Cyfarfod Llawn

Yr eitem nesaf fydd y cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Cyflawni. Mae'r cwestiwn cyntaf yn mynd i fod—. Y cwestiwn cyntaf, felly, gan Mick Antoniw.

Mae mynediad at gyfiawnder yn sylfaenol i reolaeth y gyfraith, ac mae, wrth gwrs, i raddau helaeth yn faes a gedwir yn ôl. Mae angen mynd i'r afael â phob un o'r materion niferus, a hynny ar fyrder. Rwy'n siŵr y bydd croeso arbennig i'r cyhoeddiad diweddar y bydd ffioedd cymorth cyfreithiol yn cael eu cynyddu mewn materion troseddol a sifil.

Diolch i chi am eich ateb. Dros y 14 mlynedd diwethaf, o dan y Torïaid, mae'r system gyfiawnder wedi cael ei thanseilio a'i thanariannu. Nid yw llysoedd wedi cael eu hatgyweirio, mae llysoedd wedi cau ac fe gaeodd y Torïaid hanner ein llysoedd ynadon ni, gan danseilio cyflawniad cyfiawnder. Canlyniad hyn yw bod llai o amser a llai o gyfleusterau ar gael mewn llysoedd ar gyfer gwrandawiadau, ac mae ôl-groniadau wedi cyrraedd cyfraddau argyfyngus yn y llysoedd yn Lloegr. Mae'r sefyllfa yng Nghymru, oherwydd ein cysylltedd barnwrol ehangach yng Nghymru, wedi bod yn esiampl dda ac mae'r sefyllfa yn un y gellir ei rheoli ond mae hi dan straen er hynny. Un cynnig gan yr Arglwydd Ganghellor yw cyfyngu ar dreialon rheithgor. Rwy'n credu mai'r trywydd anghywir yw hwnnw ac ni fydd yn datrys y broblem o ôl-groniad sy'n cynyddu. Treialon gerbron rheithgor sydd wedi bod yn gonglfaen i'n system gyfiawnder ni. Mae rheithgor yn wiriad ar farnwyr, yn ogystal â'u bod yn diogelu annibyniaeth y farnwriaeth, ac maen nhw'n rhoi perchnogaeth o ran o'r system farnwrol yn nwylo'r bobl, ac felly rydym ni'n peryglu ein hunain wrth gyfyngu ar hynny. Felly, a gaf i ofyn i chi, felly, am sicrwydd oddi wrthych chi, er nad yw hwn yn gyfrifoldeb a gafodd ei ddatganoli yn llawn, bod mynediad at gyfiawnder yn rhywbeth y mae hawl gennym ni i fod yn bryderus yn ei gylch ac y byddwch chi'n gwneud popeth y gallwch chi i bwyso am fuddsoddiad yn seilwaith ein llysoedd ac yn dal ati i ddadlau'r achos dros ddatganoli cyfiawnder?

Diolch, Mick. Rwy'n cytuno yn llwyr. Yng Nghymru, mae'r ôl-groniadau yn Llysoedd y Goron wedi bod yn llawer llai na'r rhai yn Lloegr fel arfer, ac ar hyn o bryd nid oes unrhyw ôl-groniadau o gwbl yn y llysoedd ynadon yng Nghymru. Felly, er ein bod ni'n awyddus i weld treialon yn cael eu cwblhau yn gyflymach, wrth gwrs, mae cydbwysedd pwysig i'w daro o ran diogelu'r mesurau diogelu ar gyfer y rhai sydd wedi eu cyhuddo o droseddau, a allent, mewn gwirionedd, fod yn ddieuog. Felly, fe fyddwn i'n ymgysylltu â'r Weinyddiaeth Gyfiawnder wrth iddyn nhw weithio eu ffordd drwy eu cynlluniau ar gyfer bwrw ymlaen â'r argymhellion hyn. A dweud y gwir, fe fyddaf i'n cadeirio'r Grŵp Rhyngweinidogol dros Gyfiawnder yn ddiweddarach yr wythnos hon, ac fe fyddaf i'n codi hyn. Mae nifer o randdeiliaid wedi gwneud sylwadau ar gyhoeddiadau'r wythnos, wrth gwrs, ond yn bersonol, rwy'n arbennig o bryderus ynglŷn â'r cynigion i gyfyngu ar yr hawliau apelio gan lysoedd ynadon hyd bwyntiau cyfreithiol yn unig ar yr un pryd â chynyddu pwerau ynadon i ddedfrydu. Felly, mae yna nifer o bethau yn y system y byddwn ni'n eu codi yn y grŵp rhyngweinidogol ac yn fwy cyffredinol, oherwydd er mai mater a gedwir yn ôl yw hwn, wrth gwrs, mae'n effeithio yn uniongyrchol ar nifer o bethau a gafodd eu datganoli.

Ers 2022, mae Cymru wedi llwyddo i lansio prentisiaethau cyfreithiol ar gyfer paragyfreithwyr a pharagyfreithwyr uwch, gyda galw cynyddol oddi wrth gyflogwyr a dysgwyr fel daw'r llwybrau hyn yn fwy sefydledig. Mae gwaith yn parhau gyda Medr a'r sector cyfreithiol ar gyfer ehangu'r cyfleoedd, er y gall cyfyngiadau cyllidebol gyfyngu ar raddfa'r hyn y gallwn ni ei gyflawni.

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol. Mae'n wych eich bod yn gallu mynd yn baragyfreithiwr trwy brentisiaeth; mae'n wir drueni na allwch fynd yn gyfreithiwr ar yr un llwybr. Mewn gwirionedd, nid oes graddau Meistr cyfatebol mewn prentisiaethau ar gael yng Nghymru. Nawr, fe wn i, Cwnsler Cyffredinol, eich bod chi, yn y gorffennol, wedi siarad cryn dipyn am weld pobl yn symud i fyny trwy'r llwybr gweithredwyr cyfreithiol. Fe wn i am eich teimlad cryf am hyn, ac rydych chi'n ymwybodol, wrth gwrs, o'r buddion o ran symudedd cymdeithasol a manteision llwybrau fel rhai gweithredwyr cyfreithiol a phrentisiaethau o ran mynediad at gyfiawnder.

Nawr, mae adroddiad diweddar y pwyllgor ar brentisiaethau yn tynnu sylw at y ffaith bod gwarthnod yn parhau i fod ynghlwm wrth brentisiaeth. Nawr, rwy'n credu y byddai cynnig prentisiaethau a fyddai'n arwain at rywun yn mynd yn gyfreithiwr yn mynd i'r afael â'r syniad camsyniol hwn, ac fe fyddai'r sector cyfreithiol yng Nghymru yn elwa trwy fod â phrentisiaeth lefel 7. Rydym ni'n siarad dro ar ôl tro yn y fan hon am y diffeithwch o ran cymorth cyfreithiol, materion o ran cadw mewn cymunedau gwledig ac ôl-ddiwydiannol. Byddai prentisiaethau cyfreithiol hyd at lefel cyfreithiwr yn helpu i liniaru pob un o'r problemau. Felly, pryd allwn ni ddisgwyl gweld cynnydd gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â'r mater hwn? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn i chi, Rhys. Rwy'n cytuno yn llwyr â phob dim y gwnaethoch chi ei ddweud nawr. Rydych chi'n siŵr o fod wedi fy nghlywed i'n siarad sawl tro am yr angen i sicrhau bod pobl yn gallu cymryd diddordeb yn y gyfraith a hynny, efallai, dim ond oherwydd eu bod yn gweithio mewn swyddfa gyfreithiol, ac yn penderfynu wedyn, mewn amgylchiadau na fyddai wedi digwydd o'r blaen, eu bod nhw'n cael boddhad yn hynny, ac yna'n gallu gweithio eu ffordd i fyny. Ac mae hynny'n sefydlu pobl yn eu cymunedau lleol hefyd, ac felly mae honno'n ffordd ardderchog o wneud hynny. Ac, yn wir, mae rhai o'r newidiadau i'r ffordd yr ydych chi'n cael eich cymhwyso wedi helpu gyda'r broses honno.

Felly, rwy'n falch iawn o'r cyrsiau paragyfreithiol yr ydym ni'n eu gwreiddio, ac rwyf i am gymryd eiliad fach i hyrwyddo cyrsiau eraill sy'n ddefnyddiol o ran swyddfeydd cyfreithwyr hefyd—rydych chi wedi fy nghlywed i'n gwneud felly o'r blaen—oherwydd rwy'n credu bod y proffesiwn cyfreithiol yn gyndyn weithiau o hybu pethau fel rheolaeth busnes ac yn y blaen, y gallen nhw fod yn manteisio arnynt hefyd.

Ond rwyf i wedi gofyn i'r swyddogion weithio gyda Medr a'r sector cyfreithiol i ystyried sut y gallwn ni adeiladu ar y fframwaith prentisiaethau paragyfreithiol, i ddarparu sector cyfreithiol mwy amrywiol a symudol yn gymdeithasol, gyda gweithlu llawer mwy cynrychioliadol o gymdeithas Cymru yn gyffredinol. Rydym ni wedi ymrwymo i adolygu parhaus a gwelliant o ran y llwybrau prentisiaethau hynny. Ar hyn o bryd fe ddisgwylir i'r rhaglen brentisiaethau newydd ddechrau ym mis Awst 2027, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny'n cryfhau'r cydweddiad rhwng prentisiaethau ar bob lefel, ac yn sicrhau llwybrau eglur o ddilyniant a gwerth am arian wrth i ni fynd yn ein blaenau.

Rydym ni'n edrych ar y sefyllfa gyda phrentisiaethau gradd ond rydym ni'n edrych yn fanwl ar yr hyn sy'n digwydd yn Lloegr, oherwydd er iddyn nhw gyflwyno hynny, maen nhw'n gwneud rhai newidiadau ar hyn o bryd. Ac fel rwy'n deall mae'r newidiadau hynny wedi dod o ganlyniad i ddatblygiadau amrywiol sydd wedi digwydd wrth iddyn nhw gyflwyno'r prentisiaethau hynny. Felly, fe fyddwn ni'n edrych yn ofalus ar y rhain hefyd.

Ond rwy'n awyddus iawn i wneud hyn. Rwy'n awyddus iawn hefyd—fel gwyddoch chi, oherwydd rydym ni wedi trafod hynny—ein bod ni'n gwneud hyn i gynyddu nifer y bobl a fyddai'n dod yn gymwys, a pheidio â chynorthwyo cwmnïau mawr a fyddai wedi talu iddyn nhw am wneud hynny fel arall. Felly, fe fydd rhaid i ni ganfod ffordd i sicrhau mai cwmnïau bach a chanolig sy'n cael mynediad at hyn, na allai fforddio gwneud hyn fel arall yn ôl pob tebyg, ac nid y cwmnïau mawr a fyddai wedi bod yn cymryd pobl beth bynnag. Rwyf i wedi trafod hynny gyda'r proffesiwn yn ei gyfanrwydd, a chyda Chymdeithas y Gyfraith hefyd, ac rydym ni wedi bod yn gweithio gyda'n gilydd i geisio rhoi'r fframwaith hwnnw ar waith.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Natasha Asghar, nesaf.

Diolch yn fawr iawn i chi, Llywydd. Cwnsler Cyffredinol, a ddylai Bil Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau) gynnwys maniffestos gwleidyddol?

Mae'n ddrwg gen i, Natasha, 'chlywais i ddim mo hynna.

O naddo, peidiwch â phoeni. A ddylai Bil atebolrwydd Aelodau ac etholiadauau'r Senedd gynnwys maniffestos gwleidyddol?

Nid wyf i'n deall y cwestiwn mewn gwirionedd, ond, nac ydw, nid wyf i'n credu ei fod yn fater ar gyfer maniffestos gwleidyddol. Cafodd y Bil atebolrwydd ei gynllunio i roi pwerau i'r Comisiwn ar gyfer ystyried a fyddai'r Comisiwn ei hun yn awyddus i ymestyn cyfundrefn cod ymddygiad safonau neu beidio, a gwreiddio rhywfaint o hynny mewn darpariaethau statudol ac ati. Nid yw'n fater ar gyfer maniffestos gwleidyddol, yn fy marn i. Fy marn bersonol i yw honno.

Iawn. Diolch i chi am eich ymateb, Cwnsler Cyffredinol, oherwydd roeddwn i'n awyddus i glywed eich barn chi am gynnwys maniffestos pleidiau gwleidyddol o fewn cylch gwaith y Bil atebolrwydd Aelodau ac etholiadau, gan fy mod i'n credu y byddai hynny'n rhoi'r Llywodraeth Lafur, efallai, mewn sefyllfa ychydig bach yn anodd.

Ym maniffesto Plaid Lafur Cymru yn 2021, fe wnaethoch chi addo 125,000 o brentisiaethau newydd, 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel newydd i'w rhentu, ac ymrwymiad i adfer a chodi safonau ar gyfer bobl ifanc, gyda chynllun mawr mewn ysgolion ar gyfer dal i fyny. Eto, Cwnsler Cyffredinol, dyma ni, tua phedwar mis i ffwrdd o ddiddymiad, ac nid ydym wedi cyrraedd y targed prentisiaethau o bell ffordd. Ac fe fyddwch chi'n methu â tharo'r targed o 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel newydd i'w rhentu erbyn 2026, a Chymru sydd wedi gwneud yn waethaf o ran addysg bob tro y cawsom ein hasesu ar bob pwnc ers dechreuad datganoli.

Felly, er bod y Llywodraeth Lafur hon i Gymru yn awyddus efallai i gyflwyno'r Bil Atebolrwydd Aelodau, rwy'n meddwl tybed pa mor atebol y byddech chi'n dymuno bod, pan fyddai hi'n bosibl eich dwyn i gyfrif mewn gwirionedd yn unol â chyfraith, oherwydd eich gallu parhaus i addo gormod a methu â chyflawni.

Wel, rwy'n credu eich bod chi, yn daer iawn, wedi ceisio gwasgu rhywbeth i mewn i Fil nad yw yno, ac nad oes neb o'r farn y dylai fod yno. Fe fyddwn i'n dweud, Natasha, y dylech chi fynnu tanysgrifiad i'r Swyddfa Ystadegau Gwladol, oherwydd nid yw'r hyn yr ydych chi newydd ei ddweud am ein ffaeleddau ni yn cael ei ategu gan yr ystadegau sydd newydd eu cyhoeddi. Felly, rydym ni'n amlwg wedi llwyddo i gyflawni'r 20,000 o gartrefi cymdeithasol i'w rhentu. Mae'n wir y bydd hynny'n cymryd tri mis arall i ni ar ôl diwedd tymor y Senedd, ond, o ystyried bod eich plaid chi, a chithau'n bersonol rwy'n credu, wedi cefnogi Liz Truss, ac fe achosodd hynny i ni—

Mewn gwirionedd, 'wnes i ddim.

Iawn, ymddiheuriadau—ymddiheuriadau. Ymddiheuriadau. Ymddiheuriadau. Os na wnaethoch chi'n bersonol, rwy'n ymddiheuro am ddweud hynny. Ond yn sicr, fe wnaeth y blaid. Ac mae'n rhaid i mi ddweud wrthych chi, o ganlyniad i'r gyllideb honno, cyn hynny, roeddem ni'n arfer gallu prynu chwech i saith tŷ am £1 miliwn yng Nghymru, ar grantiau tai cymdeithasol, ac ar ôl honno dim ond prynu tri i bedwar y gallem ni. Ac, er gwaethaf hynny i gyd, rydym ni wedi llwyddo i daro'r targed hwnnw. Felly, ni wn i o ble y cawsoch chi eich ystadegau, ond rwy'n awgrymu o ddifrif eich bod chi'n edrych ar ystadegau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol.

Iawn. Diolch yn fawr iawn i chi. Rwy'n deall efallai nad ydych chi'n hoffi'r hyn yr wyf i newydd ei ddweud, Cwnsler Cyffredinol, ac ni allaf i wadu—

Am nad yw'n wir.

Rwyf i o'r farn fod hynny'n wir. Ond mae dwy Lywodraeth Lafur gennym ni—. O'm safbwynt i, mae dwy Lywodraeth Lafur gennym ni, ar ddau ben yr M4, y ddwy ohonyn nhw'n methu â tharo targedau, a bod yn onest, yn palu celwyddau i'r cyhoedd yng Nghymru. Y slogan a ddefnyddiwyd amlaf yn etholiad y llynedd—yr un a glywsom ni i gyd dro ar ôl tro—oedd, 'Wnawn ni ddim codi trethi ar bobl sy'n gweithio.' Mae hwnnw wedi troi allan i fod yn bolisi allweddol gan Lywodraeth Lafur y DU ac efallai mai hwnnw yw ei hunig gyflawniad sylweddol yn ystod ei rhawd hyd yn hyn. Ac i'r Llywodraeth sy'n honni bod yn seiliedig ar degwch, tybed pa mor deg mae hynny'n ei deimlo i boblogaeth sy'n gweithio yng Nghymru, sy'n codi bob dydd ac yn mynd i'r gwaith o ddydd i ddydd, i wybod y byddan nhw unwaith eto yn cyfrannu mwy o'u harian y maen nhw'n llafurio mor galed amdano tuag at Gabinet y DU sydd eisoes wedi dangos eu bod nhw eu hunain wedi osgoi talu trethi. Mae pobl Cymru yn haeddu gwell, Ysgrifennydd Cabinet, ar lefelau'r DU a Llywodraeth Cymru, i wybod, pan wneir adduned ac addewid, y bydd yn addewid a gaiff ei gadw yn yr hirdymor.

Felly, rwy'n dymuno gofyn i chi, Cwnsler Cyffredinol: beth yw'r pwynt o alw am fwy o atebolrwydd a chraffu os nad yw'r geiriau a ddefnyddir yn eich maniffesto eich hun yn adlewyrchu'r cyflawniadau a fu wedi 26 mlynedd? Diolch i chi.

Wel, 'dydw i ddim hyd yn oed yn gwybod ble i ddechrau gyda hynna.

Dyna'r cyfan. Cwestiwn syml oedd hwnna.

Yn gyntaf i gyd, nid yw polisi treth yn rhan o'm portffolio polisi. Yn ail, rydych chi'n perthyn i blaid sydd wedi codi trethi yn fwy nag unrhyw blaid arall yn hanes Llywodraeth Prydain. Yn drydydd, rydym ni wedi llwyr gyflawni'r mwyafrif helaeth o'r rhaglen lywodraethu, ac eisoes y disgwyl yw y byddaf i'n dod â datganiad i'r Senedd i'r perwyl hwnnw. Ac, yn bedwerydd, mae'r rhan fwyaf o'r ystadegau yr ydych chi newydd eu dyfynnu nhw i mi naill ai'n hen neu'n anghywir.

Llefarydd Plaid Cymru yn nesaf, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Fel clywsom ni yn y cyfnewidiadau o farn yn gynharach, fe ysgrifennodd 11 o'ch cyd-Aelodau chi, gan gynnwys eich rhagflaenydd agosaf yn eich swydd gyfredol chi, at Brif Weinidog y DU, yn cyhuddo Llywodraeth y DU o wrthgilio o ran y setliad datganoli. A wnewch chi ddweud a ydych chi'n cytuno â'r asesiad hwnnw fel prif gynghorydd cyfreithiol y Llywodraeth, sydd â throsolwg ar raglen ddeddfwriaethol y DU o ran Cymru? Yn benodol, beth yw eich barn chi am un o'r pwyntiau allweddol y maen nhw'n eu gwneud o ran y rhaglen Balchder Bro, y maen nhw'n ei rhoi fel yr enghraifft ddiweddaraf, mewn gwirionedd, o Lywodraeth y DU yn diystyru neu'n tanseilio ein pwerau datganoledig ni, yn yr achos hwn gan ddefnyddio Deddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020 i wneud felly?

Wel, nid wyf i'n cymeradwyo Deddf marchnad fewnol y DU. Rwyf i wedi dweud hynny'n aml iawn mewn grwpiau gweinidogol. Mae'n debyg y byddaf i'n ei ddweud eto pan fyddaf i'n cwrdd â'r—wel, fi sy'n cadeirio'r grŵp rhyngweinidogol yn y cylch penodol hwn, ac fe fydd hwnnw'n cael ei gynnal ddydd Iau'r wythnos hon, rwy'n credu. Mae'n ddrwg gennyf i, nid wyf i fyth yn gallu cofio fy amserlen fy hun am fwy na dau ddiwrnod ymlaen llaw, ond fe ddaw yn fuan iawn beth bynnag, ac fe fyddaf i'n ei gadeirio. Felly, fe fyddwn ni'n codi hyn.

Fe fyddaf i'n codi'r newidiadau arfaethedig i'r system cyfiawnder troseddol hefyd, oherwydd er na chafodd hynny ei ddatganoli, mae'n dylanwadu ar wasanaethau yma. Fe fyddaf i'n codi'r ffaith ein bod ni o'r farn fod y llysoedd cyfiawnder sifil yng Nghymru yn arbennig o brin o arian. Rwyf i wedi bod yn gweithio ers peth amser gyda barnwyr yng Nghymru i wella'r ganolfan cyfiawnder sifil yng Nghaerdydd, er enghraifft. Nid wyf i'n gwybod a ydych chi wedi bod yno ond, wir, nid yw cystal â'r disgwyl o gwbl. Felly, rydym ni'n gweithio yn y ffordd honno'n aml, ar draws ymyl garw datganoli, os hoffech chi, oherwydd nid yw hi bob amser yn amlwg yn syth pa beth sy'n effeithio ar rywbeth arall.

Felly, ni chafodd cyfiawnder troseddol ei ddatganoli; rwy'n credu y dylid gwneud hynny, ac fe fyddem ni'n hoffi gweithio tuag at hynny. Ond er na chafodd ei ddatganoli, mae llawer o'r pethau sy'n digwydd o ganlyniad i gyfiawnder troseddol wedi cael eu datganoli. Felly, mae'r hyn sy'n digwydd yn y system yn effeithio yn uniongyrchol, er enghraifft, ar iechyd meddwl, neu wasanaethau cymdeithasol, neu dai, neu beth bynnag. Felly, mae hi'n bwysig iawn i ni fod hynny'n gweithio yn effeithiol. Beth bynnag am hynny, rwyf i o'r farn, fel Aelodau'r Senedd, fod pob un ohonom ni'n pryderu am reolaeth y gyfraith. Rwy'n pryderu llawer iawn am reolaeth y gyfraith, ac nid wyf i'n dymuno gweld hynny'n gwanio. Rwy'n awyddus iawn i ddeall, os caiff rhywun ei gyhuddo mewn llys barn ym Mhrydain, y mae hwnnw'n ddieuog hyd nes y'i profir yn euog, ac nid oes rhagdybiaeth ei fod yn y system cyfiawnder oherwydd ei fod wedi gwneud rhywbeth. Felly, nid wyf i'n cymeradwyo hynny. Pan oeddwn i'n fargyfreithiwr ifanc iawn, roeddwn i'n arfer gweithio yn y system cyfiawnder troseddol, ac nid oes dim yn waeth na gweld rhywun dieuog yn cael ei ddal i fyny yn y system honno. Mae'n gwneud i chi feddwl am hynny, wir.

O ran y cwestiwn ynghylch a wyf i'n cytuno â'r mater ynglŷn â Balchder Bro, ydw, rwy'n cytuno, ac mae'r Prif Weinidog newydd ei gwneud hi'n eglur iawn ei bod hithau'n cytuno hefyd. Rydym wedi cael nifer o drafodaethau ynglŷn â hynny. Nid oeddwn i yn y trafodaethau hynny, oherwydd nid yw yn fy mhortffolio i, ond roedd nifer o gyd-Aelodau eraill yn y Cabinet ynddyn nhw, ac rydym ni wedi trafod hyn yn y Cabinet. Rwy'n falch iawn, serch hynny, ein bod wedi gweld y gronfa twf lleol yn cael ei datganoli i Gymru yn y ffordd y cafodd ei datganoli. Mae hwnnw'n gam mawr ymlaen. Er hynny, dim ond gair er mwyn bod yn eglur iawn, nid ydym ni'n credu y dylai'r arian hwnnw fod wedi bod—. Ni ddylai pŵer Deddf Marchnad Fewnol y DU fyth fod wedi cael ei ddefnyddio i ariannu hynny. Rydym ni wedi gwneud y sefyllfa honno'n eglur dro ar ôl tro. Mae'n ddrwg gen i, fe ddylwn i ddweud hefyd, Adam, ac rwy'n siŵr eich bod chi'n ymwybodol o hyn, ond yn ystod adolygiad o Ddeddf Marchnad Fewnol y DU fe wnaethom ni fynegi yn rymus iawn y dylid diddymu'r pŵer cymorth ariannol.

Ie wir, a diolch i chi am roi hynny ar y cofnod eto. Roedd y llythyr yn dweud, pe bai Balchder Bro wedi cael ei gyflwyno gan Lywodraeth Geidwadol, y byddai Gweinidogion Cymru yn galw am adolygiad barnwrol, fel gwnaeth Llywodraeth Cymru mewn amgylchiadau eraill tebyg. A ydych chi'n ystyried y posibilrwydd hwnnw? Os na fydd trafodaethau yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw'n dwyn ffrwyth, a yw hwn yn ddewis yr ydych chi'n ei ystyried? O leiaf, a ydych chi'n gofyn am gyngor pellach ynghylch y posibilrwydd o adeiladu adolygiad barnwrol? Oherwydd mae yna egwyddor bwysig yn y fantol yn hyn o beth.

'Nac ydw', yw'r ateb i hynna, oherwydd rwy'n credu ein bod ni'n cael trafodaeth adeiladol iawn gyda nhw ar hyn o bryd. Rwy'n falch iawn o'r ffordd y mae'r gronfa twf lleol wedi gweithio allan. Rydym ni'n falch iawn o'r ffordd yr ymdrinnir â hi er mwyn Cymru, felly nid wyf i'n credu y byddai hynny'n arbennig o ddefnyddiol ar hyn o bryd. Mae yna nifer o bethau eraill yr ydym ni'n eu trafod gyda nhw ar hyn o bryd hefyd. Mewn gwirionedd, nid wyf i'n siŵr mai honno fyddai'r frwydr y byddwn i'n dewis trengi ynddi hi. Yr ateb syml iawn i'ch cwestiwn chi yw, 'Nac ydym, nid ydym ni'n ystyried hynny ar hyn o bryd.' Ac a gaf i ddweud, nid am ei bod hi'n Llywodraeth Lafur neu'n Llywodraeth Geidwadol yw'r achos am hynny? Nid wyf i'n credu bod hynny'n gwneud unrhyw wahaniaeth. Egwyddor y peth sy'n bwysig. Felly, rydym ni'n falch iawn o'r sefyllfa rydym ni ynddi gyda'r gronfa twf lleol.

