris yn yr adeilad yr effeithiwyd arno, a bu'n rhaid symud oddeutu 1,500 o drigolion oherwydd pryderon ynghylch allyriadau mwg gwenwynig. Cododd y digwyddiad bryderon amgylcheddol, gan fod lefelau uwch o fetelau trwm fel manganîs, cobalt a nicel wedi'u canfod gerllaw yn Elkhorn Slough, ecosystem gwlyptir sensitif. Nawr, mae'r halogion hyn, sy'n gysylltiedig â deunyddiau batri, yn peri risgiau posibl i'r amgylchedd ac iechyd y cyhoedd. Mae'r dechnoleg a ddefnyddid yn Moss Landing yn union yr un fath â'r hyn a gynigir mewn llawer o'r 80 a mwy—80 a mwy—o ddatblygiadau systemau storio ynni batri sydd dan ystyriaeth ar hyn o bryd yma yng Nghymru, er y gallai'r cyfluniad storio fod yn wahanol, wrth gwrs. Nawr, ni allwn feithrin hyder y cyhoedd yn y dechnoleg hon oni bai ein bod yn rhoi tryloywder a diogelwch wrth wraidd y ffordd y caiff ei chynllunio a sut y caiff ei gweithredu.

Mae cynllun arfaethedig Ynni Celyn gan y datblygwyr NatPower yng Ngwyddelwern yn fy rhanbarth i, fel y dywedais, ar fin dod yn un o'r prosiectau storio ynni batri mwyaf yn y DU, ac ymhlith y rhai mwyaf yn Ewrop. Nawr, mae'r datblygiad yn bwriadu cadw miliynau o fatris ar draws bron i 1,000 o gynwysyddion llongau ar safle maes glas 75 erw gerllaw'r pentref. Nawr, os hoffech wybod neu ddeall pa mor fawr y rhagwelir y bydd y cynllun hwnnw, amcangyfrifir y bydd angen buddsoddiad o oddeutu £1.2 biliwn i'w adeiladu. Nawr, mae hynny bron yn union yr un fath â chost y cynigion ffwrnais arc drydan ar gyfer Port Talbot. Dyna raddfa'r cynllun hwn ger hen bentref bach yn sir Ddinbych.

Nawr, yn ddealladwy, mae maint ac agosrwydd y prosiect at gartrefi wedi ennyn cryn bryder ymhlith trigolion lleol. Mae grŵp ymgyrchu cymunedol wedi lleisio gwrthwynebiad cryf, nid yn unig ynghylch maint a lleoliad y cyfleuster, ond hefyd ynghylch natur ymgysylltiad y datblygwr â'r gymuned. Mae llawer yn teimlo bod y cyfathrebu a'r ymgynghori wedi bod yn annigonol, a'u bod wedi diystyru pryderon lleol yn wir.

Mae pryderon tebyg yn cael eu mynegi ynghylch cynigion ar gyfer systemau storio ynni batri ar raddfa fawr eraill mewn mannau fel Llaneurgain, Rhostyllen a mannau eraill ledled y wlad. Yn aml, mae trigolion yn mynegi amheuaeth ddofn ynghylch geiriau o sicrwydd y datblygwr ynglŷn â diogelwch. Geiriau o sicrwydd, mae'n rhaid imi ddweud, nad ydynt yn gwneud fawr ddim i leddfu pryderon y cyhoedd.

I fynd yn ôl at safle Ynni Celyn, byddai tân ar y safle hwnnw’n creu risg ddifrifol i ddalgylch afon Dyfrdwy, sydd, wrth gwrs, yn darparu dŵr yfed i dros 1 filiwn o bobl, a gallai’r canlyniadau amgylcheddol yno fod yn eithaf trychinebus.

Nawr, ni allwn ofyn i drigolion fodloni ar obeithio nad aiff unrhyw beth o'i le. Nid yw hynny'n ddigon da. Rhaid i ddatblygwyr a'r Llywodraeth warantu diogelwch, heb unrhyw eithriadau. Yr wythnos hon, cyflwynodd y Llywodraeth gynnig Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) i ni. Un o egwyddorion craidd y ddeddfwriaeth honno, a gyflwynwyd gan y Llywodraeth yr wythnos hon, yw'r egwyddor ragofalus. Wel, mae angen dos o'r egwyddor honno arnom yma. Rhaid i'r datblygwyr, y gweithredwyr a'r Llywodraeth fel ei gilydd ysgwyddo'r cyfrifoldeb am warantu diogelwch ein seilwaith. Ni ddylid disgwyl i gymunedau gynnig eu ffydd yn ddall yn y sicrwydd a roddir ynghylch diogelwch technoleg. Mae angen dangos y tu hwnt i amheuaeth resymol y gellir ymddiried mewn systemau storio ynni batri i fod yn gymdogion diogel a chyfrifol.

