Cyfarfod Llawn

Y cwestiynau nesaf fydd i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Mae'r cwestiwn cyntaf i'w ateb gan y Gweinidog Plant a Gofal Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn gan Peredur Owen Griffiths.

Mae cymorth i ofalwyr di-dâl yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon. Eleni rydym wedi darparu £13 miliwn o gyllid i gefnogi gofalwyr di-dâl. Ym mis Tachwedd fe wnaethom gyhoeddi £15.75 miliwn arall i ymestyn y cynllun seibiant byr a'r gronfa gymorth i ofalwyr am dair blynedd arall, tan fis Mawrth 2029.

Diolch yn fawr am eich ateb. Rwyf wedi bod mewn cysylltiad â gofalwyr a'r rhai sy'n eu cynrychioli ar draws fy rhanbarth, ac mae'r darlun yn un llwm. Maent wedi ymlâdd, yn teimlo'n ynysig ac wedi'u llethu'n ariannol. Mae mwy na 310,000 o ofalwyr yng Nghymru yn ôl y cyfrif diwethaf. Amcangyfrifir bod y nifer go iawn yn llawer iawn uwch. Gallai'r gofal y maent yn ei ddarparu i gyd gyda'i gilydd gostio dros £10 biliwn, swm syfrdanol sy'n hafal i holl gyllideb ein GIG. Os ydym am wneud y peth iawn i ofalwyr, mae angen nodi mwy o ofalwyr, asesu eu hanghenion a sicrhau eu bod yn cael y cymorth y mae ganddynt hawl iddo. Mae peidio â mynd i'r afael â hyn yn creu perygl o gondemnio cenhedlaeth arall o ofalwyr i salwch, tlodi ac anobaith. Sut y bwriadwch fynd i'r afael â'r status quo sy'n gwneud cam â chymaint o ofalwyr? A ydych chi wedi ystyried gwell cefnogaeth i fforymau gofalwyr ar lawr gwlad sy'n dda am ddarparu cymorth a chyngor, ond sy'n aml yn dod i ben neu'n ei chael hi'n anodd oherwydd diffyg cefnogaeth? Diolch.

Diolch. Diolch am y cwestiynau atodol, Peredur. Y peth cyntaf yr hoffwn ei ddweud yw cydnabod yn llwyr cymaint o werth sydd i ofalwyr di-dâl yng Nghymru. Ac nid wyf yn siarad am y gwerth ariannol i Gymru yn unig, rwy'n siarad am y gwerth i'r bobl y maent yn gofalu amdanynt. I'r bobl hynny, mae eu gofal yn amhrisiadwy, ac nid yw arian yn fater sy'n codi mewn gwirionedd. Ond mae arnom ddyletswydd absoliwt i gefnogi'r bobl hyn er mwyn iddynt allu darparu'r gofal y mae angen iddynt ei ddarparu ar gyfer eu hanwyliaid, eu ffrindiau, eu teulu ac ar yr un pryd, sicrhau nad ydynt yn ei chael hi'n anodd yn ariannol, a'u bod hefyd yn cael y gofal a'r seibiant sydd eu hangen arnynt.

Fe fyddwch yn gwybod ein bod wedi cael llawer o sgyrsiau yn y Siambr hon o'r blaen am yr angen i ofalwyr di-dâl gael eu hawl statudol i asesiad gofalwyr, ac rwy'n glir iawn fod honno'n flaenoriaeth fawr. Fe wnaethom gomisiynu Cymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru i gynnal adolygiad o nifer y gofalwyr a oedd yn cael asesiad o'u hanghenion fel gofalwyr. Gwnaethom hynny ychydig dros flwyddyn yn ôl, ac rydym wedi caniatáu i Gymdeithas y Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithas arwain y gwaith a wnawn, trwy grŵp cynghori'r Gweinidog ar ofalwyr di-dâl, i sicrhau bod hynny'n dod yn nodwedd fwy rheolaidd. Felly, mae llawer o bethau ynghlwm wrth hynny. Mae'n fater o godi ymwybyddiaeth o bwy sy'n ofalwyr di-dâl, sut y maent yn ystyried eu hunain yn ofalwyr di-dâl, a dangos i awdurdodau mai dyna ydynt, ac yn enwedig awdurdodau lleol.

Mae gan awdurdodau lleol rwymedigaeth statudol i ddarparu asesiad o anghenion gofalwyr, ac wedi i'r asesiad gael ei gynnal, gellir nodi angen y gofalwr dan sylw. Gallai hynny fod yn angen am ofal seibiant, gallai fod yn angen am gymorth ariannol, a gallwn ddarparu hynny. Gall yr awdurdod lleol ddarparu gofal seibiant statudol; gallwn ni ddarparu gofal seibiant a seibiant byr sy'n ategu'r hyn y gall yr awdurdod lleol ei ddarparu. Felly, i gydnabod fy awydd i wneud yn siŵr fod hynny'n digwydd yn gyflymach nag y mae, oherwydd rwy'n teimlo lawn mor rhwystredig ag unrhyw un nad yw'n digwydd mor gyson ac mor gyflym ag y dylai, rwy'n mynd i ysgrifennu'n uniongyrchol at arweinydd pob awdurdod lleol yng Nghymru, i ddweud bod yn rhaid rhoi blaenoriaeth i hyn yn y ffordd y deliwn â gofalwyr di-dâl.

Helo, Weinidog. Mae'n gwestiwn braidd yn bersonol, ond mae hynny'n iawn. Fel gofalwr di-dâl fy hun, rwy'n gwybod yn union pa mor heriol y gall fod, ac rwy'n codi fy het i'r holl ofalwyr di-dâl ledled Cymru am y gwaith gwych a di-glod y maent yn ei wneud, bob dydd o'r flwyddyn. Mae bod yn ofalwr di-dâl yn gallu bod yn heriol, gyda phedwar o bob 10 yn dweud bod eu hiechyd meddwl naill ai'n 'wael' neu'n 'wael iawn', a 42 y cant yn dweud bod eu hiechyd corfforol wedi cael ei niweidio gan eu cyfrifoldebau gofalu. Ac eto, mae yna lawer o bobl sy'n ofalwyr di-dâl nad ydynt yn ystyried eu hunain yn ofalwyr, gydag ymchwil yn dangos bod bron eu hanner yn cymryd mwy na blwyddyn i ystyried eu hunain yn ofalwyr di-dâl, a bod nifer sylweddol yn cymryd mwy na phum mlynedd i wneud hynny. Gall methiant i gydnabod hyn weithredu fel rhwystr i fynediad at gymorth hanfodol, sydd wedyn yn rhoi pwysau pellach ar ein gofalwyr di-dâl.

Cam pwysig tuag at gael cymorth yw cael asesiad o anghenion gofalwr, y gwn eich bod wedi sôn amdano yn eich ateb ychydig eiliadau yn ôl, ac rwy'n falch iawn eich bod wedi sôn amdano. Fodd bynnag, canfu arolwg 'Cyflwr Gofalu yng Nghymru 2025' Gofalwyr Cymru nad oedd 75 y cant o ofalwyr wedi cael asesiad yn ystod y 12 mis diwethaf, a dywedodd y rhai a oedd wedi cael un nad ydynt wedi cael unrhyw gymorth hyd yma. Dywedodd 55 y cant o ofalwyr a gafodd asesiad gofalwyr eu bod wedi cael gwybodaeth neu gyngor yn hytrach na chymorth ffisegol go iawn, ac roedd 12 y cant yn dal i aros i glywed canlyniad yr asesiad. Felly, Weinidog, hoffwn wybod—a gwrandewais yn astud ar eich ymateb i fy nghyd-Aelod Peredur Owen Griffiths—ar wahân i ysgrifennu at arweinwyr cynghorau, sut yn benodol rydych chi a Llywodraeth Cymru yn gweithio i wella'r nifer o asesiadau a wneir a sicrhau bod y rhai sydd â hawl i gymorth yn ei gael mewn gwirionedd, yn hytrach na chael cynnig gwybodaeth yn unig. Ac rwy'n derbyn yr hyn a nodwyd gennych am amserlenni, ond hoffwn wybod: beth fydd eich amserlen ar gyfer y cynghorau lleol y byddwch chi'n ysgrifennu atynt, er mwyn iddynt allu gwthio hyn yn ei flaen a chael canlyniadau'n gyflymach? Diolch yn fawr.

Wel, diolch am hynny, Natasha. Fel yr atebais yn fy ymateb i Peredur Owen Griffiths, mae codi ymwybyddiaeth yn elfen hanfodol o hyn, ac rydym wedi bod yn gwneud llawer iawn o waith o gwmpas hynny, yn enwedig ar gyfer gofalwyr ifanc, ac rydym wedi bod yn gwneud rhywfaint o waith codi ymwybyddiaeth trwy TikTok a phlatfformau cyfryngau cymdeithasol, oherwydd yn aml nid yw gofalwyr ifanc yn enwedig yn ystyried eu bod yn ofalwyr. Nid ydynt yn sylweddoli bod rhoi ei meddyginiaeth i mam yn y bore a choginio brecwast iddi a gwneud hyn, llall ac arall yn gyfrifoldeb gofalu mewn gwirionedd. Felly, codi ymwybyddiaeth fel bod pobl yn deall eu bod yn ofalwyr yw'r peth cyntaf, ac rydym wedi bod yn gwneud cryn dipyn o waith ar hynny.

Yn benodol iawn, eto i adeiladu ar yr hyn a ddywedais wrth Peredur, fe wnaethom gomisiynu Cymdeithas y Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol i nodi beth oedd y rhwystrau i ofalwyr di-dâl gael yr asesiadau sydd eu hangen arnynt. Ac rydym i gyd yn deall y pwysau sydd ar awdurdodau lleol, ond mae ganddynt rwymedigaeth statudol, ac mae gan ofalwyr eu hunain hawl statudol i asesiad o'u hanghenion fel gofalwyr. Felly, rwy'n glir iawn, ac fe wnaeth adolygiad Cymdeithas y Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol nodi hynny fel prif faes i'w wella. Felly, nid wyf am sefyll yma heddiw a dweud fy mod yn meddwl bod y gwaith i gyd wedi'i wneud oherwydd ein bod wedi nodi hyn fel maes. Mae'n amlwg yn waith pwysig y mae angen inni ei gyflawni ar gyfer gofalwyr di-dâl, a dyna pam mai fy neges uniongyrchol i arweinwyr awdurdodau lleol yw pwysleisio'r angen i awdurdodau lleol sicrhau eu bod yn cyflawni eu rhwymedigaeth statudol i ofalwyr a nodir ganddynt, a'u bod yn darparu'r cymorth y maent ei angen.

Nawr, i rai gofalwyr, cyngor yn unig yw'r cymorth y byddant ei angen, a dim byd mwy ffisegol na hynny. Gallai ymwneud â chyngor ar fudd-daliadau. Gallai ymwneud â chyngor ar gael cymorth mewn meysydd eraill, a gellir delio â hynny'n weddol gyflym. Ond asesiad o'u hanghenion fel gofalwyr yw'r peth cyntaf y dylid ei ddarparu, a'r ail beth sy'n rhaid ei ddarparu yw'r hyn y mae'r pecyn o anghenion gofalwyr yn dweud y dylent ei gael. Felly, nid wyf yn credu y dowch chi o hyd i unrhyw wahaniaeth rhyngom ar hyn, Natasha. Yr her yw gwneud yn siŵr ein bod yn darparu hynny mewn modd amserol.

Weinidog, mae'r pwyllgor iechyd yn gwneud gwaith ar ofalwyr di-dâl ar hyn o bryd, ac fe glywsom dystiolaeth bwerus gan ofalwyr ifanc, ac yn amlwg mae ganddynt amgylchiadau penodol ac anghenion penodol. Un o'r prif faterion a gododd oedd gallu staff ysgol i adnabod pwy yw'r gofalwyr ifanc hyn yn yr ysgol, a gweld hefyd a oedd hyfforddiant systematig ar gyfer gweithlu ysgolion sy'n eu helpu i ddeall anghenion gofalwyr ifanc, i gydnabod y gallent fod yn ofalwyr ifanc, a hefyd i'w cefnogi os oes ganddynt gyfrifoldebau gofalu. Felly, o ran gweithio gyda'r awdurdodau lleol a'r awdurdodau addysg lleol ac ysgolion, tybed a ydych chi'n ceisio lledaenu arferion da. Clywsom fod gan Ysgol Gyfun Radur, er enghraifft, arferion da iawn yn yr ysgol honno ar y materion hynny ac yn gyffredinol, ond efallai fod hynny'n dameidiog ac yn amrywio, ac mae angen lledaenu arferion da ledled Cymru.

Diolch am y cwestiwn hwnnw, John. Rydym yn gweld hynny ym mhob agwedd ar ein gwaith polisi, onid ydym, fod gennym arferion da iawn yn digwydd mewn rhai mannau a bod angen inni uwchraddio ymarfer o'r fath a'i ledaenu ledled y wlad. Ar ofalwyr ifanc, gan fy mod newydd ateb y cwestiwn gan Natasha, hoffwn ddweud bod gofalwyr ifanc yn grŵp penodol iawn. Weithiau maent yn anodd eu nodi am nad ydynt yn ystyried eu hunain yn ofalwyr. Lle gallwn eu nodi, wrth gwrs, mae gennym y cerdyn adnabod gofalwyr ifanc, a dylai'r cerdyn agor pob math o ddrysau i'w cefnogi. Ac mae pob awdurdod lleol yng Nghymru wedi ymrwymo i'r cynllun hwnnw, felly gall unrhyw berson ifanc sy'n ofalwr ifanc yng Nghymru gael cerdyn adnabod gofalwyr ifanc, a ddylai, fel y dywedais, agor y drws a darparu'r cymorth sydd ei angen arnynt, mewn ysgolion a thu hwnt, mewn siopau, mewn fferyllfeydd, yn y feddygfa, neu beth bynnag. Ac mewn ysgolion, y math o gymorth y chwiliwn amdano yw galluogi gofalwr ifanc i gael ychydig mwy o amser i gyflwyno eu gwaith cartref efallai, os na allant wneud eu gwaith cartref mewn pryd, a'r math hwnnw o beth. Ac mae yna arferion da iawn—rydych chi wedi nodi Radur, ond mae yna enghreifftiau eraill o arferion da iawn yn y ffordd y mae ysgolion yn delio â gofalwyr di-dâl. Ond rwyf wedi trafod hyn gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ac rydym yn awyddus iawn i sicrhau bod yr arferion da hynny'n cael eu hymgorffori'n rheolaidd ar draws ein hysgolion, a lle gallwn nodi arfer da, ein bod yn gwneud hynny ac yn rhannu hynny ledled y wlad.

Rwy'n hynod falch ein bod o'r diwedd wedi gallu datrys y mater hirsefydlog hwn sy'n effeithio ar oddeutu 6,000 o'n gweithwyr GIG ar y cyflogau isaf. Roedd hon yn flaenoriaeth i mi, ac mae'r cytundeb cenedlaethol yn sicrhau bod gweithwyr yn cael eu talu'n gywir am y gwaith a wnânt, sy'n hanfodol i gefnogi gwasanaethau'r GIG.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd Cabinet.

Mae'r cytundeb hwn yn gydnabyddiaeth deg sydd i'w chroesawu i waith, ymrwymiad ac ymroddiad y gweithwyr gofal iechyd hanfodol hyn. Fel y dywedoch chi, rwy'n credu, mae o fudd i fwy na 6,000 o weithwyr, menywod yn bennaf, sydd wedi cael eu cefnogi trwy'r broses hon gan eu hundeb llafur, Unsain. A dylwn ddatgan ar gyfer y cofnod, fel y dywed fy nghofrestr o fuddiannau, fy mod yn aelod balch o Unsain. Ond Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf i ofyn: a ydych chi'n cytuno â mi fod y cytundeb hwn yn dangos y gwahaniaeth y gall Llywodraeth Lafur Cymru ei wneud ac y mae'n ei wneud i weithwyr? Gwaith teg, nid yn unig mewn egwyddor ond yn ymarferol hefyd. Ac a ydych chi hefyd yn cytuno ei fod yn dangos sut y gall y ffordd Gymreig o weithio mewn partneriaeth gymdeithasol arwain at ganlyniadau go iawn? Diolch.

Ie, dylwn ddatgan yr un buddiant hefyd. Rwy'n credu mai ffrwyth y dull partneriaeth gymdeithasol hwnnw sydd wedi ein galluogi i ddatrys y mater hwn ar sail Cymru gyfan. Bu anghydfodau unigol mewn byrddau iechyd unigol, ond roeddwn yn awyddus inni fod mewn sefyllfa lle nad oedd hynny'n digwydd a'n bod yn gallu datrys y mater ar sail Cymru gyfan. Fel y dywed yr Aelod yn gywir, mae hyn yn ymwneud yn bennaf â phrofiadau menywod ar gyflogau isel yn y gwasanaeth iechyd—nid menywod i gyd, ond dyna yw'r rhan fwyaf o'r grŵp hwn o bobl a gaiff eu cefnogi. Y cynllun yw y dylai unrhyw weithiwr yr effeithir arnynt gan yr adolygiad gael y taliadau sy'n ddyledus iddynt erbyn diwedd mis Gorffennaf y flwyddyn nesaf, yn unol â'r cytundeb cenedlaethol, ac rwy'n ddiolchgar i gymheiriaid undebau llafur am eu hamynedd yn rhoi amser ychwanegol i ni ddod o hyd i ateb ledled Cymru i'r her hon rhwng gweithwyr band 2 a band 3. Dylwn ddweud hefyd fod gwaith sylweddol wedi'i wneud mewn partneriaeth ag Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid a'i swyddogion i ddod o hyd i ateb, ac rwy'n falch o ddweud ein bod wedi gallu gwneud hynny.

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, James Evans.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae adroddiadau diweddar yn y cyfryngau wedi awgrymu bod prif swyddog gweithredol Ymddiriedolaeth GIG Prifysgol Felindre wedi'i ddiswyddo ar ôl blwyddyn yn unig yn y swydd ar ôl codi pryderon am drefniadau llywodraethu ym Mhartneriaeth Cydwasanaethau GIG Cymru ac nad oedd tymor cadeirydd yr ymddiriedolaeth wedi'i ymestyn y tu hwnt i'r tymor o bedair blynedd chwaith, sy'n anarferol iawn, a chododd hithau bryderon tebyg ynglŷn â Phartneriaeth Cydwasanaethau GIG Cymru. A allwch chi nodi heddiw beth a wyddoch chi am y mater hwn, Ysgrifennydd y Cabinet, pam y diswyddwyd y prif swyddog gweithredol a pham na chafodd tymor y cadeirydd blaenorol ei ymestyn?

Wel, mae'r rhain, fel y bydd yr Aelod yn deall, yn faterion sy'n ymwneud â pherthynas gyflogaeth lawn cymaint ag unrhyw beth arall, ac ni fyddai'n briodol imi wneud sylwadau arnynt yn y cyd-destun hwnnw. Ac mae'r cyfyngiadau hynny, a'r dull gweithredu hwnnw, ar waith er mwyn diogelu gweithwyr lawn cymaint ag unrhyw beth arall. Ni chredaf ei bod yn briodol mynd i fanylion ynglŷn â hynny, ond ni chredaf mai'r darlun y mae'r Aelod yn ei ddisgrifio yw'r darlun llawn.

Wel, Ysgrifennydd y Cabinet, credaf fod angen inni fynd i'r afael â'r materion hyn, gan fod adroddiad blynyddol yr ymddiriedolaeth yn nodi bod yr:

'Ymddiriedolaeth wedi codi pryderon llywodraethu mewn perthynas â Chydwasanaethau. Mae’r pryderon yn amrywiol ac wedi cael eu huwchgyfeirio.'

O ystyried yr afreoleidd-dra honedig o fewn y bartneriaeth gydwasanaethau o ran llywodraethu, ac ymadawiad sydyn prif weithredwr ymddiriedolaeth GIG Felindre, yn ôl y sôn am iddo ddechrau ymchwilio i'r materion hyn, mae cwestiynau difrifol yn codi ynglŷn â'r hyn yr oedd uwch arweinwyr a Gweinidogion Llywodraeth Cymru yn ei wybod, a pha un a yw'r problemau hyn yn cael eu cadw o'r golwg, neu fod unigolion yn cael eu hanwybyddu er mwyn osgoi niwed i enw da'r Llywodraeth. Felly, a allwch chi gadarnhau heddiw pa un a ydych chi, neu unrhyw un o'ch swyddogion, wedi derbyn gohebiaeth neu bryderon gan unigolion sy'n chwythu'r chwiban mewn perthynas â'r materion llywodraethu a throseddoldeb honedig o fewn y bartneriaeth cydwasanaethau, neu ynghylch y berthynas rhwng uwch swyddogion Llywodraeth Cymru a chydweithwyr uwch yn y bartneriaeth? Ac os felly, a wnewch chi gyhoeddi'r deunydd yn llawn, fel y gallwn fod yn sicr nad yw Llywodraeth Cymru wedi ymddwyn yn amhriodol?

Wel, mae'r materion y mae'r Aelod yn eu cyflwyno yn y Siambr yn perthyn i ddau gategori. Un yw penderfyniad y bwrdd, a'r perthnasoedd mewn perthynas â chyflogaeth y prif weithredwr. Dyna un set o faterion sy'n codi. Mae'n gofyn set ehangach o gwestiynau mewn perthynas â'r trefniadau llywodraethu. Cafwyd trafodaeth ynghylch y berthynas lywodraethu, ac mae gwaith eisoes ar y gweill i sicrhau ei bod yn cael ei chryfhau yn y ffordd orau sy'n bosib. Mae hynny'n amlwg yn bwysig.

Ond o ran ymadawiad y prif weithredwr, bydd yr Aelod yn deall yn llwyr, gobeithio, pam nad yw'n briodol i eraill nad ydynt yn gyfrifol am wneud penderfyniadau mewn perthynas â hynny wneud sylwadau ar benderfyniadau cyflogaeth unigol.

Ysgrifennydd y Cabinet, gofynnais gwestiwn syml i chi. Hoffwn wybod a ydych chi, neu unrhyw swyddogion yn Llywodraeth Cymru, wedi derbyn unrhyw ohebiaeth neu bryderon gan unigolion sy'n chwythu'r chwiban mewn perthynas â'r materion llywodraethu a throseddoldeb honedig o fewn y bartneriaeth cydwasanaethau, neu ynghylch y berthynas rhwng uwch swyddogion Llywodraeth Cymru a chydweithwyr uwch yn y bartneriaeth. Mae'n gwestiwn syml iawn, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n ateb 'do' neu 'naddo', ac os gallech ateb hynny, rwy'n credu y byddem yn hoffi gwybod, gan fod arian trethdalwyr yn cael ei wario yma—symiau enfawr o arian trethdalwyr yn cael ei wario—ac rydym ni, yma yn y Siambr, yn haeddu gwybod yr ateb.