A gaf i godi mater hollol wahanol gyda chi? Mae noddwyr y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes) yn San Steffan yn bresennol yma heddiw, ac yn briffio Aelodau'r Senedd. Fe wnes i gyfarfod â nhw'n gynharach. Roedden nhw'n dweud eu bod nhw'n amlwg o'r farn, os bydd y cynnig cydsyniad deddfwriaethol—y mae'r Pwyllgor Busnes wedi ei drafod, ac fe fydd yn cael ei gyflwyno ym mis Ionawr—yn methu yn y fan hon, y byddan nhw'n tynnu pob cyfeiriad at Gymru allan o'r Bil yn llwyr wedyn. Effaith hynny fyddai y byddai marw â chymorth yn gyfreithlon yng Nghymru, ond ni allai'r GIG ei ddarparu. Fe fyddai'n cael ei ddarparu gan wasanaethau preifat yn unig. A yw hwnnw'n ymateb boddhaol, yn eich barn chi? O ystyried eich cyfrifoldeb chi o ran deddfwriaeth y DU a'i heffaith ar Gymru, oni fyddai hi, pe byddai'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol yn methu—rwy'n sylweddoli mai damcaniaethol yw hynny—yn ymateb gwell i gael trafodaeth ac yna diwygio'r Bil i adlewyrchu'r pryderon a fyddai wedi cael eu mynegi yn ystod y ddadl, yn hytrach na dim ond tynnu allan, a chreu sefyllfa 'gwnewch fel y mynnwch chi' bron iawn?

Rwyf i wedi bod yn trafod gyda'r Gweinidog â'r portffolio ynglŷn â'r polisi hwn, yn amlwg, oherwydd fe fydd llawer o'r hyn a fydd yn cael ei gynnwys yn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol yn ymwneud â pha bolisïau y byddai Llywodraeth Cymru yn eu ceisio. Fe fydd hynny'n wir os ydych chi'n cytuno â marw â chymorth neu beidio, a gaf i ddweud? Trafodaeth gyfreithiol dechnegol yw hon. Nid yw hyn yn ymwneud â'r egwyddor o farw â chymorth. Rwy'n credu, pan fydd y cynnig cydsyniad deddfwriaethol yn dod gerbron y Senedd, fe fydd hi'n bwysig sicrhau bod yr Aelodau yn deall na fyddwn ni'n trafod a fydd y Bil yn cael ei basio ym Mhrydain Fawr neu beidio; trafod effaith pasio'r Bil ar Gymru y byddwn ni, ynghyd â'r gwasanaethau a fyddai ar gael.

Mae'r penderfyniadau polisi ynglŷn â hynny'n fater i'm cyfaill sef yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd, ond mae yntau a minnau wedi bod yn trafod y trefniadau cyfansoddiadol a fydd yn deillio o hynny, sy'n cynnwys, fel rydych chi'n dweud, yr hyn a fyddai'n digwydd pe byddai'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol yn methu yn y fan hon. Mae'r Bil ar ei hynt. Nid oeddwn i'n gallu bod yn bresennol yn eu sesiwn nhw, ac mae'n ddrwg gen i am hynny, oherwydd roeddwn i'n dymuno bod yno. Nid oeddwn i'n gallu. Mae'r Bil, fel gwyddoch chi, ar ei hynt ar hyn o bryd. Mae'n newid cryn dipyn wrth iddo fynd drwodd. Efallai y bydd yn rhaid i ni lunio nifer o gynigion cydsyniad deddfwriaethol atodol hefyd, felly nid ydym ni'n hollol siŵr o ran ein sefyllfa ni yn hynny o beth. Roedd y Pwyllgor Busnes, fel rwy'n deall, yn trafod yr amgylchiadau lle gallai cynigion cysyniad deddfwriaethol ychwanegol ddod ymlaen ac ati. Felly, mae'r rhain yn faterion sy'n cael eu trafod ar hyn o bryd.

Pan fydd y Bil mewn sefyllfa lle byddwn ni'n teimlo y gallai Aelodau fynegi barn ar ei arwyddocâd cyfansoddiadol, yna fe fydd y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwnnw'n cael ei gyflwyno ac fe fyddwn ni'n gallu cynnal y drafodaeth honno. Yna, gan ddibynnu ar y safbwynt a gymerir—nid yn unig y bleidlais wirioneddol, ond y drafodaeth, os mynnwch chi, sy'n dilyn—rwy'n credu eich bod chi'n iawn, Adam, y bydd yn rhaid i drafodaeth arall ddigwydd. Ac mae hynny'n rhannol—. Yr anhawster ynglŷn â chynigion cydsyniad deddfwriaethol bob amser yw ceisio eu hamseru nhw fel bydd y bleidlais yn y Senedd hon yn cael effaith ar hynt y Bil yn Senedd San Steffan: nid mor hwyr fel na fyddwn ni'n gallu gwneud dim ond dweud 'ie' neu 'nage' a'i fod yn methu; nid mor gynnar fel na allech chi fod ag effaith wirioneddol, am nad ydych chi'n gwybod ar ba ffurf y bydd yn dod. Felly, mae'r cydbwysedd yn anodd. Mae'r Trefnydd, yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd a minnau wedi bod yn cael sgwrs ynglŷn ag amseriad ac arwyddocâd cyfansoddiadol hyn, oherwydd rwy'n credu eich bod chi'n iawn, pe byddai'n cael ei ddiddymu yn unig, fe fyddem ni mewn sefyllfa lle gallai darparwyr preifat ddarparu'r gwasanaeth yng Nghymru, ond y byddem ni wedi atal unrhyw wasanaeth cyhoeddus i bob pwrpas, ac fe fydd gan bob un ohonom farn bersonol ynglŷn â hynny. Nid wyf i am fynegi fy marn bersonol fy hunan ar hynny, ond rwy'n credu mai dyna fyddai effaith y peth, ie.

Ac yn olaf, Rhys ab Owen.

Fe fyddaf i'n cwrdd â Gweinidogion Llywodraeth y DU, a hynny yn y Grŵp Rhyngweinidogol dros Gyfiawnder yr wythnos hon, pan fyddaf i'n trafod pwyntiau sy'n ymwneud â'u hymateb diweddar nhw i'r argymhellion a gafodd eu gwneud yn rhan 1 o'r adolygiad annibynnol o lysoedd troseddol.

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol. Mae treialon gan reithgor yn rhan sylfaenol o'r setliad democrataidd. 'Syniad drwg yw treialon troseddol heb reithgor'—Cwnsler Cyffredinol, mae'r darn bach hwnnw o drydar yno bob amser, onid ydyw? Ond nid fy ngeiriau i mohonyn nhw; dyna ddarn trydar a ysgrifennodd David Lammy, yn ôl yn 2020. Roeddwn i'n falch iawn o glywed eich ateb i Mick yn gynharach, yn falch eich bod chi wedi sôn am y gwahaniaeth rhwng yr ôl-groniadau yma a'r ôl-groniadau yn Lloegr, oherwydd mae'r ffigurau yn cael eu camystumio gan yr ôl-groniadau enfawr yn y dinasoedd trefol mawr yn Lloegr

Diolch i chi hefyd am eich sylwadau am apeliadau gan lysoedd ynadon i Lys y Goron. Fe fyddech chi'n cofio, fel minnau, pan oeddem ni'n fargyfreithwyr troseddol iau, yn cofio am apeliadau llwyddiannus gan y llys ynadon yn aml. Fe fyddem ni'n yn cofio hefyd am rhai penderfyniadau a wnaeth ynadon yn y llys ynadon a oedd yn creu penbleth. Y gwir amdani yw, pe byddai hwn yn gynnig gan lywodraeth Geidwadol, fe fyddai'r lle hwn yn gresynu. Cyhoeddodd Karl Turner, AS Llafur, ac a oedd yn gyfreithiwr troseddol un tro, fel ninnau, neges mai hwn yw'r

'syniad mwyaf twp y gallai unrhyw Arglwydd Ganghellor, o unrhyw argyhoeddiad gwleidyddol, fod wedi ei gasglu erioed.'

A ydych chi'n cytuno â Karl Turner?

Wel, rwy'n cytuno bod cwestiynau difrifol i'w gofyn ynghylch y cynigion a wnaeth Llywodraeth y DU wrth ymateb i ran 1 yr adolygiad. Rwy'n cytuno bod yr hawl i dreial gan reithgor yn amddiffyniad hynod bwysig i ddiffynnydd hefyd—yn gyfan gwbl. Mae angen i ddioddefwyr fod yn sicr bod cyfiawnder yn cael ei wneud yn effeithiol, ond mewn ffordd sy'n ddiduedd, a bod y gosb yn cydweddu â'r drosedd. Mae oediadau treialon, fe wyddom ni i gyd, yn effeithio ar ddioddefwyr a diffynyddion, yn ogystal â'r tystion, ac mae hi'n gwbl briodol i ystyried ffyrdd o gyflymu'r broses honno. Ond, fel y dywedais mewn ymateb i'm cyd-Aelod Mick Antoniw, yng Nghymru nid oes unrhyw oedi sylweddol o bryder ar draws y llysoedd ynadon, ac mae perfformiad Llys y Goron yng Nghymru yn cael ei ystyried yn gyson yn un o'r rhai sy'n perfformio orau, gyda threialon yn cael eu rhestru ar hyn o bryd yn 2026 a dechrau 2027, o'i gymharu â Llundain, lle mae rhai rhestrau ymhell i mewn i 2030. Felly, gallwch weld bod gwahaniaeth sylweddol yno, a hynny oherwydd ein bod ni'n llai, rydym ni'n llawer mwy mewn cysylltiad â'n barnwriaeth ac rydym ni'n llawer mwy abl i gael sgyrsiau.

Mae angen i ni ystyried o ddifrif a yw'r cynigion hyn yn cael y cydbwysedd iawn ar gyfer pawb dan sylw—mae'n ymwneud â'r dioddefwyr, mae hefyd yn ymwneud â'r diffynnydd, mae'n ymwneud â'r tystion a phawb arall—gan gynnwys a yw'r newidiadau yn dargyfeirio buddsoddiad i ffwrdd o sicrhau ystad llys gwbl weithredol, hygyrch a staffio, oherwydd rydym ni eisiau gweld hynny, ac rydw i wedi bod yn gweithio'n galed iawn ar geisio cael cyfiawnder sifil a throseddol mewn lle gwell. Mae cyfiawnder sifil hefyd yn bwysig. Nid yw'r un lefel o ddifrifoldeb efallai ar gyfer rhyddid unigol, ond mae hefyd yn bwysig mewn mynediad at y gyfraith. Felly, rwy'n cadeirio, fel rydw i wedi dweud sawl gwaith bellach, y Grŵp Rhyngweinidogol dros Gyfiawnder yn ddiweddarach yr wythnos hon. Mae hyn ar yr agenda i'w trafod, ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at y drafodaeth honno. Mae'r rhain yn gynigion ar hyn o bryd; mae yna ffordd bell cyn iddyn nhw ddod yn gyfraith. Byddwn yn gwneud ein teimladau amdano yn hysbys. Rwy'n siomedig nad oedd rhywfaint o ymgynghori cyn y cyhoeddiadau, ond mae amser o hyd, wrth i'r ddeddfwriaeth ddatblygu, i ddweud ein dweud.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol.

Eitem 3 sydd nesaf, y datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar Y Trefnydd, Jane Hutt.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae busnes y tair wythnos nesaf wedi ei nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i Aelodau yn electronig.

Trefnydd, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â'i goruchwyliaeth ar Ddŵr Cymru. Mae ystad o dai ym Moncath, yn fy etholaeth i, sydd â phroblemau hirsefydlog o ran y gallu i ymdrin â charthion. Yn dilyn cyfnodau o law trwm, fe all carthion godi yn ôl i fyny drwy'r pibellau ac i mewn i gartrefi pobl. O ganlyniad i hynny, mae cartrefi yn cael eu difrodi a thrigolion yn cael eu gadael heb ddŵr ac yn methu â defnyddio cyfleusterau, am ddyddiau lawer ambell waith. Nawr, Trefnydd, mae trigolion wedi bod yn achwyn fod hynny fel byw mewn gwlad yn y trydydd byd ac nid yw hi'n iawn nad yw rhai pobl yn gallu defnyddio eu toiledau na'u cawodydd yn eu cartrefi eu hunain yn 2025 oherwydd tywydd garw. Nawr, wrth gwrs, rwyf i wedi codi hyn gyda Dŵr Cymru, ond eto mae'r problemau yn dal i fod yno. Felly, fe fyddwn yn ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru, o ystyried mai hi sy'n pennu'r fframwaith deddfwriaethol a rheoleiddiol y mae cwmnïau dŵr yn gweithredu ynddo er mwyn i'r Aelodau gael holi'r Ysgrifennydd Cabinet ar faterion penodol yn eu hetholaethau a'u rhanbarthau a chael deall yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu i gyflawni datrysiadau a'r hyn y mae'n ei wneud i ddwyn y cwmnïau dŵr i gyfrif hefyd.

Diolch yn fawr iawn i chi, Paul Davies. Mae hi'n bwysig ein bod ni'n ystyried ein pwerau ni o ran goruchwylio cwmnïau dŵr. O ran Dŵr Cymru, rydych chi wedi rhoi adroddiad gofidus iawn am yr effaith ar gymuned yr ydych chi'n ei chynrychioli. Yn sicr, felly, fe fyddaf i'n codi hyn gyda'r Dirprwy Brif Weinidog a'r Ysgrifennydd Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig i weld beth fyddai'r dull mwyaf priodol o fynd i'r afael â'r materion hyn.

Trefnydd, tra fy mod i'n holi'r cwestiwn yma ichi, mae yna 16 rhybudd llifogydd a 58 rhybudd llifogydd 'byddwch yn barod' ar wefan Cyfoeth Naturiol Cymru, yn golygu bod miloedd o bobl ledled Cymru yn pryderu beth mae hynny'n ei olygu iddyn nhw. Yn fy rhanbarth i, dyma'r chweched rhybudd ers dechrau Tachwedd, ac mae pobl yn poeni'n eithriadol. Felly, mi hoffwn i ofyn am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros newid hinsawdd er mwyn cael y sicrwydd bod gan Cyfoeth Naturiol Cymru yr adnoddau i ddelio â hyn, oherwydd mae hyn lawer, lawer yn fwy aml na'r disgwyl, a hefyd i ddeall pa gefnogaeth sydd ar gael i bobl sy'n wynebu'r boen barhaus hon rŵan o feddwl eu bod nhw'n mynd i gael llifogydd. Yn amlwg, mae'n cael effaith ar fusnesau sydd ddim yn gallu agor, ac ati, a hefyd pobl yn methu mynd i'r gwaith, yn ofni beth fydd y goblygiadau os dydyn nhw ddim adref pan fydd y llifogydd yn taro.

Diolch yn fawr am eich cwestiwn pwysig iawn.

Rwy'n ddiolchgar eich bod wedi codi hyn, nid yn unig o ran effaith storm Bram wrth i bobl fyw trwy honno nawr, ac fe fyddaf i'n ymdrin â hynny, ond oherwydd digwyddiadau llifogydd diweddar hefyd, y gefnogaeth sy'n cael ei darparu a'r gwaith dilynol wedyn. Felly, dim ond ar gyfer dweud ar goedd heddiw, wrth i mi siarad, mae storm Bram wedi dod â 12-18 awr o wlybaniaeth ledled Cymru. Erbyn 11 o'r gloch fore heddiw, fe welsom ni 82 mm o law yn Nhreherbert yng Nghwm Rhondda, 71 mm yn Nant yr Ysfa yng Nghwm Cynon, a 71 mm ym Mannau Brycheiniog. Wrth gwrs, fe ddisgwylir i'r tywydd hwn glirio. Mae CNC a'r awdurdodau lleol wedi dwysáu eu trefniadau gweithredol, mae staff ar waith i ymateb i ddigwyddiadau, ac mae Llywodraeth Cymru wedi gweithredu ei threfniadau ymateb lefel 1. Fe gawson nhw eu rhoi ar waith ddoe, mewn gwirionedd, i ddarparu cefnogaeth strategol i'r ymateb amlasiantaeth, i gydlynu'r mewnbwn rhwng yr adrannau lle byddai angen. Rydym ni'n dal i fonitro digwyddiadau wrth iddyn nhw ddatblygu, ac rydym ni'n cysylltu â fforymau cydnerthedd lleol, yr awdurdodau rheoli risg, dim ond ar gyfer edrych ar yr holl effeithiau sy'n gysylltiedig â storm Bram, awdurdodau lleol a CNC, ond hefyd, fe fyddwn i'n dweud, ar y sefydliadau rheng flaen, y bobl, y cymunedau a'r trydydd sector, ac fe fyddwn ni'n deall yr effeithiau yn well yn y 24-48 awr nesaf.

Fe hoffwn i fanteisio ar y cyfle i ddweud hefyd, o ran y digwyddiadau llifogydd diweddar, ein bod ni wedi gwahodd ceisiadau cyllid cyfalaf brys gan yr awdurdodau lleol ar gyfer atgyweirio seilwaith rheoli perygl llifogydd a gafodd ei ddifrodi yn ystod y tywydd garw yn hanner cyntaf mis Tachwedd. Mae'r ceisiadau yn cael eu gwerthuso ac fe fydd yr awdurdodau lleol yn cael gwybod am y penderfyniadau cyn bo hir. Yn dilyn storm Claudia, drwy gyfrwng y cyngor—sir Fynwy—mae Llywodraeth Cymru wedi darparu grantiau o hyd at £3,000 i fusnesau yr effeithiwyd arnyn nhw yn sir Fynwy, ac mae cymorth busnes mwy eang ar gael drwy gynllun masnachol Cymdeithas Broceriaid Yswiriant Prydain, ac mae'r cynllun cymorth ariannol brys yn gronfa ddewisol. Dirprwy Lywydd, rwy'n teimlo ei bod hi'n bwysig rhoi'r wybodaeth fwy eang honno heddiw. Diolch.

Trefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Yn gyntaf i gyd, roeddwn i'n meddwl tybed a gaem ni ddatganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a'r Ysgrifennydd Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig ar y ffordd y mae'r cytundeb Cyswllt Ffermio ar gyfer y tair blynedd nesaf yn cael ei gaffael. Fy mhryderon arbennig i yw mai dim ond ariannu wyth aelod o staff sy'n gyfwerth ag amser llawn y mae'r cytundeb presennol, sy'n annigonol i ateb y galw, heb sôn am yr angen. Fe wn i fod rhanddeiliaid eraill yn pryderu ynghylch y modd neu sut mae'r ddogfen gaffael yn adlewyrchu'r dyheadau sy'n briodol ar gyfer gweithredu cynllun ffermio cynaliadwy llwyddiannus, yn hytrach na chynnal y busnes fel arfer. Felly, rwy'n gobeithio y gall y datganiad hwn egluro'r ffordd y caiff hyn ei gaffael, nid drwy gyfrwng GwerthwchiGymru, ond drwy system brynu ddeinamig sy'n cael ei rhedeg gan faterion gwledig, sydd ar gau i graffu cyhoeddus. Rwy'n ei chael hi'n anodd gweld sut mae hynny'n cyd-fynd â Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023.

Nid oes gennych chi amser i ofyn am ail ddatganiad. Rydych chi wedi defnyddio eich amser.

Diolch yn fawr iawn, Jenny Rathbone, am eich cwestiwn chi. Ar 27 Tachwedd, roedd 49 o gyflenwyr ar y fframwaith, pob un yn gymwys i dendro ar gyfer y contract Cyswllt Ffermio sydd ar y ffordd. Er mwyn egluro, yn wahanol i fframwaith safonol, mae'r system brynu ddeinamig yn agored i'w chymhwyso ar hyd oes y system brynu ddeinamig, ac mae honno'n rhoi fframwaith hyblyg ar gyfer darparu'r gwasanaethau arbenigol y mae eu hangen ar Lywodraeth Cymru. Nid proses gaeedig mohoni hi. Mae'n rhaid tendro pob gofyniad gwasanaeth trwy gystadlaethau yn ôl y gofyn, ac mae caffael cynnig Cyswllt Ffermio yn y dyfodol yn un o'r cystadlaethau yn ôl y gofyn hyn. Ond, wrth gwrs, fe ddaw hyn i sylw'r Dirprwy Brif Weinidog a'r Ysgrifennydd Cabinet dros newid hinsawdd o ran eglurhad pellach, pe byddai angen hynny.

Fe hoffwn i gael datganiad, os gwelwch chi'n dda, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar amseroedd aros ar gyfer llawdriniaethau cyffredinol o fewn Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Fe wnes i gyfarfod ag etholwr sydd wedi bod yn aros am lawdriniaeth carreg y bustl ers dwy flynedd, er gwaethaf y ffaith i'w hatgyfeiriad ar gyfer llawdriniaeth gael ei gyflymu sawl gwaith. Rwy'n credu y gallwn ni gyd gytuno bod hwnnw'n amser annerbyniol yn aros am lawdriniaeth, ac mae hyn yn effeithio yn sylweddol ar ei bywyd a'i gwaith. Er ei bod yn hapus i gael ei llawdriniaeth yn allanol neu mewn ysbyty yn Lloegr, o ystyried nad yw Ysbyty Glan Clwyd â'r capasiti, mae'r absenoldeb data cyfredol ynglŷn ag amseroedd aros yn y bwrdd iechyd wedi ychwanegu at bryderon fy etholwr. Fe hoffai llawer ohonom ni gael gwybod pa fesurau penodol sy'n cael eu defnyddio ar hyn o bryd gan y bwrdd hwn i fyrhau amseroedd aros ar gyfer llawfeddygaeth gyffredinol, sy'n cynnwys defnyddio cytundebau allanol a mewnol, i dawelu unrhyw bryderon sydd gan gleifion fod allanoli yn golygu y byddan nhw'n cael eu tynnu oddi ar y rhestr aros arferol. Fe fyddwn i'n gwerthfawrogi rhywfaint o eglurder hefyd ynghylch sut mae data yn cael ei gofnodi pan fydd llawdriniaethau yn cael eu trosglwyddo i ysbytai eraill. Felly, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, i roi diweddariad ar yr ymdrechion i fyrhau amseroedd aros am lawfeddygaeth gyffredinol, fel nad oes mwy o bobl yn cael eu rhoi yn yr un sefyllfa â'm hetholwr, a—

Diolch, Gareth.

—a pha bryd y bydd cyhoeddi data am amseroedd aros yn ailddechrau?

Diolch i chi. Fe wn i y byddwch chi, a'ch etholwyr, ac yn fwy eang na'ch etholaeth chi, yn croesawu'r buddsoddiad a'r rheolaeth ar ein rhestr aros, i fyrhau'r amseroedd aros hynny drwy sicrhau'r adnodd hwnnw a'r gofal clinigol hwnnw o fewn ein gwasanaeth iechyd, a'i gael o bob ffynhonnell bosibl o ragoriaeth. Felly, ydy, mae hwn yn rhywbeth y gwn y byddwch chi'n gallu holi Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn ei gylch o ran ei ddiweddariadau a'i gyfleoedd, ond hefyd, wrth gwrs, mae ef wedi cytuno i ddod yn ôl o ran y penderfyniad terfynol ynglŷn â'r cywiriadau i'r rhestr aros y mae'n rhaid i ni eu cyflwyno o ganlyniad i adolygiad Betsi Cadwaladr.

Fe fyddwn i'n gofyn am ddatganiad ar frys, os gwelwch chi'n dda, gan y Llywodraeth ynglŷn â Ffos-y-frân. Mae Ffos-y-frân yn hagru'r mynyddoedd uwchben Merthyr. Ddwy flynedd ar ôl i'r mwyngloddio ddod i ben ar y safle o'r diwedd, ni wyddom ni beth fydd yn digwydd i'r tir. Mae tair o domenni glo newydd wedi cael eu creu gan y llanast a adawyd gan y cwmni mwyngloddio—tomenni a allai fynd yn ansad. Mae adroddiad geodechnegol a baratowyd ar gyfer y cyngor yn rhybuddio am y peryglon hyn. Mae'r cwmni mwyngloddio ar hyn o bryd yn cynnig ymgymryd â'r hyn y gellir ei ddisgrifio fel gwaith adfer anniben—adfer tybiedig a fyddai'n gadael tomenni glo ar ôl ar y safle gyda'r peryglon hynny, yn ogystal â bwlch anferthol yn y ddaear a fydd yn llenwi â dŵr brwnt ar wahanol adegau o'r flwyddyn. Nid dyma'r hyn a addawyd i drigolion Merthyr. Yn sicr, ni ellir gadael llonydd i gwmni sydd wedi gwneud elw o filiynau ar y glo hwn wneud tro mor sâl â'r gymuned. Mae eraill fel minnau wedi galw ar y Llywodraeth i ymyrryd ar frys, felly a gawn ni ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, yn nodi'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud?

Diolch, Delyth, a diolch am eich cwestiwn.

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fonitro'r sefyllfa gyda Ffos-y-frân yn fanwl. Ein blaenoriaeth yw sicrhau diogelwch y gymuned leol a diogelu'r amgylchedd. Rydym mewn cysylltiad rheolaidd â'r awdurdod lleol ac amrywiaeth o bartneriaid yn y sector cyhoeddus. Rydym wedi bod yn glir mai diogelu ac adfer y safle yw ein hamcan o hyd, ochr yn ochr â'n dymuniad i weld adfer llawn yn unol â chaniatâd cynllunio. Mae'r gweithredwr wedi cyflwyno cais am gynllun adfer diwygiedig ar gyfer y safle. Ar hyn o bryd Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful sydd â'r cyfrifoldeb am benderfynu ar y cais, ac mae hynny'n parhau i gael ei ystyried yn weithredol i'w alw i mewn gan Weinidogion Cymru. Bydd penderfyniad yn cael ei gyhoeddi maes o law.

Hoffwn ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth. Y cyntaf yw datganiad sy'n mynd i'r afael â'r bwlch sylweddol yn y ddarpariaeth prentisiaethau rheoli ac arwain yng Nghymru. Os ydym am gynyddu cynhyrchiant yn economi Cymru, mae angen i ni wella sgiliau rheoli ac arwain. Mae tystiolaeth yn dangos bod prentisiaethau rheoli ac arwain yn effeithiol, gydag unigolion yn cael codiad cyflog cyfartalog o dros £12,000 y flwyddyn. Mae hefyd yn helpu i greu hwb cyfartalog i refeniw cwmni o dros £20,000 y prentis y flwyddyn, ac mae cynhyrchiant yn gwella ar draws yr economi gyfan.

Mae'r ail ddatganiad rwy'n gofyn amdano ar fwyngloddio brig a'i effaith ar gymunedau. Pan ymwelodd arweinydd Reform â Phort Talbot, cefnogodd agor mwyngloddiau yng Nghymru. Nid ydym wedi gweld mwyngloddio dwfn ers Betws ym 1978, felly mae mwyngloddio glo ar raddfa fawr yn golygu mwyngloddio brig. Dylai'r datganiad gynnwys yr effaith y mae mwyngloddi brig wedi'i chael ar gymunedau yn y de, yn debyg i'r hyn y mae Delyth Jewell newydd ofyn amdano.

Diolch yn fawr, Mike Hedges. O ran darpariaeth prentisiaethau, mae'r arolwg diweddaraf o sgiliau cyflogwyr y DU yn dangos, wrth edrych ar fathau o sgiliau penodol, bod cyflogwyr y DU yn adrodd eu bod yn absennol ymhlith eu gweithlu, bod sgiliau rheoli ac arwain yn brin yn hanner y bylchau sgiliau. Ond effeithiwyd lleiaf ar gyflogwyr yng Nghymru gan fylchau sgiliau oherwydd y sgiliau hynny, o'i gymharu â 51 y cant yng Ngogledd Iwerddon, 50 y cant yn yr Alban a 49 y cant yn Lloegr, oherwydd ein bod yn buddsoddi yn ein rhaglen sgiliau hyblyg, gan gefnogi busnesau i uwchsgilio eu gweithlu.