Nawr, oherwydd ad-drefnu diweddar gan y Gweithredwr Systemau Ynni Cenedlaethol, sef y gorfforaeth gyhoeddus annibynnol sy'n gyfrifol am gynllunio a gweithredu system ynni gyfan Prydain, mae'r system gynllunio bresennol—ac rwyf wedi dweud hyn yn y Siambr o'r blaen ar sawl achlysur—bellach yn rhydd i bawb wneud fel y myn. Ac yn y gwactod hwn, mae datblygwyr yn rhuthro i gyflwyno ceisiadau sy'n aml yn brin o'r sicrwydd y mae cymunedau'n ei haeddu o ran diogelwch neu leoliad.

Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio nawr i ymateb i'r ddadl—Rebecca Evans.

Diolch. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Llyr Gruffydd am gyflwyno'r ddadl hon heno. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddatgarboneiddio ein system ynni ac i hybu twf ynni cynaliadwy ac adnewyddadwy. Er mwyn mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a chyflawni ein targedau sero net, mae angen ystod o dechnolegau adnewyddadwy arnom i ddiwallu ein hanghenion ynni yn y dyfodol. Mae ynni adnewyddadwy hefyd yn creu cyfleoedd sylweddol i greu swyddi gwyrdd ac i ysgogi twf economaidd ar draws ein cymunedau. Mae'r twf mewn cynhyrchiant ynni o ffynonellau adnewyddadwy yn gofyn am hyblygrwydd, gan gynnwys mesurau i sicrhau y gall y cyflenwad ateb y galw, ac mae storio ynni'n un math o dechnoleg a all helpu gan ei fod yn cadw'r pŵer dros ben y gellir ei ddefnyddio wedyn yn ôl yr angen. Mae gan storio ynni ran bwysig i'w chwarae wrth reoli'r newid i economi carbon isel ac i sicrhau bod gennym system ynni ddiogel, wydn a hyblyg sy'n diwallu anghenion defnyddwyr, ac rwy'n ddiolchgar iawn i Llyr am y ffordd y nododd ei gydnabyddiaeth gref o hynny yn ei gyfraniad yn y ddadl hon.

Fel pwynt cyffredinol, byddem yn gweld y prosiectau hyn yn clystyru o amgylch pwyntiau cysylltu ein grid presennol, ac mae hynny wedyn yn mynd ymlaen i leihau'r costau cysylltu ac yn helpu i leihau'r angen am linellau uwchben. Yng Nghymru, rydym wedi arwain ar ddull wedi'i gynllunio o drawsnewid i ynni adnewyddadwy, gan edrych ar ba rwydweithiau sydd eu hangen i gysylltu'r defnydd o ynni â chyfleusterau cynhyrchu a storio ynni adnewyddadwy, ac ar lefel genedlaethol, mae ein hadroddiad 'Gridiau Ynni'r Dyfodol i Gymru' yn nodi sut olwg a fyddai ar system ynni sero net a pha rwydweithiau y gallai fod eu hangen arnom i wasanaethu ein cymunedau yn y ffordd orau ar gyfer y tymor hir. Ac rydym hefyd wedi cefnogi ein hawdurdodau lleol i gynhyrchu cynlluniau ynni ardaloedd lleol sy'n nodi'r newidiadau sydd eu hangen i drawsnewid i sero net mewn ardaloedd penodol. Felly, rydym yn gweithio gyda'r Gweithredwr Systemau Ynni Cenedlaethol ar y cynllun ynni rhanbarthol strategol ar gyfer Cymru, a bydd hynny'n rhoi dealltwriaeth gliriach i ni o faint o gapasiti storio sydd ei angen arnom i sicrhau cyflenwad ynni sefydlog a diogel yng Nghymru.