Yr ateb i'r cwestiwn yw y bu gohebiaeth a thrafodaeth mewn perthynas â'r trefniadau llywodraethu, ac mae hynny wedi parhau. Ond mae hwnnw'n gwestiwn gwahanol i bwynt gwreiddiol yr Aelod, sy'n ymwneud ag ymadawiad y prif weithredwr.

Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor.

Diolch, Lywydd. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dechrau ymgyrch ganmoladwy i sicrhau tryloywder a mwy o atebolrwydd yn y GIG. Mae'r cam hwn i'w groesawu. I'r perwyl hwn, comisiynwyd adolygiad i drefniadau llywodraethu cydwasanaethau'r GIG gan y cyn-gyfarwyddwr cyffredinol iechyd a gofal cymdeithasol Judith Paget ym mis Ebrill, ac fe'i cwblhawyd ym mis Gorffennaf. Mae Llywodraeth Cymru wedi derbyn ac wedi adolygu'r adroddiad hwn. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn fodlon sicrhau ei fod yn cael ei gyhoeddi er mwyn inni allu craffu ar ei gynnwys?

Mae rhan o'r ohebiaeth yr wyf newydd gyfeirio ati yn fy ateb blaenorol yn ymwneud â'r gwaith sydd ar y gweill mewn perthynas â'r trefniadau llywodraethu. Mae hynny'n cael ei ystyried ar hyn o bryd, a bydd yn cael ei ystyried gyda'r ymddiriedolaeth. Ac ar yr adeg briodol, fe wneir datganiad mewn perthynas â chanlyniad y broses honno.

Nawr, cyhoeddodd cydwasanaethau'r GIG eu cynllun tymor canolig integredig yn gynharach eleni. Fodd bynnag, rwy'n deall bod pob un o 12 prif swyddog gweithredol y GIG yng Nghymru wedi dweud yn glir nad oeddent yn cymeradwyo'r cynlluniau. Ar ben hynny, daeth adolygiad PricewaterhouseCoopers yn y gwanwyn i'r casgliad, o ganlyniad i broblemau llywodraethu gyda'r cydwasanaethau, fod gallu'r ymddiriedolaeth i gymeradwyo'r cyfrifon cyfunol a chadarnhau eu bod wedi cyflawni eu cyfrifoldebau i'w gweithwyr wedi'i gyfaddawdu. Dyna a ddywedwyd.

Gyda llaw, a all Ysgrifennydd y Cabinet egluro pam y disgwylir i adran sy'n rhan o ymddiriedolaeth GIG Felindre, ac nad yw'n gorff annibynnol, gynhyrchu cynllun tymor canolig integredig? Ond yn bwysicach fyth, a oes gan Ysgrifennydd y Cabinet hyder yng nghydwasanaethau'r GIG?

Oes, a'r rheswm pam y mae gofyn iddynt lunio cynllun ar wahân yw oherwydd natur a hyd a lled eu gwasanaethau a'r graddau y mae gweddill y GIG yn dibynnu ar gyflawni'r swyddogaeth gynllunio honno'n iawn. Felly, bydd yr Aelod yn deall, fel sydd wedi bod yn amlwg o'r drafodaeth heddiw, fod yna berthynas lywodraethu rhwng y cydwasanaethau a Felindre. Mae'r cydwasanaethau'n sefydliad llawer mwy nag ymddiriedolaeth Felindre ei hun mewn gwirionedd. O ganlyniad i raddfa a chyrhaeddiad eu gweithgareddau i'r GIG, mae'n briodol cynnal ymarfer cynllunio ar wahân mewn perthynas â'u gwaith.

Mae'r cwestiynau heddiw'n ymwneud â llywodraethiant cydwasanaethau yn Felindre, ac rwyf wedi siarad yn fanwl am yr angen i wella'r strwythurau llywodraethu yn ein GIG. Nid llywodraethu yw'r pwnc gwleidyddol mwyaf cyffrous o reidrwydd, ond mae'n hanfodol serch hynny. Mae'n golygu bod y rheolau cywir ar waith a'u bod yn cael eu dilyn, gan arwain at ddiwylliant da neu ddrwg—pethau fel y rheolau a'r rheoliadau ynghylch llofnodi gorchmynion prynu, sicrhau bod strwythurau goruchwylio clir ar waith, cadwyni awdurdod ac atebolrwydd, a sicrhau nad yw camau'n cael eu cymryd a allai arwain at atebolrwydd troseddol, dynladdiad corfforaethol neu esgeuluster difrifol. Yn adroddiad blynyddol diweddaraf ymddiriedolaeth Felindre, nododd y prif swyddog gweithredol ar y pryd, fel y clywsom yn gynharach:

'mae'r Ymddiriedolaeth wedi codi pryderon llywodraethu mewn perthynas â Chydwasanaethau.'

Ysgrifennydd y Cabinet, a yw Llywodraeth Cymru’n ymwybodol o'r pryderon hyn, ac os felly, pa gamau y mae'r Llywodraeth wedi'u cymryd?

Dechreuodd yr Aelod ei gwestiynau drwy ofyn am adolygiad o drefniadau llywodraethu. Fel y nodais mewn ymateb i hynny, mae adolygiad wedi'i gynnal sy'n cael ei drafod gyda'r ymddiriedolaeth. Yng ngoleuni ei—. Gofynnodd gwestiwn cwbl briodol ynglŷn â thryloywder a didwylledd. Rwyf wedi ymrwymo, ar yr adeg iawn, pan fydd y sgwrs honno wedi'i chwblhau, i wneud datganiad a fydd yn nodi casgliadau'r drafodaeth honno.

Rhaid i fuddsoddiad ddigwydd law yn llaw â diwygio a gwella darpariaeth gwasanaethau. Mae buddsoddiad Llywodraeth Cymru’n cael effaith uniongyrchol ar drigolion yn y Rhondda. Ar draws rhanbarth y bwrdd iechyd, mae arosiadau dwy flynedd wedi gostwng 75 y cant dros y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r bwrdd iechyd wedi darparu dros 10,000 o apwyntiadau cleifion allanol newydd ychwanegol eleni, a 4,000 o driniaethau cataract ychwanegol gyda rhanbarth y de-ddwyrain.

Hoffwn ddechrau drwy ddweud 'diolch' enfawr i holl staff y GIG yn y Rhondda am eu hymroddiad a'u gwaith caled, yn enwedig yn y cyfnod heriol hwn. Mae'r buddsoddiad o £120 miliwn a gyhoeddwyd ym mis Mehefin i'w groesawu'n fawr. Mae'n hanfodol ein bod yn parhau i flaenoriaethu lleihau rhestrau aros fel nad oes yn rhaid i unrhyw un wynebu poen diangen wrth aros am driniaethau, boed ar gyfer cluniau, cataractau neu driniaethau hanfodol eraill. Rwy'n ymwybodol o drigolion sy'n aros ar hyn o bryd am ymgynghoriadau neu benderfyniadau ynghylch ceisiadau cyllido cleifion unigol i bennu a ellir ariannu eu meddyginiaethau didrwydded ar y GIG. Gall yr aros hwn fod yn hynod boenus ac yn hynod gostus i'r unigolion. A all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau y bydd lleihau amseroedd aros yn parhau i fod yn flaenoriaeth, ac a wnaiff edrych yn ofalus ar ddod o hyd i broses gyflymach ar gyfer y rhai sy'n aros ac yn talu am eu meddyginiaeth ddidrwydded ar hyn o bryd?

Rwyf am weld y cynnydd rhagorol a welwn ar leihau amseroedd aros yn parhau. Ar y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud mewn perthynas â cheisiadau cyllido cleifion unigol ac yn y blaen, rwy'n credu ei bod yn bwysig sicrhau ein bod yn cael cymeradwyaeth amserol. Ar hyn o bryd, mae'r polisi'n ei gwneud yn ofynnol i achosion brys clinigol gael eu hystyried o fewn 48 awr i gyflwyno'r cais. Mae'r adroddiad blynyddol diweddaraf yn nodi bod pob un ond un o'r 32 achos brys clinigol wedi'u hadolygu o fewn y cyfnod o 48 awr. Felly, mae mecanwaith ar gael eisoes sy'n ein galluogi i gyflymu cymeradwyaeth, ac yn gyffredinol, mae hynny'n gweithio'n dda ar hyn o bryd. Rydym yn cydnabod mai'r ffordd fwyaf effeithiol o sicrhau mynediad prydlon at driniaeth, lle ceir tystiolaeth glinigol dda, yw defnydd all-drwydded o feddyginiaeth, a gall gynnig gwerth am arian i'r GIG hefyd. Felly, mae'r meddyginiaethau hynny ar gael yn rheolaidd heb fod angen cyflwyno cais cyllido claf unigol. Pan ddefnyddir meddyginiaeth all-drwydded, y tu hwnt i delerau'r drwydded, ni fydd rhywfaint o'r dystiolaeth o effeithiolrwydd clinigol a chost-effeithiolrwydd ar gael. Am y rhesymau hynny, mae proses y ceisiadau cyllido cleifion unigol yn ei gwneud hi'n bosib gwneud penderfyniadau ar fynediad at feddyginiaethau heb eu trwyddedu ar sail achosion unigol. Ond rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r pwynt pwysig hwnnw.

Meddygaeth deulu yw'r rhan brysuraf o'r gwasanaeth iechyd. Mae ein gweithlu medrus yn sicrhau bod gofal yn cael ei gadw’n agos at adref, gan gwrdd â galw enfawr bob dydd a sicrhau bod cleifion yn cael yr help sydd ei angen arnyn nhw. Yn gynharach eleni, cafodd dros £52 miliwn ei ddyrannu i gryfhau meddygaeth deulu gymunedol ar draws Cymru, gyda cyllid wedi’i glustnodi yn helpu practisys i reoli'r galw a chynnal mynediad i gleifion.

Mae nifer o'm hetholwyr yn esbonio i mi pa mor anodd yw hi iddyn nhw gael apwyntiad o flaen llaw gyda meddyg teulu, gyda nifer ohonyn nhw yn cyfeirio at y dagfa 8 y bore yr oedd Llywodraeth Cymru wedi datgan ein bod ni'n cael gwared ohoni bedair blynedd yn ôl. Mae hyn yn cael ei ategu gan dystiolaeth y mae Llais wedi'i chyflwyno i'r pwyllgor iechyd yn gynharach eleni, tystiolaeth gan y comisiynydd pobl hŷn, tystiolaeth gan fwrdd iechyd Hywel Dda o ran yr arolygon cleifion, sydd i gyd yn sôn am y sgrambl 8 o'r gloch y bore yma. Mi ydych chi wedi cyfeirio at adolygiad, Ysgrifennydd Cabinet, i mewn i'r safonau mynediad. Ydych chi'n gallu dweud pryd fydd yr adolygiad yma yn cael ei gwblhau? Yn y cyfamser, oes gyda chi ffigur ar gyfer canran y meddygon teulu sydd yn cydymffurfio â'r safon? Ddwy flynedd yn ôl, roeddech chi'n dweud ei fod yn 95 y cant. A ydy e wedi cynyddu ers hynny, neu ydy e wedi mynd lawr?

Mae'r ffigur o ran y rheini sydd yn cydlynu â'r safonau, y ffigurau diweddaraf sydd gyda ni, yn dangos 97 y cant. Mae'r practisys yn penderfynu eu hunain a ydyn nhw'n cyrraedd y nod, a doeddwn i ddim yn credu bod hynny'n ddigonol. Felly, fel rhan o'r adolygiad y gwnaethoch chi sôn amdano fe, mae gofyniad i fyrddau iechyd reoli'r data yna hefyd. Mae gwaith pellach yn mynd i ddigwydd dros y flwyddyn sydd i ddod, ond mae hynny wedi bod yn rhan o'r adolygiad hynny.

Fel canlyniad i'r adolygiad, mae canllawiau pellach wedi eu cyhoeddi i bractisiau i sicrhau eu bod nhw'n deall yn glir nad yw'r cytundeb yn caniatáu mai dim ond am 8 o'r gloch y bore mae'n bosib rhyddhau apwyntiadau ar gyfer y diwrnod hwnnw. Mae oblygiadau newydd ar fyrddau iechyd ac ar bractisiau i adrodd ar yr hyn sy'n digwydd i fynd i'r afael gyda'r pwysau sydd yn amlwg yn y system yn hynny o beth. Rwy'n credu bod hynny'n rhan o'r ateb, ond dim ond rhan o'r ateb.

Yr hyn sydd angen ei wneud hefyd, ac mae gwaith yn digwydd i sicrhau hyn, yw sicrhau ein bod ni'n gallu gwahaniaethu rhwng apwyntiadau brys ac apwyntiadau efallai lle mae gan bobl fwy o amser cyn eu bod nhw'n gorfod gweld meddyg neu weld y person addas. Felly, mae gwaith yn digwydd i sicrhau ein bod ni'n gallu peilota mynediad hafal at ddarpariaeth gynradd frys ar yr un llaw, ond hefyd, drwy bethau fel yr ap, sicrhau bod apwyntiadau efallai sydd yn llai brys, lle nad oes angen triage clinigol, yn gallu cael eu sicrhau ar-lein ac nid trwy orfod galw'r practis. Felly, mae amryw bethau ar waith i fynd i'r afael gyda hynny.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae gan bob un ohonom y broblem hon yn ein hetholaethau, onid oes, lle mae pobl sy'n ceisio cael yr apwyntiadau hyn yn ei chael hi'n anodd iawn, yn enwedig yn y boreau, ac apwyntiadau ar yr un diwrnod wrth gwrs? Ymddengys eu bod yn haws eu cael nag apwyntiadau ymlaen llaw, a cheisio trefnu apwyntiadau ymlaen llaw ar gyfer archwiliadau a phethau eraill lle nad oes cymaint o frys. Un o'r heriau y mae meddygon teulu yn dweud wrthyf eu bod yn eu hwynebu, oherwydd yr amseroedd aros hir iawn ar gyfer triniaethau ysbyty, yw eu bod bellach yn gorfod trin mwy o bobl, ac mae hynny'n rhoi mwy o bwysau ar apwyntiadau yn y gymuned. A gaf i ofyn i chi am yr wybodaeth ddiweddaraf, yn enwedig ar gyfer gogledd Cymru? Gwyddom fod y ffigurau amseroedd aros yn amheus i fyny yno, ond o ystyried y pwysau ychwanegol yn y gogledd oherwydd yr amseroedd aros hir iawn, pa adnoddau ychwanegol rydych chi'n eu rhoi i'r practisau meddygon teulu hynny fel y gallant ymdopi â'r baich ychwanegol y mae'n ei greu?

Mae rhywfaint o rym i'r pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud, ond nid yw'n egluro'r sefyllfa gyfan. Felly, credaf ei bod yn deg dweud, lle mae pobl wedi bod yn aros yn hirach, eu bod yn fwy tebygol o droi at eu meddyg teulu am gymorth parhaus. Rwy'n credu bod honno'n rhagdybiaeth synhwyrol. Mae'r dystiolaeth braidd yn amrywiol, ond mae'n bwynt sydd â rhywfaint o gryfder, yn amlwg. Ni chredaf mai dyna'r her gyfan. Mae ystod o faterion y mae angen inni allu mynd i'r afael â nhw, ac rwyf wedi ymateb ar lawer ohonynt i Adam Price yn ei gwestiwn.

Felly, rydym yn gweithio gyda'r bwrdd iechyd i sicrhau bod eu perfformiad cyffredinol yn gwella fel rhan o'r trefniadau uwchgyfeirio. Gwneuthum bwynt ynghylch y data perfformiad rhestrau aros, y gwn fod gan yr Aelod ddiddordeb mawr ynddo, yn y datganiad ysgrifenedig a wneuthum yr wythnos diwethaf. Ac rydym yn darparu cymorth pellach i'r bwrdd iechyd ar eu cais, gan benodi cyfarwyddwr gwelliant—menyw o'r enw Jane Farrell, sydd â phrofiad blaenorol helaeth yn y GIG yn Lloegr. Bydd hynny'n ymwneud â gwella perfformiad yn gyffredinol, gan gynnwys mewn gofal a gynlluniwyd, y cyfeiria'r Aelod ato yn rhan o'i gwestiwn, ond hefyd cefnogaeth mewn perthynas â chymorth gofal dwys brys, os caf ei roi felly. Mae hynny'n gysylltiedig â'r ffordd y cefnogwn welliant ar sail ddwys ym mherfformiad adrannau brys yn y gogledd. Ond mae yna ystod o bethau y mae angen inni eu gwneud. Mae'n ymwneud â mwy na chanlyniad yr arosiadau hirach yn y gogledd yn unig. Rwy'n gobeithio y bydd yr ateb a roddais i Adam Price yn ddefnyddiol yn ei gyd-destun ef hefyd.

Meddygaeth deulu yw rhan brysuraf y GIG. Mae ein gweithlu medrus yn cadw gofal yn agos at adref, gan ddiwallu'r galw enfawr bob dydd a sicrhau bod cleifion yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Mae meddygon teulu yn Hywel Dda yn cyflawni oddeutu 190,000 o apwyntiadau y mis—rhan o dros 1.5 miliwn a ddarperir ledled Cymru.

Diolch yn fawr, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn ymwybodol iawn fy mod eisoes wedi codi mater ar lawr y Siambr ynghylch Grŵp Meddygol Argyle a'r feddygfa yno, sydd â 22,000 o gleifion cofrestredig, ond dim ond naw meddyg teulu. Ac rwy'n canmol gwaith y staff yno ar y ddesg flaen, y gweithwyr iechyd proffesiynol yno hefyd, sy'n delio â chymaint o gleifion mewn ardal gymdeithasol ac economaidd ddifreintiedig. Ond yr hyn sydd wedi peri rhwystredigaeth i'r gymuned yn ddiweddar yw diddymu'r grŵp cyfranogiad cleifion. Nawr, rwyf wedi codi hyn gyda chi o'r blaen, ac yn anffodus, nid oeddwn yn fodlon â'r ateb, gan fod yna deimlad, er nad yw'n ofyniad i feddygfeydd gael grŵp cyfranogiad cleifion, er mwyn deall anghenion y gymuned yn well a darparu gwell gwasanaethau meddygon teulu, fod grŵp cyfranogiad cleifion yn gyfrwng gwych ar gyfer hynny. Felly, a wnewch chi edrych eto i weld a allwch chi ofyn i bractisau meddygon teulu, a Stryd Argyle yn benodol, ailsefydlu grwpiau cyfranogiad cleifion i gadw'r cyfathrebu hanfodol hwnnw i fynd er mwyn sicrhau bod pawb ar yr un dudalen wrth geisio gwella mynediad at apwyntiadau meddygon teulu?

Wel, rwy'n credu bod yr Aelod yn llygad ei le yn dweud bod angen i bractisau meddygon teulu a byrddau iechyd ymgysylltu â chleifion er mwyn deall disgwyliadau'r cleifion o ran gofal sylfaenol a gofal eilaidd. Ac mae perthynas rhwng y ddau, yn y ffordd yr ymatebais i Darren Millar yn gynharach, a chredaf mai edrych ar ffyrdd creadigol o wneud hynny yw'r disgwyliad pwysicaf. Felly, rwyf wedi dweud yn glir iawn, yn yr hyn rwy'n ei ddisgwyl gan fyrddau iechyd, fod angen iddynt ddod o hyd i ffyrdd newydd, ffyrdd creadigol, o ymgysylltu â chleifion yn fwy hirdymor, ac nid yn unig yng nghyd-destun newidiadau i wasanaeth, er enghraifft. A buaswn yn ymestyn yr un egwyddor i ymarferwyr gofal sylfaenol—fod deialog barhaus â grwpiau cleifion yn rhan bwysig o'r gwaith o sicrhau bod cleifion yn teimlo eu bod yn cael eu clywed, ond hefyd fod gan bractisau meddygon teulu yr wybodaeth sydd ei hangen arnynt er mwyn llunio eu gwasanaethau.

O ganlyniad i'n diwygiadau hyd yma, mae mwy na 101,000 o gleifion deintyddol newydd wedi cael apwyntiad ar gyfer cwrs llawn o driniaeth ers i’r gwaith o ddiwygio'r contract ailddechrau ym mis Ebrill 2022. Mae 37,000 o apwyntiadau eraill er mwyn i gleifion newydd allu cael triniaeth frys wedi cael eu darparu ers mis Ebrill 2023.

Hoffwn ddyfynnu profiad teulu Evans i chi, sydd wedi cael profiad o'r system ddeintyddol yng ngogledd a de Cymru. Dywed Mr Evans, 'Yng Nghaerdydd, roeddem wedi cofrestru gyda deintydd y GIG ac ni chawsom erioed unrhyw drafferth cael mynediad at ofal. Roeddem yn disgwyl y byddai'r un peth ar gael yng ngogledd ein gwlad. Cawsom ein rhoi ar restr aros y GIG am wasanaeth deintyddol, ac ar ôl aros am ddwy flynedd a hanner, fe wnaethom gysylltu â'r practis, dim ond i gael gwybod bod y rhestr wedi'i dileu'n llwyr a'i bod wedi symud i borth ar-lein newydd, ac nid oeddem wedi cael gwybod am hynny. Fe wnaethom gofrestru ar y porth ar unwaith, ond fisoedd yn ddiweddarach, nid ydym wedi clywed unrhyw beth o hyd. Yn yr amser hwn, roedd fy ngwraig yn feichiog ac yn gymwys i gael gofal deintyddol y GIG, ond nid oedd yn gallu cael mynediad ato'n lleol, oherwydd y sefyllfa. Rydym bellach yn ceisio cofrestru ein gefeilliaid newydd-anedig. Fodd bynnag, ymddengys bod porth deintyddol y GIG wedi torri. Wrth geisio ychwanegu plant at fy nghyfrif, nid yw'r botwm cyflwyno yn gweithio o gwbl. Dim ond llun ydyw, yn hytrach na botwm sy'n gweithio. Felly, ymddengys nad oes unrhyw ddulliau eraill o gofrestru plant ar gyfer gofal deintyddol y GIG yn y gogledd. Ni ddylai mynediad at ddeintyddiaeth y GIG ddibynnu ar ba un a ydych chi'n byw yng ngogledd neu dde Cymru, ac ni ddylai teuluoedd gael eu gadael heb unrhyw lwybr i gofrestru eu plant.' Beth sydd gennych i'w ddweud wrth Mr Evans a'r holl deuluoedd eraill sy'n cael cam yn sgil aflwyddiant eich Llywodraeth gyda gwasanaethau deintyddol?