Byddwn i'n dweud, yn bwysig, bod cyllid ar gyfer y rhaglen sgiliau hyblyg wedi'i gynyddu o £1.3 miliwn yn 2024-25 i £7.53 miliwn ar gyfer 2025-26. Rydym yn buddsoddi'n helaeth yn y rhaglen brentisiaethau ar gyfer Cymru. Yn wir, ers 2021, mae cyllid ar gyfer prentisiaethau wedi cynyddu, er gwaethaf colli cyllid Ewropeaidd sylweddol. Mae'r gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn nesaf yn cynnig cynnydd pellach o £2.3 miliwn mewn cyllid ar gyfer prentisiaethau, gan fynd â chyfanswm gwerth y rhaglen i dros £146 miliwn. Roedd cwestiwn diddorol yn gynharach, a byddwn i'n dweud mewn ymateb, i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau ar draws y Siambr, ein bod yn hyderus y byddwn yn cyflawni nod ein rhaglen lywodraethu o greu 100,000 o gyfleoedd prentisiaeth newydd yn ystod tymor y Senedd hon, a gobeithio y bydd yn cywiro'r cofnod o ran ein rhaglen lywodraethu.

Mae'n bwysig eich bod wedi codi'r mater hwn am yr effaith y mae ein hetifeddiaeth mwyngloddio yn ei chael ar gymunedau, gan gynnwys safleoedd brig, yn dilyn cwestiwn Delyth Jewell hefyd. Mae ein blaenoriaeth yn parhau i sicrhau diogelwch cymunedau a diogelu'r amgylchedd.

Trefnydd, hoffwn godi mater a gyflwynwyd i mi gan etholwr, Alfie Probert, mater sydd yn ofidus ac yn annerbyniol. Mae brawd Alfie, Robert, sydd newydd droi'n 51, yn anabl iawn. Ni all siarad ac mae'n gwbl ddibynnol ar ei fam 80 oed ar gyfer pob agwedd ar ei ofal. Ddwy flynedd yn ôl, dechreuodd brofi poen deintyddol difrifol. Ar y pryd, roedd yn pwyso 16 stôn. Heddiw, mae'n anffodus yn colli pwysau oherwydd nad yw'n gallu bwyta'n iawn, ac mae'r rheswm yn ddigalon. Mae wedi cael ei adael ar restr aros ddeintyddol am ddwy flynedd, ac yn ystod y cyfnod hwnnw mae ei iechyd wedi dirywio'n raddol. Dim ond yr wythnos diwethaf, bu'n rhaid i'r teulu wario £200 ar gostau tacsi dim ond i'w gael i apwyntiad ar gyfer asesiad, nid triniaeth. Yn y cyfamser, mae ei fam, sy'n ymdopi â'i phroblemau iechyd ei hun, ar ben ei thennyn. Dirprwy Lywydd, mae'r sefyllfa hon, fel y dywedais, yn annerbyniol. Mae'n codi pryderon difrifol am fynediad at ofal deintyddol brys i bobl ag anghenion cymhleth, ac am y cymorth sydd ar gael i ofalwyr oedrannus sy'n ysgwyddo pwysau ofnadwy. A gaf ofyn am ddatganiad brys gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd sy'n nodi pa gamau y mae'n bwriadu eu cymryd ynghylch yr achos hynod bryderus hwn? Mae Llywodraeth Cymru, sy'n methu, yn siomi pobl fel Robert.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn yna? Rydych wedi codi amgylchiadau gofidus iawn sy'n wynebu eich etholwr o ran mynediad at wasanaethau deintyddol a'r materion ehangach o ran ymgysylltu gofalwyr a mynediad at y gwasanaethau deintyddol hynny. Felly, mae hynny ar y cofnod. Rwy'n siŵr eich bod eisoes wedi codi hyn, oherwydd mae'n bwysig eich bod chi'n rhoi hyn yn ysgrifenedig ar gyfer y bwrdd iechyd. Ond mae hyn yn amlwg yn rhywbeth y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn bryderus amdano yn sgil clywed am hyn heddiw.

Trefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad ysgrifenedig gan Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth ar weithrediad y cynllun bathodyn glas. Cyflwynodd un o fy etholwyr gais dros flwyddyn yn ôl i Gyngor Abertawe, ond oherwydd cymhlethdod eu hamgylchiadau, anfonodd yr awdurdod lleol sawl ffurflen i alluogi'r cais gael ei gyfeirio at aseswr annibynnol Llywodraeth Cymru, Able2 ar y pryd. Ni ddychwelwyd dim o'r gwaith papur hwnnw, gan fod Able2 wedi rhoi'r gorau i weithredu ar fyr rybudd ym mis Mawrth y llynedd.

Dywedir wrthym nawr bod darparwr newydd wedi'i gaffael gan Lywodraeth Cymru, ond mae awdurdodau lleol yn dal i aros am gadarnhad bod y cytundebau rhannu data angenrheidiol ar waith cyn y gall asesiadau ailddechrau. Yn y cyfamser, mae fy etholwr, sydd â heriau symudedd sylweddol ac anghenion beunyddiol go iawn, yn dal i aros. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Ysgrifennydd Cabinet gadarnhau mewn datganiad ysgrifenedig pryd y bydd y broses asesu annibynnol newydd yn dod yn gwbl weithredol a pha gefnogaeth fydd yn cael ei darparu i awdurdodau lleol, a fydd yn y pen draw yn gorfod ymdrin â'r ôl-groniad.

Diolch yn fawr, Luke Fletcher. Byddwch yn ymwybodol bod grŵp arbenigol pwrpasol yn gweithio gyda chynghorau a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i archwilio ffyrdd o symleiddio prosesau, gwella rhannu data a lleihau beichiau gweinyddol ar gyfer ceisiadau. Mae'r ffurflen wybodaeth ychwanegol ar gyfer yr adeg pan fydd cais yn cael ei gyfeirio at y gwasanaeth cynghori annibynnol wedi cael ei hadolygu, ei byrhau a'i rhannu gydag awdurdodau lleol i'w gweithredu. Wrth gwrs, rydym yn ariannu'r gwasanaeth cynghori annibynnol hwnnw yng Nghymru, a hynny yw cynorthwyo awdurdodau lleol i asesu cymhwysedd a darparu cyngor. Yn ddiweddar, rydym wedi penodi contractwr newydd i ddarparu'r gwasanaeth hwn o ran gwneud penderfyniadau ar gymhwysedd. Hefyd, rydym yn blaenoriaethu trefniadau sicrwydd gwybodaeth cyn y gallai awdurdodau lleol wneud atgyfeiriadau unwaith eto.

Mae'n anffodus bod oedi wedi bod mewn ceisiadau. Gall awdurdodau lleol nawr ddefnyddio'r gwasanaeth cynghori annibynnol, ac maen nhw'n gallu blaenoriaethu atgyfeiriadau. Mae mwy y gallwn ei ddweud ar hyn, ond rydym wedi ymrwymo'n llwyr i sicrhau bod pobl anabl sydd â'r rhwystrau mwyaf i'w symudedd yn gallu cael mynediad i'r system bathodyn glas. Byddwn yn sicrhau bod yr adolygiadau sydd wedi digwydd, ac mae llawer wedi bod—. Ac roedd y Pwyllgor Deisebau wedi chwarae rhan yn hyn, wrth gwrs. Rydym wedi gwneud y newidiadau hynny gyda rhanddeiliaid a gweithwyr iechyd proffesiynol, ac rydym yn disgwyl i'r gwasanaeth cynghori annibynnol weithredu'n effeithiol.

Prynhawn da, Trefnydd. A gaf i ofyn am ddau ddatganiad gan yr Ysgrifenyddion Cabinet perthnasol? Yn gyntaf, yr wythnos diwethaf mynychais lansiad y cynnig deddfwriaethol ar gyfer Deddf Dŵr Glân, Bil dŵr glân. Tynnodd y digwyddiad sylw at bwysigrwydd sylfaenol dŵr glân i'n holl gartrefi, ein busnesau a hyfywedd hirdymor ein sector ffermio. Gwyddom, o ystyried y sefyllfa sy'n gwaethygu yn ein hafonydd, bod angen y Bil hwn ar frys, felly hoffwn gael eich ymateb i hynny, os gaf i, os gwelwch yn dda.

Hefyd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant ar yr ardoll gamblo a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU yr wythnos diwethaf. Mae cyfran Cymru o tua £5 miliwn bob blwyddyn yn sylweddol—nid yw'n ddigon, ond mae'n gam i'r cyfeiriad cywir. Bydd unrhyw oedi wrth ddyrannu'r arian hwn yn peryglu bywydau, felly hoffwn ofyn am eich ymateb ynghylch sut y gallwn sicrhau nad oes oedi o ran y cyllid ar gyfer y gwasanaethau hanfodol hyn. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr, Jane Dodds. Wrth gwrs, fel yr ydych yn ei godi'n rheolaidd, mae dŵr yn hanfodol i bob rhan o'n bywyd yng Nghymru—afonydd, y môr, y dŵr rydym ni'n ei yfed. Mae'r rhain i gyd yn hanfodol i iechyd ein pobl a'n natur, llwyddiant ein heconomi a chydnerthedd ein cymunedau. Wrth gwrs, rydym yn edrych ar argymhellion y Comisiwn Dŵr Annibynnol fel y gall Cymru lunio ei dyfodol, ac yn cyhoeddi Papur Gwyrdd ar gyfer ymgynghori, ac yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU. Ond mae angen i ni sicrhau bod gennym y sector dŵr cydnerth hwnnw ar gyfer y dyfodol. Diolch am barhau i godi hyn o ran iechyd ein dyfroedd yng Nghymru, yn enwedig mewn perthynas ag afonydd.

O ran yr ardoll gamblo yng Nghymru, fel y dywedoch, mae Llywodraeth y DU yn cyflwyno ardoll newydd ar y diwydiant gamblo i fynd i'r afael â niwed gamblo. Rydym yn cefnogi'n gryf yr ardoll hon. Rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i reoli'r trawsnewidiad o'r gwasanaethau presennol a reolir gan GambleAware yng Nghymru, i sefydlu, o 1 Ebrill y flwyddyn nesaf, gan ddefnyddio'r arian ardoll—. Y nod yw i arian yr ardoll helpu i greu dull 'dim drws anghywir', gan sicrhau cymorth hygyrch, llwybrau atgyfeirio clir a chasglu data cadarn. Rydym wedi penodi Iechyd Cyhoeddus Cymru a Perfformiad a Gwella GIG Cymru fel ein cydlynwyr ar gyfer atal a thriniaeth gamblo i'r rhai sy'n gweithio i sefydlu ein llwybr gwasanaethau.

Hoffwn ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar amseroedd aros adrannau damweiniau ac achosion brys. Roedd 96,800 yn bresennol yn yr holl adrannau brys ym mis Hydref—3,121 yn bresennol bob dydd. Yr amser cyfartalog mewn adrannau brys oedd dwy awr a 48 munud. Ond, Trefnydd, rwy'n gwybod am bobl sy'n treulio llawer mwy o oriau—hyd at 48 awr, rydw i wedi clywed, am bobl yn eistedd mewn cadair yn derbyn dim triniaeth o gwbl, ac nid yw'n ddigon da. Yn y Betsi—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i?

Ni ddylai rhai ohonynt fod yno.

Wel, dydw i ddim yn gwybod am hynny.

Nid oes unrhyw ymyriadau. Rydych chi'n defnyddio eich amser, Janet.

Ym mwrdd iechyd Betsi, gwelwyd 82 y cant o gleifion mewn llai na 12 awr, ond ym mis Awst roedd hyn yn 98.9 y cant. Fel swyddogion etholedig, rydym ni'n gweld canlyniadau hyn yn uniongyrchol, gydag etholwyr yn ein hysbysu o'r arosiadau annerbyniol hyn. Rwy'n gwybod am un claf yn ddiweddar yn gadael yr adran damweiniau ac achosion brys ar ôl nifer o oriau anghyfforddus, ar ôl cael ei gludo yno yn dilyn damwain car ddrwg iawn. Mae angen eglurder nawr pam—

Diolch, Janet.

—nid yw Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen â hyn. A wnewch chi edrych i mewn i hyn, os gwelwch yn dda?

Rydym ni'n amlwg yn cymryd hyn wir o ddifrif. O ran Betsi Cadwaladr, mae'r bwrdd iechyd yn gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau gofal brys ar lefel leol i ddiwallu anghenion ei boblogaeth leol. Mae gan y bwrdd iechyd fynediad at £2.7 miliwn o gyllid ychwanegol eleni i gyflwyno ystod o ymyriadau i wella llif cleifion a lleihau'r pwysau ar yr adran frys.

Wrth gwrs, mae'r cyllid chwe nod hwn yn rhan o'r £35.5 miliwn o gyllid i gefnogi'r bwrdd iechyd a bwrdd partneriaeth ranbarthol gogledd Cymru i reoli mwy o bobl yn y gymuned yn ddiogel ac i gefnogi cynnydd parhaus o ran lleihau llwybrau gofal. Rydym wedi buddsoddi £30 miliwn arall drwy'r Grant Trawsnewid Llwybrau Gofal. Felly, mae'r buddsoddiad, yr ymrwymiad, yn amlwg yno, ac yna rydym yn disgwyl i'r bwrdd iechyd ymateb yn briodol gyda chefnogaeth i'w gleifion a'i boblogaeth.

Dwi am ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda. Mae'r cyntaf gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd ynghylch yr hyn sydd yn digwydd yn Ysbyty Tywyn. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod ward Dyfi wedi cau ers tair blynedd, a hynny oherwydd diffyg mewn niferoedd nyrsys. Ond mae yna bryderon yn lleol nad ydy'r bwrdd iechyd wedi hyrwyddo’r swyddi yna yn ddigonol. Mi fyddwch chi hefyd yn ymwybodol bod y Pwyllgor Deisebau wedi trio edrych i mewn i hyn, ond heb gael atebion digonol. Felly, mae angen mynd i waelod hyn. Gaf i ofyn am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd ar y mater, os gwelwch yn dda?

Yn ail, gaf i ddatganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog trafnidiaeth ynghylch y camau sydd yn mynd i gael eu cymryd i sicrhau diogelwch ar yr A470 ger Trawsfynydd? Mae yna ddisgyblion yn byw yn Steshon, rhan o Drawsfynydd, ar un ochr y ffordd, yn gorfod croesi ffordd andros o berig er mwyn mynd i'r ysgol. Dydw i ddim yn beiriannydd, ond dwi'n gallu gweld bod yna bosibilrwydd i roi ynysoedd ar y ffordd yna i'w gwneud hi'n fwy diogel ar gyfer croesi'r ffordd, ond mae'n rhaid inni gael astudiaeth dichonoldeb o beth sydd yn bosib. Felly, a gaf i ofyn am ddatganiad ar hynny gan yr Ysgrifennydd trafnidiaeth, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr, Mabon ap Gwynfor. Diolch am geisiadau am ddiweddariadau ar y ddau ddatganiad hynny. O ran y ddeiseb ynghylch Ysbyty Tywyn—rydych chi eisoes wedi'i amlinellu o ran cau'r ward. Mae hyn yn rhywbeth, eto, i Betsi Cadwaladr, ond rwy'n gwybod eu bod yn ymwybodol o'r sefyllfa ac rydych chi wedi ei chodi a'i rhoi ar gofnod heddiw o ran angen diweddariad.

O ran trafnidiaeth hefyd, mae'n bwysig bod hyn yn—. O ran yr A470 yn Nhrawsfynydd—rydych chi wedi tynnu sylw at hyn. Mae hwn yn rhywbeth y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth, rwy'n gwybod, yn edrych arno gyda'i swyddogion o ran yr ymateb i'r pwysau ar y pwynt hwnnw.

Trefnydd, a gaf ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ba sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cyflwyno i Lywodraeth y DU i wneud yn glir, gobeithio, y pryderon gwirioneddol iawn ynghylch treial atal y glasoed arfaethedig ffiaidd Pathways, sy'n cynnig rhoi cyffuriau sy'n newid bywyd i bobl ifanc, rhai ohonynt yn dod o Gymru, a rhai ohonynt ond yn wyth oed? Nid oes unrhyw gyfiawnhad y gellir ei weld dros arbrofi ar blant yn y modd hwn, yn enwedig ar ôl yr hyn a ddysgwyd gennym o adroddiad Cass. Byddai hyn yn cynnwys plant o Gymru, felly rwy'n credu ei bod yn hanfodol bod y Llywodraeth yn cymryd camau a gweithredu i ddiogelu'r plant a'r bobl ifanc hyn trwy wneud apêl ar Lywodraeth Lafur y DU i atal y creulondeb hwn cyn iddo ddigwydd. Byddai hyn yn achosi niwed sylweddol ac anadferadwy i iechyd corfforol, seicolegol, rhywiol ac atgenhedlu dros 200 o blant agored i niwed, gan eu gadael yn ddibynnol yn feddygol am oes, ac rwy'n credu bod hyn yn cyfiawnhau datganiad ar lawr y Senedd hon. Diolch.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'n rhaid i chi fod yn ofalus iawn, rwy'n credu, pan fyddwch chi'n codi'r materion hyn, sydd mewn gwirionedd yn effeithio ar ein pobl ifanc yn arbennig. Felly, rydych chi wedi codi'r cwestiwn, ond rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth lle, yn wir, wrth gwrs mae yna gysylltiad agos rhwng ein dwy Lywodraeth o ran cyfrifoldeb.

Ac yn olaf, Andrew R.T. Davies.

Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, arweinydd y tŷ? Un ar gau pont Tywysog Cymru y bore yma a dros yr wythnosau diwethaf, cyfnodau o gau sylweddol oherwydd problemau cynnal a chadw. Aeth o dan bwysau cynnal a chadw difrifol dros yr haf diwethaf pan aeth y gwaith cynnal a chadw hwnnw ymlaen. Mae cau'r bont honno yn rheolaidd yn achosi problem economaidd fawr nawr i weithredwyr yn fy rhanbarth fy hun, Canol De Cymru, ac eto rydym yn clywed ychydig iawn gan Lywodraeth Cymru am sut maen nhw'n rhyngweithio ag asiantaeth priffyrdd Llywodraeth y DU i leihau'r cyfnodau cau hynny. Felly, byddai datganiad gan y Gweinidog trafnidiaeth yn cael ei werthfawrogi.

Ac, yn ail, ar y contract deintyddol, codais fater ynglŷn â darpariaeth TG ar gyfer y contract deintyddol ddechrau mis Ebrill, lle mae darparwyr wedi rhoi rhybudd na fyddant yn rhoi cefnogaeth, o ystyried y cyfnod cyfyngedig iawn nawr i'r contract newydd gael ei weithredu. Rydw i wedi cael sylwadau gan ddeintyddion yn fy ardal fy hun nawr sydd wedi nodi na fydd y contract a oedd i fod i'w cyrraedd nhw erbyn mis Hydref nawr yn cyrraedd tan fis Chwefror, dim ond dau fis cyn ei gyflwyno. Mae hynny'n annerbyniol, ac mae angen i ni ddeall beth mae'r Gweinidog iechyd yn ei wneud i sicrhau, os yw'n mynd i gadw at y dyddiad, bod y contract yn cael ei weithredu'n llwyddiannus, neu'n well fyth—

Diolch, Andrew.

—oedi a threialu rhai o'r mesurau o fewn y contract hwnnw.

Wel, wrth gwrs, o ran y cwestiwn cyntaf a godwyd gennych, rwyf eisoes wedi ymateb i effaith a goblygiadau storm Bram, sydd wedi cael effaith fawr ar ein seilwaith, gan gynnwys pont Tywysog Cymru, ond hefyd, wrth gwrs, mae hyn yn waith cynnal a chadw y mae'n rhaid ei wneud hefyd. Felly, rwy'n credu bod digwyddiadau tywydd ac anghenion seilwaith wedi achosi'r anawsterau hynny o ran pont Tywysog Cymru. Ond diolch am ei godi. Yn amlwg, mae wedi cael effaith, yn enwedig heddiw.

Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn falch iawn o ysgrifennu atoch am y mater o ran darpariaeth TG a'r contract deintyddol.

Diolch i'r Trefnydd.

Eitem 4 yw'r datganiad gan y Prif Weinidog: uwchgynhadledd fuddsoddi Cymru. Galwaf ar y Prif Weinidog, Eluned Morgan.

Yr wythnos diwethaf, croesawodd Cymru'r byd, a gwnaethom hynny gyda hyder sy'n adlewyrchu pwy ydym ni heddiw: cenedl wedi'i llunio gan ei gorffennol, wedi'i seilio ar ei gwerthoedd ac yn uchelgeisiol ynghylch ei dyfodol. Roedd uwchgynhadledd fuddsoddi Cymru yn rhagori ar yr holl ddisgwyliadau, gan ddod â 350 o gynrychiolwyr o 29 o wledydd at ei gilydd, ac, yn hollbwysig, nid oedd gan 43 y cant o'r holl gynrychiolwyr, gan gynnwys mwy na hanner holl gynrychiolwyr cwmnïau, bresenoldeb ar hyn o bryd yng Nghymru. Mae'r ystadegyn hwnnw ar ei ben ei hun yn dangos y diddordeb byd-eang yr ydym wedi'i greu, a llwyddiant strategaeth Llywodraeth Lafur Cymru hon i leoli Cymru fel cyrchfan ragorol ar gyfer buddsoddiad gwerth uchel.

Yng Nghanolfan Gynadledda Ryngwladol Cymru a'r Celtic Manor, fe wnaethom gyflwyno Cymru sy'n fodern, yn fedrus ac yn allblyg. Cymru wedi'i hadeiladu ar gydweithio, yr un ysbryd a gariodd ni trwy ein gorffennol diwydiannol ac sydd bellach yn ysgogi ein heconomi arloesi. I lawer o fynychwyr, dyma oedd eu cyfarfod cyntaf go iawn â diwydiant a Llywodraeth Cymru. Roedd yr argraff a gawsant yn syml: mae Cymru o ddifrif am y dyfodol, mae Cymru'n hyderus, yn uchelgeisiol ac yn agored i fusnes.

Rhwng Gweinidogion Llywodraeth Cymru a oedd yn bresennol, cynhaliwyd bron i 50 o gyfarfodydd dwyochrog gyda chwmnïau sydd naill ai'n fuddsoddwyr sefydledig gyda phrosiectau buddsoddi neu sy'n archwilio Cymru fel lleoliad posibl yn y dyfodol. Roeddwn yn falch o weld Gweinidogion Llywodraeth y DU hefyd yn bresennol, gan fod eu presenoldeb yn tynnu sylw at ein hymrwymiad cyffredin i gefnogi economi Cymru, ac fe'i derbyniwyd yn gadarnhaol gan fuddsoddwyr. Cawsom ein hanrhydeddu hefyd gan bresenoldeb Ei Uchelder Brenhinol Tywysog Cymru, y mae ei ymgysylltiad â chwmnïau Cymreig yn ychwanegu sylw rhyngwladol pellach.

Llywydd, aethom i'r uwchgynhadledd hon gyda nodau clir: denu buddsoddiad newydd, creu partneriaethau hirdymor a dangos bod Cymru'n barod i arwain yn y diwydiannau sy'n llunio'r genhedlaeth nesaf. Cyflawnwyd y canlyniadau hyn yn y cyfnod cyn y digwyddiad ac yn yr uwchgynhadledd ei hun. Ers lansio'r uwchgynhadledd, mae cyfres o gyhoeddiadau buddsoddi mawr gwerth £16 biliwn wedi'u sicrhau i Gymru. Mae'r cyhoeddiadau hyn yn adlewyrchu diddordebau buddsoddwyr newydd a hyder enwau byd-eang presennol wrth ehangu eu gwaith yma. Mae'r cyhoeddiadau allweddol hyd yn hyn yn cynnwys: buddsoddiad Vodafone o £600 miliwn i ddod â darpariaeth pumed genhedlaeth i 99 y cant o Gymru, o fudd i 2 filiwn o bobl ychwanegol; £90 miliwn GE Aerospace Wales i foderneiddio ei sylfaen gwsmeriaid fyd-eang ar safle Nantgarw, sy'n cyflogi mwy na 1,350 o beirianwyr ac arbenigwyr technegol medrus iawn; buddsoddiad cyfalaf o £42 miliwn Associated British Ports mewn pum porthladd yng Nghymru, gan gynnwys cyflwyno angorfa dŵr dwfn newydd yng Nghei Canol yng Nghasnewydd; £200 miliwn RWE i adeiladu ei gyfleuster mwyaf ar gyfer storio ynni batris ym Mhenfro, a fydd yn helpu i sefydlogi marchnad ynni'r DU drwy storio ynni dros ben a'i fwydo i'r grid cenedlaethol; buddsoddiad cannoedd o filiynau o bunnoedd Eni mewn dal a storio carbon ar safle hen ardal pwll glo yn Y Parlwr Du, sir y Fflint, gan greu mwy na 1,000 o swyddi; a Bad Wolf gyda £2 filiwn ar gyfer cynhyrchu dau gynhyrchiad teledu uwchraddol newydd a fydd yn buddsoddi £30 miliwn yn economi Cymru.

Mae Vantage Data Centers yn bwriadu buddsoddi £10 biliwn ledled Cymru, gan gynnwys ar safleoedd fel yr hen ffatri Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr, gan drawsnewid y safle i mewn i gampws canolfan data o safon fyd-eang i ateb gofynion y chwyldro AI. Disgwylir i'r buddsoddiad hwn greu dros 5,000 o swyddi ym maes adeiladu a gweithredu canolfannau data.

Mae hyn yn adlewyrchu newid yn y ffordd caiff Cymru ei gweld: fel lle sefydlog i fuddsoddi, fel lle medrus i adeiladu a lle hyderus i dyfu. Dywedodd buddsoddwyr wrthyf fi, dros ar ôl tro, mai sefydlogrwydd yw un o gryfderau mawr Cymru. Mewn byd sy'n teimlo'n ansicr, maen nhw'n chwilio am Lywodraeth sy'n cynnig eglurder a phartneriaeth. Dyna rywbeth rŷn ni’n falch o'i gynnig fel Llywodraeth Lafur Cymru. Gwnaeth buddsoddwyr yn glir eu bod nhw'n chwilio am amgylcheddau lle mae polisi'n glir, llywodraethu'n ddibynadwy ac mae cynllunio hirdymor yn cael ei gefnogi. Dyma faes lle rŷn ni, fel Llywodraeth Lafur Cymru, yn rhoi hyder gwirioneddol, drwy fframwaith rheoleiddiol sefydlog, cyfeiriad strategol clir ac ymrwymiad hirdymor i dwf economaidd ac arloesi.