Gwneir penderfyniadau ar y lleoliadau priodol ar gyfer datblygu cyfleusterau storio ynni batri drwy'r broses gynllunio, ac mae polisïau cynllunio cenedlaethol a lleol yn y cynllun datblygu, wedi'u cefnogi gan ganllawiau polisi cynllunio cenedlaethol yn 'Polisi Cynllunio Cymru', yn darparu'r fframwaith ar gyfer ystyried ceisiadau cynllunio ar gyfer cyfleusterau storio batri. Mae canllawiau cynllunio cenedlaethol yn 'Polisi Cynllunio Cymru' yn nodi'n glir fod ynni adnewyddadwy a charbon isel o'r pwys mwyaf er mwyn mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd ac i gynyddu diogeledd ynni. Mae 'Cymru’r Dyfodol' hefyd yn cynnwys polisïau i gefnogi twf ynni cynaliadwy ac adnewyddadwy, ac yn cydnabod bod angen storio ynni ar raddfa fawr fel rhan o system ynni wydn. Wrth gwrs, rwy'n cydnabod, serch hynny, yr effeithiau amgylcheddol posibl, ac mae'r materion iechyd a diogelwch gyda systemau storio batri yn bryderon dilys. Mae'r system gynllunio yn ystyried sut y mae'r materion hyn yn effeithio ar ba mor dderbyniol yw cynigion, gan gynnwys ystyried materion fel tirlunio, dyluniad a chynllun. Mae ceisiadau cynllunio yn destun ymgynghoriad â rhanddeiliaid allweddol, ac ymgynghorir â'r awdurdodau tân ac achub ar gynigion datblygu mawr. Mae'r system gynllunio'n gallu atal a lliniaru niwed posibl sy'n deillio o'r cynigion datblygu drwy osod amodau ar ganiatâd cynllunio.

Mae gofyn i geisiadau cynllunio mawr ymgysylltu'n gynnar â chymunedau ac ymgyngoreion ar y cam cyn ymgeisio, ac eto drwy gydol y broses ymgeisio. Mae hynny'n rhoi cyfle i gymunedau lleol wneud sylwadau ar gynigion datblygu ac i godi unrhyw bryderon a allai fod ganddynt. Wrth wrando ar y cyfraniad heno, rwy'n cael fy atgoffa pa mor bwysig yw hi, felly, fod y datblygwyr yn ymateb yn agored ac yn dryloyw ac yn fanwl, gan ddarparu ymatebion priodol i'r materion a godir gan gymunedau drwy gydol y broses honno. Yn ogystal â'r rheolaeth a ddarperir gan y system gynllunio, mae hefyd yn bwysig nodi bod angen i gynigion datblygu gydymffurfio â threfniadau rheoleiddio eraill er mwyn sicrhau bod y datblygiad yn cael ei weithredu'n ddiogel. Mae'r rheolaethau ychwanegol hyn yn cynnwys Rheoliadau Cynllunio (Sylweddau Peryglus) (Cymru) 2015, Rheoliadau Trwyddedu Amgylcheddol (Cymru a Lloegr) 2016 a'r drefn ddiogelwch tân.

Rwy'n ymwybodol fod nifer o gynigion ar gyfer cyfleusterau storio ynni batri ar raddfa fawr ledled Cymru, gan gynnwys yn y gogledd. O ystyried rôl Gweinidogion Cymru yn y system gynllunio, yn amlwg, ni allaf wneud sylwadau ar rinweddau datblygiadau penodol, ac rwy'n sylweddoli mai dyma'r ail ddadl y prynhawn yma lle rydym wedi cael materion o'r fath yn codi, ac rwy'n deall bod hynny'n rhwystredig i gymunedau ac i gyd-Aelodau weithiau, ond dylid cyfeirio unrhyw ymholiadau'n ymwneud â chynigion penodol yn y cyfnod cyn-ymgeisio at y datblygwyr. Ond fel y soniais yn gynharach, mae'r system gynllunio'n darparu fframwaith polisi cadarn ar gyfer ystyried effeithiau amgylcheddol ac effeithiau eraill posibl cyfleusterau storio batri. Gellir gofyn am farn rhanddeiliaid allweddol, fel Cyfoeth Naturiol Cymru, y gwasanaeth tân ac achub a'r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch ar gynigion storio batri, a dylai eu cyngor lywio'r broses o wneud penderfyniadau cynllunio. O ystyried y gall systemau storio batri greu risg o dân, byddem yn annog datblygwyr wrth gwrs i ymgysylltu'n gynnar â'r gwasanaeth tân ac achub.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet, diolch i'r Aelodau am y cyfraniad i'r ddadl yna. A dyna ni, dyna ddod â'n gwaith ni i ben am heddiw.