Wel, rwy'n credu y bydd yr Aelod yn cydnabod bod anawsterau wedi bod mewn rhannau o'r gogledd o ran dychwelyd contractau ac yn y blaen, ond bu ailfuddsoddi sylweddol hefyd dros y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r her sylfaenol y cyfeiria ei gwestiwn ati yn un y buaswn yn ei derbyn, sef bod angen inni sicrhau bod deintyddiaeth y GIG yn cael ei darparu'n haws ac ar gael yn haws. Rwy'n hyderus y bydd y contract, a ddaw i rym o fis Ebrill y flwyddyn nesaf, yn cael effaith sylweddol wrth sicrhau bod mwy o ddeintyddiaeth y GIG ar gael ym mhob rhan o Gymru, ac yn bwysig o'i safbwynt ef, yng ngogledd Cymru. Cafwyd datblygiadau cadarnhaol iawn dros y flwyddyn ddiwethaf—deintyddfeydd newydd yn agor gyda lle canolog ynddynt i ddeintyddiaeth y GIG mewn gwahanol rannau o'r gogledd.

Mae'n ddrwg iawn gennyf glywed am brofiad ei etholwyr, mewn perthynas â'r porth mynediad deintyddol yn enwedig. Mae'n rhan bwysig o sut y gallwn sicrhau bod mynediad at ddeintyddiaeth yn fwy cyfleus, nid yn llai cyfleus i bobl. Felly, byddaf yn gofyn i fy swyddogion edrych ar y pwynt y mae wedi'i godi heddiw.

Byrddau iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio a darparu mynediad at wasanaethau gofal iechyd diogel ac o ansawdd uchel i'w poblogaeth leol. Rydym yn parhau i gefnogi byrddau iechyd i wneud gwelliannau gyda chyllid ychwanegol, ymyrraeth uniongyrchol a chymorth gan Perfformiad a Gwella GIG Cymru.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd iechyd. Yn gynharach eleni, ysgrifennais atoch a chodi yn y Siambr y risg wirioneddol y mae llawer o bractisau meddygon teulu gwledig yn ei hwynebu, sef nad ydynt yn hyfyw yn ariannol o dan y fformiwla gyllido bresennol. Yn anffodus, mae'r risg honno bellach wedi dod i'r amlwg yng ngogledd Powys. Mae Canolfan Feddygol Llanrhaeadr-ym-Mochnant, sy'n safle i bractis grŵp Llanfyllin, yn hanfodol i drigolion dyffryn Tanat, ac mae'r ganolfan hon bellach mewn perygl sylweddol o gau oherwydd cyfyngiadau cyllido. Mae cynghorydd sir lleol yr ardal, y Cynghorydd Aled Davies, wedi nodi bod y practis grŵp yn cwmpasu un o'r ardaloedd daearyddol mwyaf Cymru, ar draws tri safle gwahanol, gan ddarparu gwasanaethau meddygol i bron i 12,000 o bobl. Nawr, byddai cau'r practis neu'r safle hwn yn golygu na fyddai nifer o'n hetholwyr bellach yn byw o fewn pellter ymarferol i bractis meddyg teulu. Mae llawer ohonynt, wrth gwrs, yn oedrannus ac yn methu teithio pellteroedd hir, ac mae trafnidiaeth gyhoeddus yn wael iawn. Felly, a gaf i ofyn, Ysgrifennydd iechyd, pam y mae'r fformiwla gyllido bresennol yn dal i fethu rhoi ystyriaeth ddigonol i gostau uwch a chymhlethdodau rhedeg practis gwledig ar draws sawl safle, fel Llanfyllin, a pha gamau uniongyrchol y byddwch chi'n eu cymryd, gan weithio gyda bwrdd iechyd Powys, i adfer y cyllid sy'n angenrheidiol i atal y safle hwn rhag cau, a safleoedd gwledig eraill sydd yn yr un sefyllfa ledled Cymru?

Efallai fod yr Aelod wedi cael cyfle i weld y cyfarfod atebolrwydd cyhoeddus a gynhaliais gyda Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yr wythnos diwethaf, lle nad yw'n syndod fod pwysigrwydd gofal sylfaenol yn gwbl ganolog i'r drafodaeth a gawsom. Ac yn y drafodaeth honno, trafodwyd rhai o'r heriau y cyfeiria atynt yn ei gwestiwn mewn termau mwy cyffredinol na'r enghraifft benodol y mae'n ei chrybwyll.

Mae'r Llywodraeth yn gwneud nifer o ymyriadau er mwyn cefnogi practisau meddygon teulu gwledig, gan gofio dibyniaeth trigolion lleol arnynt, yn cynnwys cymorth, sydd o fudd i rannau o Bowys, i annog meddygon teulu i weithio mewn ardaloedd mwy gwledig lle mae recriwtio wedi bod yn arbennig o heriol yn y gorffennol o bosib.

Ar gwestiwn y fformiwla'n fwy cyffredinol, rwy'n disgwyl gwneud datganiad yn gymharol fuan mewn perthynas â ble rydym arni gyda'r trafodaethau gyda meddygon teulu, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny'n gallu mynd i'r afael â rhai o'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi'u gwneud.

Rydym wedi dweud yn glir wrth y bwrdd iechyd fod angen iddynt wella'r diwylliant a'r arweinyddiaeth, gan fynd i'r afael yn fwyaf arbennig â phryderon a godwyd yn yr adolygiadau mewnol diweddar a'r llythyr y cyfeiria'r Aelod ato gan feddygon ymgynghorol. Mae'r prif swyddog meddygol a'r prif swyddog nyrsio wedi bod yn arwain rhaglen waith i gryfhau arweinyddiaeth glinigol yn GIG Cymru, ac mae hyn yn cynnwys datblygu model gweithredu ar gyfer gwella a thrawsnewid gwasanaethau o dan arweiniad clinigol.

Claf emffysema 77 oed yn crynu ar ôl i'w system wresogi fethu, a dyn 18 oed yn ei oriau olaf—ei oriau olaf—yn wlyb oherwydd diferion o nenfwd twnnel llawn colomennod, ac aelod staff pryderus sy'n dweud bod gweithio yn ysbyty mwyaf Cymru yn gwbl hunllefus bellach. Ysgrifennydd iechyd, rwyf wedi sefyll yma ar sawl achlysur yn tynnu sylw at y methiannau yn Ysbyty Prifysgol Cymru, ac nid wyf wedi gweld unrhyw gamau i fynd i'r afael â'r pryderon a godais, o'r bygythiad i ddiddymu trwydded cyfleusterau'r corffdy yn Ysbyty Prifysgol Cymru i gyflwr erchyll y theatrau yn Ysbyty Prifysgol Cymru, a nawr y dyfyniad uniongyrchol gan gleifion a staff yn y Western Mail ddoe, y gallwn ei ganmol fel un o ychydig gyhoeddiadau'r wasg i dynnu sylw at gyflwr erchyll ysbyty mwyaf Cymru. Mae angen ichi fynd i'r afael â hyn, Ysgrifennydd y Cabinet, a mynd i'r bwrdd iechyd hwnnw a datrys y broblem cyn i fwy o gleifion orfod dioddef yr hyn a ddarllenais, gyda'u perthnasau'n pryderu am y ffordd y cânt eu trin yn ysbyty mwyaf Cymru, a staff yn digalonni. Felly, a wnewch chi ymrwymo i fynd i'r afael â'r problemau yn Ysbyty Prifysgol Cymru a sicrhau eich bod yn dod yn ôl o fewn mis i roi datganiad manwl ar y camau allweddol a roddir ar waith gennych i fynd i'r afael â'r pryderon hynny ac unioni'r problemau yn Ysbyty Prifysgol Cymru?

Darllenais y sylwadau a ddyfynnodd yr Aelod heddiw yn y wasg ddoe, ac maent yn sylwadau brawychus. Rwy'n cydnabod hynny'n llwyr, ac ni ddylai unrhyw glaf gael y profiadau hynny. Rwyf wedi nodi fy nisgwyliadau'n hynod o glir. Bydd yr Aelod yn ymwybodol iawn fy mod wedi codi'r materion hyn gyda'r bwrdd iechyd yn y sesiwn atebolrwydd cyhoeddus ychydig wythnosau yn ôl. Fe fydd hefyd yn ymwybodol fod y bwrdd iechyd wedi mynd i'r afael â'u sylwadau a'r camau y maent yn eu cymryd ac rwy'n disgwyl iddynt eu cymryd mewn ymateb i'r llythyr a godais gyda nhw yn y sesiwn honno. Maent yn cael eu huwchgyfeirio'n benodol oherwydd amrywiaeth o bryderon y bydd yr Aelod hefyd yn ymwybodol ohonynt.

O ran y cwestiwn penodol ynghylch ystadau, y cyfeiria atynt yn ei ddatganiad, mae'r bwrdd iechyd wrthi'n datblygu cynllun ar gyfer dyfodol safleoedd Ysbyty Prifysgol Cymru a Llandochau. Pan fydd y cynllun hwnnw'n cael ei gwblhau, byddwn yn gweithio gyda nhw ar opsiynau ac amserlenni. Mae cydnabyddiaeth glir nad yw cyflwr yr ystad yn Ysbyty Prifysgol Cymru yn ddigon da. Rydym wedi dyrannu cyllid fel Llywodraeth i gefnogi gwaith arolwg cynhwysfawr i lywio'r cynllun hwnnw, a bydd hwnnw'n rhoi dealltwriaeth glir o'r risgiau a pha flaenoriaethau buddsoddi sydd eu hangen i fynd i'r afael â nhw.

Rydym wedi darparu cyfalaf yn ôl disgresiwn o £17 miliwn i'r bwrdd iechyd yn y flwyddyn ariannol hon ac maent wedi derbyn cyllid ychwanegol wedi'i dargedu ar gyfer ystadau er mwyn mynd i'r afael ag amrywiaeth o heriau eraill ar draws eu hystad. Fel y gŵyr, mae buddsoddiad cyfalaf wedi bod yn gyfyngedig tu hwnt ers amser hir iawn. Nid wyf am wneud pwynt gwleidyddol yng nghyd-destun y pwynt difrifol y mae'n ei godi, ond dyna'n anochel yw cyd-destun rhai o'r heriau y mae'r bwrdd iechyd yn eu hwynebu gyda'i ystad. Nid wyf yn defnyddio hynny i esgusodi'r heriau diwylliannol yr oedd y meddygon ymgynghorol yn eu codi yn eu llythyr; rhaid mynd i'r afael â'r rheini beth bynnag. Ond mae'r pwyntiau a wneuthum heddiw yn dangos ein bod, o fewn y cyfyngiadau ariannol hynny, yn anelu at fynd i'r afael â'r set honno o heriau. Ni ddylai unrhyw un gael y profiad y mae'r gŵr a nododd yr Aelod wedi'i gael.

Mae'n amlwg fod methiant llywodraethu yma gan y bwrdd, gan mai un o'r pethau y mae'r clinigwyr yn cwyno amdanynt yw diffyg gwelededd yr arweinyddiaeth a'u methiant i ymateb i'w pryderon cwbl briodol. Fy nghwestiwn i chi, mewn gwirionedd, yw pa adnoddau y mae Llywodraeth Cymru’n eu darparu i gadeirydd newydd y bwrdd iechyd, y mae gennyf bob hyder ynddi, ond sy'n wynebu storm berffaith o broblemau. Mae gennyf bryderon penodol ynghylch rheolaeth yr ystadau a'r defnydd o adnoddau i fynd i'r afael ag adeilad sy'n anodd iawn i'w gynnal.

Wel, mae gennyf hyder llawn yng nghadeirydd y bwrdd hefyd. Yn fy nhrafodaethau gyda hi, mae hi'n deall yn glir yr heriau y mae angen mynd i'r afael â nhw. Mae nifer o'r pwyntiau ehangach a wnaeth yr Aelod mewn perthynas ag ymgysylltiad clinigol a gwelededd gweithredol mewn gwahanol safleoedd o amgylch ardal y bwrdd iechyd yn cael eu trafod yn benodol yn ymateb y bwrdd iechyd i'r llythyr gan y meddygon ymgynghorol. Mae'r meddygon ymgynghorol yn gwneud ystod eang o bwyntiau, ac maent yn cael sylw yn y llythyr hwnnw. Rwyf wedi bod yn glir iawn gyda'r bwrdd iechyd, ac roeddwn i'n glir yn y cyfarfod cyhoeddus gyda nhw, fy mod yn disgwyl i'r heriau hynny gael sylw, ond rwy'n disgwyl i glinigwyr gymryd rhan mewn proses ar gyfer datrys yr heriau hyn gyda'i gilydd. Mae cyfle, rwy'n credu, gyda pherthynas aeddfed rhwng y tîm gweithredol ac arweinyddiaeth glinigol y bwrdd iechyd, i allu gwneud gwelliant sylweddol yn hyn o beth. Rwy'n credu ei bod hi'n iawn i ddweud bod hon yn her i'r bwrdd fynd i'r afael â hi, ac rwy'n hyderus y bydd cadeirydd y bwrdd yn gwneud hynny.

Ac yn olaf, cwestiwn 9. Julie Morgan.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, yn gynharach eleni, fe wnaethom gynhyrchu'r strategaeth iechyd meddwl a llesiant meddyliol. Fe wnaethom hynny er mwyn sicrhau mai Cymru yw'r genedl gyntaf yn y byd i gael model gofal mewn camau, mynediad agored, ac mae iechyd dynion yn mynd i fod yn hollol allweddol i hyn. Dyna pam ein bod yn gweithio'n agos iawn gyda phobl sydd â phrofiadau bywyd yn ein cymunedau i sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed.

Diolch am yr ateb.

Rwy'n gefnogol iawn i fudiad Men's Sheds. Rwyf wedi gweld drosof fy hun yn y Men's Shed yn Llys-faen y gwaith gwych y maent yn ei wneud yn helpu iechyd dynion. Ond maent wedi cysylltu â mi ac maent yn dweud eu bod yn teimlo nad oes digon am iechyd dynion yn y strategaeth ac yn meddwl tybed a allai'r Llywodraeth edrych ar y strategaeth a gweld a oes rhywbeth y gellid ei roi i mewn yn benodol i fynd i'r afael ag iechyd dynion. Yn amlwg, rydym yn gwybod am yr holl broblemau sy'n gysylltiedig ag iechyd dynion. Yn fwyaf arbennig, yng Nghymru, mae gennym gyfradd uchel o hunanladdiad ymhlith dynion. Felly, tybed a allech chi edrych i weld a oes unrhyw beth y gellid ei wneud i fynd i'r afael ag iechyd dynion yn fwy uniongyrchol yn y strategaeth.

Diolch yn fawr am y cwestiwn atodol. Rwyf am fanteisio ar y cyfle hwn hefyd i ddweud pa mor wych yw Men's Sheds, a Men's Sheds Cymru. Yn ddiweddar ymwelais â changen Ogwr gyda Huw Irranca-Davies oherwydd roedd gennym ddirprwyaeth o Japan, ac mae Japan yn mynd i gopïo'r model nawr, a dyna fydd y Men's Sheds cyntaf yn Japan, sy'n wych. Hefyd, ym Mhencoed, yr wythnos diwethaf, euthum allan gyda'r Men's Sheds sydd newydd ei ffurfio yno, ac fe fuom yn clirio llwybrau cyhoeddus. Maent yn gwneud cymaint ledled Cymru, ac rwy'n ddiolchgar iawn.

Roeddwn eisiau dweud hefyd mai'r uchelgais ar gyfer y strategaeth, fel y dywedais, yw mai ni fydd y genedl gyntaf gyda'n model un sesiwn. Mae mynediad agored yn arbennig o allweddol i hyn, ac rydym yn gwybod gan ddynion a gwrando ar ddynion, pan fyddant yn gofyn am help ac mewn sefyllfa lle gallant fynd i ofyn am yr help hwnnw, ei bod hi'n bwysig iawn eu bod yn ei gael. Gallwn weld hyn hefyd drwy'r gwasanaeth cenedlaethol '111 pwyso 2' sydd gennym, oherwydd ers iddo ddechrau, derbyniwyd 200,000 o alwadau gyda 40 y cant ohonynt gan ddynion. Felly, mae mynediad agored yn amlwg yn fformat y mae dynion yn ymateb iddo, ac mae angen inni adeiladu ar hynny.

Fe wnaethoch chi sôn am iechyd dynion yng nghyd-destun y gyfradd hunanladdiad ar hyn o bryd, sy'n bryderus iawn. Fe fyddwch yn gwybod bod Llywodraeth y DU yn y broses o edrych ar wneud strategaeth iechyd dynion yn y cyd-destun hwnnw. Rwy'n gwylio'n astud ac yn darllen trwy'r gwerthusiad a'r wybodaeth sy'n dod drwodd, fel y gallwn ddeall anghenion dynion yn well. Rwy'n meddwl, mewn gwirionedd, fod yna naratif nad yw dynion bob amser yn gofyn am help. Fodd bynnag, mae rhywfaint o'r hyn sy'n dod drwodd yn y gwerthusiad yn awgrymu efallai nad ydym bob amser yn adnabod y ffordd y maent yn gofyn. Felly, mae'n bwysicach fyth, wrth inni symud ymlaen, ein bod yn cael mewnbwn gan ddynion i sicrhau bod y gwasanaethau hynny yno pan fyddant eu hangen.

Bydd yna rôl allweddol i'r trydydd sector yn y strategaeth iechyd meddwl a llesiant meddyliol, strategaeth 10 mlynedd, ond gyda strategaeth gyflawni dair blynedd i ddechrau. Fel y gwyddom, mae llawer o ffactorau'n gallu effeithio ar iechyd meddwl, ac mae hynny'n cynnwys costau byw, perthnasoedd a gwaith, felly rydym yn gweithio ar draws y Llywodraeth. Rwy'n fwy na hapus i gael cyfarfod gyda Men's Sheds Cymru i sicrhau eu bod yn teimlo eu bod yn rhan o'r broses hon; maent yn hollol allweddol. Mae'r trydydd sector yn allweddol i fodel gofal mewn camau a hefyd i'n fframwaith presgripsiynu cymdeithasol hefyd, fframwaith yr ydym yn gweithio arno ar hyn o bryd. Mae Men's Sheds yn allweddol iawn i hynny. Felly, wrth gwrs, fe wnaf bopeth yn fy ngallu i atgyfnerthu popeth a ddywedais heddiw a gwneud yn siŵr fod hynny'n cael ei rannu gyda'n rhanddeiliaid. Diolch.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet a'r Gweinidogion.

Pwynt o drefn gan Heledd Fychan.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn godi pwynt o drefn. Yn gynharach y prynhawn yma, tynnodd y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol sylw at y ffaith nad oeddwn i'n bresennol i siarad yn ystod datganiad a wnaeth ar 19 Tachwedd 2024, gan roi'r argraff fy mod yn esgeuluso fy nghyfrifoldebau craffu. Er eglurder ac er mwyn y cofnod, ac fel y cytunwyd gan Bwyllgor Busnes y Senedd, roeddwn ym Mrwsel gyda'r Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol, a chafodd y datganiad ei graffu'n fedrus ar ran Plaid Cymru gan Llyr Gruffydd. Mae'n ddrwg gennyf nad yw'r Gweinidog yn dilyn gwaith y pwyllgor sy'n craffu ar ei bortffolio.

Diolch am nodi hynny.

Does dim cwestiynau amserol heddiw.

Felly, symudwn ymlaen i eitem 4, y datganiadau 90 eiliad, a bydd y cyntaf gan Elin Jones.

Union 70 mlynedd i heno, yn Rhagfyr 1955, mewn cyfarfod o bwyllgor sirol yr NFU yn sir Gâr, arhosodd 12 ffermwr ar ôl ar ddiwedd y cyfarfod i sefydlu undeb annibynnol i ffermwyr Cymru. Fe oedd fy Wncwl Jac yn un o’r 12. Aethpwyd ati wedyn i sefydlu’r FUW ar hyd a lled Cymru yn wyneb cryn wrthwynebiad ac atgasedd. 'We’ll smash you in three months', dywedodd rhai, a'u cymharu â therfysgwyr Mau Mau Kenya a wnaeth eraill.

Beth symbylodd y weithred o greu undeb annibynnol? Wel, y teimlad bod yr NFU bryd hynny yn anwybyddu anghenion Cymru yn eu penderfyniadau yn Llundain. Yn sir Gâr yn enwedig, y prif symbyliad oedd bwriad y Llywodraeth a’r Comisiwn Coedwigaeth i goedwigo yn orfodol ar 20,000 o erwau amaethyddol yn ardal Rhandirmwyn.

Ivor Davies ddaeth yn gadeirydd cyntaf ar yr undeb. Fy Wncwl Jac i, J.B. Evans, Ceidwadwr gyda llaw, oedd ysgrifennydd cyffredinol cyntaf yr undeb. Y Llafurwr, John Morris, ddaeth yn is-ysgrifennydd cyffredinol, a fe, fel Ysgrifennydd Gwladol yn yr 1970au, sicrhaodd gydnabyddiaeth ffurfiol i’r FUW yn nhrafodaethau llywodraethol o hynny ymlaen.

Am 70 mlynedd, felly, mae Undeb Amaethwyr Cymru wedi cynrychioli a brwydro dros ddyfodol amaethyddiaeth. Mae perchnogaeth amaethyddiaeth Cymru yn dal yn bennaf o fewn dwylo'r fferm deuluol, a hynny yn diogelu ein cymunedau ac amgylchedd gwledig ynghyd â gwytnwch ein cadwyn fwyd. Mae'r rhan fawr o’r diolch am hyn i weledigaeth y 12 ffermwr yna yn sir Gâr, union 70 mlynedd i heno, a greodd Undeb Amaethwyr Cymru. Mewn undeb, mae nerth.

Hoffwn dalu teyrnged i Fenter Iaith Caerffili, sy’n dathlu 25 mlynedd o ysbrydoli defnydd o’r Gymraeg y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth. Am chwarter canrif, o dan arweinyddiaeth ragorol ei phrif swyddog, Lowri Jones, maent wedi bod wrth galon y gwaith o gryfhau ein hiaith yn y sir drwy gynlluniau gofal plant, gweithgareddau gwyliau, a digwyddiadau cymunedol fel Ffiliffest. Mae eu hymroddiad yn dangos yr hyn sy’n bosibl pan fo cymunedau’n cydweithio, ac yn profi beth all ddigwydd pan gyfunir ysbrydoliaeth ag ymrwymiad.