Roedd amrywiaeth y sectorau yn yr uwchgynhadledd hefyd yn dweud ei stori ei hun: ynni glân, technoleg ddigidol, diogelwch seiber, lled-ddargludyddion cyfansawdd—compound semiconductors—diwydiannau creadigol, gweithgynhyrchu uwch a life sciences. A beth ddangoson ni oedd economi Cymru fodern, amrywiol, wedi'i gwreiddio yn y gwerthoedd sydd bob amser wedi ein diffinio ni—uchelgais, tegwch a chymuned.

Yn bwysig, roedd yr uwchgynhadledd yn gyfle inni sicrhau ein bod ni nid jest yn cyflwyno ond hefyd yn gwrando. Roedd buddsoddwyr yn agored am y rhwystrau sydd angen eu goresgyn i ryddhau twf hyd yn oed yn fwy. Mae eu hadborth nhw eisoes yn siapio ein camau nesaf, oherwydd rŷn ni'n gwybod bod llwyddiant economaidd yn deillio o bartneriaeth, nid o ddatganiadau.

Bydd y deialog yn siapio'r ffordd rŷn ni'n meddwl am bolisi, seilwaith a chefnogaeth i fusnesau, gan sicrhau bod yr amgylchedd rŷn ni'n ei greu nid yn unig yn gystadleuol heddiw, ond yn gynaliadwy ac yn ymatebol ar gyfer y dyfodol. Drwy wrando, dysgu a gweithredu ar yr hyn rŷn ni'n clywed, gallwn ddileu rhwystrau, meithrin arloesedd a chryfhau'r hyder y mae buddsoddwyr ei angen i ymrwymo yn y tymor hir.

Wrth wneud hynny, mae'r Llywodraeth Lafur Cymru hon yn adeiladu Cymru sy'n cael ei chydnabod nid yn unig am ei thalent, ei thechnoleg a'i huchelgais, ond hefyd am ei sefydlogrwydd a'r ffaith ein bod ni'n agored—Cymru lle gall busnesau dyfu gyda sicrwydd a hyder.

Nid man terfyn oedd yr uwchgynhadledd hon, ond dechrau'r bennod nesaf. Mae ein timau bellach yn ymgysylltu â phob buddsoddwr mawr a oedd yn bresennol, gan sicrhau nad yw momentwm yn cael ei golli ac nad yw cyfleoedd yn cael eu colli. Mae'r gwaith yn parhau, yn gyson, yn fwriadol a gyda phwrpas. Dyma'r Gymru a ddangoswyd i'r byd gennym: cenedl sy'n falch o ble mae wedi dod ac yn glir ynghylch ble mae hi'n mynd, ac yn barod i groesawu'r rhai sydd eisiau creu dyfodol gyda ni. Diolch.

Diolch, Prif Weinidog, am eich datganiad. A gaf i groesawu'r ffaith ein bod wedi gweld uwchgynhadledd fuddsoddi a gynhaliwyd yng Nghasnewydd? Rwy'n credu mai'r rhain yw'r mathau o ddigwyddiadau y mae angen i ni weld mwy ohonynt er mwyn denu buddsoddiad ychwanegol i Gymru, a bobl bach, onid oes ei angen arnom? Mae ein gwlad, wrth gwrs, wedi syrthio ar ei hôl hi o ran yr economi. Mae pobl yma yn cael cyflogau is nag yng ngweddill Prydain, ac rydym yn gwybod bod llawer o fusnesau allan yna yn cael trafferthion, yn enwedig, wrth gwrs, gyda'r costau cynyddol o gyflogi pobl, a dyna pam mae gennym y gyfradd ddiweithdra uchaf ym Mhrydain ar hyn o bryd, ac yn anffodus mae wedi bod yn mynd i fyny ac i fyny yn ystod y misoedd diwethaf.

Fe wnaethoch chi restru nifer o bobl, wrth gwrs, a oedd yn bresennol yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi. Yn amlwg, wrth gwrs, nid oedd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn bresennol. Roedd hi'n ymddangos ei bod hi wedi dod o hyd i rywbeth pwysicach i'w wneud mewn mannau eraill o'r wlad ar y dyddiad hwnnw. Mae'n rhaid i mi ddweud, os yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn werth unrhyw beth, dylai fod yng Nghymru ar achlysur pwysig fel yr uwchgynhadledd fuddsoddi a gynhaliwyd. Mae'n debyg, roedd ganddi gywilydd o'r gyllideb, a oedd wedi ei chyflwyno gan ei chyd-Aelodau Llafur—er fy mod wedi gweld bod y Canghellor wedi cymryd amser i fod gyda chi—sydd wrth gwrs yn mynd i ddinistrio cyfleoedd busnes yn ein gwlad ymhellach.

Un o'r pethau diddorol a nodais— wel, cwpl o bethau diddorol—yn y rhestr o fuddsoddiadau yr oedd yr uwchgynhadledd wedi'u cyflawni yn ôl pob tebyg oedd y cyfeiriad at fuddsoddiad gwerth £600 miliwn i ddod â darpariaeth 5G i Gymru gan Vodafone. Dim ond cipolwg ar-lein gyda chwiliad Google ac fe welais eu bod mewn gwirionedd wedi cyhoeddi'r buddsoddiad hwnnw ar 22 Medi, misoedd lawer cyn yr uwchgynhadledd. Hefyd cyhoeddwyd prosiect Eni—gwerth cannoedd o filiynau o bunnau o fuddsoddiad mewn dal a storio carbon—yn ôl ym mis Ebrill eleni, ymhell cyn yr uwchgynhadledd. Felly, does gen i ddim syniad pam eich bod chi'n ceisio hawlio clod am bethau nad yw'r uwchgynhadledd wedi'u cyflawni.

Nawr edrychwch, rwy'n derbyn bod yn rhaid i chi estyn allan at fusnesau, bod yn rhaid i chi ddangos bod Cymru yn lle cyfeillgar i wneud busnes, ond y ffordd orau o wneud hynny yw cael agenda torri trethi sy'n ei gwneud hi'n fwy deniadol sefydlu busnesau yma yng Nghymru.

Nawr, gweithiodd Llywodraeth flaenorol y DU yn galed i geisio sicrhau y gallai Cymru sicrhau rhywfaint o fuddsoddiad ychwanegol drwy'r cytundebau twf, trwy'r parthau menter hynny, yr holl bethau hynny—y camau hynny a gymerwyd er mwyn gwneud Cymru yn lle deniadol. Ac roedd hyn er gwaethaf y ffaith bod gan Lywodraeth Cymru y drefn ardrethi busnes gwaethaf yn y wlad, ac roedd yn cynnig mwy o dreth ar bethau fel twristiaeth, sydd, wrth gwrs, yn ddiwydiant allweddol i ni. Felly, rwy'n credu eich bod chi'n ceisio denu pobl gydag un llaw ac yna eu gwthio i ffwrdd gyda'r llall, ac mae honno'n strategaeth nad yw'n mynd i weithio yn y tymor hwy. Mae angen i ni weld gweithredu mwy beiddgar gan Lywodraeth Cymru.

Wel, dywedodd Cydffederasiwn Diwydiant Prydain fod y ddraig Gymreig yn rhuo yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi. Roedd yn arddangosfa fel un nad wyf yn credu bod Cymru erioed wedi'i gweld o'r blaen. Bu cynnydd o 30 y cant yn nifer y swyddi o ganlyniad i fewnfuddsoddiad eisoes. Ac mae hynny'n sefyllfa yr wyf yn gwybod y byddai'r Canghellor yn dyheu ei gweld yn Lloegr. Y gwir yw cawsom bresenoldeb y Canghellor yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi. Dyma ein huwchgynhadledd ni. Ni drefnodd hi. Ein harddangosfa ni oedd hi. Fe wnaethon ni eu gwahodd i'r uwchgynhadledd. Roedd y Canghellor yno. Roedd yr Ysgrifennydd busnes yno. Roedd Kanishka Narayan, y Gweinidog technoleg, yno, ac roedd cynrychiolydd o'r Swyddfa Gymreig.

Rydych chi'n sôn am sut y cyhoeddwyd a phecynnwyd hyn. Rydym ni wedi bod yn glir bob amser—ac rydw i wedi bod yn glir o'r dechrau—fy mod i eisiau i hon fod yn daith, taith a ddechreuodd flwyddyn yn ôl, pan gyhoeddais y byddwn yn cynnal yr uwchgynhadledd fuddsoddi hon. Ac fe wnes i'n glir i swyddogion na allai'r uwchgynhadledd fod yn bwynt mewn amser; roedd yn rhaid i ni adeiladu tuag ati a pharhau ar ei hôl. A dyna pam rwy'n credu ei bod yn gwbl gyfiawn i ni ddweud ein bod yn hawlio'r holl fuddsoddiadau a gyhoeddwyd yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi honno. Ac rwy'n croesawu'n fawr fuddsoddiad Vodaphone yng Nghymru. Rwy'n credu y bydd yn trawsnewid y cyfleoedd i bobl yn ein cymunedau.

Ni chefais unrhyw deimlad bod pobl yn teimlo eu bod yn cael eu gwthio i ffwrdd; cefais deimlad bod pobl yn teimlo eu bod yn chwilio am sefydlogrwydd. Rydym ni'n byw mewn byd ansefydlog iawn, sefyllfa ansefydlog iawn. Ac un o'r pethau roedden nhw'n hoff iawn ohonynt oedd y ffaith ein bod ni'n ymdrin â sgiliau mewn ffordd wahanol iawn—100,000 o brentisiaid dros y pum mlynedd diwethaf. Nawr, mae hynny'n rhywbeth i'w ddathlu. Mae'n wahanol iawn, iawn i'r hyn sy'n digwydd mewn mannau eraill. Ac roedden nhw'n hoffi'r dull hwnnw. Roedden nhw'n hoffi'r ffaith y gallent helpu i lunio'r math o hyfforddiant a ddigwyddodd. Roedden nhw'n hoffi'r ffaith ein bod o ddifrif am y seilwaith sy'n angenrheidiol pan ddaw i sicrhau bod y cyfleoedd yno i bobl ehangu, a bod y dibynadwyedd yno.

Felly, roedd yn uwchgynhadledd hynod lwyddiannus, ac rydym wedi cael adborth cadarnhaol iawn gan yr holl gynrychiolwyr a oedd yn bresennol.

Mi oedd yna gryn ffanffer o gwmpas yr uwch-gynhadledd yma yn y misoedd yn arwain at yr uwch-gynhadledd, yn ystod yr uwch-gynhadledd ei hun, ac, wrth gwrs, hynny'n parhau heddiw yma gan y Prif Weinidog. Ar bob cyfle, mae yna ymdrech wedi bod i drio ei gyfleu o fel y catalydd mawr fydd yn trawsnewid economi Cymru. Dwi'n bod yn hollol agored: rydyn ni ar y meinciau yma yn cefnogi, wrth gwrs, unrhyw ymdrechion i dynnu sylw at uchelgais Cymru i fod yn lle da i wneud busnes. Ond y tu ôl i'r holl ffanffer, mae yna realiti, wrth gwrs, ac mae eisiau edrych ar bethau, dwi'n meddwl, mewn ffordd realistig a sobor. Do, mi gyhoeddwyd, dro ar ôl tro, ac eto heddiw, biliynau o bunnau mewn buddsoddiad, ond mi wnaf i ddyfynnu'r newyddiadurwr Sion Barry,

'o ran cael yr effaith a ddymunir o godi economi Cymru, ac ie gallai gymryd blynyddoedd i brosiectau buddsoddi sydd wedi'u hadu yn yr uwchgynhadledd gael eu gwireddu, nid yw'n mynd i gael effaith sylweddol.'

Ychwanegodd:

'Pe na bai'r uwchgynhadledd wedi cael ei chynnal, byddai'r buddsoddiadau hyn wedi digwydd beth bynnag.'

Rwy'n credu mai dyna'r allwedd. O ran y buddsoddiadau hynny, mae hefyd yn bwysig cydnabod y byddai'r mwyafrif helaeth o'r 10,000 o swyddi a ddyfynnwyd ac a gyhoeddwyd yn yr uwchgynhadledd yn cael eu creu, y rhan fwyaf ohonynt yn y cyfnod adeiladu prosiectau. Nawr, mae'n bwysig iawn bod economi sy'n tyfu yn cael swyddi wedi'u creu o fewn maes adeiladu, ond mae'n rhaid i ni fod yn ymwybodol y byddant yn swyddi dros dro, a'r hyn rydym ni'n chwilio amdano bob amser yw gwarantau o'r cyfleoedd cyflogaeth tymor hwy hynny. Rwy'n edrych ar Wylfa yn fy etholaeth fy hun yn yr un modd yn union: y swyddi mewn gorsaf bŵer pan fo'n gweithredu a fydd yn gwneud gwahaniaeth i gymuned fel ein cymuned ni. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe bai'r Prif Weinidog yn gallu taflu mwy o oleuni ar y buddsoddiadau mwy arloesol ac uchelgeisiol a ddaeth allan o'r uwchgynhadledd ei hun a fydd mewn gwirionedd yn golygu swyddi hirdymor yma yng Nghymru ac a fydd yn cael effaith sylweddol o ran economi Cymru.

Gall buddsoddiad uniongyrchol o dramor ddod â manteision gwirioneddol, yn amlwg, ond mae gennym brofiad poenus yma yng Nghymru o beth sy'n digwydd pan roddir gormod o bwyslais ar fuddsoddiad uniongyrchol o dramor. Felly, mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod ein busnesau cartref, ein busnesau bach a chanolig, asgwrn cefn economi Cymru, yn cael eu cefnogi i ffynnu a thyfu. Ar hyn o bryd, maen nhw'n teimlo'n rhy aml nad yw Llywodraeth Cymru ar eu hochr nhw. Mae Plaid Cymru wedi bod yn glir iawn sut y byddem yn cefnogi busnesau yng Nghymru. Rydym eisiau sefydlu asiantaeth ddatblygu newydd, math newydd o asiantaeth ddatblygu i Gymru, sy'n darparu'r gefnogaeth a'r cyngor sydd eu hangen ar fusnesau i'w helpu, ac i dyfu—ie, dod â buddsoddiad i mewn, ond gwneud yn siŵr ein bod yn buddsoddi ac yn cefnogi busnesau brodorol, ac addasu ardrethi busnes yng Nghymru fel bod busnesau bach a chanolig yn cael bargen well o gymharu â chwmnïau rhyngwladol mwy. Felly, yng ngoleuni'r uwchgynhadledd, a all y Prif Weinidog ddweud wrthym sut mae hi'n bwriadu taro'r cydbwysedd hwnnw o ran sicrhau nad yw unrhyw bwyslais ar ddenu mewnfuddsoddiad yn digwydd ar draul ein busnesau bach a chanolig? Oherwydd mae'n amlwg iawn nad oedd yr uwchgynhadledd benodol honno yr ydym yn cyfeirio ati y prynhawn yma yn ymwneud â dod o hyd i'r cydbwysedd hwnnw; roedd yn rhywbeth gwahanol.

Wel, rwy'n credu ei bod yn deilwng o'r sbloet mawr. Fe wnaethon ni greu sbloet mawr, ac fe wnaeth fodloni'r disgwyliadau. Y gwir yw bod yr ymateb yn anhygoel. Fe wnaethom becynnau o gyflwyniadau wedi'u teilwra ar gyfer pobl a ddaeth i Gymru am y tro cyntaf. Nid oeddem yn ymddiheuro o gwbl am y ffaith os cawsoch eich gwahodd i'r gynhadledd yna roedd gennych docyn aur. Dyna oedd pwrpas y peth. Na, nid oedd ar gyfer busnesau bach a chanolig; roedd ar gyfer pobl sy'n dod o wledydd eraill sydd â diddordeb mewn buddsoddi. Mae gennym gannoedd o filoedd o bobl yng Nghymru eisoes sy'n dibynnu ar y cwmnïau hynny o dramor am eu bywoliaeth. Yr hyn yr oeddem yn awyddus i'w ddweud yw, 'Rydym ni eisiau mwy o hynny.'

Roedd yn wych cael y cyflwyniadau o Gymru, rhai o'n cyflwyniadau arbenigol a mwyaf gwych, gan gynnwys PJ Neon Black, a sefydlodd y system oleuadau greadigol fwyaf rhyfeddol, sioe oleuadau a phrofiad 360 gradd gyda thraethiad ffilm gan Michael Sheen. Roedd yn anhygoel. Gwnaeth Welsh of the West End godi ysbryd pawb yn y neuadd. Band Llareggub. Alex Jones yn cyflwyno. Sian Williams yn cyflwyno. Roedd hon yn uwchgynhadledd anhygoel mewn gwirionedd. Dywedodd Sion Barry mewn gwirionedd ein bod wedi cael 10 allan o 10. Felly, gallwch ddyfynnu'r darnau rydych chi'n eu dymuno, a gwnaf innau ddyfynnu'r—[Torri ar draws.]

Gadewch i mi fod yn glir o ran canlyniadau: nid oedd 40 y cant o'r bobl a fynychodd yr uwchgynhadledd erioed wedi bod yng Nghymru o'r blaen. Nid ydych chi'n mynd i gael canlyniad o fewn wythnos, nac ydym. Rwy'n credu ei fod yn bwysig iawn—[Torri ar draws.] Nid ydych chi'n mynd i gael canlyniad gan bobl sydd newydd gerdded i mewn i'ch gwlad o fewn wythnos. Gadewch i ni fod yn hollol glir bod hyn yn ymwneud ag adeiladu perthynas. Efallai y byddwch chi'n edrych i lawr ar y sector adeiladu; dydw i ddim. Rwyf eisiau gweld adeiladu, adeiladu, adeiladu.

Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn i ni nawr fynd ar ôl y cwmnïau sydd wedi gweld beth sydd gan Gymru i'w gynnig am y tro cyntaf. Ac rydych chi'n iawn, mae'n rhaid i ni fod yn ofalus sut rydym ni'n gwneud hyn, oherwydd y peth olaf rydw i eisiau ei weld yw'r hyn rydym ni wedi'i weld yn y gorffennol, pan fo cwmnïau mawr wedi cael grantiau mawr ac yna mae pethau'n mynd yn anodd iddyn nhw ac i ffwrdd â nhw. Fy niddordeb yw gwneud yn siŵr bod yr hyn rydym ni'n ei gynnig iddyn nhw yn sylfaen sgiliau dda iawn. Mae'n bwysig ein bod yn datblygu'r sylfaen sgiliau honno. Ond mae'n sylfaen sgiliau sydd wedi'i theilwra i anghenion y cwmnïau—felly, gweithio gyda nhw, adeiladu ar y math o waith y mae Jack Sargeant yn ei wneud ar hyn o bryd.

Prif Weinidog, roedd yn dda iawn gweld uwchgynhadledd fuddsoddi Cymru yn cael ei chynnal yn y ganolfan gynadledda ryngwladol yng Nghasnewydd, ac yn wir Wythnos Tech Cymru wedi cael ei chynnal yno yr wythnos flaenorol, a bod hyn i gyd yn digwydd yn etholaeth fy nghyd-Aelod Jayne Bryant. Rydym yn gwybod bod gennym gryfderau economaidd go iawn yng Nghasnewydd, felly rwy'n credu ei bod yn gwbl briodol bod y digwyddiadau hyn yn digwydd yn y ddinas, gyda'n clwstwr lled-ddargludyddion, seiberddiogelwch, canolfannau data ac yn wir y parth twf AI. A fyddech chi'n cytuno â mi, Prif Weinidog, yn union fel y dywedwch, nad ydym yn disgwyl canlyniadau dros nos o ddigwyddiad o'r math hwn, ond gallwn ddisgwyl yn hyderus yng Nghymru ac yng Nghasnewydd weld rhagor o swyddi sgiliau uwch a chyflog uchel yn dod i Gymru ac i Gasnewydd yn dilyn yr uwchgynhadledd fuddsoddi hon yng Nghymru?

Diolch. Er eich bod chi'n iawn, yr hyn rydym ni'n chwilio amdano yw gweld canlyniadau'r uwchgynhadledd honno yn dod, nid wyf yn credu y dylem ddirmygu'r ffaith ein bod mewn gwirionedd wedi sicrhau £16 biliwn o fuddsoddiad mewn blwyddyn. Mae hynny'n rhywbeth rwy'n credu y dylem ei ddathlu. Mae gennym gryfderau economaidd mewn gwahanol feysydd. Yr hyn a wnaethom yn yr uwchgynhadledd hon oedd canolbwyntio ar y meysydd lle mae gennym gryfderau eisoes. Felly, fe wnaethom ganolbwyntio ar led-ddargludyddion cyfansawdd. Cawsom gyflwyniadau wedi'u teilwra fel bod pobl yn deall yr arbenigedd sy'n bodoli yma yng Nghymru. Fe wnaethon ni eu hatgoffa, unrhyw un sydd â ffôn digidol, ble bynnag maen nhw'n mynd yn y byd, fod ganddyn nhw ddarn bach o Gymru y maen nhw'n ei gario o gwmpas gyda nhw. Fe wnes i eu hannog, bob tro y byddent yn edrych ar eu ffôn, i feddwl amdanom ni yma yng Nghymru.

Mae'r parth twf AI, rwy'n credu, yn mynd i fod yn drawsnewidiol i ni ac rwy'n credu bod y weledigaeth honno y mae'n rhaid i ni ei chyflwyno, yr ymdeimlad hwnnw o obaith i'n cenedl, yn hanfodol. Rwyf eisiau gweld ein cenedl yn cael ei thrawsnewid o sefyllfa ôl-ddiwydiannol i wlad sy'n edrych tua'r dyfodol gyda gobaith, gyda hyder; dyfodol digidol sy'n cael ei bweru gan ynni glân. Dyna beth rydym ni'n chwilio amdano a dyna'r weledigaeth a welsant yn cael ei chyflwyno ac y byddant, rwy'n gobeithio, yn gweithredu arni.

Rwy'n crafu fy mhen ychydig ar ôl clywed rhai o'r ymatebion rydym ni wedi'u cael gan y Prif Weinidog, pethau yr wyf yn eu gweld efallai fel gwrthgyferbyniad. Yn y lle cyntaf, mewn ymateb i Darren Millar yn gofyn am rai o'r cyhoeddiadau buddsoddi hynny a ddigwyddodd cyn yr uwchgynhadledd, dywedodd y Prif Weinidog fod hwn wedi bod yn waith sydd wedi bod yn mynd rhagddo ers cyhoeddi'r uwchgynhadledd honno. Ac yna, mewn ymateb i Rhun ap Iorwerth yn gofyn cwestiynau ynglŷn â pha gyhoeddiadau fyddai'n dod o ganlyniad i'r uwchgynhadledd, dywedoch chi, 'Wel, mewn gwirionedd dim ond wythnos yn ôl y mae hyn wedi digwydd, felly ni allwn ddisgwyl unrhyw gyhoeddiadau eto.' Felly, mae hynny'n wrthgyferbyniad bach yna.

Ond gadewch i ni fod yn glir, mae croeso mawr i'r uwchgynhadledd hon ac mae'n ymddangos yn drawiadol iawn: 300 o gynrychiolwyr o bob cwr o'r byd, yn sôn am sicrhau gwerth £16 biliwn o brosiectau buddsoddi a 10,000 o swyddi posibl. Ond yr hyn rydw i wir eisiau ei weld nawr yw ein bod ni'n symud o'r fan lle rydym yn edrych ar y penawdau yn unig. Felly, pryd ydym ni'n disgwyl gweld rhywfaint o fanylion gan y Llywodraeth, wyddoch chi, sut y bydd bargeinion yn cynyddu busnesau lleol Cymru ac yn cefnogi busnesau Cymru, er enghraifft? Sut bydd y cytundebau yn effeithio ar ein cymunedau, er enghraifft? Felly, a allai'r Prif Weinidog gyhoeddi dadansoddiad o gytundebau sy'n ganlyniad uniongyrchol i'r uwchgynhadledd hon? A allwn hefyd gael amcanestyniadau o'r hyn y mae'r cytundebau hyn yn ei olygu i economi Cymru, ynghyd â thryloywder ynghylch sut y bydd yr amcanestyniadau hynny yn cael eu gwireddu?

Diolch, Luke.

Soniodd Rhun ap Iorwerth am sylwadau Sion Barry. Rydym ni wedi bod i lawr y ffordd hon o'r blaen. Dyna pam yn yr achos hwn mae'r manylion yn mynd i fod mor bwysig.

Wel, efallai yr hoffech ddirmygu £16 biliwn o fuddsoddiad, ond mae £16 biliwn o fuddsoddiad yn mynd i fod yn drawsnewidiol i fywydau'r bobl yn y cymunedau hynny. [Torri ar draws.] Mae'n bwysig ein bod yn cymryd camau dilynol, a dyna pam mai'r hyn y byddwn yn ei wneud yw gwneud yn siŵr y byddwn yn cymryd camau dilynol. Mae'n amlwg ei bod yn rhy gynnar i osod cytundebau. [Torri ar draws.] Roedd rhywfaint o hynny yn gyflwyniad i Gymru. Beth yw diben eu gosod nawr? Yr hyn rydym ni'n ei wneud nawr yw gwneud yn siŵr—

Prif Weinidog. Ni allaf glywed y Prif Weinidog, oherwydd bod gormod o siarad yn digwydd ar draws y Siambr gan bob plaid. Hoffwn wrando ar ymateb y Prif Weinidog mewn heddwch a thawelwch os gwelwch yn dda. Prif Weinidog.

Felly, mae'n rhy gynnar i nodi beth yw'r cytundebau hynny. Mae rhywfaint o hynny'n mynd i fod yn gyfarwyddyd a chymorth dwys wedi'u teilwra gan swyddogion, nid yr wythnos nesaf, nid yn y mis nesaf, ond dros gyfnod o amser. Felly, yn amlwg, nid nawr yw'r amser i ddangos canlyniad uniongyrchol yr uwchgynhadledd. Bydd angen amser arnom i wneud hynny. Felly, nid wyf yn ymddiheuro am hynny. Roedd angen i ni fynd â rhai o'r bobl hyn nad oeddent erioed wedi bod yng Nghymru o'r blaen ar daith. A'r hyn y gallaf ei ddweud wrthych chi—efallai na fyddwch chi'n hoffi hyn, efallai na fyddwch chi'n hoffi hyn—ond yr hyn y gallaf ei ddweud wrthych yw bod ein gwlad wedi'u llanw nhw â brwdfrydedd. Roedd ein gwlad wedi'u cyffroi, roedden nhw'n edrych ymlaen yn fawr at adeiladu perthynas, oherwydd rhan o'r hyn roedden ni'n ei gynnig oedd bod yn rhan o'n teulu, ymuno â'n teulu, ymuno â'n cenedl a'n helpu i adeiladu'r genedl honno ar gyfer y dyfodol.

Rwy'n croesawu llawer o'r cyhoeddiadau sydd wedi'u gwneud. Diolch yn fawr iawn am hynny ac am y gwaith a aeth i mewn iddo. Rwy'n siŵr bod llawer o swyddogion wedi gweithio'n galed iawn er mwyn sicrhau y bu'r math hwnnw o aelodaeth yr ydym wedi clywed amdani.