Wrth inni edrych ymlaen at weld yr iaith yn parhau i dyfu, mae llwyddiannau fel hyn yn ein hatgoffa pa mor bell rydym wedi dod. Mae’r dyddiau pan oedd gelyniaeth agored gan awdurdodau tuag at hyrwyddo’r Gymraeg bellach yn y gorffennol. Nid oedd sefydlu ysgolion cyfrwng Cymraeg i ateb galw rhieni bob amser yn hawdd. Gall selogion Plaid Cymru fel Phil Bevan gofio’r frwydr i sicrhau lleoedd addysg Gymraeg i blant y sir.

Heddiw, mae addysg Gymraeg yn ffynnu, ac mae hynny’n galonogol iawn. Mae gennym bellach ffordd i fynd i gyrraedd y nod o filiwn o siaradwyr, ond gyda sefydliadau brwdfrydig fel menter Caerffili ac ewyllys wleidyddol glir, mae’n darged cwbl gredadwy. Llongyfarchiadau mawr i fenter Caerffili. Mwynheais y parti yn y Coed Duon nos Iau ddiwethaf, ac edrychaf ymlaen at weld eu gwaith gwerthfawr yn parhau am flynyddoedd i ddod. Pen-blwydd hapus.

Mae Gwaelod-y-garth yn bentref tawel a lled wledig ar gyrion Caerdydd. Heddiw, mae'n anodd credu ei fod wedi bod yn bentref diwydiannol am ganrifoedd, hyd at ddechrau'r ugeinfed ganrif. Ddydd Gwener yma, bydd y trigolion yn cofnodi 150 o flynyddoedd ers trychineb glofa'r Llan lle collodd 16 o ddynion eu bywydau—yr unig drychineb fwyngloddio, hyd y gwn i, o fewn ffiniau cyfredol Caerdydd. Bydd y Cynghorydd Rhys Livesey yn darllen enwau'r 16, a bydd eitemau gan Ysgol Gynradd Gwaelod y Garth. Mae hyn yn addas iawn oherwydd buodd pedwar plentyn farw yn y trychineb, yr ifancaf yn 12 mlwydd oed. Mae'n bwysig hefyd cofio'r teuluoedd a gafodd eu taflu mas o'u cartrefi oherwydd eu bod nhw'n methu talu'r rhent bellach, wedi colli eu gŵyr a'u meibion.

Fe wnaeth y drychineb arwain at newid yn y gyfraith, a dwi'n siŵr bod hynny wedi sicrhau arbed cannoedd, os nad miloedd, o fywydau. Mae'n bosib byddai'r cyfan wedi mynd yn angof erbyn hyn oni bai am waith diwyd Norma Procter a gwirfoddolwyr brwdfrydig eraill a sicrhaodd fod yna gofeb barhaol yn nodi'r lofa a'r drychineb, a honno wedi ei dadorchuddio gan Rhodri Morgan yn ôl yn 2012.

Terfynaf gyda geiriau'r gofeb, geiriau sydd yn berthnasol nid yn unig i gofio'r Llan, ond i gofio pawb sy'n cael eu hecsbloetio hyd heddiw ledled y byd:

'Ânt â ni o'r crud a'n gweithio hyd angau.'

'Ânt â ni o'r crud a'n gweithio hyd angau.'

Diolch yn fawr.

Ddydd Iau diwethaf, yn ddim ond 14 oed, bu farw Kyle Sieniawski o Bontypridd, a hoffwn dalu teyrnged heddiw i fachgen annwyl a hyfryd a llawn ysbrydoliaeth a gafodd ei gymryd oddi arnom yn llawer rhy fuan.

Dechreuodd Kyle ddioddef gyda phroblemau niwrolegol am y tro cyntaf ym mis Mawrth 2024, ac ym mis Ionawr, cafodd ddiagnosis o glefyd niwronau motor. Credir mai ef yw'r person ieuengaf yn y DU erioed i gael diagnosis o'r clefyd creulon hwn, ac ers nos Galan y llynedd, bu'n byw mewn ystafell ysbyty yn Ysbyty Plant Arch Noa Cymru, gyda'i rieni, Mark a Melanie, a'i frawd Liam.

Cyn hyn, roedd Kyle yn iach, yn union fel unrhyw fachgen arall ei oedran, ac yn mwynhau chwarae gyda'i ffrindiau. Ei hoff hobi oedd taekwondo, ac roedd ganddo'r wên hyfrytaf a synnwyr digrifwch gwych. Er gwaethaf popeth a aeth drwyddo dros y flwyddyn ddiwethaf, roedd ei wên a'i hiwmor, yn ogystal â'i gariad at Connect 4, yn disgleirio drwodd yn yr holl ddiweddariadau a rannodd ei deulu trwy dudalen Facebook Kyle's MND Story.

Yn fwy na dim, ac er gwaethaf y gofal gwych a gafodd yn yr ysbyty, roedd Kyle eisiau dod adref. Gwnaeth ei deulu bopeth posib i geisio gwneud i hynny ddigwydd, a rhoi eu cartref ar y farchnad hyd yn oed am nad oedd yn addas ar gyfer addasiadau. Fodd bynnag, fel sy'n digwydd yn rhy aml gyda dioddefwyr clefyd niwronau motor, roedd cefnogaeth o'r fath yn llawer rhy araf, gyda'r teulu'n gorfod brwydro'n barhaus ar adeg pan ddylent fod wedi gallu canolbwyntio ar Kyle. Yn anffodus i Kyle a'i deulu, golygodd hynny na fu modd iddo gael ei ddymuniad. Mae'r teulu wedi addo parhau i ymgyrchu er cof am Kyle i sicrhau nad oes rhaid i unrhyw deulu fynd drwy'r hyn y bu'n rhaid iddynt hwy ei ddioddef, ac rwy'n eu cefnogi gant y cant.

Ond heddiw, rwy'n siŵr y gwnaiff holl Aelodau'r Senedd ymuno â mi i anfon ein cydymdeimlad dwysaf i Mark, Melanie, Liam a holl deulu a ffrindiau Kyle. Er bod ei fywyd yn llawer rhy fyr, fe ddisgleiriodd yn llachar a chafodd ei garu'n fawr. Ni chaiff ei anghofio gan neb a'i cyfarfu neu a gafodd eu cyffwrdd gan ei stori.

Diolch, bawb.

Eitem 5 yw dadl ar adroddiad Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, 'Hybu Cig Cymru'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Andrew R.T. Davies.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig yn fy enw i ar y papur trefn.

Mae ein cig coch yn gynnyrch y gallwn fod yn falch iawn ohono fel cenedl. Mae iddo enw da rhagorol yn fyd-eang ac mae'n cael ei fwynhau mewn barbeciws yn y Barri a gan bobl bwysig yn Dubai. Mae ein cig yn gig o ansawdd uchel, o anifeiliaid sydd wedi cael gofal da ac mae ei ôl troed carbon yn isel. Yn bersonol, buaswn yn dadlau bod hwn yn ddiwydiant lle mae cynnyrch o Gymru yn well na chynnyrch o'r un wlad arall. Fodd bynnag, mae ein ffermwyr a'n proseswyr yn wynebu nifer o heriau.

Bydd yr Aelodau'n ymwybodol fod chwyddiant bwyd a'r wasgfa costau byw yn gyffredinol yn gwneud cynnyrch o Gymru'n llai fforddiadwy, a bod cost ffermio wedi cynyddu'n ddramatig. Nid af drwy bob her sy'n wynebu ffermwyr, ond ar adegau fel hyn mae'n bwysig fod y Llywodraeth yn gwneud ei gorau glas i gefnogi'r diwydiant, ac mae hynny'n cynnwys sicrhau bod cyrff hyd braich yn perfformio hyd eithaf eu gallu. Yn anffodus, nid yw hynny'n wir yn achos HCC yn ddiweddar. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol o'r cythrwfl sydd wedi taro'r sefydliad yn ddiweddar a'r honiadau a wnaed yn y cyfryngau am y diwylliant yn HCC. Bydd y cythrwfl hwnnw wedi tarfu ar y staff yn HCC, gan eu hatal rhag cyflawni eu gorchwyl craidd.

Nid tribiwnlys cyflogaeth yw'r pwyllgor, ac nid bwriad yr adroddiad yw archwilio'r honiadau na'r materion sy'n codi. Yn hytrach, fe wnaethom benderfynu cynhyrchu adroddiad blaengar sy'n anelu at sicrhau bod camau'n cael eu cymryd i gael HCC yn ôl ar y trywydd iawn ac atal problemau tebyg rhag digwydd yn y dyfodol.

Yn ogystal â'r heriau y mae ffermwyr yn eu hwynebu gyda chyflwyno'r cynllun ffermio cynaliadwy a'r newidiadau i'r dreth etifeddiant, mae yna lawer o ansicrwydd ar gyfer y dyfodol. Fel y gwyddoch, Ddirprwy Lywydd, mae ffermio'n ddiwydiant sydd angen sicrwydd. Mae ffermio yn waith hirdymor—marathon, nid sbrint. O ganlyniad i'r heriau hyn a'r ansicrwydd i'n diwydiant cig, ni all sefyll yn llonydd fod yn opsiwn i HCC.

Roeddwn i'n gobeithio y byddai'r adroddiad hwn wedi helpu Llywodraeth Cymru a bwrdd HCC i adfywio'r sefydliad. Dyma'r amser perffaith i ailasesu gwaith HCC a'i ailarfogi er mwyn rhoi'r cyfle gorau i'r prif weithredwr newydd sicrhau y gall HCC chwarae ei rôl allweddol yn cefnogi ein diwydiant cig coch. Fodd bynnag, Ddirprwy Lywydd, a barnu yn ôl yr ymateb i'n hadroddiad, mae hwn yn gyfle yr ofnaf y bydd Llywodraeth bresennol Cymru yn ei golli.

Mae'r adroddiad yn gwneud naw argymhelliad. Mae'r argymhellion yn cynnwys edrych ar lywodraethiant HCC, a'i berchnogaeth o bosib, er mwyn cryfhau'r mesurau rheoli a rhoi dylanwad mwy uniongyrchol i dalwyr yr ardoll dros y sefydliad. Mae gan HCC dasg fawr, ac mae'n amlwg y bydd cyllid yn her iddo yn y dyfodol. Mae'r cyllid hwnnw'n gysylltiedig â niferoedd da byw—telir ardoll y pen ar anifeiliaid a brosesir. Gyda niferoedd da byw'n lleihau, mae hynny'n cyfyngu ar yr incwm y mae HCC yn ei gael. Hefyd, oherwydd ailddosbarthu TAW, nodwyd bod y gyllideb wedi cael ergyd o £0.5 miliwn oherwydd yr ailddosbarthiad hwnnw ac nad oedd modd i HCC ei adennill. O gofio bod cyfanswm cyllideb HCC tua £4.5 miliwn, mae honno'n ergyd sylweddol i'r incwm sydd ar gael i HCC ar gyfer hyrwyddo cig oen a chig eidion Cymru a chynhyrchion cig coch.

Credwn ei bod hi'n hanfodol felly fod perfformiad HCC yn cael ei fesur gan ddangosyddion perfformiad allweddol, a bod y data adrodd hwn ar gael i fesur y cynnydd y gall talwyr yr ardoll weld HCC yn ei wneud yn y dyfodol. Y rheswm pam ein bod yn canolbwyntio ar y llywodraethiant, ac wedi mynd mor bell ag awgrymu bod Llywodraeth Cymru yn ystyried dychwelyd HCC i dalwyr yr ardoll, yw ei bod yn amlwg fod y system lywodraethu honno wedi methu yn ddiweddar. Fe wnaeth gam â chwsmeriaid, sef talwyr yr ardoll, ac fe wnaeth gam â'r bobl sy'n gweithio yn HCC. Rydym yn gobeithio y bydd chwyddo llais talwyr yr ardoll ar lefelau uwch yn y sefydliad yn help i gynnal gonestrwydd a ffocws HCC.

Fel aelod o Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad. Hoffwn ddiolch i'r Cadeirydd, Andrew R.T. Davies, yn ogystal â'r clercod a phawb a gyfrannodd at yr adroddiad hwn, gan gynnwys y tystion.

Mae cig coch yn destun balchder i ffermwyr Cymru ac i Gymru gyfan. Mae'n cynnal ein heconomi wledig, yn cefnogi miloedd o deuluoedd ac yn ymgorffori egwyddorion cynaliadwyedd, y gallu i olrhain ac ansawdd eithriadol. Dylai Hybu Cig Cymru fod yn chwarae rhan allweddol yn hyrwyddo ein cynnyrch a chefnogi'r sector. Felly, pan gyflwynodd y pwyllgor gyfres o argymhellion gyda'r bwriad o gryfhau HCC a rhoi mwy o hyder i dalwyr yr ardoll yn y ffordd y caiff eu harian ei ddefnyddio, roedd yn siomedig gweld nifer o'r argymhellion hynny'n cael eu gwrthod gan y Llywodraeth.

Os caf droi yn gyntaf at argymhelliad 1, ein galwad am adolygiad o drefniadau llywodraethu HCC gyda'r bwriad o wella cynrychiolaeth talwyr yr ardoll a chynyddu cyfranogiad ehangach y diwydiant, fe wrthodwyd hyn gan y Llywodraeth, a ddadleuai fod y bwrdd presennol eisoes yn cynnwys talwyr yr ardoll a bod y penodiadau cyhoeddus yn cyfrannu sgiliau pwysig. Ond holl bwrpas ein hargymhelliad oedd cydnabod yr hyn a glywsom yn glir yn ystod yr ymchwiliad: mae talwyr yr ardoll eisiau ac yn haeddu perchnogaeth gryfach ar y corff a ariennir gan eu cyfraniadau gwerthfawr nhw.

Fe wnaeth NFU Cymru bwynt pwysig yn eu tystiolaeth: er bod penodiadau'r Llywodraeth yn cynnig ehangder, rhaid i'r broses ei hun sicrhau bod cynhyrchwyr a phroseswyr yn cael mwy na'u cynrychioli'n unig; dylai fod rôl uniongyrchol a pharhaol iddynt ym mhenodiadau'r bwrdd. Nid yw'r syniad o undebau ffermio a chymdeithasau proseswyr yn cael seddi dynodedig yn un radical; mae'n ffordd ymarferol o sicrhau atebolrwydd i'r diwydiant. Mae gwrthod y syniad hwn yn llwyr yn teimlo fel cyfle a gollwyd, fel y nododd y Cadeirydd. Buaswn yn mynd gam ymhellach yn bersonol, a dweud y dylai Llywodraeth Cymru ddychwelyd perchnogaeth lawn ar HCC i dalwyr yr ardoll a'r diwydiant.

Gan droi at argymhellion 2 a 3 ar gynaliadwyedd ariannol HCC, derbyniwyd y rhain mewn egwyddor, ond nid yw derbyn mewn egwyddor yn talu am ymgyrchoedd marchnata neu ddatblygiadau sector. Cawsom ein hatgoffa gan NFU Cymru mai'r rhesymeg wreiddiol dros roi HCC ym meddiant Gweinidogion Cymru oedd er mwyn i'r Llywodraeth allu buddsoddi yn ei waith. Mae'r buddsoddiad hwnnw bellach wedi diflannu.

Yn y cyfamser, yn Iwerddon, mae'r Llywodraeth yn rhoi cyllid sylweddol i gyrff fel Bord Bia. Mae ffermwyr Iwerddon yn elwa o fodel lle nad yw cyllid yr ardoll ond yn 5 y cant o'r incwm, gyda'r Llywodraeth yn camu ymlaen i gefnogi marchnata a hyrwyddo. Os nad yw Cymru'n dangos yr un lefel o uchelgais, rydym mewn perygl o syrthio ar ei hôl hi mewn marchnadoedd domestig a thramor. Os nad yw'r Llywodraeth yn credu ei bod yn briodol darparu cefnogaeth o'r fath, rydym yn dychwelyd at fy mhwynt cynharach a'r cwestiwn dilys: beth yw'r cyfiawnhad parhaus dros i HCC fod ym meddiant Gweinidogion Cymru?

Fel yr Aelod a amlygodd nifer o'r gofidiau ynglŷn â diwylliant mewnol Hybu Cig Cymru bron i ddwy flynedd yn ôl nawr, ac fel rhywun a alwodd ar y pwyllgor economi i gynnal ymchwiliad i mewn i'r corff, dwi eisiau diolch i'r Cadeirydd a'r pwyllgor am eu gwaith ac am yr adroddiad sydd o'n blaenau ni heddiw.

Ar yr adeg honno, mi oedd yna alwadau i ddiddymu Hybu Cig Cymru a chreu corff newydd. Dwi ddim o reidrwydd yn cytuno â hynny; yr hyn dwi eisiau ei weld yw bod Hybu Cig Cymru yn cyflawni ei lawn botensial ac yn bencampwr effeithiol i sector cig coch Cymru, yn delifro ar ei ddyletswyddau a'i gylch gorchwyl hyd eithaf ei allu. Ond mae hynny yn golygu symud ymlaen o'r trafferthion blaenorol, edrych o'r newydd ar y trefniadau llywodraethiant a sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn rhoi y gefnogaeth sydd ei hangen ar y sector a Hybu Cig Cymru iddyn nhw fedru gwneud yr hyn y mae gofyn iddyn nhw ei gyflawni. Dwi yn croesawu argymhellion y pwyllgor fel lle da i gychwyn gyda hynny.

Dwi ddim eisiau defnyddio'r ddadl yma i ail-fyw trafferthion y gorffennol. A thrwy ddweud hynny, dwi ddim, gyda llaw, yn awgrymu nad oes yna ragor o waith i'w wneud pan fo'n dod i'r diwylliant corfforaethol. Ond gyda phrif weithredwr newydd wrth y llyw, mae yna gyfle, dwi'n meddwl, nawr i adfer ac i ailadeiladu hyder yn y corff fel endid, ond hefyd, yn bwysicach, yng ngallu'r corff i ddelifro dros y talwyr lefi a'r sector cig coch ehangach. Mae'r Llywodraeth, fel ŷn ni wedi clywed, wedi gwrthod yr argymhelliad i adolygu llywodraethiant Hybu Cig Cymru, ond mae'n rhaid i fi ddweud, gyda'r holl broblemau sydd wedi cael eu hwynebu dros y ddwy neu dair blynedd diwethaf, sut arall y gall Llywodraeth Cymru roi sicrwydd i'w hun bod y trefniadau presennol yn addas i bwrpas?

Byddwn i yn ategu yr angen ŷn ni wedi'i glywed i sicrhau bod llais y talwyr lefi yn cael ei gynrychioli yn llawn. Dwi hefyd yn cydnabod bod angen ar fwrdd ystod eang o sgiliau ac arbenigeddau. Efallai fy mod i'n mynd i wrth-ddweud fy hun fan hyn tamaid bach, ond i gorff sy'n cyflogi prin 30 o staff, mae ganddyn nhw fwrdd o dua 12, felly oes yna gwestiwn ynglŷn â gormod o aelodau, efallai? Dwi ddim yn gwybod. Ond mi fyddai proses o adolygu, neu gymryd cam objective yn ôl ac edrych ar y trefniadau hynny, dwi'n meddwl, o fantais. Oherwydd os ŷn ni eisiau creu corff deinamig, hyblyg, sy'n gallu ymateb a gweithredu yn sydyn pan fod angen, yna mae angen i hynny gael ei adlewyrchu yn y strwythurau llywodraethiant. Mae'n gwestiwn i'w ofyn ac yn rhywbeth efallai y byddai adolygiad yn gallu ei ystyried.

Dwi'n cefnogi beth mae'r pwyllgor yn ei ddweud am yr adnoddau sydd ar gael i Hybu Cig Cymru gyflawni ei gylch gorchwyl yn effeithiol. Dyw incwm y lefi ar ei ben ei hun ddim yn mynd i fod yn ddigon i gyflawni'r hyn ŷn ni i gyd eisiau ei weld yn digwydd. Dwi'n ddigon hirben i wybod hefyd nad oes gan y Llywodraeth ddim arian sylweddol i daflu i gyfeiriad Hybu Cig Cymru. Felly, y cwestiwn wedyn yw: sut mae modd 'leverage-io' adnoddau ychwanegol er mwyn gallu ychwanegu gwerth i'r pres sy'n dod o gyfeiriad y lefi a'r Llywodraeth? Ac mae angen troi pob carreg, oddi mewn i'r Llywodraeth, oes, ond mae yna grantiau allanol, fel mae'r adroddiad yn sôn amdano fe. Mae cynhyrchu incwm o'u gwasanaethau eu hunain yn opsiwn, ac mae cydweithio gyda chyrff eraill hefyd yn bwysig er mwyn rhannu adnoddau, ond hefyd rhannu costau, lle mae hynny yn bosib, a sicrhau'r gwerth gorau posib i bob punt. A gobeithio, pan welwn ni strategaeth neu weledigaeth Hybu Cig Cymru hyd at 2030, efallai y bydd yna elfennau o hynny yn cael eu hamlygu yn fanna.

A galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig, Huw Irranca-Davies.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, a diolch hefyd am roi cyfle imi ymateb a thynnu sylw at y gwaith pwysig mae Hybu Cig Cymru yn ei gyflawni.

A diolch i'r Cadeirydd ac aelodau'r pwyllgor, a chyn-aelodau yn wir, am eu cyfraniadau heddiw hefyd.

Yn gyntaf oll, gadewch imi ddatgan, ar y cychwyn, fy ymrwymiad i a Llywodraeth Cymru i ddyfodol bywiog a chynaliadwy i amaethyddiaeth Cymru, gyda'r cynllun ffermio cynaliadwy wrth wraidd y weledigaeth hon. A thrwy hyrwyddo cynhyrchu da byw cynaliadwy, ein nod yw meithrin arferion gorau gwydn a hyfywedd hirdymor ar draws y sector. Ac mae Hybu Cig Cymru yn chwarae rhan hanfodol yn hyn o beth, yn cyflawni'r uchelgeisiau hyn, gan weithio mewn partneriaeth â'r Llywodraeth, a gyda'r diwydiant, i hyrwyddo arloesedd, i gefnogi amcanion strategol y sector ac i sicrhau bod ffermio Cymru’n parhau i ffynnu am genedlaethau i ddod.

Felly, diolch i'r Cadeirydd a'r pwyllgor am eu hymchwiliad trylwyr a diwyd i Hybu Cig Cymru ac am yr argymhellion. Hoffwn achub ar y cyfle hwn hefyd i ddiolch i'r rhai a roddodd eu hamser i roi tystiolaeth i'r pwyllgor ei hasesu.

Felly, gadewch imi droi'n uniongyrchol at fanylion yr adroddiad, a thrwy wneud hynny, byddaf yn ymateb i rai o'r materion a godwyd yn y ddadl heddiw hefyd. Rwy'n cydnabod, yn gyntaf oll, fod argymhellion y pwyllgor yn cael eu gwneud gyda'r bwriad clir o gefnogi prif weithredwr newydd HCC a helpu'r sefydliad i symud yn ei flaen. Mae Llywodraeth Cymru’n rhannu ymrwymiad y pwyllgor i sicrhau bod HCC yn cael ei lywodraethu'n dda, ei fod yn atebol a'i fod yn gallu cyflawni ar gyfer talwyr yr ardoll a'r diwydiant ehangach. Ac i'r perwyl hwnnw, rwyf wedi derbyn llawer o'r argymhellion a wnaed, fel y nododd y Cadeirydd. Ond ystyriwyd pob argymhelliad yn ofalus iawn yng nghyd-destun llywodraethiant presennol HCC, sgiliau a phrofiad ei fwrdd a'r angen am sefydlogrwydd wrth i'r prif weithredwr newydd gyflwyno newidiadau a datblygu'r weledigaeth bwysig ar gyfer 2026 i 2030.

Felly, yn gyntaf oll, gadewch imi sôn am y tri argymhelliad nad ydym wedi gallu cytuno arnynt. Ar argymhelliad 1 ar fater llywodraethiant, mae bwrdd cyfredol HCC, fel y nodwyd gennym yn ein hymateb, eisoes yn cynnwys mwyafrif sy'n dalwyr yr ardoll ac ystod eang o arbenigeddau, yn cynnwys marchnata, cyllid, iechyd anifeiliaid a chynaliadwyedd. A chredwn fel Llywodraeth fod hyn yn darparu sylfaen gref ar gyfer goruchwyliaeth gadarn a chyflawni effeithiol. Nawr, yn dilyn dadansoddiad o fylchau sgiliau ar y bwrdd, byddaf yn dechrau ymgyrch cyn bo hir i recriwtio aelodau newydd i'r bwrdd, ac wrth gwrs, byddaf yn ystyried argymhellion y pwyllgor yn rhan o'r broses recriwtio honno.

Mae adolygiad llawn o lywodraethiant, fel yr argymhellwyd gan y pwyllgor, yn ymrwymiad sylweddol, a chredwn mai Llywodraeth nesaf Cymru fydd yn y sefyllfa orau i ystyried hynny, pan fydd gweledigaeth newydd HCC ar waith, a phan fydd y prif weithredwr wedi cael digon o amser i ymgorffori'r diwygiadau angenrheidiol.

Diolch yn fawr. Diolch i chi am ildio; rwy'n ymwybodol efallai eich bod yn dirwyn i ben. O ystyried bod yr adroddiad hwn yn dilyn heriau cyhoeddus iawn y mae HCC a rhai o'i staff wedi'u hwynebu—codais y pwynt yn fy nghyfraniad nad oes ymddiheuriad cyhoeddus wedi'i wneud—a ydych chi'n mynd i achub ar y cyfle i ymddiheuro'n gyhoeddus ar ran y Llywodraeth, gan mai'r Llywodraeth sy'n berchen ar HCC, i'r aelodau staff a deimlai nad oedd ganddynt unrhyw ddewis arall heblaw gadael HCC oherwydd y problemau hynny?

Sam, fe fyddwch yn ymwybodol o ddadleuon blaenorol a gawsom ar y mater hwn, er nad yw Llywodraeth Cymru’n ymwneud yn uniongyrchol â'r rheoli mewnol na rheoli adnoddau dynol, ein bod wedi dweud yn glir iawn wrth HCC fod angen iddynt gael yr arferion gorau ar waith a gwella eu gweithdrefnau llywodraethiant mewnol, yn enwedig gydag adnoddau dynol hefyd, yn y dyfodol. Dros y 15 mis neu fwy y bûm yn y swydd, gwelais ganlyniadau'r mesurau a roddwyd ar waith ganddynt. Rydym wedi eu trafod o'r blaen ar y llawr yma. Mae'n bwysig iawn fod HCC, wrth symud ymlaen, yn gweithio gyda holl aelodau ei fwrdd, ei dîm mewnol, i sicrhau bod y sefydliad yn perfformio i dalwyr yr ardoll, a hefyd yn gwneud hynny'n unol â'r arferion gorau o ran llywodraethiant a llywodraethiant mewnol ac adnoddau dynol hefyd. Ddirprwy Lywydd, rydym hefyd wedi gweld cynnydd cadarnhaol o ran ymgysylltiad â rhanddeiliaid a HCC yn mynd ati'n weithredol i geisio barn o bob rhan o'r diwydiant wrth iddo ddatblygu ei weledigaeth newydd. Bydd y gwaith hwn yn hanfodol wrth siapio dyfodol y sector a sicrhau, yn wir, fod pob llais yn cael ei glywed.

I gloi, hoffwn ddiolch eto i'r Cadeirydd ac i'r pwyllgor am eu her adeiladol a'u craffu parhaus. Er efallai nad ydym yn cytuno ar bob argymhelliad, ein nod cyffredin yw dyfodol bywiog, cynaliadwy a llwyddiannus i amaethyddiaeth Cymru a'r sector cig coch. Edrychaf ymlaen at barhau i drafod a chydweithio wrth inni weithio gyda'n gilydd i gyflawni'r nod hwnnw. Diolch.

Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i ymateb i'r ddadl—Andrew R.T. Davies.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch i'r ddau Aelod a gyfrannodd yn y ddadl hon. Credaf mai dyna'r nifer isaf a welais erioed yn cyfrannu at ddadl pwyllgor, sy'n drueni mawr o ystyried y trallod a achoswyd i bobl sydd wedi gweithio yn HCC dros nifer o flynyddoedd, a ddisgrifiwyd gan Llyr ac sydd wedi cael sylw gan y cyfryngau. Rhaid imi ddweud fy mod yn synnu bod cyn lleied o ddiddordeb wedi'i fynegi yn y Siambr hon ynghylch yr adroddiad, o ystyried trafferthion a sefyllfaoedd personol pobl yn HCC. Ond diolch i'r ddau Aelod a gyfrannodd yn y ddadl heddiw. Roedd eu cyfraniadau'n ddeallus ac yn wybodus, fel y byddech yn ei ddisgwyl gan ddau Aelod sy'n ymwybodol iawn o'r problemau yn y sefydliad hwn sy'n eiddo i'r Llywodraeth.

Tynnodd Sam Kurtz sylw at y broblem gyda safbwyntiau talwyr yr ardoll yn cael eu hystyried a'u derbyn yn llawn. Dyna pam y dylai Llywodraeth Cymru ystyried rhoi HCC dan berchnogaeth y diwydiant yn gyfan gwbl, fel y nodwyd yn yr adroddiad. Dywedodd y Gweinidog, yn ei ateb, fod anghysondeb yn y farn honno, gan fod lleisiau'n galw am i arian Llywodraeth Cymru fynd i'r sefydliad cyn dweud wedyn y dylid ei werthu. Nid oes unrhyw anghysondeb yn hynny o gwbl. Daw sefydliadau at Lywodraeth Cymru am gymorth, o bob cefndir, sefydliadau nad ydynt yn eiddo i Lywodraeth Cymru, ac mae Llywodraeth Cymru’n penderfynu, ar sail teilyngdod, a yw'n dymuno rhoi arian trethdalwyr i hyrwyddo'r gwahanol lwybrau y gallai'r sefydliad hwnnw fod yn eu hyrwyddo. Felly, pan fyddwch chi'n ystyried y problemau a fu yn HCC, gallai'r Gweinidog a'i swyddogion o leiaf fod wedi cydnabod bod hyn yn rhywbeth y dylid bod wedi'i ystyried, a derbyn yr argymhelliad er mwyn gallu ei ddatblygu.

Dyna pam y tynnais sylw yn fy sylwadau wrth agor y ddadl hon at sut y mae etholiad ar y ffordd. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd pwy bynnag sy'n ffurfio Llywodraeth ar ôl mis Mai yn edrych ar hyn fel mater difrifol, fel ffordd o gryfhau HCC, ac yn edrych ar sut y gallwn greu corff hyrwyddo cig sy'n addas i’r diben ac sy'n barod i ysgwyddo'r heriau mewn byd heriol o ofod manwerthu sydd bob amser yn chwilio am gynnyrch newydd a defnyddwyr â chwaeth ddetholgar a all benderfynu yn y pen draw ble maent am wario eu harian.

Yn ei ymateb, gwrthododd Ysgrifennydd y Cabinet yr argymhelliad hwnnw a dweud nad oedd yn werth ei ystyried. Pwysleisiodd y pwynt am y ddogfen y weledigaeth ar gyfer 2026-30 a rhoi llawer o bwyslais ar hynny, fel y gwnaeth Llyr, a dynnodd sylw at y ddogfen benodol y mae HCC yn gweithio arni ar hyn o bryd. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y ddogfen honno'n llwyddo i wella gweithgarwch hyrwyddo'r sefydliad, i sicrhau, yn hytrach na bod ei gronfeydd yn cael eu dihysbyddu ar ôl talu cyfreithwyr a chynghorwyr adnoddau dynol drud, y gallwn gael incwm ardoll y tu ôl i ddogfen weledigaeth a fydd yn y pen draw yn sicrhau mwy o lwyddiant a gwell treiddiad i'r farchnad i'r sector cig coch.

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 6 heddiw yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, 'Cyd-dynnu, nid tynnu’n groes: Rhaid i Gymru weithredu'. A galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Jenny Rathbone.

Argyfwng ymddiriedaeth mewn sefydliadau, anghydraddoldeb sy'n dyfnhau, epidemig o newyddion ffug—dyma rai o'r tueddiadau dychrynllyd sy'n cyfrannu at ddirywiad mewn cydlyniant cymdeithasol a restrir gennym yn ein hadroddiad. Mae gormod o bobl yn teimlo nad ydynt yn cael eu gweld, eu gwerthfawrogi na'u clywed, ac mae hyn yn ychwanegu at flwch tân o anfodlonrwydd, sy'n llythrennol yn bygwth ein democratiaeth. Hoffwn dalu teyrnged i bawb a gymerodd ran yn ein hymchwiliad, ac fe wnawn ymdrechu i adlewyrchu eu cyfraniad gwerthfawr.

Yn gyntaf oll, nid slogan yw cydlyniant cymdeithasol, ond mesur diogelu. Yr hyder tawel, beunyddiol nad yw eich cymydog yn ddieithryn, fod pob un ohonom yn perthyn i ble rydym yn ei alw'n gartref ac nad risg yw ein gwahaniaethau, ond adnodd. Mae'n wir, mae democratiaeth weithiau'n flêr, ond serch hynny, mae'n hanfodol. Y dewis arall yw bygythiadau a gorfodaeth. Caiff ei adeiladu yn ein cymunedau, y mannau a rannwn, un sgwrs ar y tro fel arfer. Mae gan Gymru sylfeini cynefin a chroeso y mae angen inni bwyso arnynt yn yr amseroedd heriol hyn. Mae'r sylfeini hyn o dan bwysau digynsail, o ganlyniad i anghydraddoldebau cynyddol, yn ogystal â grymoedd tramor yn taflu arian at dwyllwybodaeth wedi'i chynllunio'n fwriadol i greu anghydfod a dicter.

Treuliodd y Fonesig Sara Khan dair blynedd yn edrych ar y bygythiadau i gydlyniant cymdeithasol a chyflwr gwydnwch democrataidd, a chanfu fod lefelau ymgysylltiad sifil yn gostwng a lefelau dadrithiad ynghylch democratiaeth yn codi. Ac mae'n drist nodi mai ychydig iawn o weithredu a ddeilliodd o'i hadroddiad i'r Llywodraeth ar y pryd ym mis Mawrth 2024. Yn ein byd sydd o dan warchae gan yr hyn y mae'r Fonesig Sarah Khan yn ei alw'n 'aflonyddwch sy'n cyfyngu ar ryddid', mae angen dewrder ac arweinyddiaeth i ddewis cydweithredu yn hytrach na gwrthdaro.

Neges ganolog ein hadroddiad yw ei bod yn ddyletswydd arnom i beidio â chilio rhag yr heriau, fel y mae rhai pobl yn y Siambr wedi'i wneud yn ôl pob golwg, ond mae gwir angen inni redeg tuag atynt er mwyn mynd i'r afael â nhw. Fel gwleidyddion, rhaid inni wneud mwy i dawelu'r goelcerth o anfodlonrwydd ac ymladd yn erbyn yr ymdrechion i fegino fflamau ymraniad. Rhaid dod o hyd i atebion o'r gwaelod i fyny, nid gan ryw Lywodraeth bell yn rhagnodi Balchder Bro neu Gynllun Cymdogaethau heb adnabod na gwybod pwy sy'n cynnal yr asedau cymunedol neu arweinyddiaeth neu flaenoriaethau'r bobl sy'n byw yno.

Gwelsom lawer o enghreifftiau rhagorol o gymunedau gwydn yn ein hymweliadau â Pharc Caia yn Wrecsam, Cae Fardre ym Mhentre’r Eglwys, Rhondda Cynon Taf, a Gerddi’r Rheilffordd yn y Sblot, a ddangosodd i ni pa mor bwysig yw hi i bobl ddod ynghyd a diogelu'r lleoedd lle gall pobl gyfarfod, rhannu eu pryderon a threfnu. Roedd y dystiolaeth a gawsom gan yr Ymddiriedolaeth Adeiladu Cymunedau yn ddiamod: y cymunedau lleiaf gwydn yw’r rhai sydd ag amddifadedd uchel a fawr ddim asedau cymunedol.

Er bod Llywodraeth Cymru wedi croesawu pob un o'n pedwar argymhelliad at ei gilydd, mae eu hymateb i'r angen i unioni'r diffyg hawliau statudol i gymunedau yng Nghymru brynu tir neu asedau, fel yn yr Alban, a'r hawl i wneud cais neu herio, fel yn Lloegr, yn siomedig. Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth y DU yn ymgynghori ar hawl y gymuned i brynu, ac mae angen inni sicrhau bod yr hawl hon gan Gymru hefyd. Rydym yn siomedig fod yr ymateb cyfunol gan Lywodraeth Cymru, nid gan yr Ysgrifennydd Cabinet unigol, mor betrusgar ac araf.

Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol am eu hadroddiad ac i'r holl dystion a roddodd dystiolaeth, a hefyd i'r Fonesig Sara Khan am ei mewnwelediad amhrisiadwy i'r rhesymau dros y cynnydd mewn safbwyntiau eithafol ar draws y sbectrwm gwleidyddol.

Mae adroddiad y pwyllgor yn nodi'n glir iawn fod cydlyniant cymdeithasol yng Nghymru dan fygythiad, ac mae'n nodi rhai o'r camau sydd angen eu cymryd, gan gynnwys, mewn llawer o achosion, adeiladu ar rywfaint o'r gwaith cadarnhaol sydd eisoes yn mynd rhagddo i gryfhau cydlyniant ein cymunedau.

Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at fentrau cymunedol y mae Cadeirydd y pwyllgor wedi cyfeirio atynt y prynhawn yma, a hoffwn dynnu sylw at un enghraifft gadarnhaol yn fy etholaeth i, sef y fenter 'Cysylltu'r Gymuned' a drefnwyd gan y Cynghorydd Randell Izaiah Thomas-Turner a'r Cynghorydd Dani Thomas-Turner. Cefnogir y prosiect gan sawl sefydliad lleol ac mae'n gwahodd trigolion i gael prydau poeth am ddim a chymryd rhan mewn gweithgareddau am ddim yn Hwlffordd. Mae'n lle cynhwysol i fusnesau ac elusennau lleol ymgysylltu â thrigolion ac adeiladu pontydd yn y gymuned. A dyna'r math o weithgarwch y dylai Llywodraeth Cymru fod yn ei gefnogi ar lawr gwlad yn ein cymunedau, gan adeiladu pontydd a rhwydweithiau ar draws ein cymunedau mewn mannau lle mae pawb yn cael eu gwerthfawrogi, eu croesawu a'u cynnwys.

Nawr, argymhelliad cyntaf y pwyllgor yw i Lywodraeth Cymru sefydlu grŵp arbenigol ar gydlyniant cymdeithasol i lunio set o gamau gweithredu tymor byr, canolig a hir i ddiogelu ac ehangu cydlyniant cymdeithasol. Rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud mwy wrthym am gynnydd y gwaith hwnnw a'r gwaith sy'n cael ei wneud gan y grŵp arbenigol hwnnw yn ei hymateb i'r ddadl.

Nawr, mae'r adroddiad yn tynnu sylw at rai meysydd lle gellir gwneud gwaith mewn perthynas â'r rhaglen cydlyniant cymunedol, fel mynd i'r afael â'r anghysondeb ar draws wyth rhanbarth cydlyniant Cymru. Oherwydd mewn rhai ardaloedd, mae arweinwyr cydlyniant rhanbarthol yn rhagweithiol iawn, ac mewn rhanbarthau eraill, maent yn llai felly.

Mae'r adroddiad hefyd yn tynnu sylw at ddiffyg amcanion clir, tryloywder a gwybodaeth am y rhaglen cydlyniant cymunedol, gan gynnwys sut y mae'r rhaglen yn cael ei monitro. Ac felly, efallai y gall Ysgrifennydd y Cabinet achub ar y cyfle i ddweud wrthym sut y cafodd y rhaglen hon ei monitro ers ei sefydlu yn ôl yn 2009, a gweld a fyddai o fudd i'r grŵp arbenigol adolygu'r rhaglen yn rhan o'i waith.

Nawr, mae trydydd argymhelliad y pwyllgor yn galw ar Lywodraeth Cymru i fabwysiadu rôl arweiniol ar gyfer ymdrin â chamwybodaeth a thwyllwybodaeth. Pwysleisiodd y Fonesig Sara Khan y gostyngiad yn y lefelau o gydlyniant cymdeithasol, ynghyd â'r gostyngiad yn y lefelau o ymgysylltiad dinesig, a rhybuddion clir am lefelau cynyddol o ddadrithiad â democratiaeth a diffyg ymddiriedaeth yn ein sefydliadau democrataidd.

Mae'r adroddiad hwn yn hynod bwysig, dwi'n meddwl, achos ei fod e'n ymwneud â'r hyn sy'n greiddiol i ddyfodol ein cymdeithas, ac yn gofyn sut rŷn ni'n cyd-greu Cymru'r dyfodol fel ein bod ni'n medru cyd-fyw yn y Gymru honno.

Deilliodd yr ymchwiliad mewn rhan yn sgil yr aflonyddwch cymdeithasol difrifol a welwyd yn Lloegr yn ystod haf 2024, yn dilyn llofruddiaethau ofnadwy tair merch fach yn Southport. Ac er na brofodd Cymru yr un fath o derfysgoedd bryd hynny, roedd yna enghreifftiau o aflonyddwch cymdeithasol yn Abertawe a Chaerdydd yr haf blaenorol, ac wrth i'n hymchwiliad dynnu tua'i derfyn, fe welodd Cymru brawf pellach o raniadau cymdeithasol wrth i brotestiadau a defnydd o'n baner genedlaethol greu tensiynau pryderus ar hyd a lled y wlad. Y cyfan yn dangos nad yw Cymru wedi ei heithrio rhag bygythiad ac effeithiau andwyol diffyg cydlyniant cymdeithasol.

Mae'r adroddiad yn cyflwyno tystiolaeth glir o'r heriau sydd yn ein hwynebu yn hyn o beth, ac yn galw am ymateb pendant a brys gan y Llywodraeth er mwyn atal dirywiad pellach i'r gwead cymdeithasol sy'n cynnal lles ein cymdeithas, gan fygwth diogelwch dinasyddion, yn enwedig rhai grwpiau penodol fel lleiafrifoedd ethnig, ffoaduriaid a cheiswyr lloches, ac unigolion LHDTC+ ac iechyd ein democratiaeth.

Rwy'n falch bod y Llywodraeth wedi derbyn pob un o argymhellion y pwyllgor ac wedi gweithredu ar frys, yn unol â'n hargymhelliad cyntaf, i sefydlu grŵp arbenigol i arwain y gwaith o geisio ffyrdd o ddod â'n cymunedau at ei gilydd yn wyneb y rhaniadau cynyddol yma. Ond hoffwn ofyn ar hynny: pryd gallwn ddisgwyl i'r grŵp yma adrodd, a phryd y gwelwn ni weithredu ar ei argymhellion? Fe wnaethon ni argymell bod y Llywodraeth yn adlewyrchu'r dull ymateb a gafwyd i'r argyfwng costau byw, ac y dylai gyflwyno adroddiad cyn diwedd y flwyddyn, gyda set o gamau gweithredu i'w cyflawni ar unwaith, yn y tymor canolig, ac yn y tymor hir, sef yr hyn a wnaeth y panel costau byw a sefydlwyd. Felly, beth yw'r rheswm dros beidio dilyn yr un trywydd?

Yn yr un modd, rwyf braidd yn siomedig gyda'r diffyg ymdeimlad o frys yn yr ymateb i argymhelliad 2, sef cymryd camau i amddiffyn mannau cymunedol. Rhoddwyd, fel ymateb, ymrwymiad i archwilio hawl y gymuned i brynu. Mae Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, y Sefydliad Materion Cymreig, yr Ymddiriedolaeth Adeiladu Cymunedau ac eraill yn pryderu am effaith y gostyngiad yn nifer y mannau cyhoeddus sydd ar gael ar gydlyniant cymdeithasol, ac maen nhw'n cefnogi cyflwyno hawl y gymuned i brynu, fel sydd yn bodoli, mewn gwahanol ffyrdd, yn Lloegr a'r Alban. Mae'r rhesymeg yn glir, mae yna fodelau amlwg i'w mabwysiadu, felly pam nad oes gweithredu wedi bod ar hyn, a beth yw'r rhesymeg dros fwy o oedi?

Diolch. Rwy'n falch iawn o siarad am yr adroddiad pwysig hwn, ac rwyf hefyd eisiau dweud fy mod mor falch fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cytuno ar unwaith i sefydlu'r grŵp arbenigol ar gydlyniant cymdeithasol. Rwy'n gwybod bod llawer o waith eisoes wedi'i wneud yng Nghymru ar gydlyniant cymunedol, ac rwy'n cymeradwyo'r rhaglen cydlyniant cymunedol sy'n gweithredu ar draws pob un o'r 22 awdurdod lleol. Ar rôl cydgysylltwyr cymunedol, y cyfeiriwyd ati eisoes gan y Cadeirydd, rwy'n credu eu bod yn eithaf unigryw yn y DU, ac rwy'n falch iawn fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi ymrwymo i gynnal y cyllid ar gyfer y rhaglen gydlyniant. Ond rwy'n credu y bydd sefydlu'r grŵp hwn yn rhoi cyfeiriad cenedlaethol i'r gwaith, ac rwy'n falch iawn ynghylch y dewis o gadeirydd, fod Gaynor Legall wedi'i phenodi'n gadeirydd y grŵp, oherwydd rwy'n credu ein bod i gyd yn gwybod am ei gwaith gwych.