Roeddwn i eisiau canolbwyntio ar ddau beth, os caf. Soniodd Rhun am fater Brexit a'r effaith y mae wedi'i gael ar economi Cymru—mae £4 biliwn wedi'i golli. Nawr, rydym ni'n cyrraedd 10 mlynedd ers y bleidlais. Tybed a oedd hyn wedi'i drafod. Hefyd, sut ydych chi'n mynd i godi hynny gyda Keir Starmer i sicrhau ein bod yn cael y cyfle hwnnw i ailymuno â'r undeb tollau a'r farchnad sengl, a fydd o fudd i'n busnesau yma yng Nghymru? Mae mor bwysig nad ydym yn anghofio hynny a'r effaith y mae'n ei gael ar ein heconomi.

Mae'r ail yn ymwneud â'r celfyddydau a diwylliant a'r economi wledig. Ac fe welsom Bad Wolf yn yr amlinelliad, mae Gŵyl y Dyn Gwyrdd ym Mhowys yn dod â dros £28.9 miliwn i economi Powys, i'r economi wledig. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn cadw'r celfyddydau a diwylliant a'r economi wledig yn gwbl flaenllaw i'n heconomi ac i wneud yn siŵr ein bod yn cyflawni ar gyfer y bobl y tu allan i'r dinasoedd a'r trefi yr wyf yn gwybod eich bod wedi sôn amdanynt. Diolch yn fawr iawn.

Diolch. Wel, nid oes angen i mi esbonio fy hun pan ddaw i fy mrwdfrydedd o ran Ewrop. Roeddwn i'n ddigalon pan wnaethom adael yr Undeb Ewropeaidd ac rwyf wedi ei gwneud yn glir dro ar ôl tro fy mod eisiau gweld y berthynas agosaf bosibl â'r Undeb Ewropeaidd.

O ran y celfyddydau a diwylliant, roeddem yn benodol iawn o ran sectorau, ac fe wnaethom ddewis y sector creadigol fel un o'r meysydd yr oeddem eisiau ei amlygu, lle mae gennym arbenigedd a phroffesiynoldeb gwirioneddol yng Nghymru. Felly, roedd yn wych bod Bad Wolf yno. Nhw yw'r cwmni cynhyrchu mwyaf yn y Deyrnas Unedig o ran trosiant y llynedd. Maent yn cyflwyno Cymru ar lwyfan byd-eang. Mae hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei ddathlu. Ac un o'r pethau gwych am Bad Wolf yw'r ffordd y maen nhw mor gynhwysol o ran y bobl maen nhw'n eu cyflogi. Ond roedd y sector creadigol yn rhywbeth y gwnaethom hefyd amlygu yn y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig. Dyma'r thema ganolog. Ac roedd yn hyfryd eu gwahodd, eto, i wahodd Bad Wolf, i ddod i gyflwyno. Cafodd y bobl eu swyno gan y cyflwyniadau, gan y cwmnïau hapchwarae a oedd yno, ond hefyd gan y cyfle i gwrdd â Ruth Jones, sydd wrth gwrs wedi gwneud cymaint dros Gymru, gan roi Cymru ar y map rhyngwladol gyda Gavin a Stacey, ac roedd yn wych hefyd cael presenoldeb Mererid Hopwood, archdderwydd Cymru, a oedd yn eu swyno gyda'i barddoniaeth wych. Felly, roedd hynny'n gyfle i ni gyflwyno Cymru yn ein holl ddisgleirdeb creadigol, ac yn sicr efallai mai cynulleidfa lai oedd honno, ond mae'r celfyddydau a diwylliant, y sector creadigol, yn gwbl ganolog i'n gweledigaeth ar gyfer Cymru.

Rwy'n croesawu'r datganiad ar yr uwchgynhadledd fuddsoddi. Weithiau rwy'n meddwl, pe bai'r Prif Weinidog yn dod yn ôl a dweud, 'Mae strydoedd Cymru yn mynd i gael eu palmantu ag aur', byddai gennym ni bobl yma yn dweud, 'Oni fydd hynny'n eu gwneud nhw'n llithrig?' [Chwerthin.]

Gwyddom o astudio economïau ledled y byd bod tuedd i ddiwydiant dyfu a ffurfio clystyrau. Mae enghreifftiau'n cynnwys cyllid yn Llundain, Efrog Newydd a Frankfurt, technoleg yn Silicon Valley yng Nghaliffornia, Eindhoven a Chaergrawnt. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud ei bod yn gobeithio, yn dilyn yr uwchgynhadledd, gynyddu buddsoddiad mewn sectorau sydd eisoes yn bresennol yng Nghymru, fel lled-ddargludyddion, y diwydiannau creadigol, gweithgynhyrchu uwch a gwyddorau bywyd. Mae bob amser yn haws tyfu diwydiannau a sectorau y mae gennych bresenoldeb ynddynt eisoes. Mae mewnfuddsoddiad yn rhan bwysig iawn o dwf economaidd. Y rhan bwysig arall yw tyfu diwydiannau o arloesi mewn prifysgolion. Dydyn nhw ddim mewn cystadleuaeth. Mae cwmnïau newydd sy'n tyfu a mewnfuddsoddiad yn gweithio gyda'i gilydd, gan ffurfio perthynas symbiotig. Pa gynigion sydd gan Lywodraeth Cymru i gefnogi twf o ymchwil prifysgol?

Wel, wyddoch chi beth, mae gennym fwy o gwmnïau yn cael eu sefydlu gan raddedigion yng Nghymru nag unrhyw ran arall o'r Deyrnas Unedig. Dyna oedd un o'r pethau yr oeddem yn gallu eu gwerthu yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi, gan gydnabod bod arloesedd yn ganolog hyd yn oed i'r cwmnïau byd-eang mawr hyn. Maen nhw eisiau bod yn agos at bobl sydd â'r syniadau hynny, maen nhw eisiau gwneud yn siŵr eu bod yn agos at brifysgolion a'r gallu ymchwil hefyd. Roedden nhw'n glir iawn i ni mai'r hyn y dylem ei wneud yw'r union beth y gwnaethom ei wneud, sef canolbwyntio ar y meysydd lle mae gennym gryfder eisoes ac adeiladu ar y rheini: 'Peidiwch â cheisio creu rhywbeth newydd; dangoswch yr hyn sydd gennych chi ac arddangoswch hynny', a dyna'n union a wnaethom. A hoffwn ddiolch, yn arbennig, i Rebecca Evans am ei harweinyddiaeth ar bortffolio yr economi gyfan a'i harweinyddiaeth yn ystod yr uwchgynhadledd fuddsoddi hefyd.

Diolch am eich datganiad, Prif Weinidog. Rydym ni, wrth gwrs, yn croesawu unrhyw fuddsoddiad newydd sy'n dod i Gymru, y swyddi, y cyfle ac, wrth gwrs, y diddordeb byd-eang a ddangoswyd yn yr uwchgynhadledd. Fodd bynnag, mae yna lawer o gwestiynau sy'n codi o'ch datganiad, ac mae llawer wedi'u gofyn. Rwyf am ddweud ei bod yn drueni nad ydym wedi gweld y ffocws hwn ar ddenu buddsoddiad tan nawr, misoedd cyn etholiad, er ei fod mewn gwirionedd yn brin o uchelgais go iawn, onid yw, yr uchelgais go iawn y mae angen i Gymru ei weld ac yn ei haeddu.

Dywedoch fod buddsoddwyr yn onest ynghylch y rhwystrau y mae'n rhaid i'r Llywodraeth hon eu goresgyn i ddatgloi twf. Rwy'n siŵr eu bod nhw. Hoffwn wybod pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU i wneud yr amgylchedd yn well i fusnesau a phobl fuddsoddi yma yng Nghymru, o ran treth; o ran sgyrsiau gonest am werth enillwyr uchel yng Nghymru a'r angen i'w denu a'u cadw yma; o ran trafnidiaeth a rhwystro'r M4, a gellid dadlau mai dyma'r tro pedol gwaethaf y mae Llywodraeth Lafur yn y lle hwn wedi'i wneud. A pham nad oedd trethiant, cadw talent, sgiliau, ehediad trethdalwr cyfradd uwch, y ffaith eich bod wedi torri nifer y prentisiaethau a'r ffaith ein bod yn colli asiantaeth ddatblygu briodol i helpu gyda'r uchelgeisiau hyn, pam na chawsant eu hystyried yn uwchgynhadledd buddsoddi Cymru? Heb fynd i'r afael â'r rhain, rwy'n ofni na fydd Cymru yn cyrraedd ei photensial llawn, ac mae hynny'n drueni. Rwy'n credu ei bod yn glir—

Diolch, Laura.

Rwy'n credu ei bod yn glir mai dim ond Llywodraeth Reform all gyflawni'r buddsoddiad, y twf a'r cyfle hwnnw sydd eu hangen ar Gymru ac y mae'n eu haeddu.

Edrychwch, 200,000 o brentisiaid mewn 10 mlynedd; mae'r ffigur hwnnw'n syfrdanu pobl, ac mae'r ffordd rydym ni'n gwneud prentisiaethau yng Nghymru yn creu argraff fawr ar bobl. Rwy'n credu bod hwnnw'n rhywbeth y dylem fod yn ei ddathlu, ochr yn ochr â'r math o gefnogaeth y mae ein cefnogaeth hyblyg i gwmnïau hefyd yn ei gynnig. Roeddem yn cael sgyrsiau gonest, ac roedd rhai o'r sgyrsiau gonest hynny yn ymwneud â sefydlogrwydd a'r angen am sefydlogrwydd, a dywedaf wrthych: rwy'n cwestiynu a fyddai llawer o'r cwmnïau hynny'n dod i Gymru pe bai Llywodraeth Reform yng Nghymru.

Nid sefydlogrwydd yw hynny. Taflu'r dis yw hynny. Mae hynny fel ymddiried yn llwyr mewn plaid sydd heb brofiad, dim difrifoldeb pan ddaw i wleidyddiaeth etholedig. Rydym ni wedi eu gweld yma o'r blaen. Gwelsom saith aelod o blaid Nigel Farage yn cael eu hethol i'r lle hwn, ac roedd chwech ohonynt wedi gadael y blaid erbyn diwedd tymor y Senedd. Nid sefydlogrwydd yw hynny. Felly, byddwn yn erfyn ar bobl Cymru i gymryd o ddifrif, os ydyn nhw eisiau gweld yr economi yn tyfu, yna mae angen i chi gadw at Lafur. Mae angen i chi wneud yn siŵr bod y sefydlogrwydd hwnnw rydym ni wedi'i gynnig ers cyhyd, y sefyllfa lle, yng ngham cyntaf y lle hwn, roedd yn rhaid i ni sefydlu datganoli; yn yr ail gam, roedd yn rhaid i ni ei amddiffyn rhag cyni'r Torïaid. A nawr rydym ni ar y trydydd cam, y cyfle hwnnw i adeiladu ar y sylfeini rydym ni wedi'u creu, i adeiladu ar y prentisiaethau, ac i wneud yn siŵr ein bod ni'n gallu cynnig swyddi i bobl Cymru, fel bod ganddyn nhw reswm dros aros. Dyna beth yw'r uwchgynhadledd fuddsoddi hon, a dyna beth mae Llafur Cymru yn ei gynnig.

Ac yn olaf, Lesley Griffiths.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'r diwydiant bwyd a diod, Prif Weinidog, yn sector pwysig iawn yng Nghymru, ac roedd yn dda clywed ei fod yn cael ei gynrychioli yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi. Mae ein cynhyrchwyr anhygoel wedi dod â'r byd i Gymru ers amser maith o ran arddangos ein bwyd a diod Cymreig gwych. Byddwn i'n dweud bod Blas Cymru yn rhagflaenydd i'r uwchgynhadledd fuddsoddi, ar raddfa lai. Mae'r sector wedi denu biliynau o bunnau o fuddsoddiad dros y degawd diwethaf, £7.5 biliwn yn 2019. Mae Llywodraeth Cymru wedi gosod targed o dwf o 30 y cant ar gyfer y sector erbyn diwedd eleni, ac mae hynny'n cyfateb i drosiant o £8.5 biliwn. Felly, a allech chi egluro, yng ngoleuni'r uwchgynhadledd fuddsoddi, pa dargedau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu disgwyl gan y sector, a beth fyddan nhw'n gosod ar gyfer y sector?

Wel, rwy'n credu bod Blas Cymru wedi bod yn llwyddiant ysgubol. Mae wedi cyflwyno Cymru i'r byd o ran bwyd a diod, ac mae'r twf hwnnw rydych chi'n rhannol gyfrifol amdano yn y sector hwn yn rhywbeth y credaf y dylid ei ddathlu. Fe wnaethom arddangos bwyd a diod yn yr uwchgynhadledd hon, ond nid oedd yn un o'r sectorau y gwnaethom ei hyrwyddo mewn gwirionedd, oherwydd, yn rhannol, mae Blas Cymru yno eisoes. Mae'r twf hwnnw o 30 y cant rydym ni'n ei weld yn hanfodol i ni adeiladu arno, i ni ei gydnabod, ac rydym ni'n dod yn ôl at y cwestiwn a ofynnwyd i mi gan Jane Dodds yn gynharach ynglŷn â ble mae'r cyfleoedd, yn enwedig i fusnesau gwledig. Rwy'n credu bod bwyd a diod yn faes lle mae'r hyn y mae angen i ni ei wneud yw ychwanegu gwerth. Mae'n rhaid i ni ychwanegu gwerth at y deunydd crai rydym ni'n ei gynhyrchu mor dda yma yng Nghymru, a hoffwn ddiolch i chi a thalu teyrnged i chi am eich rôl wrth dyfu'r sector pwysig hwnnw i ni.

Diolch i'r Prif Weinidog.

Eitem 5 heddiw yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar y fframwaith perfformiad brys newydd ar gyfer y gwasanaeth ambiwlans a throsglwyddo cleifion o ambiwlansys mewn ysbytai. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet, Jeremy Miles.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Ym mis Gorffennaf, mi wnes i gyhoeddi newidiadau i'r fframwaith perfformiad ar gyfer y gwasanaeth ambiwlans brys a'r model ymateb clinigol. Roedd y cam cyntaf yn canolbwyntio ar wella canlyniadau i bobl sy'n profi'r cyflyrau a'r anafiadau mwyaf difrifol. Cafodd dau gategori newydd eu cyflwyno, sef 'porffor: ataliad', ar gyfer pobl sy'n cael ataliad ar y galon, a 'coch: argyfwng', ar gyfer y bobl sydd mewn peryg o ddioddef ataliad ar y galon neu ataliad anadlol os nad ydyn nhw'n cael triniaeth ar unwaith. Mae hyn yn cynnwys pobl sydd wedi dioddef anafiadau trawma difrifol.

Rŷn ni wedi symud i ffwrdd o fesur llwyddiant ar sail ffigurau moel am amseroedd ymateb, gan ganolbwyntio yn hytrach ar ganlyniadau. Ers cyflwyno'r newidiadau, mae cyfraddau dychwelyd i gylchrediad naturiol ar gyfer pobl yn y categori 'porffor: ataliad' wedi gwella. Ym mis Awst, cafodd curiad calon mwy na chwarter y bobl a gafodd ataliad ei adfer a'i gynnal wedyn nes cyrraedd yr ysbyty. Rŷn ni'n disgwyl gweld hyn yn cynyddu dros amser gyda chymorth dull cryfach o gyflawni'r camau yn y gadwyn oroesi.

Mae data misol am adnabod yn gynnar, CPR amserol, diffibrilio cyflym a gofal uwch amserol yn rhoi darlun cliriach i'r gwasanaeth ambiwlans o sut mae pob cam yn effeithio ar ganlyniadau i gleifion. Bydd y data manwl hwn yn helpu'r gwasanaeth ambiwlans a'i gomisiynwyr i nodi lle mae ymyriadau yn gweithio orau a lle mae angen gwelliannau pellach i sicrhau bod cymaint â phosib yn goroesi ac yn gwella.

Mae'r gwasanaeth ambiwlans bellach wedi lansio cam nesaf ei newidiadau. Mae'r rhain yn canolbwyntio ar wella canlyniadau a phrofiadau i bobl gyda chyflyrau brys fel strôc a thrawiadau ar y galon. Yn lle'r hen gategorïau ambr a gwyrdd, mae categorïau newydd, sef 'oren: nawr', 'melyn: yn fuan', a 'gwyrdd: wedi ei gynllunio'.

Os yw staff sy'n trin galwadau yn rhoi pobl yn y categori 'oren: nawr', mae hynny'n golygu bod ganddyn nhw gyflyrau difrifol brys. Dyma'r math o bobl sydd angen asesiad clinigol wyneb yn wyneb, triniaeth gychwynnol ar y safle a'u trosglwyddo yn gyflym i ysbyty neu ofal arbenigol. Er enghraifft, gallai hyn fod yn rhywun sydd â symptomau strôc neu drawiad ar y galon.

Mae'r categori 'melyn: yn fuan' yn cynnwys pobl sydd wedi cael eu hasesu fel rhai sydd angen asesiad pellach dros y ffôn neu yn y fan a'r lle gan glinigydd ambiwlans. Ar ôl hyn, bydd penderfyniad yn cael ei wneud am y camau nesaf mwyaf priodol ar gyfer eu gofal.

Gallai hyn, er enghraifft, fod yn rhywun â phoen yn yr abdomen, neu rywun sy'n profi symptomau cynyddol o ganlyniad i gyflwr hirdymor fel clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint. Ar ôl asesiad, gallai pobl yn y categori melyn aros gartref, neu gallai'r gwasanaeth ambiwlans drefnu cludiant i'r ysbyty i gael diagnosis pellach a thriniaeth, os bydd angen.

Gall pobl sydd wedi'u dosbarthu fel 'gwyrdd: wedi'i gynllunio' gael eu trin yn ddiogel gartref gyda'r gofal cywir gan wasanaethau gofal cymunedol. Gallai hyn fod yn rhywun â mân haint y gall fod angen rhywfaint o gymorth ychwanegol arno gan ei dîm nyrsio ardal, er enghraifft.

Byddwn ni'n monitro ansawdd y gofal a phrydlondeb yr ymateb a thaith cleifion ar gyfer pobl sydd wedi'u dosbarthu fel oren. Byddwn ni'n monitro i weld a yw'r driniaeth gywir wedi'i darparu gan glinigydd ambiwlans i berson sydd wedi cael strôc, a pha mor hir y cymerodd hi o'r amser y cafodd yr alwad ei wneud i gyrraedd yr ysbyty. Mae cludo i'r clinigydd cywir yn gyflym ar gyfer yr ymyrraeth gywir yn hanfodol i sicrhau canlyniadau cadarnhaol i bobl yn y categori hwn, a bydd dangosyddion clinigol ychwanegol yn cael eu datblygu yn ôl yr angen.

Byddwn ni hefyd yn monitro'r amser ymateb cyfartalog—canolrifol—i bobl sydd wedi'u dosbarthu yn y categorïau melyn a gwyrdd, yn ogystal â'r naw degfed canradd, yr 'arhosiad hiraf' fel y'i gelwir. Bydd data ar ganlyniadau unigolion ar ôl asesiad neu ymateb y gwasanaeth ambiwlans hefyd yn cael ei gasglu a'i gyhoeddi.

Bydd y newidiadau hyn yn cael eu cefnogi gan y newidiadau ehangach rydyn ni wedi'u gwneud yn dilyn gwersi a ddysgwyd o'r gaeaf diwethaf. Mae'r gwasanaeth ambiwlans wedi cyflwyno ffyrdd newydd o weithio i gefnogi pobl sy'n fyr eu hanadl a phobl sydd wedi cwympo. Y gaeaf diwethaf, cafodd llawer o blant ifanc dan bump oed eu cludo'n uniongyrchol i'r ysbyty mewn ambiwlans am eu bod yn cael anhawster i anadlu, hyd yn oed pan mai'r hyn yr oedd ei angen arnyn nhw, mewn gwirionedd, oedd cyngor clinigol clir a phenodol. Trwy gyflwyno clinigwyr pediatrig arbenigol a gwneud mwy o ddefnydd o ddata clinigol i helpu i reoli'r galw am wasanaethau ambiwlans, mae cyngor clinigol yn cael ei ddarparu yn llawer cynharach yn ystod gofal person nawr, gan sicrhau bod modd rheoli o bell yn fwy effeithiol. Mae hyn nid yn unig yn sicrhau gwell profiad a chanlyniadau i gleifion, ond mae'n sicrhau mai dim ond y bobl hynny sydd angen mynd i'r ysbyty sy'n gwneud hynny.

Mae'r ddesg cydlynu cwympiadau a ariennir gan Lywodraeth Cymru, sy'n rhan o ganolfan gyswllt glinigol ambiwlans Cymru, yn gwneud gwahaniaeth i bobl sydd wedi cwympo. Mae dros 1,000 o alwadau yn ymwneud â chwympo yn cael eu gwneud i'r gwasanaeth ambiwlans bob wythnos. Mae clinigwyr profiadol yn rhoi cymorth cyflym a phwrpasol, sy'n cynnwys cymorth o bell ar gyfer codi pobl o'r llawr yn ddiogel, gan helpu i sicrhau nad yw pobl hŷn a bregus yn gorwedd am gyfnodau hir. Byddwn ni'n gwerthuso effaith y dull newydd dros y 18 mis nesaf i sicrhau ei fod yn cyflawni'r gwelliannau a ddisgwylir mewn gofal cleifion. Bydd y gwerthusiad annibynnol yn cael ei arwain gan Brifysgol Edge Hill a Phrifysgol Abertawe, ac os bydd yn llwyddiannus, bydd y newidiadau'n cael eu gwneud yn barhaol.

Hoffwn ddiolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am ei ddatganiad heddiw. Does neb ar draws y Siambr hon eisiau gweld amseroedd ymateb ambiwlansys yn gwella yn fwy na fi. Rydyn ni i gyd yn cael gwaith achos gan ein holl etholwyr am bobl sydd wedi aros am gyfnodau diangen. Ond fe wnaethoch chi sôn am nifer o bethau yn eich datganiad, Ysgrifennydd Cabinet, ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n gallu cwmpasu pob un ohonyn nhw.

Fe wnaethoch chi sôn am y categori oren, ac mae hynny'n gam pwysig ymlaen, ond mae gen i ddiddordeb, o ran y bobl hynny sy'n byw mewn ardaloedd gwledig—ac rydych chi'n sôn am ofal amser-critigol—rwy'n clywed gan bobl nid yn unig yn fy etholaeth i fy hun ond yn ehangach, sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru, nad ydyn nhw'n cael y gofal amserol hwnnw o hyd. Felly, yn y categori oren hwnnw, sut allwch chi sicrhau bod pobl yn mynd i gael eu gweld o fewn yr amser hwnnw?

Fe sonioch chi hefyd yn eich datganiad am gludo i'r ysbyty. Mae cludiant ambiwlansys yn bwysig er mwyn gwneud yn siŵr y gallwn ni fynd â phobl i'r ysbyty ar gyfer pobl sydd yn y categori melyn hwnnw, ond pa fath o gludiant i fynd â phobl i'r ysbyty y maen nhw'n mynd i'w gael? Ai tacsis fydd yn gwneud hyn? Ai gwasanaethau cludo ambiwlansys Cymru sy'n mynd i wneud hynny? Oherwydd mae angen iddyn nhw wneud yn siŵr bod ganddyn nhw'r adnoddau hefyd i fynd â phobl i'r ysbyty.

Yna fe ddywedoch chi y byddwch chi'n monitro bod y driniaeth gywir yn cael ei rhoi gan glinigwyr ambiwlans i berson sydd wedi cael strôc. Mae hynny'n bwysig, oherwydd rydyn ni i gyd yn gwybod mai strôc yw un o'n lladdwyr mwyaf, ond mae gen i ddiddordeb mewn sut rydych chi'n mynd i fonitro hyn, Ysgrifennydd Cabinet, a lle mae hynny'n mynd i gael ei adrodd yn ôl, oherwydd rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod ni'n deall hyn. Ac fe wnaethoch chi sôn am strôc, ond a ydych chi hefyd yn mynd i fonitro trawiadau ar y galon hefyd a chyflyrau eraill yn y maes hwn? Mae strôc yn bwysig, ond mae angen i ni wneud yn siŵr bod yna rai eraill hefyd.

Fe sonioch chi hefyd am ofal pediatrig ac am rannu data. Roedd gwasanaeth ambiwlans Cymru yn ymgymryd â darn o waith yn weddol ddiweddar ynglŷn â rhannu data meddygol rhwng meddygon teulu, rhwng yr ysbytai a nhw eu hunain, fel y gallan nhw gael darlun llawn o'r achosion maen nhw'n mynd iddyn nhw. Rydych chi'n dweud bod yna lawer o bobl iau â phroblemau anadlol. Felly, mae gen i ddiddordeb mewn gwybod a yw'r system honno wedi'i rhoi ar waith nawr i wneud yn siŵr bod y wybodaeth honno'n cael ei rhannu'n well, nid yn unig o ran gofal pediatrig, ond ledled y system, oherwydd mae'n amlwg yn helpu.

Diolch. Fe wnaf i geisio ymdrin yn fyr, os caf fi, â chynifer o'r rheini ag y gallaf. Fel y mae'r Aelod yn gwybod, mae Powys, yr wyf yn gwybod y bydd ganddo ddiddordeb arbennig ynddi, wedi gweld rhai o'r amseroedd ymateb mwyaf llwyddiannus yn yr hen gategori ambr, y mae'r categori oren yn cymryd ei le yn rhannol. Byddwn ni eisiau gweld lefel debyg o berfformiad o dan y trefniadau newydd. Yn wir, y gallu i ganolbwyntio'r ymateb cyflymaf ar y categori oren, sy'n gategori llawer mwy penodol na'r hen gategori ambr, fydd yn galluogi'r ymateb cyflym hwnnw ar gyfer y cleifion mwyaf acíwt. Roedd yn gofyn beth fydden ni'n ei fesur. Yn y categori oren sy'n sensitif i amser, byddwn ni'n olrhain, er enghraifft, bwndeli gofal clinigol a ddarperir gan ambiwlansys ac amseroedd canolrifol 'o'r alwad i'r drws' ar gyfer strôc, y gwnaeth ofyn amdano, a chleifion STEMI, a bydd hynny'n cael ei gyhoeddi.

O ran y cerbydau a fydd ar gael i ymateb, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn, wrth symud i ffwrdd o darged amser, ein bod ni'n gallu, felly—. Mae yna risg o ran targed amser syml y byddwch chi'n cyrraedd y targed ond yn colli'r pwynt. Bydd cerbyd ymateb cyflym sy'n cael ei anfon at glaf yn cyrraedd y targed, ond efallai nad y cerbyd hwnnw yw'r un cywir ar gyfer anghenion y claf. Mae cael dull sy'n seiliedig yn fwy ar ganlyniadau yn golygu bod modd dyrannu'r adnoddau hynny yn fwy priodol. Weithiau ambiwlans fydd e', weithiau cerbyd ymateb cyflym fydd e'. Mewn achosion eraill, efallai nad cerbyd argyfwng fydd e'. Mae'n dibynnu ar lefel yr aciwtedd, y bydd y broses brysbennu glinigol yn gallu ei phennu. Mae amrywiaeth o opsiynau. Y peth hanfodol yw y byddwn ni'n mesur yr amser rhwng yr alwad a chyflawni'r ymyrraeth briodol, os dymunwch chi. Bydd hynny'n cipio'r data mwyaf perthnasol, os gallaf ei roi felly.