Fe gyfeiriaf weddill fy sylwadau at gasgliad 3, sy'n tynnu sylw at y diffyg ymddiriedaeth mewn democratiaeth. Mae'n ymwneud yn benodol â'r lleihad yn yr ymddiriedaeth mewn sefydliadau a gwleidyddion, ac yn galw ar Lywodraeth Cymru i flaenoriaethu ei gwaith i gynnwys dinasyddion wrth wneud penderfyniadau drwy ddulliau democrataidd cydgynghorol. Wrth gwrs, mae yna gymaint o ffyrdd o ddefnyddio pobl, fel cynulliadau dinasyddion, refferenda, pleidleisio, grwpiau ffocws. Rwy'n credu ein bod wedi defnyddio'r rheini o bryd i'w gilydd, ond rwy'n credu bod angen ymdrech fawr i greu cymaint o ffyrdd â phosib o gynnwys pobl yn y broses o wneud penderfyniadau ac i roi cyfle iddynt deimlo eu bod yn rhan o'r broses o wneud penderfyniadau. Mae ein hadroddiad yn pwysleisio pwysigrwydd cyfranogiad y cyhoedd a'u rhan yn y broses o wneud penderfyniadau, oherwydd rwy'n credu ei bod yn hollol hanfodol mewn democratiaeth effeithiol fod pobl yn teimlo bod ganddynt gyfran yn yr hyn sy'n digwydd a'u bod yn teimlo y gallant ddylanwadu ar ddigwyddiadau. Ac rwy'n credu bod llawer o bobl yn teimlo nad oes ganddynt unrhyw bŵer ac nad oes ganddynt lais.

Felly, rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod ni'n addysgu ac yn annog, pobl ifanc yn enwedig, i fod yn rhan o benderfyniadau. Ac mae'n wych fod y Senedd wedi ymestyn yr hawl i bleidleisio yn etholiadau'r Senedd ac etholiadau llywodraeth leol i bobl ifanc 16 a 17 oed, a bod Llywodraeth y DU yn mynd i'w ymestyn fel y gall pobl ifanc 16 ac 17 oed bleidleisio yn etholiadau seneddol y DU yn y dyfodol. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn gwneud pob ymdrech i sicrhau bod plant yn cael addysg wleidyddol yn yr ysgol, ac wrth gwrs mae'r cwricwlwm newydd yn annog hynny i ddigwydd. Fel llawer o Aelodau eraill, bûm allan yn siarad â llawer o ysgolion cynradd ac uwchradd am yr hyn y gallwch ei gyflawni mewn gwleidyddiaeth, a pha mor bwysig yw dweud eich barn, ac rwy'n credu mai dyna sydd angen i ni ei gyfleu i bobl, ac i blant yn arbennig, y gallwn newid pethau.

Rwy'n ddiolchgar i chi am dderbyn yr ymyriad. Rwy'n falch iawn o glywed eich myfyrdodau ar ymgysylltiad cymunedau ffydd yn yr agenda hon. Nid wyf yn gwybod a oeddech chi'n bresennol ar gyfer lansiad yr adroddiad 'Ffydd yng Nghymru', a gyhoeddwyd gan y Gynghrair Efengylaidd yn ddiweddar iawn, ond dangosodd effaith gadarnhaol enfawr yr ystod eang o gymunedau ffydd ledled Cymru ar bob math o waith y mae gan y Senedd hon ran allweddol yn ei gyflawniad.

A fyddech chi'n cytuno â mi y dylem ganmol y Gynghrair Efengylaidd, a'r holl gymunedau ffydd amrywiol o bob math o wahanol draddodiadau, am y gwaith rhagorol y maent yn ei wneud ledled Cymru ar y mater yr ydym yn ei drafod heddiw, ac ystod eang o faterion eraill?

Ie, diolch yn fawr iawn i Darren Millar am yr ymyriad hwnnw, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cydnabod yr ymdrechion enfawr a wneir gan lawer o grwpiau gwahanol i sicrhau ein bod yn gweithio tuag at Gymru gydlynus. Rwy'n credu mai dyna beth a wnawn yn y Senedd hon, ac rwy'n credu bod yr adroddiad yn cyfrannu tuag at gyflawni hynny. Diolch.

Rwyf am ddechrau trwy ddiolch i'r holl sefydliadau a gyfrannodd at yr adroddiad hwn. Mae eu tystiolaeth yn siapio'r iaith a ddefnyddiwn heddiw, iaith sy'n adlewyrchu brys gwirioneddol y sefyllfa a wynebwn, iaith sy'n siarad am danwydd a choelcerthi. Diolch hefyd i fy nghyd-Aelodau, ac mae'n ddrwg gennyf nad yw Altaf gyda ni y prynhawn yma. Diolch i Paul Davies am roi ymateb y Ceidwadwyr—diolch yn fawr iawn. A hoffwn ddiolch hefyd i glercod y pwyllgor ac aelodau eraill o staff a helpodd i gynhyrchu'r adroddiad hwn.

Nid oeddwn yn hynod o awyddus i ni edrych ar y mater hwn, ond gallaf weld ei fod yn fater mor sylfaenol bwysig i ni yma yng Nghymru nawr ac yn y dyfodol. Rwy'n croesawu sawl agwedd ar ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad. Mae creu'r grŵp arbenigol fis diwethaf o dan gadeirydd annibynnol ac ymestyn cyllid y rhaglen cydlyniant cymunedol yn hanfodol ac i'w groesawu. Ond mae ein hadroddiad yn sôn am danwydd a choelcerthi nawr. O Lanelli i'r Drenewydd, mae'r pwysau'n cynyddu mewn cymunedau ledled Cymru, ac mae ofn a rhaniadau'n dechrau ymffurfio.

Dim ond un wreichionen sydd ei hangen i danio argyfwng. Mae'r arolwg cenedlaethol ar gyfer Cymru'n dangos bod cytundeb ar draws tri mesur cydlyniant wedi gostwng o 64 y cant i 58 y cant, gyda gostyngiad mawr yn ymdeimlad o berthyn unigolion. Fel y clywsom, mae CLlLC, Race Council Cymru a Rhwydwaith Cymunedau Mwy Diogel Cymru oll yn adrodd am droseddau casineb a cham-drin ar-lein sydd ar gynnydd. Yn 2022 yn unig, cynyddodd ymosodiadau yn targedu pobl oherwydd eu crefydd 26 y cant a chynyddodd y rhai wedi eu hanelu at unigolion trawsryweddol 22 y cant.

Rwyf am ganolbwyntio fy nghynnwys yma ar ddau faes penodol y clywsom ychydig amdanynt: twyllwybodaeth a chamwybodaeth ar y cyfryngau cymdeithasol, a hefyd y diffyg democrataidd. Rhaid inni beidio ag anghofio bod y tensiynau'n cael eu gwaethygu hefyd gan dlodi ac anghydraddoldeb economaidd. Rhaid inni sicrhau bod gennym y sylfeini yn eu lle i sicrhau y gallwn adeiladu ar y gwaith da y gobeithiwn y bydd yr adroddiad hwn yn ei ddatblygu.

Ar gamwybodaeth a thwyllwybodaeth, yn enwedig mewn perthynas â chyfryngau cymdeithasol, cawsom enghreifftiau brawychus, a gall llawer ohonom yn y Siambr dystio i hynny. Ond os edrychwn ar sefydliadau sy'n cynrychioli ffoaduriaid a cheiswyr lloches, gallwn weld bod Cyngor Ffoaduriaid Cymru, er enghraifft, wedi gorfod cau ei ddrysau am dri diwrnod oherwydd cam-drin ar-lein wedi'i dargedu—nid oherwydd unrhyw fygythiad allanol i ddiogelwch, ond oherwydd bod cyswllt fideo wedi'i aflunio wedi sbarduno ton o gasineb a olygodd fod staff, gwirfoddolwyr a ffoaduriaid a oedd eisoes wedi'u trawmateiddio yn anniogel. Nid rhywbeth damcaniaethol yw hyn, mae'n digwydd i bobl go iawn yn ein cymunedau nawr.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt.

Diolch i'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol am gynhyrchu'r set amserol a phwysig hon o argymhellion. Diolch hefyd i'r holl bobl a sefydliadau a gyfrannodd eu profiad bywyd a'u harbenigedd yn ystod y broses o gasglu tystiolaeth. Ni ellir gwadu ein bod yn byw mewn cyfnod heriol iawn i gydlyniant cymdeithasol yng Nghymru ac ar draws y DU a'r byd. Mae lledaeniad cyflym technolegau newydd a dirywiad ymddiriedaeth mewn sefydliadau cyhoeddus wedi gadael ein cymunedau yn agored i raniadau a naratifau casineb gor-syml. Rydym wedi gweld gwybodaeth ffug yn llifo i ofodau ar-lein i achosi dicter, pryder a dryswch.

Mae eithafwyr yn parhau i ymdreiddio i gymunedau i danio tensiynau mewn cyfnodau bregus. Dyma sydd wedi eich arwain i gynnal yr ymchwiliad hwn. O ganlyniad, mae llawer o'n ffrindiau, teuluoedd, cydweithwyr a chymdogion yn ofnus oherwydd yr hinsawdd anwadal a'r drafodaeth wenwynig a welant ac a brofant ar-lein, yn y cyfryngau, ac yn gynyddol ar eu stryd. Tynnodd y pwyllgor sylw at y pryderon dwfn hyn yn effeithiol iawn, ond fe ystyriodd lawer o bethau cadarnhaol yn ogystal, pethau a rannwyd heddiw hefyd, gan gynnwys y sylfeini cryf sydd gennym yng Nghymru ac enghreifftiau o gymunedau'n dod at ei gilydd i ddatrys gwrthdaro a helpu ei gilydd trwy gyfnodau anodd.

Fe wyddom na ellir cyflawni cymunedau cydlynus trwy weithio ar eich pen eich hun yn unig. Mae angen dull cymdeithas gyfan arnom. Rwy'n gobeithio y bydd adroddiad y pwyllgor a'r grŵp arbenigol y mae wedi'i ysbrydoli—ac rwy'n rhoi hynny i chi; rydych chi wedi ein hysbrydoli i fwrw ymlaen â hyn—yn ein gosod ar y llwybr cywir. Rydym eisiau gweld cydweithredu'n digwydd yn lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol; mae angen i dair gwlad arall y DU weithio gyda ni i fynd i'r afael â'r heriau sylfaenol hyn. Mynegodd y Dirprwy Brif Weinidog gefnogaeth i sefydlu grŵp rhyngweinidogol ar gydlyniant cymunedol yn ystod y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar 20 Tachwedd, ac mae'n mynd i ysgrifennu'n ffurfiol at bwyllgorau i roi'r wybodaeth ddiweddaraf yn dilyn y trafodaethau hyn. Edrychaf ymlaen at ymuno â grŵp rhyngweinidogol o'r fath.

Pan gyhoeddodd y pwyllgor ei adroddiad, fe wneuthum gadarnhau ar unwaith ein bwriad i fwrw ymlaen ag argymhellion 1 a 4 o'r adroddiad drwy sefydlu'r grŵp arbenigol ar gydlyniant. Ers hynny, fel y cydnabuwyd heddiw yn y ddadl hon, rydym wedi cynnull grŵp o arbenigwyr o lywodraeth leol, plismona, sefydliadau'r trydydd sector, sefydliadau academaidd ac ymchwil, yn ogystal ag arbenigwyr ar bolisi a strategaeth, arweinwyr cymunedol, ac arbenigwyr trwy brofiad.

A wnewch chi dderbyn ymyriad cyflym iawn?

Gwnaf, wrth gwrs.

Diolch. Diolch yn fawr am esbonio egwyddorion y grŵp. Rwy'n awyddus iddynt allu blaenoriaethu maes camwybodaeth a thwyllwybodaeth cyfryngau cymdeithasol. Roeddwn i'n meddwl tybed beth oedd eich cyfarwyddyd chi iddynt mewn perthynas â'r maes penodol hwnnw. Diolch yn fawr iawn.

Maent yn awyddus iawn i gwmpasu pob un o'r materion allweddol hynny. Rwy'n credu mai'r egwyddorion y maent yn siarad amdanynt yw egwyddorion cydlyniant, a all lywio nid yn unig gwaith y pwyllgor, ond gall ein harwain ni i gyd yn y ffordd y bwriwn ymlaen â hyn.

Mae'r grŵp yn edrych ar gamau gweithredu tymor canolig a hirdymor. Mae'n edrych ar ffocws ar sut rydym yn mesur cydlyniant, monitro gwell a lliniaru bygythiadau i gydlyniant. Hefyd—ac argymhellwyd hyn gan y pwyllgor—rydym eisoes wedi agor deialog gyda Chyngor Oldham; mae'n ddefnyddiol iawn eich bod chi wedi ymgysylltu â nhw. Rydym eisoes wedi cyfarfod â nhw i sicrhau bod eu gwaith ar fesur cydlyniant cymunedol a mynd i'r afael â chamwybodaeth a thwyllwybodaeth, sef eich pwynt allweddol, yn cael sylw. Mae'r grŵp arbenigol yn awyddus i weld hyn yn digwydd, ond rydym eisoes yn ymgysylltu. Bydd argymhelliad y grŵp arbenigol wedi ei gwblhau erbyn mis Mawrth, ac wrth gwrs bydd ar gael i Lywodraeth nesaf Cymru ei fabwysiadu.

Argymhellodd y pwyllgor hefyd ein bod yn adolygu cyllid y rhaglen gydlyniant, ac mae hyn wedi'i grybwyll heddiw. Rwyf wedi ymestyn cyllid y rhaglen cydlyniant cymunedol tan 2029 i ganiatáu i awdurdodau lleol a ni ein hunain adeiladu ar y cyflawniadau a nodwyd yn ystod yr ymchwiliad. Ddydd Llun, cyfarfûm ag aelodau cabinet Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i drafod yr heriau a rannwn i feithrin cydlyniant cymunedol, gan gynnig cefnogaeth barhaus gan Lywodraeth Cymru, ac maent hwy hefyd yn rhan o'r grŵp arbenigol.

Mewn perthynas ag argymhelliad 2, a gyflwynwyd i'w drafod heddiw, gallaf ddweud ein bod ni, Sioned, wedi ymrwymo'n gadarn i hyrwyddo hawl y gymuned i brynu. Mae Bil yn cael ei baratoi ar gyfer tymor nesaf y Senedd. Y disgwyliad ar hyn o bryd yw y bydd adroddiad y comisiwn asedau cymunedol yn cael ei gyhoeddi cyn diwedd y flwyddyn. Unwaith eto, mae hwn yn ymrwymiad y gwn y byddwch chi'n ei groesawu. Ar weithio i wella asedau cymunedol, ers 2022, fel y gwyddoch, rydym wedi buddsoddi £4.6 miliwn yn ein canolfannau cynnes a diogel. Diolch, Paul, am roi'r enghraifft gadarnhaol honno yn sir Benfro ynglŷn â chysylltu cymunedau. Gallwn weld hynny ledled Cymru. Mae ymchwil Prifysgol Abertawe wedi dangos bod mannau cynnes yn chwarae rhan bwysig wrth feithrin cysylltiadau cymdeithasol a lleddfu unigrwydd.

Hefyd, rydym wedi darparu dros £70 miliwn mewn bron i 500 o brosiectau ers 2015 drwy ein rhaglen cyfleusterau cymunedol. Rwy'n credu bod llawer o'r prosiectau y gwnaethoch chi ymweld â nhw wedi bod yn elwa o'r rhaglen honno. Mae dod â phobl at ei gilydd, darparu lleoedd i bobl gyfarfod, cymdeithasu, gweithio a gwirfoddoli yn hanfodol, a dyna a wnawn yng Nghymru. Rwyf hefyd eisiau cydnabod gwaith Ystadau Cymru, y gweithgor asedau cymunedol a gwerth cymdeithasol, sy'n hwyluso cydweithio rhwng yr holl fuddiannau cymunedol hynny.

Galwaf ar Jenny Rathbone i ymateb i'r ddadl.

Diolch, Paul Davies, am wneud y cyfraniad ar ran eich grŵp. Rwy'n gwybod bod Altaf yn malio'n fawr am hyn, ac yn anffodus nid yw'n gallu bod yma heddiw. Roedd yn wych clywed am eich tri arweinydd cymunedol yn sir Benfro yn cysylltu'r gymuned. Mae hynny'n hynod o bwysig. Dyna'r math o arweinyddiaeth wleidyddol sydd ei hangen arnom ledled Cymru. Mae angen i bobl nad ydynt yn barod i wneud y math yma o bethau ar lawr gwlad gamu o'r neilltu er mwyn i eraill ymgymryd â'r rôl honno, oherwydd mae mor bwysig. Ddoe, ar y teledu, cawsom ein hatgoffa bod yna 17,000 o bobl oedrannus yng Nghymru nad oeddent yn mynd i allu cyfnewid cerdyn Nadolig ag unrhyw un. Mae hynny'n ddigon i wneud i chi grio, onid yw? Mae'r math hwnnw o unigrwydd yn ofnadwy. Nid dyna'r Gymru rydym ei heisiau.

Diolch hefyd am nodi pwysigrwydd strategaeth glir ar gyfer gwrthsefyll celwyddau gwenwynig, ac am ein hatgoffa bod gwleidyddion wedi cael eu llofruddio. Rwy'n credu bod tystiolaeth Dr Andrew Thomas am y mudiad 'incel' a'r ffordd y mae'n effeithio neu'n heintio rhai o'n pobl ifanc—. Mae'n bwysig iawn, fel y nododd Ysgrifennydd y Cabinet, fod y cwricwlwm yn delio â'r hyn sy'n ymddygiad normal, fod angen inni fynegi ein hemosiynau a'n teimladau a chael rhyddid i archwilio'r hyn a gredwn, ond mae angen inni wybod beth sy'n berthnasoedd normal rhwng pobl, ac mae angen i hynny ddechrau o oedran cynnar iawn, yn y feithrinfa. Yn amlwg, mae'n sgwrs wahanol i blant a phobl ifanc yn yr ysgol uwchradd, ond serch hynny, mae angen inni barchu ein gilydd ac mae'r seiliau i hyn oll yn eithriadol o bwysig. Rwy'n credu bod ein cwricwlwm yn deall hynny'n dda ac mae'n dda iawn gweld hynny'n digwydd.

Sioned Williams, roeddech chi'n iawn i bwysleisio mai'r bobl sy'n teimlo ar y rheng flaen yn hyn i gyd ar hyn o bryd yw ein lleiafrifoedd ethnig, ein cymunedau LHDT, unrhyw un ag anabledd, pobl sydd ychydig yn wahanol i'r person nesaf, ac mae'n wirioneddol frawychus iddynt. Un o'r sgyrsiau mwyaf dychrynllyd a gefais yn ddiweddar oedd un a gefais gydag uwch feddyg yn fy mwrdd iechyd lleol a gafodd ei eni yng Nghymru, ond a ddywedodd, 'Nid wyf yn siŵr fy mod i'n teimlo bod croeso i mi yma yn y wlad hon mwyach', a hynny'n unig am nad yw'n wyn. Hynny yw, mae'n beryglus iawn ac nid yw'n ystyried ein hanes. A bod yn onest, mewnfudwyr yw pob un ohonom, ac mae cymaint o gryfder mewn mewnfudwyr, a dyna sgwrs rwy'n siŵr y bydd llawer ohonom wedi'i chael ar garreg y drws yng Nghaerffili—ac mae'n wych gweld Lindsay Whittle yma—am fod pobl yn meddwl bod mewnfudwyr yn fygythiad iddynt hwy rywsut, ac eto fe nodais wrthynt, yn fy etholaeth i, fod yna lawer mwy o fewnfudwyr ac economi lawer mwy bywiog, ac mae cysylltiad yno. Mae angen inni gyfleu i bobl fod mewnfudwyr yn cyfrannu sgiliau sy'n cyfoethogi ein cymdeithas.

Julie Morgan, fe wnaethoch chi dynnu sylw at bwysigrwydd cydgysylltwyr cydlyniant cymunedol—pe na baent yn bodoli, byddai angen i ni eu dyfeisio. Ac aeth Jacqueline Broadhead o Inclusive Cities UK allan o'i ffordd i ganmol Llywodraeth Cymru am y rôl y gall y bobl hyn ei chwarae a pha mor wahanol oedd hi mewn llawer o awdurdodau yn Lloegr. Felly, mae'n hynod siomedig clywed bod Llywodraeth Prydain wedi bod ar ei hôl hi braidd yn cael y trafodaethau pedair gwlad hyn ynghyd, oherwydd, o'r holl bobl, mae pobl Gogledd Iwerddon yn gwybod beth sy'n digwydd pan fydd pobl yn ymladd ei gilydd am eu bod yn dod o wahanol grefyddau. Ac felly gallwn yn sicr ddysgu ganddynt hwy beth yw'r risgiau a beth yw'r manteision o ddeall hyn hefyd. Ond wrth gwrs, mae angen inni barchu'r holl arweinwyr crefyddol, fel y nododd Julie Morgan, a chafwyd ymyriad i'w groesawu gan Darren Millar am ffydd yng Nghymru a'r gwaith eciwmenaidd, yn ogystal â'r gwaith cymdeithasol y mae grwpiau crefyddol yn ei wneud yn ein holl gymunedau nad yw pobl eraill yn ei wneud, ac mae'n rhaid inni eu canmol a dathlu eu gwaith.

Jane Dodds, fe wnaethoch chi bwysleisio'r cyfuniad o anghydraddoldeb economaidd cynyddol. Nid yn gymaint tlodi, oherwydd pe baem i gyd yn dlawd—byddai'n broblematig, ond ar lefel wahanol i'r anghytgord a achosir gan anghydraddoldeb. A'r digwyddiadau a welwyd yn fy etholaeth i, lle bu'n rhaid i Gyngor Ffoaduriaid Cymru gau er mwyn diogelu staff a'r defnyddwyr a'r gymuned yn gyffredinol—hynny yw, mae'r rhain yn ddigwyddiadau pryderus iawn, ac mae angen inni ystyried sut y gallwn eu hosgoi, a dyna pam y mae rôl mor bwysig gan gydgysylltwyr cymunedol i fod yn seinfwrdd i gymunedau ac i gymryd y camau sydd eu hangen i atal pethau rhag ffrwydro ac achosi llawer gormod o niwed. Rydych chi'n hollol iawn i ddweud y dylem gael Bil atebolrwydd Aelodau. Mae geiriau'n bwysig, yn enwedig yng nghyd-destun popeth sy'n digwydd ar hyn o bryd. Cawsom ein hatgoffa gan Ysgrifennydd y Cabinet mai'r bobl fwyaf pryderus yw ein ffrindiau, ein teuluoedd, ein cymdogion.

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 7 heddiw yw dadl Plaid Cymru: setliad llywodraeth leol dros dro. Galwaf ar Peredur Owen Griffiths i wneud y cynnig.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Gwyddom fod llywodraethau lleol yn wynebu argyfwng ledled Cymru. Mae CLlLC wedi dweud bod cynghorau'n wynebu pwysau ariannol gwerth £560 miliwn, a fyddai'n galw am gynnydd o 7 y cant mewn gwariant refeniw net. Ni fydd y cynnydd o £169 miliwn yn y gyllideb dros dro yn talu am hyd yn oed draean o'r diffyg hwnnw.

Er bod y gyllideb ddrafft yn dyrannu £6.4 biliwn mewn cyllid refeniw craidd ac ardrethi annomestig, sy'n cyfateb i gynnydd cyllidol cyfartalog o 2.7 y cant, mae hyn yn dal i adael pwysau ar y gyllideb o tua 5 y cant i gynghorau ledled Cymru. Mae ffigurau CLlLC yn amcangyfrif y byddai hyd yn oed cynnydd o 3 y cant yn gadael cynghorau'n brin o £373 miliwn. Amcangyfrifwyd bod cynnydd o 2 y cant yn gadael awdurdodau yn brin o £436 miliwn.

Bydd y pwysau dwys y mae cynghorau ledled Cymru yn ei hwynebu yn golygu y bydd angen i awdurdodau lleol gynyddu'r dreth gyngor neu dorri swyddi, neu gyfuniad o'r ddau. Mae tystiolaeth gan CLlLC yn nodi y gallai cynnydd o 3 y cant i gyllid olygu naill ai cynnydd o 19 y cant yn y dreth gyngor neu golli 12,000 o swyddi. Bydd y penderfyniadau hyn, sy'n angenrheidiol ar gyfer cynnal gwasanaethau hanfodol, yn cael effeithiau go iawn ar gymunedau ledled y wlad, gan waethygu'r pwysau ar yr argyfwng costau byw.

Mae'n amlwg y bydd y setliad dros dro yn achosi problemau go iawn. Rydym yn barod i weld sut y gallwn weithio gyda'r Llywodraeth i sicrhau bod cynghorau a chymunedau ledled Cymru yn cael mwy o arian i ddiogelu gwasanaethau hanfodol ac i gadw biliau'r dreth gyngor mor isel â phosib.

Mae awdurdodau lleol wedi tynnu sylw'n aml at y cyfyngiadau y maent yn eu hwynebu gyda modelau cyllido blynyddol, yn enwedig mewn perthynas â grantiau. Mae cynghorwyr wedi mynegi rhwystredigaeth gydag amserlenni grantiau, sy'n golygu bod cyllidebau'n aml yn cael eu gwneud heb sicrwydd. Maent hefyd wedi mynegi bod grantiau'n aml yn rhy gyfyngol, gan orfodi cynghorau i wario arian ar brosiectau nad ydynt yn bwysig yn eu hardal o bosib. Mae nifer wedi mynegi y dylid cynnwys arian grant yn y grant cymorth refeniw i roi'r hyblygrwydd y maent yn ei ddymuno i gynghorau—mae rhywfaint o'r gwaith hwnnw wedi digwydd eisoes, ond fe ellir gwneud mwy—ac y dylid dyrannu'r arian hwn ar sail amlflwyddyn.

Gwyddom fod natur y model cyllido'n cael ei bennu gan gyllideb Llywodraeth Cymru, a dyna pam y caiff ei ddyrannu'n flynyddol fel sy'n digwydd gyda'r gyllideb genedlaethol. Fel ar lefel gwlad, ni all awdurdod lleol neilltuo'r adnoddau angenrheidiol yn gynaliadwy ac yn ystyrlon i ddatrys materion heb sicrwydd y bydd yr arian hwn yn parhau.

Mae angen adolygiad annibynnol o gyllid awdurdodau lleol, ac mae angen mwy o sicrwydd ar gyllideb Cymru os ydym am fuddsoddi'n gynaliadwy ac yn ystyrlon yn ein cymunedau. Edrychaf ymlaen at y ddadl hon a'r pwnc allweddol y byddwn yn ei drafod y prynhawn yma. Rwy'n gwneud y cynnig yn enw Heledd Fychan. Diolch yn fawr.

Rwyf wedi dethol y gwelliannau i’r cynnig, a dwi'n galw ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a’r Gymraeg i gynnig y gwelliant yn ffurfiol—gwelliant 1.

Symud.

Mae wedi'i symud. Felly, Joel James i gynnig gwelliant 2.

Diolch, Lywydd. Hoffwn gynnig y gwelliant a gyflwynwyd yn enw Paul Davies, sy'n ceisio adeiladu ar y cynnig gwreiddiol. Felly, gadewch imi ddechrau drwy amlinellu ein cefnogaeth i'r cynnig a gyflwynwyd gan Blaid Cymru. Mae'r setliad llywodraeth leol a gyhoeddwyd ar 24 Tachwedd yn enghraifft berffaith arall o Lafur Cymru yn gwneud cyn lleied â phosib gan ddisgwyl i gynghorau wneud gwyrthiau rywsut. Mae'n denau, mae'n afrealistig ac wedi'i ddatgysylltu'n llwyr o'r realiti dyddiol sy'n wynebu awdurdodau lleol. Efallai y bydd Ysgrifenyddion y Cabinet yn ceisio ei ddisgrifio'n 'heriol ond yn deg', ond ni all unrhyw sbin guddio'r ffaith y bydd cynghorau unwaith eto'n cael trafferth diogelu'r gwasanaethau mwyaf sylfaenol hyd yn oed.

Pan fo Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn rhybuddio y bydd y setliad hwn yn golygu cynnydd dramatig yn y dreth gyngor a cholli miloedd o swyddi, dylai'r Llywodraeth nodi nad awgrym cwrtais ydyw, ond cyhuddiad damniol. Daw'r rhybuddion hyn o bob cwr o Gymru, gan gynghorau o bob lliw yn wleidyddol, oll yn unedig wrth ddweud yr un peth: nid yw'r setliad hwn yn agos at fod yn ddigon. Ond mae'r Llywodraeth flinedig hon yn credu ei hanwireddau ei hun, gan esgus bod popeth yn iawn tra bod gwasanaethau cyhoeddus yn chwalu o'u cwmpas.

Mae'r cynnig yn iawn i dynnu sylw at yr argyfwng cynyddol mewn ardaloedd gwledig. Mae cynghorau gwledig wedi wynebu costau cyflenwi uwch a thanariannu cronig ers blynyddoedd, ac mae'r setliad hwn yn eu gwthio'n agosach at yr ymyl. Rwy'n ofni ei fod yn creu risg o amddifadu cymunedau sydd eisoes yn teimlo'u bod yn cael eu hanwybyddu o wasanaethau craidd, a chymunedau yng nghefn gwlad Cymru yw'r rhai a gaiff eu gorfodi i dalu'r pris uchaf am Lywodraeth Lafur nad yw'n fodlon wynebu realiti.

Mae angen mwy o ddiogelwch ar wasanaethau rheng flaen, ac mae angen gweithredu i atal biliau'r dreth gyngor rhag codi allan o reolaeth. Nid peiriannau arian parod ar gyfer methiannau'r Llywodraeth yw trigolion, ac ni ddylai cynghorau gael eu gorfodi i wneud dewisiadau amhosib oherwydd bod Llafur Cymru unwaith eto wedi methu darparu setliad cynaliadwy. Rhaid i Lywodraeth Lafur Cymru roi'r gorau i wthio'r baich tuag at i lawr.

Lywydd, roeddwn wedi gobeithio y byddai'r Llywodraeth yn cymryd cyfrifoldeb am y llanast hwn, ond gadewch inni fod yn onest, nid dyna mae sosialwyr yn ei wneud. Beio pobl eraill yn unig a wnânt, a dim ond dweud nad eu bai nhw ydyw pan ddaw'r arian i ben. Lywydd, rydym wedi clywed yr holl esgusodion hyn dro ar ôl tro o'r blaen. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn dweud, 'Digon yw digon.' Mae angen Llywodraeth sy'n ariannu gwasanaethau lleol yn iawn, yn hytrach na gadael cynghorau i godi'r darnau.

Nid wyf yma i amddiffyn y Llywodraeth Lafur, ond a ydych chi'n meddwl bod Llywodraeth y DU o dan reolaeth y Ceidwadwyr wedi ariannu cynghorau Lloegr yn deg, ac os felly, pam y bu i Birmingham fynd yn fethdalwr?

Wel, rwy'n credu gyda hynny y bydd angen i chi ofyn i gyngor Birmingham. Rwy'n credu bod y Llywodraeth Geidwadol wedi chwarae gyda'r cardiau a ddeliwyd iddi gan y weinyddiaeth flaenorol, i fod yn onest. Rwy'n gwybod ein bod ni bob amser wedi dweud hynny, ond dyna rwy'n ei gredu'n onest.

Iawn, os caf barhau, Lywydd, rwy'n falch o ddadlau dros welliannau'r Ceidwadwyr Cymreig oherwydd eu bod yn sôn yn uniongyrchol am y rhwystredigaethau a deimlir gan gynghorau a chymunedau ar ôl blynyddoedd o gamreoli, diffyg twf a diffyg atebolrwydd am gyllid llywodraeth leol yng Nghymru. Am lawer gormod o amser, mae Llywodraeth Cymru wedi gwrthsefyll diwygiadau ystyrlon i system y mae pawb yn gwybod ei bod yn hen ac yn annheg. Mae'r gwelliannau hyn yn cyflwyno mesurau ymarferol, mesurau synnwyr cyffredin y dylid bod wedi eu gweithredu flynyddoedd yn ôl. Mae adolygiad annibynnol nid yn unig yn ddymunol, mae'n hen bryd ei gael. Mae cynghorau ledled Cymru wedi dadlau ers tro nad yw'r setliad presennol yn adlewyrchu realiti ar lawr gwlad. Mae addewid y Llywodraeth i gadw'r fformiwla dan adolygiad wedi dod yn god am ohirio gweithredu a gwneud cyn lleied â phosib. Byddai adolygiad allanol yn rhoi hwb i'w helpu i dorri'r cylch hwnnw a darparu'r tegwch a'r tryloywder y mae awdurdodau lleol yn eu haeddu.

Rwyf wedi siarad sawl gwaith yn y Siambr hon ynglŷn â'r ffordd y mae trigolion ledled Cymru yn cael trafferth i dalu biliau treth gyngor cynyddol, ond mae'r Llywodraeth yn parhau i wthio cyfrifoldeb ar gynghorau gan wrthod ymdrechion dilys i leddfu'r baich. Mae'r gwelliant hwn yn annog cynghorau, yn briodol ddigon, i ddefnyddio cronfeydd wrth gefn yn gyfrifol i ddiogelu trethdalwyr. Yn hytrach na dwyn o bocedi trigolion yn systematig ac yn greulon, mae'n galw am reolaeth ariannol fwy doeth a chydweithrediad go iawn. Ni ellir pwysleisio digon pa mor gywir yw hi y dylai codiadau o fwy na 5 y cant i'r dreth gyngor alw am gytundeb trigolion. Mae'r gwelliant hwn yn cyflwyno atebolrwydd democrataidd, rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru yn amlwg wedi bod yn amharod i'w fabwysiadu dros y blynyddoedd. Os yw cyngor eisiau codi trethi 5 y cant neu fwy, dylai trigolion gael dweud eu barn yn uniongyrchol. Nid yw hyn yn radical; parch sylfaenol at bobl ac ariannu llywodraeth leol ydyw. Mae Lloegr wedi gweithredu o dan y disgwyliad hwn ers blynyddoedd, ond gyda system Cymru, caiff teuluoedd eu taro gan filiau cynyddol tra bod y Llywodraeth Lafur hon yn troi llygad dall.

Lywydd, rwy'n ymwybodol o'r amser, felly rwy'n dod i ben. Mae'r gwelliannau ychwanegol hyn i'r cynnig yn cynnig dewis arall cydlynol, credadwy i'r duedd bresennol. Maent yn rhoi trethdalwyr yn gyntaf, yn cryfhau atebolrwydd, ac yn mynnu tryloywder sydd wedi bod ar goll ers gormod o amser. Maent yn herio Llywodraeth Cymru i wneud yn well ar gyllid llywodraeth leol ac i roi'r gorau i ddisgwyl i gynghorau a thrigolion dalu am eu methiant i weithredu. Felly, rwy'n annog yr Aelodau yma i gefnogi ein gwelliannau, sy'n ychwanegu cryfder ac atebolrwydd at y cynnig gwreiddiol. Diolch.

Rhaid i mi ddechrau trwy ddweud gwirionedd a ddylai ddychryn pob Aelod o'r Senedd hon. Mae llywodraeth leol yng Nghymru yn wynebu ei hargyfwng mwyaf ers yr ail ryfel byd. Rwy'n gyn-arweinydd cyngor Caerffili ers naw mlynedd, fel y gwyddoch, ac rwy'n drist fod y cyngor yr oeddwn yn falch o'i arwain wedi cael gwared ar ddwy amgueddfa eleni, a chau 10 llyfrgell a dau bwll nofio. Yr wythnos hon, gofynnwyd i 600 o aelodau o staff ystyried gadael eu swyddi, neu fel arall bydd yn rhaid i ddiswyddiadau gorfodol ddilyn yn anochel.

Nawr, pan fyddwn yn siarad am setliad, mae'n awgrymu cytundeb, penderfyniad. Wel, beth sydd gan ein cynghorau o'u blaenau? Nid setliad. Diffyg dwfn a pheryglus ydyw. Dywedwyd wrthym fod £169 miliwn ychwanegol wedi'i ddyrannu, ond y realiti yw mai'r ffigur sydd ei angen yn gyffredinol ar awdurdodau lleol i gynnal gwasanaethau yw £560 miliwn. Mae hyn yn gadael hafn o dros draean o biliwn o bunnoedd o ddiffyg yn y system. Ni freuddwydiais y byddai gan Gymru ei hafn fawr ei hun o ddyled, a dyna beth sy'n mynd i ddigwydd.

A beth yw canlyniad y gyfrifeg ddiofal hon? Gwyddom fod yr archwilydd cyffredinol eisoes wedi cyhoeddi rhybudd clir y gallai o leiaf ddau o'n hawdurdodau lleol gael eu gorfodi i ddatgan hysbysiad adran 114. Edrychwch, gadewch inni beidio â gwastraffu geiriau. Hysbysiad adran 114 yw sŵn awdurdod yn cyfaddef chwalfa ariannol, yr arwydd y bydd toriadau uniongyrchol a chreulon i wasanaethau statudol hanfodol yn dilyn. Mae'n fethiant i lywodraethu, ac mae'n senario brawychus i'n cymunedau. Dychmygwch gomisiynwyr, comisiynwyr sy'n edrych yn unig ar gydbwyso'r cyfrifon heb fawr o dosturi os o gwbl tuag at y gwasanaethau eu hunain.

Mae gwleidyddion yma ac yno i lywodraethu, ac mae llywodraethu'n golygu diogelu pobl. Dim ond ers ychydig wythnosau byr y bûm yma ac eisoes mae fy mewnflwch yn gorlifo o ganlyniadau dynol y penderfyniadau hyn. Edrychwch yn gyntaf ar ein dyletswyddau—dyletswyddau statudol, mewn gwirionedd—mewn addysg. Rydym yn brwydro yn erbyn costau sy'n cynyddu'n ofnadwy yn y sector, a'r rhai sy'n dioddef gyntaf yw'r mwyaf agored i niwed. Rwy'n derbyn cwyn ar ôl cwyn am blant ag anghenion dysgu ychwanegol nad ydynt yn cael y gwasanaeth llawn y maent ei angen i'r fath raddau, a hynny'n unig am fod ein hysgolion yn cael trafferth gyda chyllidebau amhosib. Pan fyddwn yn methu cyflawni ein dyletswydd o ofal i'n plant a'u datblygiad, gadewch inni fod yn glir: rydym yn gwneud cam â'n dyfodol.

Ac edrychwch ar ein dinasyddion mwyaf oedrannus a sâl. Mae ein gwasanaethau cymdeithasol yn ei chael hi'n anodd darparu gwasanaeth digonol. Mae hyn yn gadael teuluoedd yn wynebu anhawster wrth ofalu am eu hanwyliaid, gan geisio cynnal yr ychydig urddas sydd ar ôl gan rai ohonynt. Mae hwn yn argyfwng moesol sy'n digwydd yn ein hysbytai ac yn ein cartrefi.

Rwy'n credu bod llywodraeth leol yn darparu llawer o'r gwasanaethau allweddol a ddarperir gan y sector cyhoeddus yng Nghymru. Rwy'n cytuno â barn Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid fod gosod cyllideb sy'n gyllideb dreigl i bob pwrpas yn beth synhwyrol i'w wneud yn y flwyddyn olaf o dymor Senedd. Ac rydym i gyd yn gwybod os na chaiff cynnig cyllideb ei basio cyn 1 Ebrill fod adran 127 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 yn digwydd yn awtomatig. Bydd hyn yn rhoi awdurdod i Lywodraeth Cymru a chyrff a ariennir yn uniongyrchol wario hyd at 75 y cant o'r terfynau a gymeradwywyd yn y flwyddyn flaenorol. Os nad yw cyllideb wedi ei phasio erbyn diwedd mis Gorffennaf, ystyrir bod hyd at 95 y cant o derfynau'r flwyddyn flaenorol wedi'u hawdurdodi. Mae hyn yn cyfateb i doriad arian parod o 5 y cant mewn termau ariannol, yn ogystal â dim cynnydd ar gyfer chwyddiant.

Fel yr awgrymir ar hyn o bryd, fodd bynnag, byddai cyllideb dreigl yn golygu y byddai'n rhaid i gynghorau baratoi ar gyfer cyfuniad o gyfraddau treth gyngor uchel iawn, toriadau i wasanaethau a/neu dorri swyddi er mwyn osgoi diffygion cyllidebol sylweddol a allai niweidio ein cymuned leol. Rhaid i gyllideb dreigl ystyried y pwysau ar gyllideb awdurdodau lleol, a bod yn fwy nag ymarfer mathemategol syml.

Mae'r Pwyllgor Cyllid wedi derbyn tystiolaeth gan dystion am y gyfradd wahaniaethol lle bydd chwyddiant yn cael effaith ar eu cyllidebau. Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet ar lawr y Senedd wrth gyflwyno'r gyllideb ddrafft ei fod yn arbennig o effro i amgylchiadau arbennig llywodraeth leol, oherwydd y cyfyngiadau deddfwriaethol sydd arnynt wrth osod eu cyllidebau eu hunain—yn fwy penodol, rhaid iddynt osod y dreth gyngor ar gyfer y flwyddyn nesaf. Dylai fod mai pwysau chwyddiant ar lywodraeth leol, nid y mynegai prisiau defnyddwyr, sy'n cynhyrchu'r cynnydd.

Mae sawl gwahanol fath o bwysau ariannol y tu allan i reolaeth llywodraeth leol yng Nghymru. Rwyf am sôn am rai ohonynt yn unig. Mae addysg yn faes gwariant mawr, a rhaid talu codiadau i gyflogau athrawon yn llawn. Mae addysg yn allweddol i godi plant allan o dlodi.

Rwy'n mynd i drafod tri phrif fath o bwysau ariannol ar draws llywodraeth leol yn fanwl. Mae'r pwysau amcangyfrifedig ar draws gwasanaethau llywodraeth leol, fel y dywedwyd o'r blaen, yn £559 miliwn. Gwasanaethau cymdeithasol yn unig yw 45 y cant o'r pwysau disgwyliedig ar gyfer y flwyddyn nesaf, sef £106 miliwn o orwariant ychwanegol. Mae darparu gofal cymdeithasol yn hanfodol i'r system iechyd a gofal allu gweithredu'n effeithiol, ac mae'n chwarae rhan allweddol yn cyflawni canlyniadau iechyd cadarnhaol. Mae buddsoddi mewn gofal cymdeithasol yn arwain yn uniongyrchol at leihau'r pwysau ar y GIG, drwy gadw pobl allan o'r ysbyty a helpu pobl i ddychwelyd adref ar yr adeg briodol, gan leihau oedi wrth drosglwyddo gofal. Ac os caf ddweud, mae'n fuddiol i bobl hefyd; nid yr ochr ariannol yn unig—mae'n fuddiol i bobl. Mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio, ac mae pobl yn byw'n hwy gydag anghenion cymhleth a dementia. Bydd hyn, heb os, yn parhau i gynyddu'r pwysau ar wasanaethau gofal. Rhagwelir y bydd nifer yr oedolion hŷn sy'n byw gyda dementia difrifol yn dyblu erbyn 2040.

Diolch am y ddadl bwysig a dyrys hon. Ond mae hi'n gyfle gwerthfawr i ni rannu pryderon y mae arweinwyr cynghorau sir yn fy rhanbarth i ac etholwyr wedi'u mynegi i fi a chyd-Aelodau ers blynyddoedd lawer. Er y bydd pob awdurdod lleol yng Nghymru'n cael ei daro'n galed gan y setliad arfaethedig, mae'n debygol mai cynghorau gwledig fydd yn cael eu taro yn galetaf. Rŷn ni'n gwybod bod y gost o ddarparu gwasanaethau cyhoeddus mewn ardaloedd gwledig yn llawer uwch y pen nac mewn ardaloedd trefol, a hynny oherwydd ystod o ffactorau, er enghraifft, yr angen am wasanaethau megis ysgolion, llyfrgelloedd a chanolfannau hamdden uwch, o'i gymharu ag ardaloedd trefol; er mwyn darparu ar gyfer tiriogaeth a phoblogaeth mwy eang; y pellteroedd hirach y mae staff yn gorfod teithio; anawsterau i ddod o hyd i bobl gyda sgiliau arbenigol, a dibyniaeth oherwydd hynny ar staff o asiantaethau, sydd yn costio'n fwy; a chost gofal cymdeithasol uwch sydd ynghlwm â phoblogaeth sy'n heneiddio. Ac ar yr un pryd, mae'r gallu i godi trethi cyngor yn is mewn ardaloedd gwledig, gan fod cyfran uwch o'r boblogaeth yn bensiynwyr, fod llai o swyddi sy'n talu'r cyflogau uchaf, a'r nifer o bobl sy'n asset rich ond yn cash poor yn benodol, fel ein ffermwyr ni.