Fe wnaeth e bwynt pwysig am rannu data. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd yn Llywodraeth Cymru i ymateb i'r dirwedd reoleiddio. Mae rhai cwestiynau rheoleiddiol yn y maes hwn, y bydd yr Aelod yn ymwybodol ohonyn nhw. Bydd y gwaith, sy'n mynd rhagddo'n dda, yn sicrhau bod modd trosglwyddo data'n well rhwng lleoliadau sylfaenol ac eilaidd, yr wyf yn cytuno ag ef ei fod yn hollol hanfodol i ni allu gwella perfformiad yn gyffredinol, ac yn hanfodol, yn amlwg, i symud gwasanaethau i'r gymuned, y gwnaeth e ei grybwyll hefyd yn ei gwestiwn.

O ran y berthynas rhwng y targed trosglwyddo o ambiwlansys a gofal mewn coridorau, dydw i ddim yn derbyn, mewn gwirionedd, bod yna gysylltiad, o reidrwydd, rhwng y ddau. Rydw i wedi bod i fwy nag un safle ysbyty yn ystod yr wythnosau diwethaf lle mae'r ysbyty wedi bod yn canolbwyntio ar gyrraedd y targed 45 munud a gwneud yn siŵr nad oes gofal mewn coridorau. Mae'n heriol, heb os, ond mae'n gwbl bosibl. Mae'n ymwneud â sut mae gwasanaethau yn cael eu ffurfweddu o fewn yr ysbyty er mwyn gwneud hynny.

Wel, mi fyddwch chi’n cofio i fi groesawu’r fframwaith newydd pan gafodd e ei gyhoeddi yn gynharach eleni. Er bod gennym ni oll syniadau gwahanol am sut i fynd i'r afael â'r problemau difrifol iawn yn ein gwasanaethau brys, dwi’n credu bod cydnabyddiad eang nad oedd y drefn flaenorol o alwadau coch yn gweithredu'n effeithiol er budd y cleifion. Dwi'n credu, felly, fod rhoi mwy o bwyslais ar ganlyniadau clinigol fel sail i'r fframwaith newydd yn gam pwysig ymlaen, ac, yn wir, mae yna achos cryf dros gynnal adolygiad o'r fath ar draws ardaloedd eraill o'r system iechyd hefyd.

Ond un peth ydy gosod y sylfeini, peth arall ydy sicrhau bod y fframwaith yn dwyn ffrwyth trwy ganlyniadau pendant a gwell. Tra fy mod i’n cydnabod yn llwyr mai ers mis Gorffennaf yn unig mae'r fframwaith wedi bod ar waith, mae'n deg dweud bod y canlyniadau hyd yma wedi bod yn gymysg.

Rŵan, fe ddywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet, ac mi wnaf i ddyfynnu yn Saesneg oherwydd dyna'r datganiad sydd o’m mlaen i:

'Ers cyflwyno'r newidiadau, mae cyfraddau dychwelyd i gylchrediad naturiol ar gyfer pobl yn y categori "porffor: ataliad" wedi gwella.'

Serch hynny, yn ôl y canrannau dwi wedi'u gweld, yr ystadegau diweddaraf ar gyfer mis Hydref, mae'r adferiad i bobl sydd â churiau calon a oedd yn yr ambiwlans cyn cyrraedd yr ysbyty, sef y prif fesur galwadau porffor, wedi gostwng dros 20 y cant yn ystadegau mis Hydref, fel roeddwn ni'n dweud, sydd y lefel isaf ers cyflwyno'r fframwaith. Ydy'r Ysgrifennydd Cabinet yn derbyn yr ystadegau hynny, ac ydy o'n cytuno bod hynny'n bryderus?

Rydyn ni hefyd wedi gweld yr amseroedd ymateb cyfartalog ar gyfer galwadau coch yn parhau yn uwch na tharged delfrydol y Llywodraeth bob mis hyd yn hyn. Gaf i ofyn, felly, beth oedd eich disgwyliadau chi, Ysgrifennydd Cabinet, ar gyfer gweithrediad y fframwaith yn ystod y misoedd cychwynnol yma? A ydy'r lefelau ROSC, er enghraifft, yn unol â’r hyn yr oeddech chi wedi disgwyl? Sut hefyd ydych chi'n cymharu'r perfformiad clinigol presennol efo'r hen drefn?

Yn ogystal â gwella ymatebolrwydd i argyfyngau brys, mae'n hollbwysig sicrhau bod amser staff yn cael ei ddefnyddio mor effeithiol â phosib, yn enwedig o gofio'r straen aruthrol ar yr adrannau brys. Dwi'n croesawu, felly, yr haen ychwanegol o ystyriaeth a gyflwynwyd yn y fframwaith i sicrhau trefn well ar gyfer achosion nad oes o reidrwydd angen eu cludo i'r ysbyty. Mi ydych chi wedi sôn am eich bwriad i weld gostyngiad o 10 y cant erbyn diwedd y flwyddyn yn nifer y bobl sy'n cael eu cludo i'r ysbyty heb anaf neu gyda mân anafiadau. Gaf i ofyn, felly, a ydych chi ar y trywydd cywir er mwyn cyflawni'r nod yma?

Mae rôl bwysig i dechnoleg yn hyn i gyd, a dwi'n falch iawn gweld bod treialu defnyddio fideos asesu cyn cyrraedd yr ysbyty wedi ei gyflwyno ar draws pum ysbyty er mwyn galluogi gwell gofal yn y cartref i gleifion strôc. A gaf i ofyn am eich asesiad o'r treialu yma? Faint o ostyngiad yn nifer y teithiau ambiwlansys sydd wedi ei weld o ganlyniad uniongyrchol i'r dechnoleg, ac a oes bwriad i ymestyn y drefn yma ar draws Cymru?

Mae o'n galonogol clywed hefyd, fel ddaru'r Ysgrifennydd Cabinet ddatgan fis diwethaf, fod cynnydd wedi'i wneud wrth fynd i'r afael â'r oriau a gollir oherwydd oedi trosglwyddo, ond y gwir ydy bod y niferoedd yn dal yn eithriadol o uchel, gyda dros 37,000 o oriau wedi'u colli ers cyflwyno'r fframwaith yn ôl yn yr haf. A ydych chi'n cytuno, felly, fod achos cryf dros ddatblygu strategaeth i gynyddu nifer y canolfannau derbyn ambiwlans yng Nghymru? Nid yn unig mae'r unedau hyn yn lleihau tagfeydd mewn adrannau brys, ond maen nhw hefyd yn rhyddhau amser gwerthfawr i ambiwlansys, rhywbeth sydd yn hynod o bwysig mewn ardaloedd gwledig.

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny. Mae'r perfformiad o ran ROSC yn y categori porffor wedi dangos gwelliannau ers y cyfnod inni gyflwyno'r fframwaith newydd dros yr haf, ond byddwn i'n dweud yn gyffredinol ein bod ni fater o wythnosau neu ychydig bach o fisoedd i mewn i weithredu'r cynllun newydd. Felly, dwi ddim yn credu ei fod e'n addas i roi gormod o bwysau ar y cynnydd hynny erbyn hyn. Mae'n rhaid gweld sut mae'r peth yn gweithio dros y tymor hirach.

Fel gwnes i sôn yn fras yn y datganiad, rŷn ni'n ceisio alinio gwerthuso'r newidiadau roeddwn i'n sôn amdanyn nhw'r wythnos diwethaf gyda'r newidiadau a gyflwynwyd yn yr haf, fel bod y ddau yn cael eu hedrych arnynt ar y cyd dros y 18 mis nesaf, a'n bod ni'n gweld y system yn gweithio yn hytrach na'r fframweithiau annibynnol. Dwi'n credu bod hynny'n rhywbeth sydd jest yn synhwyrol. Ond rŷn ni ar y trywydd i gyrraedd y nod y gwnaeth e ofyn amdano fe yn ei gwestiwn.

Mae perthynas, fel y mae'r Aelod wedi cydnabod, rhwng gallu'r gwasanaeth ambiwlans i ymateb mewn ffordd amserol i'r rheini sydd wedi cael anaf yn y cartref, er enghraifft, ar yr un llaw, a gallu'r system gyfan i allu rhyddhau ambiwlansys mewn ffordd amserol o flaen ysbytai. Mae e wrth gwrs yn wir fod dal gormod o oedi o flaen adrannau brys, ond mae hefyd yn werth nodi ein bod ni wedi gweld ym mis Hydref yr ail gyfanswm lleiaf o oriau wedi eu colli ers Gorffennaf 2021, a'r mis lle'r oedd hynny ar ei isaf oedd mis Medi.

Felly, mae cynnydd sylweddol wedi bod dros y pedair blynedd diwethaf. Fe wnaethon ni ddechrau cynllunio ar gyfer gaeaf eleni ym mis Mawrth. Felly, dros y chwe mis diwethaf, rwy'n credu bod y system wedi blaenoriaethu hyn mewn ffordd sydd yn bositif. Mae'r darlun, wrth gwrs, yn amrywiol. Bydd yr Aelod yn gwybod bod rhai ysbytai dal yn profi heriau sylweddol yn mynd i'r afael â'r nod hon, ond mae gennym ni ysbytai eraill lle, ambell wythnos, rŷn ni'n gweld 100 y cant o ambiwlansys yn cael eu rhyddhau o fewn y nod.

Felly, mae'r darlun yn un cymysg. Rŷn ni wedi gweld ysbytai fel y Grange, er enghraifft, yn gwneud cynnydd am gyfnod ac wedyn yn colli'r cynnydd hwnnw, ac ysbytai eraill fel Treforys yn gwneud cynnydd sylweddol mewn cyfnod byr ac wedi llwyddo cynnal y cynnydd hwnnw. Felly, mae'r darlun yn un amrywiol. Yr her, fel wastad, yw sicrhau bod y dysgu o'r llwyddiannau mewn un ardal yn cael ei drosglwyddo i ardaloedd eraill. Rŷn ni'n gweld tystiolaeth o hynny'n digwydd, ond yn sicr, dros yr wythnosau nesaf, rhaid parhau gyda hynny.

Dwi ddim fy hunan yn meddwl bod canolfannau arbennig ar gyfer ambiwlansys yn ateb; mae angen sicrhau bod y system yn gallu ymateb yn y ffordd fwyaf holistaidd at anghenion y claf. Yn y pen draw, llif drwy'r ysbyty yw'r peth sydd yn mynd i allu sicrhau bod hynny'n digwydd. Yn y cyd-destun hwnnw, fe wnaeth yr Aelod sôn am welyau. Dwi ddim yn credu mai hynny sydd wrth wraidd yr her.

Rwy'n gwerthfawrogi'r datganiad.

Rwy'n ddiolchgar am yr hyn dŷch chi wedi'i ddweud, achos mae hwn yn rhywbeth sydd yn codi pryder i nifer fawr iawn o bobl.

Fe wnaeth rywun sy'n gweithio ar ambiwlans gysylltu â mi yr wythnos hon, ac roedd e eisiau rhoi gwybod am y sefyllfa ofnadwy gydag amseroedd aros ambiwlansys yn lleol. Pan anfonodd y gweithiwr ambiwlans hwn y neges ataf, roedd e'n eistedd y tu allan i adran damweiniau ac achosion brys ysbyty'r Faenor gydag 16 o ambiwlansys eraill. Fe ddywedodd wrthyf mai naw awr oedd yr amser aros cyfartalog ar gyfer trosglwyddo o ambiwlans. Mae'n ymddangos mai dim ond ym mis Hydref yr oedd y rheol trosglwyddo 45 munud yn gweithio. Ond ers hynny, mae wedi dychwelyd i'r normal ofnadwy iawn hwn. Mae'n fy rhybuddio bod cleifion yn dioddef, bod bywydau'n cael eu peryglu, ac mae'n poeni bod uwch dimau rheoli yn gwybod na fydd unrhyw ganlyniadau os byddan nhw'n torri'r rheol 45 munud honno.

Nawr, rwy'n gwerthfawrogi'r holl waith y mae'r Llywodraeth yn ei wneud ar hyn—ydw wir—ond mae pob awr y mae ambiwlansys yn aros y tu allan i adran damweiniau ac achosion brys yn awr lle na allan nhw fod ar y ffyrdd, ar eu ffordd i helpu pobl ac achub bywydau pobl. Rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth y byddwch chi'n rhannu fy mhryder amdano. A gaf i ofyn pa obaith y gallaf ei roi i'r gweithiwr ambiwlans hwn a'i gydweithwyr y bydd y sefyllfa yn newid, os gwelwch yn dda?

Wel, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelod wedi clywed yr hyn a ddywedais mewn ymateb i Mabon ap Gwynfor, sy'n cydnabod rhai o'r pwyntiau y mae hi wedi'u codi yn ei chwestiwn: gwelodd y Faenor yn benodol gynnydd sylweddol dros—dydw i ddim yn credu mai dim ond mis Hydref ydoedd, mis Medi hefyd rwy'n credu. Fe allech chi ddadlau bod gwelliant. Ond mae'n wir dweud bod hynny wedi llithro'n ôl.

Un o'r ymyriadau allweddol y gwnes i eu rhoi ar waith oedd y tasglu trosglwyddo 45 cenedlaethol, sydd wir wedi mynd i'r afael â'r system gyfan i gyrraedd y targed hwn. Yn wir, y targed yw trosglwyddo o fewn 15 munud. Mae'r 45 munud yn drefniant wrth gefn, i bob diben. Byddwn i'n dweud mai'r hyn rydyn ni'n ei weld yn digwydd yw penderfyniadau'n cael eu gwneud am aciwtedd cleifion sy'n mynd i adrannau damweiniau ac achosion brys, a'r hyn y mae hynny'n ei olygu yn ymarferol yw mai'r cleifion hynny a allai fod yn amlwg yn sâl, ond nad yw eu gofynion a'u hanghenion ar y pen mwy difrifol o'r hyn y gallai fod gan rywun sy'n mynd i'r adran damweiniau ac achosion brys, yw'r cleifion hynny sydd fwyaf tebygol o aros yng nghefn yr ambiwlans yn y pen draw. Ac yn aml iawn, yn anffodus, mae hynny'n golygu person oedrannus efallai a allai fod wedi cwympo, lle nad yw'r achos o gwymp ynddo'i hun yn fater arbennig o fygythiol, ond mae'n fater difrifol i'r unigolyn hwnnw. Felly, mae'n sefyllfa anhapus iawn pan fydd hynny'n codi, ond mae yna benderfyniadau clinigol yn cael eu gwneud am aciwtedd pobl sy'n mynd i adrannau damweiniau ac achosion brys. Y pwynt sylfaenol, fel y dywedodd yr Aelod, yw nad yw pob awr sy'n cael ei cholli y tu allan i ysbyty, yn amlwg, yn brofiad positif i'r claf, ond mae hefyd yn awr sy'n cael ei cholli i rywun sy'n aros am ambiwlans gartref. Dyna pam mae sicrhau cydbwysedd yn y system yn y ffordd honno mor bwysig.

Felly, rydyn ni treialu dull ychydig yn fwy cyfarwyddiadol dros y pythefnos hwn. Mae'r disgwyliad yn glir, mae'r gwaith a'r gefnogaeth wedi bod yn y system ers sawl mis. Rydyn ni wedi gweld gwelliant yn gyffredinol. Mae'n amrywiol, ond bydd gweithgarwch yn cael ei olrhain bob dydd dros y pythefnos nesaf i ni weld a yw'r rhythm dyddiol hwnnw'n galluogi'r system i ddod â hyd yn oed mwy o ffocws iddi. Rydyn ni hefyd wedi gofyn i fyrddau iechyd wneud defnydd llawn o atgyfeiriadau i wasanaethau bregusrwydd acíwt a gofal argyfwng yr un diwrnod i ymdrin â rhai o'r pwyntiau rydw i newydd eu hamlinellu i'r Aelod.

Rwy'n credu y bydd unrhyw un sydd wedi gwylio'r cyfarfodydd atebolrwydd cyhoeddus wedi gweld, lle nad yw byrddau iechyd yn bodloni'r disgwyliadau, mae'n aml yn drafodaeth eithaf anghyfforddus, fel y mae angen iddo fod yn y cyd-destun hwnnw.

Yn rhan o'r datganiad, mae'n sôn am blant dan bump oed yn cael eu cludo'n uniongyrchol i'r ysbyty gydag anawsterau anadlu, pan allai cyngor clinigol penodol gael ei roi. Un o'r amseroedd mwyaf brawychus i mi fel mam-gu oedd gofalu am fy ŵyr dwy oed. Fe wnaeth e ddeffro, ac ni allai anadlu: 'Rwy'n methu anadlu, Mam-gu.' Roedd e'n amser brawychus, ofnus. Beth bynnag, fe ffoniais i ambiwlans, ac roedden nhw yno'n gyflym, o fewn 15 munud, ac fe wnaethon nhw roi steroid iddo a wnaeth helpu—rwy'n credu mai steroid oedd e—gydag anadlu. Mor frawychus. Fel mae'n digwydd, crŵp oedd e, ac mae wedi digwydd sawl gwaith ers hynny. Erbyn hyn, mae fy merch yn gwybod beth i'w wneud, ac fel arfer mae hi'n mynd i'r adran damweiniau ac achosion brys i ymdrin ag ef. Ond mae hi hefyd wedi cael gwybod bod yna dabled y gall hi ei chael. Er hynny, rwyf eisiau sicrwydd, pe bai'n digwydd i rywun, y bydd ganddyn nhw'r driniaeth frys honno ar gyfer y plentyn hwnnw, oherwydd dyna'r profiad mwyaf brawychus i mi ei gael erioed.

Hefyd, rwyf eisiau gofyn cwestiwn arall: meddygon teulu y tu allan i oriau yn atgyfeirio pobl at adrannau damweiniau ac achosion brys pan nad oes angen iddyn nhw fynd iddyn nhw o bosibl. Sylw ar hynny, os gwelwch yn dda. Fe ddigwyddodd hynny yn ddiweddar gydag un o fy etholwyr a dreuliodd noson mewn adran damweiniau ac achosion brys. Doedd dim angen iddi mewn gwirionedd. Felly, diolch.

Wel, mae'r sefyllfa o ran yr olaf yn glir. Os nad oes angen i glaf fod mewn adran damweiniau ac achosion brys, dyna'r lle olaf y dylen nhw fod, i fod yn ddi-flewyn-ar-dafod. Dydyn ni ddim eisiau anfon pobl i'r ysbyty, yn enwedig i amgylchedd adran achosion brys, sy'n aml yn achosi llawer o straen, am resymau y byddwn ni'n eu deall, os nad oes angen clinigol i bobl fod yno. Yn wir, dyna pam mae gennym ni'r gwasanaeth y tu allan i oriau er mwyn i anghenion gofal sylfaenol gael eu diwallu yn y modd hwnnw.

O ran y pwynt cyntaf a wnaethoch, mae'n ddrwg gennyf am y profiad a gafodd hi. Bydd hynny wedi achosi llawer iawn o ofid, wrth gwrs. Fe wnaf i achub ar y cyfle, os caf fi, i ddweud ein bod ni'n gweld llawer o blant ifanc â symptomau'r ffliw. Felly, byddwn i'n dweud nad yw hi'n rhy hwyr i annog rhieni i sicrhau bod eu plant yn cael—chwistrell trwyn yw hi, ontefe, i blant ifanc iawn—i fanteisio ar y cynnig hwnnw eleni. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr eu bod yn cael eu hamddiffyn rhag y ffliw yn ogystal â'r feirws syncytiol anadlol. Felly, dim ond neges i bawb i annog rhieni yn eu hardal nhw, os gwelwch yn dda, i wneud hynny. Mae yna gyfle o hyd. Rwy'n ei weld yn fy milltir sgwâr i, ond bydd eraill yn ei weld mewn mannau eraill.

Ond o ran y pwynt penodol y gofynnodd yr Aelod amdano, ymyrraeth clinigwyr pediatrig arbenigol nawr yn y cyfnod brysbennu clinigol hwnnw yw'r peth sy'n gwneud y gwahaniaeth. Felly, mae'n ymwneud â gallu rhoi cyngor arbenigol hyderus fel bod y rhiant hwnnw a'r plentyn hwnnw yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Rwy'n credu bod hynny'n rhan bwysig iawn o'r model y mae Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn ei gyflwyno.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Yr eitem nesaf, felly, bydd y datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol ar yr adroddiad cynnydd ar dlodi plant 2025. Yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud y datganiad—Jane Hutt.

Diolch yn fawr, Llywydd. Heddiw, rwy'n gwneud datganiad am rywbeth sy'n mynd yn syth at galon y math o genedl rydyn ni i gyd eisiau i Gymru fod: ein gwaith parhaus i ymdrin â thlodi plant. Mae hyn wedi'i nodi yn yr adroddiad cynnydd diweddar ar ein strategaeth tlodi plant, ac rwy'n falch o rannu lle rydym arni, cydnabod yr hyn rydyn ni wedi'i wneud, a bod yn glir ynglŷn â lle y mae angen i ni fynd nesaf.

Llywydd, mae un o bob tri o blant yng Nghymru yn cael eu magu mewn tlodi incwm cymharol. Mae hynny'n 31 y cant o blant yng Nghymru—sy'n debyg i lefelau yn Lloegr, ond yn sylweddol uwch nag yng Ngogledd Iwerddon a'r Alban. Y tu ôl i'r nifer hwnnw mae miloedd o deuluoedd sy'n gwneud popeth y gallan nhw ond sy'n dal i gael trafferth cael dau ben llinyn ynghyd. Mae llawer gormod o blant yn dal i dyfu i fyny heb y diogelwch a'r cyfleoedd y mae pob plentyn yn eu haeddu. Mae'r costau byw cynyddol, pwysau tai a bylchau o ran cael mynediad at wasanaethau yn pwyso'n drwm ar deuluoedd ledled Cymru.

Mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio pob ysgogiad datganoledig sydd ar gael i ymdrin â thlodi plant, ond mae llawer o'r offer mwyaf pwerus—yn enwedig o ran llesiant, trethiant a pholisi cyflog—yn rhai a gedwir yn ôl gan Lywodraeth y DU o hyd. Dyna pam rwy'n croesawu cam gweithredu'r Canghellor yn y datganiad ar y gyllideb mewn perthynas â dileu'r terfyn dau blentyn, ac roeddwn i'n falch o gymryd rhan yn y tasglu pedair gwlad i ddatblygu strategaeth tlodi plant y DU, a lansiwyd yr wythnos diwethaf yng Nghanolfan Plant Trelái a Chaerau.

Gallai dileu'r terfyn dau blentyn dynnu 69,000 o blant yng Nghymru allan o dlodi: newid polisi yr ydym wedi galw amdano fel ffordd allweddol, profedig o leihau tlodi plant. Ond er y byddwn ni'n parhau i bwyso am newid ystyrlon ar lefel y DU, fyddwn ni ddim yn rhoi'r gorau i wneud popeth y gallwn ni ei wneud gyda'r pwerau sydd gennym ni.

Mae'r adroddiad cynnydd ar dlodi plant y gwnes i ei gyhoeddi ar 2 Rhagfyr yn dangos camau gweithredu ymarferol cydgysylltiedig ar draws y Llywodraeth. Ochr yn ochr â'r adroddiad cynnydd, fe gyhoeddais i ddiweddariad ar y fframwaith monitro a dadansoddiad o'r ymarfer profiad bywyd, a gasglodd farn dros 3,000 o bobl â phrofiad bywyd o dlodi. Mae'r gwaith profiad bywyd yn rhoi tystiolaeth hanfodol i ni. Mae'n ein hatgoffa ni nad yw tlodi yn ymwneud ag incwm yn unig—mae'n ymwneud ag urddas, cyfle a gobaith. Mae'r adroddiad yn rhannu'n uniongyrchol yr hyn y mae teuluoedd yn ei ddweud sydd wedi helpu, yr hyn nad yw wedi helpu, a'r hyn sydd angen newid o hyd i wneud gwahaniaeth i bobl Cymru.

Rwyf hefyd yn ddiolchgar i'r grŵp cyfeirio allanol ar dlodi plant a'r sefydliadau ar y rheng flaen sy'n rhoi arbenigedd, cyngor a her i ni i helpu i sicrhau bod y strategaeth tlodi plant yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau plant ledled Cymru. Yr hyn rydyn ni wedi'i ddysgu o'r adroddiad profiad bywyd yw sut mae cyflwyno prydau ysgol am ddim i bawb wedi gwneud gwahaniaeth mawr i fywydau plant ac i'w hurddas, yn unol â'n hymrwymiad i hawliau plant, ac rwy'n dyfynnu:

'Mae prydau ysgol am ddim wedi gwneud ein bywydau'n llawer haws ac wedi sicrhau bod y plant yn cael pryd poeth bob dydd.'

'Mae'n dysgu plant sut i fwyta'n iach. Rwy'n teimlo eu bod nhw'n cael eu trin yn gyfartal.'

Mae'r adroddiad cynnydd ar dlodi plant yn rhoi crynodeb lefel uchel o'r prif gynnydd rydyn ni wedi'i wneud wrth ymdrin â'r 19 o amcanion, gan ysgogi gwaith ar draws y Llywodraeth i ganolbwyntio ar anghenion plant mewn tlodi, cefnogi a chytuno ar flaenoriaethau, ac annog partneriaid i weithio mewn ffyrdd newydd neu wahanol. Ers 2022, rydyn ni wedi buddsoddi mwy na £7 biliwn i leihau costau a sicrhau'r incwm mwyaf posibl i deuluoedd, ac mae hynny'n cynnwys y gronfa gynghori sengl, sy'n datgloi dros £200 miliwn mewn budd-daliadau heb eu hawlio, a'r gronfa cymorth dewisol, sy'n rhoi cymorth hanfodol mewn adegau o argyfwng. Roedd adborth yn yr adroddiad profiad bywyd yn cynnwys,

'Mae'r DAF a'r Banc Bwyd wedi helpu i fwydo/darparu ar gyfer fy nheulu pan oedden ni mewn sefyllfa enbyd. Fe wnaeth gofal plant fy helpu i weithio.'

Prydau ysgol am ddim i bob plentyn ysgol gynradd—mwy na 50 miliwn o brydau wedi'u darparu ers 2022—a darpariaeth wedi'i dargedu mewn ysgolion uwchradd, lle y gall mwy na dwy ran o dair o ddysgwyr gael pryd ysgol am ddim bob dydd erbyn hyn. Cyflwyno bwndeli babi. Lwfans cynhaliaeth addysg yn codi i £40. Rydyn ni hefyd wedi ariannu dros 100 miliwn o brydau brecwast am ddim mewn ysgolion cynradd dros y ddau ddegawd diwethaf. A'r wythnos diwethaf, fe ymwelais i ag Ysgol Rhiw Syr Dafydd yn y Coed Duon a gweld drosof fi fy hun y gwahaniaeth y mae ein rhaglen prydau ysgol am ddim i bob plentyn ysgol gynradd a brecwast am ddim yn ei wneud i blant a'u teuluoedd. Yn Eglwys Teulu Coastlands, sy'n gartref i un o ganolfannau banc bwyd y Fro, fe wnes i gyfarfod â phartneriaid atgyfeirio i drafod yr heriau maen nhw'n ymdrin â nhw. Roedd hi'n galonogol gweld bod y banc bwyd hwn nid yn unig yn rhoi parseli bwyd hanfodol, mae hefyd yn cynnig prydau poeth, a dim ond yr wythnos diwethaf fe wnaeth weini ei ddegfed mil pryd.

Diolch am eich datganiad, Ysgrifennydd Cabinet. Mae'r adroddiad cynnydd diweddaraf ar y strategaeth tlodi plant yn dangos bod Cymru, ymhell o gyflawni cynnydd o ran mynd i'r afael â thlodi plant, yn mynd yn ôl mewn gwirionedd. Mae gennym bellach bron i draean o blant sy'n byw mewn tlodi, er gwaethaf ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i'w ddileu. Mae Llafur wedi bod yn gyfrifol yng Nghymru ers 26 mlynedd, ac eto Cymru sydd â'r lefel uchaf o dlodi plant allan o unrhyw un o'r gwledydd cartref. Roedd datganiad yr Ysgrifennydd Cabinet yn cydnabod effaith tlodi plant ar gyfleoedd bywyd plant Cymru. Er enghraifft, y llynedd, roedd plant sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim draean yn llai tebygol o gyflawni marciau uchaf yn eu TGAU.

Caniatawyd i'r sefyllfa hon ddirywio dros y degawd diwethaf, ond, yn hytrach na chyfaddef euogrwydd, mae Llywodraeth Cymru yn dewis beio Llywodraeth y DU. Eu gobaith mawr ar gyfer mynd i'r afael â thlodi plant yw cael gwared ar y cap dau blentyn ar y budd-dal plant. Allwch chi ddarparu tystiolaeth fanwl o'r effaith y bydd y polisi hwn yn ei chael ar dlodi plant yng Nghymru? Hyd yn hyn, yr unig beth rydym ni wedi'i weld yw honiadau. Ysgrifennydd Cabinet, pa asesiadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u gwneud o'r effaith y bydd cynyddu'r trethi ar deuluoedd sy'n gweithio yn ei chael ar dlodi plant? Onid ydych chi'n cytuno mai'r ffordd orau allan o dlodi yw trwy waith? Ysgrifennydd Cabinet, pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet ynglŷn â'r camau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i gynyddu cyfleoedd cyflogaeth yng Nghymru, fel y gallwn ddarparu swyddi i rieni sy'n talu'n dda? Ynghyd â'r Ysgrifennydd Cabinet, a fydd eich Llywodraeth bellach yn cytuno mai ailadrodd cynnig gofal plant mwy hael Lloegr yw'r ffordd orau o helpu rhieni i gael cyflogaeth ystyrlon? Wedi'r cyfan, dewisodd y Prif Weinidog lansio ei strategaeth tlodi plant wrth groesawu 20 o leoedd plant ychwanegol yng Nghanolfan Plant Trelái a Chaerau.

Yn olaf, Ysgrifennydd Cabinet, gwnaethoch gyfeirio at dai. Mae angen i ni feddwl am blant a fydd yn treulio Dydd Nadolig mewn llety gwely a brecwast oherwydd bod Llywodraeth Cymru, unwaith eto, wedi methu â chyrraedd ei thargedau tai. Diolch.

Diolch yn fawr, Altaf Hussain. Rwy'n gobeithio y byddwch yn ymuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, i groesawu'r cynnydd sydd wedi'i wneud o ran mynd i'r afael â thlodi plant, ac uchelgeisiau'r strategaeth tlodi plant. Hefyd, rwy'n gobeithio y byddwch yn croesawu ymgysylltiad ein plant a'n pobl ifanc a'u sefydliadau yn ein hadroddiad profiad bywyd, i ddangos yn glir iawn i ni o'u profiad nhw beth sy'n gweithio a beth yn fwy y dylem ei wneud. Ac rwy'n credu mai'r hyn sy'n glir iawn o'r dystiolaeth sydd wedi'i rhoi yw'r ffaith mai'r ffyrdd yr ydym yn cefnogi plant a theuluoedd ar draws y Llywodraeth gyfan—ac rydych chi'n gwneud y pwynt hwnnw, ac mae'n bwynt allweddol—mae'n un o'n blaenoriaethau allweddol ein bod yn dangos gweithredu trwy weithio ar draws Llywodraeth Cymru.

Dileu'r terfyn dau blentyn, yr wyf yn gwybod nad ydych chi fel plaid yn cytuno ag ef—. Chi gyflwynodd y terfyn dau blentyn. Ac mae'n rhaid i mi ddweud bod y dystiolaeth yn glir; oes rhaid i ni ei hailadrodd? Mae'n mynd i ddod â rhyddhad i 69,000 o blant yng Nghymru a lleihau cyfraddau tlodi plant cymharol yng Nghymru hyd at dri i bedwar pwynt canran. Sut allwch chi beidio â chytuno â hynny a gweld y dystiolaeth bod hyn yn mynd i newid rhagolygon y plant hynny? Felly, rwyf wedi ei groesawu, ac wrth gwrs rydych chi'n gwybod ein bod wedi gallu dylanwadu ar y penderfyniad hwnnw, ac rwy'n diolch i bawb yn y Senedd a'r gwleidyddion a gefnogodd hynny, a'n helpu i gael llais cryfach yn Llywodraeth Cymru, a hefyd y ffaith ein bod wedi ymgysylltu, fel y dywedais, â Llywodraeth y DU ar ddatblygu eu strategaeth, yn enwedig mewn perthynas â mesurau nawdd cymdeithasol, oherwydd wrth gwrs dyna lle nad oes gennym y pwerau, ac roedd angen i ni ddylanwadu ar hynny o ran yr ymgysylltiad hwnnw.

Rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig iawn eich bod wedi sôn am feysydd eraill lle, ar draws Llywodraeth Cymru, rydym wedi gwneud gwahaniaeth, ar wahân i'r cyllid sydd wedi mynd i mewn, i'r holl waith gwych sydd wedi'i wneud, er enghraifft, o ran ein banciau bwyd ledled Cymru. Ac rwy'n credu bod eich cyd-Aelod wedi dod i lansiad maniffesto Ymddiriedolaeth Trussell, lle clywsom rai enghreifftiau anhygoel o sut mae banciau bwyd yn mynd i edrych i weld sut y gallant helpu i fynd i'r afael ag achosion tlodi, y ffaith y gallant eu helpu trwy gyfeirio at hawl i fudd-daliadau a hefyd wrth gwrs i gyfleoedd swyddi, i'w galluogi i symud o fod angen mynd i fanc bwyd i fod yn annibynnol a mynd i waith, gan gael y budd-daliadau y mae ganddynt hawl iddynt. Ac rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig y mae angen i ni ei wneud heddiw—rwy'n siŵr y bydd eraill yn ei wneud—bod y mwyafrif helaeth o'r teuluoedd sy'n elwa yn sgil dileu'r terfyn dau blentyn yn deuluoedd sy'n gweithio. Maen nhw'n deuluoedd sy'n gweithio; mae teuluoedd sy'n gweithio yn mynd i'n banciau bwyd.

Fe wnaf drafod eich pwynt hefyd am gyflogaeth, oherwydd rwy'n credu bod yna lawer o dystiolaeth dda, ac rydw i wedi ei darparu i chi o ran yr hyn sy'n gweithio hefyd o safbwynt pobl sy'n byw mewn tlodi, ond hefyd gan y sefydliadau hynny sy'n ceisio mynd i'r afael â'r materion hyn hefyd. Ac rwy'n credu bod galluogi pobl i fynd i waith a chyflogaeth yn hanfodol bwysig, ac mae hynny'n rhywbeth lle wrth gwrs rwy'n gweithio ar draws Llywodraeth Cymru o ran cyfrifoldeb. Felly, mae cyflogaeth yn rhoi cyfle i unigolion ennill bywoliaeth, cyfrannu at y cyfraddau gweithgarwch economaidd cyffredinol, rôl hanfodol mewn lleihau tlodi, cyfleoedd bywyd, gwell incwm, sefydlogrwydd ariannol a diogelwch, ac mae ein rhaglenni cyflogadwyedd yn darparu'r cymorth hwnnw o ran pobl yn cael sgiliau, gan gynyddu eu cyflogadwyedd hirdymor. Ac rydym ni wedi clywed bod Llywodraeth y DU yn lansio gwarant i bobl ifanc. Wel, fe wnaethom lansio un ni ym mis Tachwedd 2021 ac rydym wedi cefnogi dros 60,000 o bobl ifanc i gael mynediad at gyflogadwyedd, ond hefyd Cymunedau am Waith, yn enwedig helpu'r oedolion a'r plant hynny a chyfranogiad y rhai yn Cymunedau am Waith, gan roi cyfle iddynt.

Ni ddylai neb fod ag unrhyw amheuaeth ynghylch graddfa'r argyfwng sy'n wynebu cymaint o blant yng Nghymru. Mae pediatregwyr, elusennau rheng flaen a sefydliadau gwrth-dlodi i gyd yn dweud yr un peth, ac maen nhw wedi bod yn dweud hynny ers blynyddoedd: mae tlodi yn niweidio ein plant heddiw, ac oni bai ein bod yn troi gweledigaeth yn ffocws gwirioneddol a gweithredu effeithiol, does dim byd yn newid yfory i'r un o bob tri phlentyn sy'n byw mewn tlodi. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn hollol onest: mae cynnydd yn y gwaith o fynd i'r afael â thlodi plant yn rhy araf, ac, mewn rhai ardaloedd, bron yn amhosibl ei olrhain, oherwydd mae'r adroddiad hwn yn dangos yn glir, heb y targedau, ni allwn farnu'n iawn a yw'r strategaeth yn gweithio, a yw'n gwneud digon o wahaniaeth. Mae Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol y Senedd, arbenigwyr ac eiriolwyr, gan gynnwys y comisiynydd plant, yn glir na allwn sicrhau bod digon o gynnydd yn cael ei wneud heb gynllun gweithredu a thargedau mesuradwy. Mae'r Llywodraeth yn rhestru ymrwymiadau a phrosiectau, sydd i gyd yn gymeradwy, ond a yw'r rhain yn gwneud y math o wahaniaeth y mae angen i ni ei weld?

Un maes lle mae'r bwlch hwn rhwng dyhead a chanlyniad yn amlwg yw siarter budd-daliadau Cymru. Mae ganddo botensial enfawr, ond nid ydym yn gwybod faint o awdurdodau lleol sydd â systemau ar waith i'w gyflawni, ac os yw cynghorau'n syrthio ar ei hôl hi, a oes angen mwy o gefnogaeth ac adnoddau arnynt? Ni all teuluoedd aros am flwyddyn arall o weithredu bratiog. Mae Cyngor ar Bopeth Cymru wedi dweud bod yn rhaid i gynnydd mwy sylweddol ddigwydd o ran cwblhau cam 1 y rhaglen. Felly, pa gamau ydych chi'n eu cymryd i sicrhau hyn?

Mae'r grant hanfodion ysgol yn un o'r grantiau y dylid ei ddarparu'n awtomatig gan y siarter budd-daliadau a'i gynnwys yng ngham 1. Fodd bynnag, fel y mae Achub y Plant Cymru wedi amlygu, mae'r grant hwnnw'n ymwneud â gostyngiad mewn costau yn unig. Er mwyn sicrhau'r incwm mwyaf, mae angen cymorth ariannol uniongyrchol ar deuluoedd. Mae'r galwadau am gamau mwy uchelgeisiol i'r perwyl hwnnw, fel taliad plant yng Nghymru, yn angenrheidiol yn ôl yr holl arbenigwyr polisi tlodi plant yng Nghymru, ac mae'n rhywbeth y bydd Plaid Cymru yn dechrau ei gyflawni yn y Llywodraeth. Felly, pam nad yw Llywodraeth Cymru yn cytuno ar hyn?

Mae'r Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant wedi tynnu sylw at y diffyg ffocws ar anghydraddoldebau iechyd plant yn yr adroddiad. Mae pediatregwyr wedi bod yn rhybuddio am effaith tlodi ar iechyd plant, yn enwedig yr ieuengaf, ers blynyddoedd, ac mae diffyg ffocws clir wedi'i nodi ar ehangu anghydraddoldebau iechyd mewn meysydd fel gordewdra, iechyd y geg a chyflyrau cronig. Felly, sut mae Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu iechyd plant sy'n byw mewn tlodi yn benodol?

Diolch yn fawr, Sioned Williams. Hefyd, mae'n bwysig, ac rwy'n croesawu'r ffaith eich bod yn cydnabod ein bod yn cydnabod graddfa tlodi plant. Rwyf wedi gwneud hynny'n glir iawn yn fy natganiad heddiw, ac rwy'n cymryd cyfrifoldeb yn llwyr, o ran ein liferi a'n pwerau a'n hadnoddau, o ran blaenoriaethau, i sicrhau'r newid mawr hwnnw. Rwy'n ddiolchgar hefyd eich bod yn croesawu'r adroddiad profiad bywyd; rwy'n credu ei fod yn darparu adolygiad cyfoethog iawn gan blant a phobl ifanc. Mae'n ddull hawliau plant. Rydym wedi mabwysiadu'r dull hawliau plant yma yng Nghymru; roedd wedi'i ymgorffori'n helaeth yn ein Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011.

Fe wnaf ateb y pwyntiau a'r cwestiynau allweddol a godwyd gennych. Rwy'n credu bod y materion ynglŷn â thargedau, rydym wedi trafod hyn, wrth gwrs, yn y gorffennol, ac rydych chi'n gwybod ein bod wedi cyhoeddi fframwaith monitro hefyd ar 2 Rhagfyr, sy'n dangos y ffyrdd yr ydym yn ceisio monitro effaith ein hadroddiad cynnydd. Mae'r fframwaith monitro yn elfen hanfodol o'n strategaeth tlodi plant, ac, wrth gwrs, mae'n mynd i olrhain cynnydd yn erbyn dangosyddion ac ymrwymiadau allweddol. Felly, mae ein targedau presennol ar gyfer mynd i'r afael â thlodi a gwella canlyniadau wedi'u nodi yn ein rhaglen lywodraethu, maent yn rhan o'n cerrig milltir cenedlaethol, ac rydym yn adrodd yn flynyddol ar ein cynnydd o ran cyflawni'r ymrwymiadau a nodir yn y rhaglen lywodraethu, ac rydym hefyd yn cyhoeddi ein hadroddiad 'Llesiant Cymru' bob blwyddyn, gan asesu ein cynnydd tuag at ein cerrig milltir cenedlaethol. Wrth gwrs, daeth hyn i gyd trwy ein Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015; mae gennym y gallu hwnnw i ddefnyddio'r Ddeddf honno, i ddefnyddio'r cerrig milltir a'r dangosyddion hynny i fesur cynnydd. Maent yn rhan o ystod ehangach o ddata yr ydym yn ei ddefnyddio i fesur cynnydd. Rwy'n credu mai dyma lle rydym ni'n defnyddio ein liferi ac rydym ni'n defnyddio ein pwerau a'n cyfrifoldebau i fesur cynnydd. Nid oes gennym yr holl bwerau er mwyn gosod targedau, felly mae angen i ni wneud yn siŵr eu bod yn dargedau realistig a mesuradwy. Felly, yr hyn rydym ni'n ei wneud yw mesur beth allwn ni ei wneud o ran ein cyfrifoldebau.

Rwy'n falch iawn eich bod wedi gofyn cwestiynau am siarter budd-daliadau Cymru, oherwydd mae hynny'n rhywbeth a ddywedais yn fy sylwadau agoriadol. Lansiwyd siarter budd-daliadau Cymru yn ôl ym mis Ionawr 2024, ac mae'n ganolog i fodel cyflawni lle gallwn gael ein gwladwriaeth les yng Nghymru. Y pwynt allweddol, fel y dywedais, dim ond unwaith y dylai person adrodd ei stori er mwyn cael mynediad at ei hawliau i fudd-daliadau yng Nghymru. Rwyf wedi rhoi'r wybodaeth i chi am y map llwybr—rydych chi'n ymwybodol ohono—Ebrill 2026. Mae pob un o'r 22 awdurdod lleol wedi ymrwymo i siarter budd-daliadau Cymru, ac mae'n cynnwys y grant hanfodion ysgol, ac fe welwch yn yr adroddiad profiad bywyd adborth ar ba mor bwysig y mae'r grant hanfodion ysgol wedi bod. Ond mae'r ffaith y byddwch chi'n gallu cael budd-dal gostyngiad treth gyngor, prydau ysgol am ddim a'r grant hanfodion ysgol ym mhob awdurdod lleol erbyn Ebrill 2026 yn nod allweddol, a bydd yn gyflawniad y dylem gael ein mesur yn ei erbyn o ran yr effaith y mae hynny'n ei gael. Rwy'n cwrdd yn rheolaidd â grŵp llywio symleiddio budd-daliadau Cymru, ac rydym yn gweithio'n agos iawn gyda'r holl awdurdodau lleol i fynd i'r afael â'r anghenion a'r problemau.

Mae llawer i'w ddathlu yn y datganiad hwn, yn enwedig y gwaith rydych chi wedi'i wneud ar siarter budd-daliadau Cymru, sydd hyd yn hyn wedi creu £209 miliwn mewn budd-daliadau ychwanegol sydd wedi'u talu i bobl sydd â hawl iddynt. Mae hynny'n amlwg yn fuddsoddiad da iawn gan Lywodraeth y DU. Yn amlwg, mae mwy i'w wneud i sicrhau bod hynny ar gael i deuluoedd ledled y wlad.

Rwyf hefyd yn dathlu'r £94 miliwn a fuddsoddwyd mewn prydau ysgol am ddim cyffredinol, sy'n gwarantu pryd canol dydd poeth i bob plentyn ysgol gynradd. Rwy'n sicr am fynd ar drywydd cynllun Cerdyn y Blaned Bwyd Caerdydd, sy'n cynnig gostyngiadau ar gyfer bwyd organig yn ein marchnadoedd ffermwyr, ond mae hynny yn y manylion.

Rwy'n falch iawn o weld eich bod wedi sôn am y cynllun gweithredu bwydo ar y fron yn yr adroddiad a gyhoeddwyd gennych yr wythnos diwethaf, oherwydd rwy'n credu bod hyn yn hollol allweddol i fynd i'r afael â thlodi plant yng nghyd-destun fformiwla babanod sy'n costio hyd at £16 y tun, nad yw'n cael ei gwmpasu gan y cynllun Dechrau Iach. Rwy'n gwybod bod menywod sy'n byw mewn tlodi yn awyddus dros ben i fwydo ar y fron ac, mewn llawer o achosion, nid ydynt yn cael y gefnogaeth honno, gyda chanlyniadau enfawr yn amlwg.

Rwy'n cymeradwyo gwaith gwasanaethau iechyd Scunthorpe, Grimsby a Goole, sydd wedi gweld cynnydd o 10 y cant mewn cyfraddau bwydo ar y fron, ac rwy'n siŵr ei fod yn gysylltiedig â'r ffaith eu bod wedi cael gwobr aur UNICEF am fwydo ar y fron. Dechrau'n Deg yw ein rhaglen flaenllaw mewn gwirionedd, ond nid wyf yn ymwybodol bod unrhyw un ohonynt wedi cyflawni'r safon aur, neu yn wir wedi codi cyfraddau bwydo ar y fron eu teuluoedd i gyfradd y boblogaeth leol honno. Felly tybed a fyddech chi'n ystyried gosod targed i ni wirioneddol godi'r cyfraddau yng Nghymru, sydd wedi bod yn is yn hanesyddol yn gyson nag yn Lloegr. Mae angen i ni wneud llawer gwell, oherwydd mae'n ddechrau mor bwysig mewn bywyd i bobl ifanc.

Diolch yn fawr iawn, Jenny Rathbone, a diolch i chi am groesawu a chydnabod effaith cael siarter budd-daliadau Cymru, gyda phob un o'r 22 awdurdod lleol yn cefnogi hynny. Hoffwn dalu teyrnged i'r aelod cabinet arweiniol dros gyllid, y Cynghorydd Anthony Hunt, arweinydd Torfaen, sydd wedi helpu, gyda'i gydweithwyr, drwy ein cyngor partneriaeth llywodraeth leol, i ysgogi hyn, i ddangos manteision hyn yn weithredol iawn, heb sôn am gael y budd-daliadau i'r rhai sydd â hawl iddynt. Oherwydd bod sicrhau'r incwm uchaf yn amcan allweddol. Mae'n dal i fod. Mae £2 biliwn o hyd mewn budd-daliadau heb eu hawlio yng Nghymru bob blwyddyn, ac rydym wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl yng Nghymru yn hawlio pob punt y mae ganddynt hawl iddi—mwy o arian ym mhocedi pobl.

Yn y flwyddyn ariannol hon, rydym yn sicrhau bod £14 miliwn ar gael ar gyfer darparu ein gwasanaethau i sicrhau'r incwm uchaf. Mae gennym y cyllid ychwanegol sy'n cael ei ddarparu gan ddatganiad gwanwyn y DU, sy'n mynd i roi cynnydd o 10 y cant i ni yn y cyllid ar gyfer y gwasanaethau hyn. Mae'n bwysig iawn ein bod wedi rhoi sicrwydd tair blynedd o ran cyllid i'n darparwyr y gronfa gynghori sengl. Dyma'r cyllid amlflwydd gyda'n cod ymarfer newydd ar gyfer y trydydd sector sydd mor bwysig ar gyfer cydnerthedd ein gwasanaethau cynghori.

Diolch hefyd am ganolbwyntio ar fwydo ar y fron. Mae gwaith ar y gweill ar y cynllun gweithredu bwydo ar y fron. Mae argymhellion yn cael eu hystyried. Mae gwaith gwych yn digwydd yn ardaloedd Dechrau'n Deg. Hoffwn dynnu sylw at y tîm ym Mlaenau Gwent, sydd wedi gweld cynnydd enfawr mewn cyfraddau bwydo ar y fron. Rwyf wedi sôn am y fenter yng Ngwynedd, a hefyd ein cynllun dwy flynedd 'Pwysau Iach: Cymru Iach' i atal a lleihau gordewdra. Mae ffocws ar Dechrau'n Deg, mae ffocws ar gynyddu cyfraddau bwydo ar y fron, sicrhau bod mwy o fabanod yn elwa ar laeth y fron, a menter UNICEF Cyfeillgar i Fabanod. Byddwn hefyd yn dweud, gan adeiladu ar arfer da yn eich etholaeth, yng Nghaerdydd a'r Fro, i nodi cyfleoedd, ein bod yn edrych ar hyn o safbwynt deietig yn Dechrau'n Deg ledled Cymru.

Gyda'r parch mwyaf, Ysgrifennydd Cabinet, maddeuwch i mi am beidio â dathlu'r strategaeth hon. Rydym ni dim ond yn troi mewn cylch. Ddwy flynedd yn ôl, cyhoeddodd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol adroddiad. Dim ond chwe argymhelliad oedd gennym yn yr adroddiad hwnnw, cymaint oedd y pryder a oedd gennym ein bod ni'n mynd i fod yn plymio i'r chwyn pe baem yn gwneud mwy na chwe argymhelliad.

Roedd hynny dwy flynedd yn ôl. Yn y cyfnod hwnnw, mae tlodi plant wedi codi i 31 y cant. Dywedodd 'Amser rhoi diwedd ar dlodi plant', teitl yr adroddiad, yn y chwe argymhelliad, bod angen i ni osod targedau gyda chynllun gweithredu; mae angen i ni ganolbwyntio ar hawliau plant; mae angen cyllid cynaliadwy arnom ar gyfer rhaglenni sy'n gweithio; system fudd-daliadau i Gymru; gofal plant i'w gynyddu; a Gweinidog babanod, plant a phobl ifanc. Felly fy nghwestiwn i chi yw pam y mae angen strategaeth bellach arnom os oes gennym y dystiolaeth a'r argymhellion clir gan bwyllgor trawsbleidiol a allai gyflawni i leihau tlodi plant.

Rwyf eisiau dychwelyd at system budd-daliadau Cymru. Rydych chi wedi dweud bod 22 awdurdod lleol yn ei chefnogi, ond nid yw 22 awdurdod lleol yn cyflawni, a dyna'r gwahaniaeth. Loteri cod post ydyw p'un a ydych chi'n rhan o system fudd-daliadau Cymru, felly a wnewch chi ymateb i hynny?

Yn olaf, rwyf eisiau dweud fy mod i wedi bod mewn digwyddiad Plant yng Nghymru—roedd rhai ohonom yno y prynhawn yma—ac roedd gen i gywilydd mawr fod rhan fawr yn eu maniffesto yn dwyn y teitl 'tlodi plant'. Yn 2025, doeddwn i ddim yn meddwl y byddwn i'n gweld hynny. A gadewch i ni atgoffa ein hunain beth mae Ymddiriedolaeth Trussell wedi'i wneud a beth maen nhw'n ei ddweud am dlodi plant. Dydw i ddim eisiau dathlu banciau bwyd. Rwyf eisiau dweud y dylem gael gwared arnyn nhw. Dylem fod mewn sefyllfa lle nad oes gennym unrhyw fanciau bwyd ledled Cymru. Ond eleni, maen nhw wedi dosbarthu'r nifer mwyaf o barseli bwyd brys i blant oherwydd newyn enbyd. Rydym ni mewn sefyllfa ofnadwy. Os gwelwch yn dda, a gawn ni weld rhywfaint o weithredu ac a allwch chi ddweud wrthym beth rydych chi'n ei wneud i sicrhau bod yr awdurdodau lleol hynny nad ydynt yn cyflawni siarter budd-daliadau Cymru yn ei chyflawni? Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr, Jane Dodds. Rwyf wedi ei gwneud yn glir iawn nad wyf yn dathlu graddfa tlodi plant yma yng Nghymru. Rwyf yn diolch i'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol am 'Amser rhoi diwedd ar dlodi plant', yr adroddiad pwysig iawn hwnnw yr ymatebais iddo. Yn wir, o ran yr argymhellion, mae llawer o'r hyn sydd yn y strategaeth tlodi plant, yr ydym ni, o dan Fesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011, wedi ymrwymo iddo—. Ac rwy'n falch bod Llywodraethau wedi ymrwymo nid yn unig i gyflwyno strategaeth tlodi plant, ond hefyd i gael eu monitro, i gael yr adroddiadau cynnydd hyn y gallwch wedyn graffu arnyn nhw a'n holi ni yn eu cylch.

Rwy'n dychwelyd at fy adroddiad cynnydd tlodi plant ac yn gwneud y pwynt, yn fy rhagair, rwy'n dweud nad yw tlodi yn anochel. Mae'n ganlyniad i ddewisiadau gwleidyddol, ac rydym yn dewis ei ymladd gyda phob lifer, pob adnodd a phob owns o benderfyniad sydd gennym, oherwydd mae pob plentyn yng Nghymru yn haeddu cyfle teg.