Felly, dydy'r setliad sydd o'n blaenau ni heddiw ddim yn cydnabod dim o hyn. Mae bron pob sir yng Nghymru wledig, gyda nifer ohonyn nhw yn fy rhanbarth i, yn derbyn y cynnydd canrannol isaf posibl i'w cyllidebau o 2.3 y cant—siroedd fel Ynys Môn, Gwynedd, Conwy, Powys, sir Benfro, Ceredigion a sir Gaerfyrddin. Ac ar adeg pan fo chwyddiant yn 3.6 y cant, mae hyn yn ostyngiad real i'w cyllidebau, a hyn oll yn dilyn cyfnod o 15 mlynedd o doriadau gan y Torïaid i wasanaethau. Ac mae'n golygu bod cynghorau erbyn hyn yn gorfod chwilota am dorri mwy posibl o wasanaethau a benthyg o gronfeydd wrth gefn, a dwi'n cofio pa mor boenus oedd hynny pan oeddwn i'n aelod o gabinet Cyngor Sir Gâr. Mae Cyngor Sir Powys, er enghraifft, wedi rhybuddio, hyd yn oed ar ôl y cynnydd hwn o 2.3 y cant i'w cyllideb, a dod o hyd i £10 miliwn mewn arbedion, eu bod nhw'n dal i wynebu diffyg o £11.8 miliwn, sy'n gyfystyr â chynnydd yn y dreth gyngor o 12 y cant. Ac fel cyd-destun, mae'r dreth gyngor ym Mhowys eisoes wedi cynyddu ar gyfartaledd o 6 y cant bob blwyddyn dros y chwe blynedd diwethaf.

Ond hoffwn i dynnu'r sylwadau yma i glo drwy gyfeirio efallai at addysg, fy mhortffolio i. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi amcangyfrif y bydd £137 miliwn o ddiffyg yng nghyllidebau ysgolion drwy Gymru yn sgil y setliad hwn. Ac mae'r NAHT wedi rhybuddio bod arweinwyr ysgolion eisoes yn dechrau ystyried sut i wneud arbedion drwy gwtogi staff neu dorri adnoddau. A hynny ar yr union adeg pan mae gofynion uwch arnyn nhw i wella safonau mewn ysgolion a gwella darpariaeth ar gyfer y dysgwyr hynny sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Ar adeg pan fo gofynion gwario addysg eisoes yn gorfodi cystadlu gyda chostau uwch ar gyfer gofal cymdeithasol, trafnidiaeth a thai, mae pryderon dealladwy y daw arbedion ar draul addysg yn sgil y gyllideb gwbl annigonol hon.

Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at weld Plaid Cymru yn gwneud cynnig realistig i sicrhau setliad da i lywodraeth leol. Nid yn unig fod awdurdodau lleol yn gorfod sicrhau arian i ddarparu gwasanaethau hanfodol, ond o'u cyfuno â byrddau iechyd lleol, maent yn darparu 40 y cant o'r gyflogaeth leol mewn unrhyw ardal.

Ac rydym wedi clywed straeon yma heddiw—ac nid straeon ydynt, ond y gwirionedd—am swyddogaethau anstatudol, fel llyfrgelloedd, pyllau nofio ac ati, yn dod o dan bwysau enfawr ac yn diflannu o'n cymunedau. Ac rwyf am ganolbwyntio ar y ddau beth hynny—a gwn fod llawer o bethau eraill—gan mai llyfrgelloedd yw asgwrn cefn dysgu i bobl na allant fforddio mynediad at lyfrau eu hunain, mynediad at gyfrifiaduron hefyd, ynghyd â'r holl brofiad o fod yn rhan o system addysg, ac efallai weithiau nad yn yr ysgol y ceir rhai o'r profiadau hynny. Felly, mae eu swyddogaethau'n llawer ehangach na'r hyn a welwn ar yr olwg gyntaf. Rwy'n cofio'r tro cyntaf imi fynd i lyfrgell, ac roeddwn yn syfrdan fy mod yn cael dewis—ni allwn gredu'r peth—unrhyw lyfr a ddymunwn, mynd ag ef adref a dod yn ôl ag ef ar ôl ei ddarllen a chymryd un arall. Felly, mae angen inni feithrin y dysgu hwnnw mewn pobl ifanc, ac rwy'n siŵr y byddant hwythau hefyd yn teimlo'r un wefr. Oherwydd, fel y dywedais, nid copi caled yn unig sy'n cael ei gynnig bellach.

Yn sicr, nid wyf am wrando ar unrhyw bregethu gan y Torïaid am gyllidebau llai. Blwyddyn ar ôl blwyddyn o gyni a dim un gair ganddynt, dim gair ganddynt i ddweud ei fod yn anghywir. Ac ni chredaf y bydd unrhyw un o'r pleidleiswyr yn cael eu twyllo gan hynny chwaith, gan ei bod yn ddadl gwbl ffuantus erbyn hyn.

Ond mae cynghorau o dan bwysau, yn enwedig cynghorau gwledig, ac rwy'n gwasanaethu ardal wledig; maent o dan bwysau. Gwyddom fod cyllid gwaelodol ar gael, ond unwaith eto, rwy'n gobeithio y bydd Plaid Cymru, a'r Torïaid efallai hyd yn oed, yn sylweddoli bod yn rhaid i'r setliad fod ychydig yn wahanol. Ac rwyf wedi clywed yr angerdd a fynegwyd yma heddiw, ac rwy'n ei groesawu. Buaswn wedi'i groesawu y llynedd hefyd pe baech chi wedi pleidleisio dros y gyllideb, ond ni wnaethoch, felly—. Rwy'n gobeithio na fydd y sefyllfa honno'n cael ei hailadrodd eleni.

Ac mae'n ffaith, oherwydd ni ellir cyflawni'r holl bethau sy'n bwysig i ni—ac maent yn hynod o bwysig i ni; nid oes gennyf unrhyw amheuaeth ynglŷn â diffuantrwydd pobl—os na allwn gytuno ar gyllideb. A gwyddom nad yw'r gyllideb dreigl hon yn ddigon—fi fyddai'r cyntaf i ddweud hynny, ac rwyf wedi'i ddweud cyn heddiw—felly mae angen inni ei chynyddu, ond mae angen i bobl eraill ddod gyda ni, a byddaf yn croesawu'r hyn y gobeithiaf ei weld yn digwydd, ac mai felly y bydd.

Mae ein cynnig heddiw'n sôn am realiti y mae pob awdurdod lleol yng Nghymru yn ei ddeall yn rhy dda. Nid yw'r setliad llywodraeth leol dros dro fel y mae ar hyn o bryd yn ddigon da ar gyfer yr heriau sy'n wynebu ein cynghorau, ac nid oes unman lle mae hynny'n fwy amlwg nag mewn gofal cymdeithasol oedolion a phlant. Y mis diwethaf, buom yn trafod y rôl hanfodol y mae awdurdodau lleol yn ei chwarae yn cefnogi rhyddhau cleifion o'r ysbyty. Fe wnaethom gydnabod bryd hynny mai cynghorau, ddydd ar ôl dydd, yw'r glud sy'n dal ein system iechyd a gofal cymdeithasol at ei gilydd. Ond os bydd yr argyfwng yn y system honno'n gwaethygu, bydd yna effaith ddinistriol ar ofal cymdeithasol, ar deuluoedd, ar ofalwyr di-dâl, ac yn y pen draw, ar y GIG ei hun. Nid fy rhybudd i yn unig yw hyn. Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan, arweinydd grŵp Llafur CLlLC, yn blaen:

'Mae costau gofal cymdeithasol, digartrefedd, addysg a gweithlu yn parhau i godi’n gyflymach nag y gall adnoddau gadw i fyny. Bydd angen i gynghorau wneud dewisiadau anodd o hyd, ac mae hynny’n parhau i fod yn bryder.'

Gadewch inni fod yn onest yma. Yr iaith wleidyddol yw 'dewisiadau anodd', ond gŵyr pawb yn y Siambr hon mai geiriau teg yw'r rhain am doriadau a chynnydd i filiau'r dreth gyngor. Mae'n golygu diswyddiadau, ac mae'n golygu mwy o bwysau ar yr union wasanaethau yr honnwn eu bod yn bwysig i ni.

Ni allwn anwybyddu maint y pwysau ariannol: mae 36 y cant o'r holl bwysau ar awdurdodau lleol yn dod yn uniongyrchol o ofal cymdeithasol. Disgwylir mai ar ofal cymdeithasol yn unig y bydd bron 40 y cant o orwariant cynghorau Cymru—bron £70 miliwn. Pan fo bron 40 y cant o'r holl straen ariannol yn dod o un sector, dylai fod yn gwbl glir y bydd setliad annigonol yn cael effaith ddifrifol ar allu awdurdodau lleol i gefnogi pobl a'u cadw'n ddiogel ac yn iach.

Ni allwn gladdu ein pennau yn y tywod. Mae'r pwysau'n aruthrol. Allan o boblogaeth o ychydig dros 3 miliwn o bobl, mae mwy na 0.5 miliwn yn ofalwyr di-dâl sy'n gofalu am anwyliaid, gan arbed dros £10 biliwn y flwyddyn i'r genedl, ond 6 y cant yn unig a gafodd asesiad o'u hanghenion yn 2024. Dychmygwch ddibynnu ar system sydd o dan gymaint o bwysau fel bod hyd yn oed nodi eich anghenion yn dod yn foethusrwydd. Ar yr un pryd, mae'r gweithlu gofal cymdeithasol cyflogedig yn dioddef cyflogau isel, amodau gwaith gwael a throsiant uchel, gyda dros 5,300 o swyddi gwag.

Ond nid yw'n dod i ben gyda gwasanaethau a reolir gan awdurdodau lleol: mae cynghorau hefyd yn comisiynu cyrff allanol hanfodol i ddarparu cymorth rheng flaen, sefydliadau sydd bellach dan fygythiad difrifol. Cymerwch Anheddau, sydd wedi bod yn darparu cymorth hanfodol i bobl ag anableddau dysgu allu byw'n annibynnol ers 35 mlynedd. Maent yn cael eu hariannu'n llwyr drwy gomisiynau llywodraeth leol, ac eto mae'r straen ariannol arnynt eisoes wedi arwain at golli swyddi, rhewi swyddi a nifer cynyddol o swyddi gwag. Cawsant eu taro'n anhygoel o galed gan gynnydd Llywodraeth Lafur y DU i yswiriant gwladol: bron £1 filiwn o gostau ychwanegol i'r gyflogres. Ac er eu bod wedi gwrthod cyfaddawdu ar hyfforddiant gan nad yw darparu cymorth medrus, diogel, o ansawdd uchel yn agored i negodi, cânt eu cosbi am yr ymrwymiad hwnnw.

Ysgrifennydd y Cabinet nawr i gyfrannu—Mark Drakeford.

Diolch yn fawr, Lywydd. Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad y prynhawn yma gydag un frawddeg i roi'r setliad llywodraeth leol dros dro yng nghyd-destun y tymor hwn. Yn nhair o'r pedair blynedd diwethaf, mae awdurdodau lleol yng Nghymru wedi gweld eu cyllidebau'n cynyddu 4.5 y cant, 7.9 y cant, a 9.4 y cant. Nawr, ni chredaf fod y codiadau sylweddol hynny i gyllid blynyddol yn syndod, oherwydd mewn cymaint o ffyrdd, mae hanes datganoli wedi'i siapio gan etifeddiaeth llywodraeth leol y Senedd hon.

Dymor ar ôl tymor, mae Aelodau’r Senedd wedi deillio, mewn niferoedd mawr, o blith y rhai a gychwynnodd eu gyrfaoedd gwleidyddol mewn awdurdodau lleol. Mae’r rhai ohonom sy’n cofio tymor cyntaf y Cynulliad yn cofio dylanwad arweinwyr awdurdodau lleol yma yn y Siambr hon. Pauline Jarman, Tom Middlehurst a Sue Essex—un o ffigyrau mwyaf dylanwadol ei hoes—yn ogystal â chynifer o rai eraill: Mike German, Jenny Randerson, Peter Black, Rosemary Butler, Jane Hutt, Jane Davidson. Mae hanes datganoli a’r Senedd hon wedi’i siapio gan bobl sydd wedi dechrau eu gyrfaoedd gwleidyddol mewn llywodraeth leol, ac sydd wedi dod â'r holl brofiad hwnnw i’n dadleuon.

Nid oes gennyf amser i sôn am bob un o dymhorau'r Senedd ers hynny, ond os symudwn ymlaen yn gyflym i'r Siambr hon a'r tymor hwn, rydym ni unwaith eto'n elwa o gyfraniadau cyn-uwch aelodau o awdurdodau lleol. Rwy'n credu mai dyma'r tro cyntaf inni gael arweinydd ym mhob grŵp yma o awdurdod lleol: Sam Rowlands a Peter Fox, Mike Hedges, Lindsay Whittle a ffigurau blaenllaw eraill, yn cynnwys Siân Gwenllian, Carolyn Thomas a Cefin Campbell.

Pwynt y rhagarweiniad hwn, Lywydd, yw dangos y dylanwad y mae profiad o lywodraeth leol bob amser wedi'i gael ar ein trafodion. Profiad cronnol sydd wrth wraidd y ffyrdd cwbl wahanol y mae awdurdodau lleol wedi ffynnu yma yng Nghymru o gymharu â thros y ffin yn Lloegr yn oes datganoli.

Lywydd, nid wyf am allu ymateb i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon. Dechreuodd Joel James drwy ddweud bod pethau wedi'u datgysylltu'n llwyr o'r realiti dyddiol, cyn mynd ymlaen i brofi'r gosodiad y dechreuodd gydag ef.

Tynnodd Mike Hedges sylw at gymhlethdod y setliad llywodraeth leol a'r nifer o ffactorau y mae'n rhaid i chi eu hystyried. Ac er bod y Llywodraeth wedi cynnig ein gwelliant ein hunain i'r ddadl heddiw, rwy'n cydnabod ar y dechrau, fel y gwnaeth Joyce Watson yn ei chyfraniad, yr uchelgais a rennir ar draws y Siambr hon i gefnogi ein hawdurdodau lleol, hyd yn oed pan fydd gennym ryseitiau gwahanol ar gyfer troi'r uchelgais honno'n gamau ymarferol.

Heledd Fychan nawr i ymateb i'r ddadl.

Diolch, Llywydd, a diolch i bawb sydd wedi cyfrannu i'r ddadl heddiw.

Rwy'n croesawu'r ffordd y mae pawb wedi ymroi i'r ddadl heddiw. Rwy'n gobeithio y bydd arweinwyr awdurdodau lleol a'r rhai sy'n gweithio mewn awdurdodau lleol ledled Cymru’n cael sicrwydd heddiw ein bod yn gwrando, ein bod yn deall eu pryderon, ond hefyd ein bod yn hynod ddiolchgar am y gwaith a wnânt o ddydd i ddydd, a'r gwasanaethau hanfodol y maent yn eu darparu. Gwn fod llawer o'r rheini wedi'u rhestru heddiw, ond mae llu o rai eraill hefyd. Rydym wedi clywed am wasanaethau statudol ac anstatudol.

Yn fy ardal fy hun, pan fyddwn wedi wynebu llifogydd—gormod o weithiau i'w cyfrif—gwn mai gweithwyr awdurdodau lleol sydd wedi bod yno'n darparu cymorth, yn gwneud gwahaniaeth. Gwyddom ei bod yn heriol iawn ar hyn o bryd gyda'r hyn a welwn gyda newid hinsawdd a'r hyn y mae'n rhaid iddynt ei wynebu. Rwyf eisiau diolch i bawb sy'n gweithio yn ein hawdurdodau lleol, yn ein hysgolion a phob gwasanaeth sy'n gysylltiedig.

Mabon, fe sonioch chi am wasanaethau a gomisiynir, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod heddiw yr effaith a gafodd y cynnydd i yswiriant gwladol arnynt yn uniongyrchol. Ni chredaf y cawn y darlun llawn tan y flwyddyn ariannol nesaf. Roedd yn destun pryder yn y gyllideb yr wythnos diwethaf nad achubodd y Canghellor ar y cyfle i ailystyried, gan fod hyn yn cael effaith nid yn unig yma yng Nghymru, ond yn Lloegr hefyd. Mae hynny wedi bod yn glir yn ogystal. Ond mae'r gwasanaethau hyn a gomisiynir yn wirioneddol hanfodol. Felly, rwy'n gobeithio y gallwn ddod o hyd i ffordd o sicrhau y gallant barhau.

Un peth yr hoffwn fyfyrio arno, fodd bynnag, yw bod Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid wedi dweud yn y gyllideb ddrafft pan gafodd ei chyflwyno y byddai'n darparu sefydlogrwydd a sicrwydd i'n gwasanaethau cyhoeddus ac i'n hetholwyr. Ond fel y mae, nid yw'n darparu'r sefydlogrwydd a'r sicrwydd hwnnw. Lindsay, yn eich cyfraniad, rwy'n credu bod yr hyn a ddywedoch chi am yr ymgynghoriadau hynny'n bwerus iawn—600 o swyddi yng Nghaerffili yn unig. Ac rydym wedi clywed y rhybuddion, onid ydym? Miloedd o swyddi a allai fod mewn perygl ledled Cymru. Oherwydd y blynyddoedd o gyni a welsom, fe wn am yr effaith y mae wynebu ansicrwydd cyson wedi'i chael ar staff, nifer y swyddi a gollwyd. Mae lefelau salwch yn uchel iawn mewn nifer o'n hawdurdodau lleol, yn ein hysgolion, gan fod cymaint o wasgfa ar gyllid. Bydd hyn yn ychwanegu at y straen eto. Felly, rwy'n credu bod angen inni ddod o hyd i ffordd o roi'r sicrwydd hwnnw i'n hawdurdodau lleol ac i'r gwasanaethau y maent yn eu darparu, gan fod hwn yn gyfnod o ansicrwydd i staff, ac maent yn darparu'r gwasanaethau hanfodol hyn, ond mae angen y sicrwydd hwnnw arnynt hwythau hefyd.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Fe wnaf dderbyn ymyriad, gwnaf.

Diolch. Rwyf wedi bod yn darllen y cynnig eto ac wedi bod yn gwrando ar bopeth a ddywedwyd, ond nid ydych chi wedi amlinellu beth fyddech yn ei wneud. Mae ein gwelliannau'n amlinellu rhai o'r materion y byddem yn ceisio mynd i'r afael â nhw er mwyn datrys materion cyllidebol, ond nid ydych chi, ar eich ochr chi, wedi dweud unrhyw beth heblaw cwyno. A oes unrhyw beth y byddech chi'n nodi y byddech yn ei wneud yn wahanol? Diolch.

Rwy'n credu ei bod yn glir iawn yno fod setliad sy'n gweithio i awdurdodau lleol, sy'n ystyried galwadau CLlLC—. Fel rydym wedi'i nodi o'r blaen, nid ydym yn cytuno â rhai o'r elfennau yn eich gwelliant, oherwydd y cyfyngiadau o ran refferendwm ac yn y blaen. Rydym wedi cael y dadleuon hynny o'r blaen. Ond os ydych chi'n credu bod gennych atebion yma, mae arnaf ofn eich bod yn anghywir ar y rheini. [Torri ar draws.] Mike.

Fel y gwyddoch, pan oeddwn yn siarad, dywedais fy mod yn credu bod angen cynnydd o 5 y cant ar lywodraeth leol er mwyn aros yn ddigyfnewid. A yw eich cyfrif chi'n uwch neu'n is na hynny?

Pam na wnaethoch chi ymyriad mewn perthynas â hynny pan oedd Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid yn siarad? Rwy'n credu y gallai fod wedi darparu setliad gwell, ond dewisodd beidio, felly gadewch inni fod yn glir yma.

Rydym wedi dod o hyd i undod heddiw ar gyfer chwilio am ffordd ymlaen. Credaf fod pawb wedi dweud yn glir iawn fod yn rhaid pasio cyllideb. Rydym hefyd wedi clywed yn glir iawn ar draws y pleidiau gwleidyddol nad yw'r gyllideb fel y mae yn ddigonol ar gyfer awdurdodau lleol ac ar gyfer ein gwasanaethau lleol, felly mae angen inni ddod o hyd i ffordd ymlaen. Rwy'n gobeithio bod ein partneriaid yn yr awdurdodau lleol wedi clywed y neges honno heddiw. Ein cyfrifoldeb ni nawr yw mabwysiadu ymagwedd aeddfed at y gyllideb hon a sicrhau ein bod yn darparu sefydlogrwydd i wasanaethau lleol.

Mae'n hanfodol fod pob un ohonom, gyda'n gilydd, yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael gwell cefnogaeth i gymunedau, gweithwyr cyngor a thrigolion. Mae'r pwysau ariannol cynyddol yn anodd iawn, a'n trigolion mwyaf bregus fydd yn dioddef. Felly, rwy'n gobeithio y gallwn gytuno gyda'n gilydd ar gynnig Plaid Cymru fel y'i cyflwynwyd, ac yn fwy na dim, y gallwn ddod o hyd i ffordd ymlaen i fuddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus hanfodol a darparu'r sefydlogrwydd a'r sicrwydd y mae cymaint o'u hangen arnynt.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, felly mi wnawn ni ohirio'r pleidleisiau ar yr eitem yma tan y cyfnod pleidleisio.

Rydym ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod tri Aelod yn moyn i fi ganu'r gloch, mi awn ni'n syth i'r bleidlais gyntaf.

Mae'r bleidlais gyntaf ar eitem 7, dadl Plaid Cymru ar setliad llywodraeth leol dros dro. Mae'r bleidlais gyntaf ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 31 yn erbyn. Mae'r cynnig wedi ei wrthod.

Awn ni ymlaen i welliant 1. Dwi'n galw am bleidlais nawr ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. Mae'r bleidlais yn gyfartal, felly byddaf yn defnyddio fy mhleidlais yn erbyn y gwelliant. Mae'r gwelliant yn cwympo, gyda 22 o blaid y gwelliant, 23 yn erbyn y gwelliant, a neb yn ymatal.

Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Mae'r gwelliant yna hefyd yn cwympo.

Felly, mae'r gwelliannau a'r cynnig wedi cwympo a dim byd wedi ei dderbyn.

Dyna ddiwedd y pleidleisio, diwedd ein gwaith ni y prynhawn yma, a diwedd y cyfarfod.