Unwaith eto, rwyf wedi ymateb i'r ymrwymiad a wnaed gan y 22 awdurdod lleol yng Nghymru i siarter budd-daliadau Cymru. Mae'n gyfres o ymrwymiadau gan lywodraeth leol ar gyfer dylunio a chyflawni ein budd-daliadau yng Nghymru, ein grantiau, ein taliadau, yn fwy cydlynol, sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, gydag awdurdodau yn cymeradwyo'r siarter. Mae'n troi'r ymrwymiadau hynny yn realiti. Unwaith eto, mae gennym nifer o randdeiliaid sydd ar y grŵp llywio. Mae'n hanfodol bod gennym Sefydliad Bevan, mae gennym Age Cymru, mae gennym Gyngor ar Bopeth, mae gennym Ymddiriedolaeth Trussell, mae gennym EYST, Anabledd Cymru, y comisiynwyr. Maen nhw i gyd yn ein tywys a'n llywio ni ymlaen, a'r rhai sy'n cyflawni siarter budd-daliadau Cymru.

Mae yna lawer o awdurdodau sydd eisoes yn cyflawni hyn, y tri budd-dal hynny. Dyna gam 1. Dim ond unwaith y dylech orfod gwneud cais am y tri budd-dal hynny. Yr hyn sy'n ddiddorol yw ein bod bellach yn edrych i weld a ellir dyrannu cyllid yn awtomatig ar gyfer y budd-daliadau hynny hefyd. Mae'n ymwneud â chael y data i sicrhau nad oes rhaid i bobl wneud cais, ond mewn gwirionedd gallant gael y cyllid yn awtomatig. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig. Rydym hefyd wedi ariannu Policy in Practice—[Torri ar draws.]

Weithiau, mae'n well cerdded allan gyda'r ffôn. Mae'n iawn. Ewch ymlaen, Gweinidog.

Rydym hefyd wedi ariannu Policy in Practice—rydych chi'n ymwybodol o'r gwaith rhannu data polisi cymdeithasol y maent wedi'i wneud. Mae gennym gynllun treialu manteisio y maen nhw'n rhan ohono. Maen nhw'n defnyddio traciwr teuluoedd incwm isel i nodi trigolion lleol sydd ar eu colled o ran cymorth ariannol. Edrychaf ymlaen at adrodd ar hynny maes o law.

Yr hyn sy'n amlwg yw bod angen i ni fonitro ac mae angen i ni ystyried effaith y gwaith rydym ni'n ei wneud. Gobeithio y byddwch yn croesawu'r adroddiad profiad bywyd a'r fframwaith monitro hefyd, sy'n seiliedig ar ein dangosyddion a cherrig milltir cenedlaethol Deddf Llesiant cenedlaethau'r dyfodol.

Rwy'n credu ei bod yn ddiddorol pan edrychwch ar amcanion y strategaeth tlodi plant. Rwy'n credu eu bod i gyd yn cyd-fynd â'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol: rhoi arian ym mhocedi pobl; creu cenedl o waith teg; cynhwysiant; gwasanaethau caredig, tosturiol, nad ydynt yn gwarthnodi; yn seiliedig ar hawliau plant; a chydweithredu ar lefel ranbarthol a lleol.

Yn olaf, Laura Anne Jones.

Diolch. Ysgrifennydd Cabinet, mae darllen yr adroddiad hwn yn dorcalonnus ar ôl 26 mlynedd o fethiant yn hyn o beth. Mae Cymru unwaith eto yn sefyll allan yn y DU gyfan am y rhesymau anghywir.

Yng Nghymru, heblaw am y penawdau gloyw, fel y dywedwyd, mae un o bob tri phlentyn yn dal i fyw mewn tlodi—31 y cant, fel y dywedoch. Ar ôl 26 mlynedd o fethiant, does dim byd wedi newid y canlyniadau sy'n bwysig mewn gwirionedd. Mae eich adroddiad profiad bywyd eich hun yn dweud y gwir: ni all teuluoedd gael mynediad at wasanaethau, mae gofal plant yn fratiog, yn enwedig i'r rhai ag anableddau, mae banciau bwyd yn dod yn bethau normal. Ond rhywsut mae darllen y strategaeth hon fel darllen am orymdaith fuddugoliaeth. Buddugoliaeth o ran beth yn union? A gadewch i ni sôn am y teuluoedd rydych chi'n ofni eu crybwyll—y teuluoedd hynny sy'n gweithio'n galed, ar gyflog isel a nhw yn aml yw'r rhai rydych chi'n ar frys i'w trethu, ond yn aml nhw yw'r rhai nad ydynt yn gallu cael mynediad, ac yn methu â chyrraedd y trothwyon hynny rydych chi'n eu gosod. Felly, ni allant gael mynediad at Dechrau'n Deg, er enghraifft—dim cefnogaeth wedi'i dargedu. Dyma'r union bobl sy'n gweithio bob awr sydd ar gael ac yn y pen draw yn waeth eu byd nag aelwydydd nad ydynt yn gweithio o gwbl. Dyma Lywodraeth wedi'i dylunio ar gyfer annhegwch, ac rydych yn gwybod hynny.

Ac oedd, roedd y cap dau blentyn ar y budd-dal plant yn annheg. Byddai Reform o blaid ei ddileu ar gyfer teuluoedd sy'n gweithio ac yn eu helpu allan o dlodi, oherwydd y teuluoedd hynny sy'n cael trafferthion pan nad yw eraill sy'n well eu byd yn gweithio o gwbl. Dyna'r realiti y mae eich adroddiad yn gwrthod ei wynebu. Ac rydw i eisiau dweud na ddylai unrhyw blentyn yn yr oes hon orfod wynebu tlodi. Dylai pob plentyn gael lle y gallant ei alw'n gartref. Mae yna rai mentrau cymunedol rhagorol allan yna, fel Cold Barn Farm yn Nhrefddyn—gwych. Ond mae eu harloesedd gwych wedi ei ysgogi gan anobaith llwyr nad yw'r Llywodraeth hon wedi gwneud dim i'w ddatrys dros y 26 mlynedd diwethaf. Rydych chi wedi methu'n llwyr yn eich addewid etholiadol blaenorol i ddod â phobl allan o dlodi, ac rwy'n gobeithio eich bod yn difaru hynny. Ac rwy'n gobeithio na welwn adroddiad ar ôl adroddiad ar ôl adroddiad, ond y tro nesaf y bydd Llywodraeth yn ei le, byddwn yn gweld gweithredu yn gyntaf. Diolch.

Wel, Laura Anne Jones, dydw i ddim yn gwybod beth allwch chi a'r Llywodraeth a'r blaid yr oeddech yn rhan ohoni o'r blaen ddangos yr ydych wedi'i gyflawni mewn gwirionedd o ran mynd i'r afael â thlodi plant, ac eithrio sylwadau negyddol iawn heddiw, pan mai'r hyn yr ydym yn ceisio'i wneud mewn gwirionedd yw mynd i'r afael â thlodi, sy'n flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon yng Nghymru.

Ac, wrth gwrs, mae'n fater polisi trawsbleidiol. Fe wnaethom ariannu £1.5 miliwn—. Rwy'n falch eich bod chi'n sôn am arloesedd, oherwydd rydym yn ariannu grant arloesi tlodi plant a chefnogi cymunedau, gyda llawer o brosiectau—ac rwy'n siŵr, fwy na thebyg, yn eich rhanbarth chi hefyd, y gwnaethom eu hariannu. Ac mae'r arloesedd hwnnw'n ymwneud â chryfhau sefydliadau er mwyn iddynt gydweithio i fynd i'r afael â thlodi plant, a gwella'r ddealltwriaeth honno o'r hyn sy'n gweithio, fel y dywedais, gyda'r profiad bywyd, gan adeiladu ar gyllid a ddarparwyd gennym yn y—ariannol blaenorol. Ariannwyd 22 o brosiectau i gryfhau capasiti sefydliadau.

Nawr, pe baech chi'n cwrdd â'r grŵp cyfeirio allanol o sefydliadau tlodi plant sydd ar flaen y gad—ac rwy'n siŵr bod hynny'n rhywbeth y byddech chi'n dewis ei wneud o bosibl—maen nhw'n ein cynghori ac yn ein harwain ar beth fyddai ein blaenoriaethau. Mae gennym ni ddull 'cymunedau ymarfer' o alluogi cydweithredu i fynd i'r afael â thlodi plant.

Felly, mae'n rhaid i roi terfyn ar dlodi plant fod yn flaenoriaeth absoliwt, yn olaf, Llywydd, i Lywodraethau ar bob lefel. Dyna pam rydw i mor falch ein bod ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol yng Nghymru gyda'n siarter budd-daliadau Cymru, ac rydym yn defnyddio popeth sydd ar gael i ni i'w graddau llawn. Rydym yn ei fonitro'n glir iawn trwy ein fframwaith, ac rydym yn gwrando ar yr hyn y gallwn ni ei wneud i ddefnyddio'r hyn sydd ar gael i ni, ein cyfrifoldebau a'n cyllideb i gael yr effaith fwyaf, i fynd i'r afael â thlodi plant sy'n bla yng Nghymru, yr wyf wedi ymrwymo'n angerddol iddo.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Tybaco a Fêps sydd nesaf. Y Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant sy'n gwneud y cynnig—Sarah Murphy.

Mae Bil Tybaco a Fêps y DU yn rhoi cyfle unigryw i ni fynd i'r afael ag ysmygu a'r mater cynyddol o bobl ifanc yn fepio. Er gwaethaf y cynnydd gwirioneddol yr ydym wedi'i wneud i leihau lefelau ysmygu yng Nghymru, mae'n parhau i fod yn un o brif achosion clefydau y gellir eu hatal a marwolaethau cynamserol yng Nghymru. Felly, bydd y Bil hwn yn creu'r genhedlaeth ddi-fwg gyntaf yn y DU drwy ei gwneud yn drosedd i werthu cynhyrchion tybaco i unrhyw un a anwyd ar neu ar ôl 1 Ionawr 2009. Bydd yn cryfhau'n sylweddol yr offer sydd ar gael i swyddogion gorfodi, yn enwedig trwy gynllun trwyddedu newydd, ar gyfer unrhyw un sydd eisiau gwerthu cynhyrchion tybaco neu fêps yn y dyfodol, gan helpu i orfodi'r rheolau newydd ac i gymryd camau yn erbyn gwerthiannau anghyfreithlon. Bydd rheolau llawer llymach ynghylch fepio, gan gynnwys hysbysebu cynhyrchion nicotin a fêps, fel y gallwn ni eu hatal rhag cael eu targedu tuag at blant a phobl ifanc.

Dirprwy Lywydd, bydd y Bil hwn felly yn ein galluogi i weithredu ar fêps. Yn anffodus, rydym wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer y plant a'r bobl ifanc sy'n fepio, yn ogystal â chynnydd yn nifer y cynhyrchion anghyfreithlon ar ein strydoedd. Mae'r data diweddaraf yn awgrymu bod bron i 7 y cant o ddisgyblion ysgol uwchradd yng Nghymru yn defnyddio fêps o leiaf unwaith yr wythnos, ac erbyn 16 oed, bod 16 y cant yn defnyddio fêps bob wythnos. Mae angen camau gweithredu pendant i fynd i'r afael â'r materion hyn, ac rwy'n glir y bydd y Bil Tybaco a Fêps yn rhoi cyfle hanfodol i ni wneud hynny.

Gan fod holl wledydd y DU eisiau dileu'r niwed sy'n cael ei achosi gan dybaco a mynd i'r afael ag fepio ymhlith pobl ifanc, mae'r Bil hwn yn rhoi cyfle i wella iechyd y cyhoedd yng Nghymru mewn ffordd gynhwysfawr a sylweddol, mewn partneriaeth â gweddill y DU. Ar hyn o bryd, mae yna hefyd glytwaith o ddeddfwriaeth sy'n ymwneud â'r cynhyrchion hyn, mewn meysydd a gedwir yn ôl a rhai datganoledig, y bydd y Bil hwn yn ei gryfhau, yn ei gydgrynhoi ac yn ei ddiweddaru, ac mae hyn yn arbennig o wir mewn perthynas â gorfodi.

Er mwyn sicrhau bod y darpariaethau yn parhau i fod yn gyfredol, mae'r Bil yn cynnwys pwerau cynhwysfawr i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau. Mae enghreifftiau o lle rydym yn bwriadu cyflwyno deddfwriaeth yn cynnwys arddangos tybaco, fêps a chynhyrchion nicotin mewn siopau, a'r system drwyddedu ar gyfer manwerthwyr.

Ar gyfer materion fel gofynion cynhyrchion fêps a gwella safonau diogelwch tybaco a fêps, mae'r Bil yn darparu mai'r Ysgrifennydd Gwladol fydd â'r pŵer i wneud rheoliadau, ond rwy'n fodlon â'r dull hwn gan fod rhesymeg glir dros gynnal parhad a chysondeb ledled y DU. Dyna'r rheswm.

Dirprwy Lywydd, rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol a'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am graffu ar y Bil, yn ogystal â chlywed barn yr Aelodau heddiw. Bydd yr Aelodau eisiau gwybod pam rydw i wedi trefnu'r ddadl ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol heddiw, pan fo dadleuon yn parhau i fynd rhagddynt yn Nhŷ'r Arglwyddi ac nad yw'r Bil wedi'i setlo'n llawn. Mae cynnal y ddadl hon heddiw yn sicrhau bod barn y Senedd yn cael ei chlywed a'i chynrychioli yn ystod hynt y ddeddfwriaeth bwysig hon, yn enwedig gan y gallai amserlen seneddol y DU ar gyfer y Bil hwn ymestyn y tu hwnt i ddiwedd y chweched Senedd hon. Os gwneir diwygiadau pellach i'r Bil hwn, byddaf yn sicrhau bod memorandwm cydsyniad deddfwriaethol arall yn cael ei gyflwyno.

Gan symud at weithredu, os caiff y Bil hwn ei basio, byddaf yn sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio'n agos gyda'n partneriaid a'n rhanddeiliaid yng Nghymru, y mae llawer ohonynt yn yr oriel heddiw, gan mai fy uchelgais yw sicrhau bod y mesurau mor syml â phosibl i ddefnyddwyr, busnesau ac awdurdodau gorfodi. Dirprwy Lywydd, rwy'n argymell bod y Senedd yn cefnogi'r Bil hwn. Diolch yn fawr.

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Peter Fox.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae fy nghyfraniad heddiw yn ymwneud â'r ddau memoranda cyntaf ar gyfer y Bil hwn. Wrth lunio ein hadroddiadau ar y memoranda hyn, rydym wedi ystyried barn rhanddeiliaid ac wedi clywed tystiolaeth lafar gan y Gweinidog. Gwnaethom saith argymhelliad i Lywodraeth Cymru, sydd wedi'u nodi'n llawn yn ein hadroddiad.

Hoffwn ganolbwyntio fy sylwadau heddiw yn bennaf ar effeithiau fepio a nicotin ar bobl ifanc. Mae'r duedd gynyddol mewn fepio ymhlith pobl ifanc, gan gynnwys y rhai nad ydynt wedi ysmygu o'r blaen, yn bryderus ac mae angen mynd i'r afael â hi. Roeddem yn arbennig o bryderus o glywed am blant sy'n cyrraedd oedran ysgol uwchradd sydd eisoes yn gaeth i fepio.

Mae hwn yn fater sy'n peri pryder, nid yn unig i ni fel pwyllgor, ond i bobl ifanc eu hunain. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i dynnu sylw'r Aelodau a'r Gweinidog at ddeiseb a gyflwynwyd ar ran Sgowtiaid 1af Aberdâr (Sain Ffagan), a oedd yn galw am wahardd marchnata a brandio tebyg i'r hyn a ddefnyddir ar gyfer melysion er mwyn rhoi terfyn ar fepio dan oed. Cychwynnwyd y ddeiseb hon gan y bobl ifanc yn y Sgowtiaid ac mae'n dangos eu hymrwymiad i eirioli dros ddiogelwch plant a phobl ifanc ledled Cymru. Rwy'n gwybod bod eu harweinwyr Sgowtiaid yn falch iawn o'r ymrwymiad a'r blaengarwch maen nhw wedi'u dangos wrth arwain y gwaith hwn fel pobl ifanc eu hunain.

Er bod fepio yn llai niweidiol nag ysmygu tybaco, nid yw'r effeithiau hirdymor yn hysbys eto, ac ymddengys fod diffyg dealltwriaeth ymhlith pobl ifanc am y niwed posibl sy'n gysylltiedig â fepio, gan gynnwys dibyniaeth hirdymor ar nicotin.

Roedd argymhelliad 2 yn galw ar i Lywodraeth Cymru a'i phartneriaid ddarparu negeseuon cliriach i blant a phobl ifanc am y risgiau iechyd hirdymor posibl sy'n gysylltiedig â dibyniaeth ar nicotin ac fepio. Rwy'n falch iawn bod y Gweinidog wedi derbyn yr argymhelliad hwn.

Er ein bod yn cydnabod ac yn cefnogi ffocws y Bil ar atal pobl ifanc rhag dechrau ysmygu neu fepio yn y lle cyntaf, clywsom dystiolaeth bryderus am y genhedlaeth bresennol o bobl ifanc sydd eisoes yn gaeth i nicotin. Felly, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau bod y cymorth priodol ar gael i'r bobl ifanc hyn.

Yn olaf, hoffwn droi at yr un argymhelliad a wrthodwyd gan y Gweinidog, sef argymhelliad 5. Credwn y bydd gorfodi cryf yn allweddol i lwyddiant y ddeddfwriaeth, ond mae gennym bryderon am yr heriau sy'n wynebu awdurdodau lleol yn hyn o beth, yn enwedig o ran adnoddau cyfyngedig. Mae cyllid gan Lywodraeth y DU i gefnogi'r mesurau cenhedlaeth ddi-fwg a fepio ymhlith pobl ifanc wedi arwain at swm canlyniadol o dan fformiwla Barnett o £5 miliwn, rwy'n deall, i Lywodraeth Cymru. Gan nad yw'r cyllid hwn wedi'i neilltuo, credwn y dylai'r swm llawn gael ei gyfeirio at orfodi'r mesurau hyn. Wrth wrthod yr argymhelliad hwn, mae'r Gweinidog yn dweud iddi ystyried yn ofalus yr opsiynau ar y ffordd orau o gefnogi'r mesurau yn y Bil a'r agenda ehangach ar dybaco a fêps. Tybed, Gweinidog, yn eich ymateb, a allech chi ymhelaethu ar beth yw'r opsiynau hyn, a rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am unrhyw benderfyniadau sydd eisoes wedi'u gwneud neu a fydd yn cael eu gwneud cyn diwedd y Senedd hon? Diolch.

Galwaf nawr ar gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.

Diolch Dirprwy Lywydd. Adroddodd y pwyllgor ar femorandwm cydsyniad deddfwriaethol Llywodraeth Cymru ym mis Chwefror a mis Gorffennaf eleni. Ni allwn danddatgan arwyddocâd y polisi a gynigir yn y Bil Tybaco a Fêps. Mae amrywiaeth eang o safbwyntiau ar y polisi hwnnw.

Credwn fod yna 21 o bwerau yn y Bil wedi'u dirprwyo i'r Ysgrifennydd Gwladol i weithredu mewn meysydd datganoledig. Mae angen cydsyniad Gweinidogion Cymru ar 15 o'r rheini. Serch hynny, mae hyn yn cynrychioli trosglwyddo llawer iawn o bŵer i ffwrdd o'r Senedd. Pan fydd y Bil yn ei gwneud yn ofynnol i'r Ysgrifennydd Gwladol gael caniatâd Gweinidogion Cymru i arfer pŵer penodol, ni fydd gan y Senedd unrhyw rôl wrth graffu na chymeradwyo'r caniatâd hwnnw. Ar ryw adeg yn y dyfodol, gall Aelodau'r Senedd ddisgwyl cael eu rhybuddio bod Gweinidog Cymru neu Lywodraeth Cymru yn y dyfodol wedi cydsynio i newid ym mholisi datganoledig Cymru ar ôl y ffaith. Mae'r dull hwn yn golygu bod gan Weinidogion Cymru a'r Senedd lai o hyblygrwydd i weithredu i ystyried amgylchiadau Cymru.

Dyma un enghraifft o bŵer o'r fath. O dan gymal diwygiedig 45, gall yr Ysgrifennydd Gwladol ymestyn darpariaethau sy'n berthnasol i gynhyrchion tybaco i gynnwys unrhyw ddyfais sy'n galluogi tybaco i gael ei ddefnyddio. Mewn geiriau eraill, gall Senedd y DU benderfynu gwahardd cynhyrchion tybaco newydd, ac ni fydd gan y Senedd unrhyw rôl wrth wneud y penderfyniad hwnnw. Mae dadleuon y Gweinidog o blaid pwerau o'r fath yn canolbwyntio ar fanteision cysoni rheoleiddiol rhwng Cymru a gweddill y DU. Gofynnaf iddi egluro i'r Senedd heddiw a wnaeth hi archwilio dulliau amgen o gysoni rheoleiddiol nad oedd yn cynnwys Llywodraeth y DU a Llywodraethau Cymru yn y dyfodol yn penderfynu ar newidiadau sylweddol i bolisi iechyd yng Nghymru heb gynnwys y Senedd.

Mae'r Bil hefyd yn rhoi nifer sylweddol o bwerau i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau. Mae nifer o'r pwerau hyn yn galluogi Llywodraeth Cymru i ddiwygio deddfwriaeth sylfaenol drwy reoliadau. Mae'r rheoliadau hyn yn dirprwyo pŵer sylweddol o'r Senedd i Weinidogion Cymru. Mae'n werth tynnu sylw'r Senedd at hyn ynddo'i hun.

Ond mae'r pwerau hyn yn cael eu dirprwyo o'r Senedd i Weinidogion Cymru drwy Fil Llywodraeth y DU, felly nid yw'r Senedd yn cael cyfle i ystyried y broses ddirprwyo honno'n fanwl, nac i ystyried gwelliannau iddo. Er enghraifft, mae cymal newydd 149 yn rhoi'r pŵer i Weinidogion Cymru ddynodi lleoedd neu gerbydau yng Nghymru fel rhai lle na chaniateir defnyddio fêps os ydynt eisoes yn ddi-fwg. Mae'r pŵer hwn yn ddarostyngedig i ddyletswydd i ymgynghori. Gofynnaf i'r Gweinidog gadarnhau a yw hi'n fodlon bod darpariaethau yn y Bil sy'n rhoi pwerau i Weinidogion Cymru wedi bod yn destun craffu digon cadarn a thrwyadl yn Senedd y DU fel sy'n gymesur â'u harwyddocâd i bolisi iechyd yng Nghymru?

Rwyf am nodi y bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cael pleidlais rydd ar y mater hwn. Ond gadewch i mi fod yn hollol glir o'r cychwyn: rwy'n cefnogi rheoliadau synhwyrol, cymesur sy'n amddiffyn plant ac yn helpu oedolion sy'n ysmygu i symud i ffwrdd oddi wrth sigaréts. Dyna pam nad wyf yn gwrthwynebu fepio fel ffordd o leihau niwed. I lawer o oedolion, mae fepio wedi dod yn llwybr i symud i ffwrdd oddi wrth ysmygu, ac ni ddylid tanseilio hynny. Ond mae fêps hefyd wedi gwneud niwed difrifol, o ran ein plant a'r cynnydd mewn fepio ymhlith pobl ifanc, ac mae hynny'n rhywbeth yr wyf yn ei gefnogi yn y Bil, y mesurau sy'n ymwneud â hynny. Ond mae gen i bryderon difrifol am wahardd cenedlaethau'r dyfodol rhag ysmygu a'r posibilrwydd o greu system dwy haen ledled Cymru, ac rwy'n credu ei fod yn cymryd cyfrifoldebau personol pobl i ffwrdd oddi wrthynt.

Rwy'n cytuno, fel y dywedais i, ar yr elfennau fepio. Rwy'n cytuno ynglŷn â'r elfennau sy'n ymwneud â thrwyddedu a hysbysebu. Dylen nhw gael eu rhoi o'r neilltu, fel sy'n cael ei wneud gyda sigaréts. Dylen nhw ddim bod ar y cownter gyda phopeth arall. Rwy'n cytuno y dylid stopio eu dosbarthu am ddim i bobl ifanc ac oedolion roi cynnig arnyn nhw a'u cael nhw i roi cynnig arnyn nhw—rwy'n cytuno â hynny—ac rwy'n cytuno bod angen i ni gau'r bylchau i atal rhai o'r cwmnïau hyn rhag osgoi'r ddeddfwriaeth honno. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn.

Ond rwy'n credu mai un o'r problemau a'r pethau mwyaf y mae angen i ni fynd i'r afael ag ef, fel rhan o hyn, yw'r ffordd y mae fêps yn cael eu hysbysebu. Mae'r rhan fwyaf ohonynt, fel yr ydym yn ei wybod, yn cael eu hysbysebu gyda blas Coca-Cola, blas gummy bear, blas Haribo, ac maen nhw'n apelio at bobl ifanc. Mae ganddyn nhw ddelweddau cartŵn arnynt. Maen nhw wedi'u dylunio yn yr un ffordd â theganau. Mae ganddyn nhw frandio melysion, losin, ac maen nhw'n wedi'u cyfeirio at bobl ifanc o ran eu disgrifiadau. Rwy'n credu, os ydym o ddifrif am ddatrys hynny, mae hynny'n elfen allweddol y mae angen ei stopio. Un o'r pethau sy'n bwysig iawn yn fy marn i yw y dylen nhw fod yr un fath â thybaco. Dim ond sigaréts tybaco neu fenthol y gallwch chi eu cael. Dyna'r cyfan ddylai fod ar gael mewn fêps. Ni ddylid cynnig unrhyw beth ehangach, oherwydd rwy'n credu, os ydych chi'n ceisio symud pobl i ffwrdd oddi wrth sigaréts, pam ddylech chi fod yn cynnig amrywiaeth ehangach o flasau? Dylech chi gadw at yr hyn rydych chi ei eisiau.

Ond rydw i eisiau siarad hefyd—rwy'n credu—am y rhan bryderus o'r gwaharddiad, sef gwahardd cenedlaethau'r dyfodol rhag ysmygu. Rwy'n credu bod hyn yn orgyrraedd gan y wladwriaeth, a dydw i ddim yn credu ei fod yn mynd i fynd at wraidd y broblem. Fel y dywedais, mae'n mynd i greu system dwy haen, ac rwy'n credu os mai'r prawf yw pwysau ar y GIG am wahardd pethau, beth ddylen ni ei wahardd nesaf? A ddylen ni wahardd bwyd cyflym? A ddylen ni wahardd alcohol? A ddylen ni wahardd siwgr? [Torri ar draws.] Popeth—ie, gadewch i ni wahardd popeth, oherwydd mae popeth yn creu pwysau ar y GIG, ac rwy'n credu bod hynny'n broblem, ond allwn ni ddim dechrau gwahardd pethau oherwydd ei fod yn rhoi pwysau ar y GIG. Rydym yn wlad sy'n credu mewn cyfrifoldeb personol, ac rwy'n credu, gyda chyfrifoldeb personol, y dylai pobl wneud y dewisiadau gwybodus hynny eu hunain. Dydw i ddim yn credu mai rôl y wladwriaeth yw gwneud hynny. Yr hyn sy'n iawn i'r Llywodraeth ei wneud yw ei roi allan yna, sicrhau bod pobl yn cael y dewisiadau gwybodus hynny, darparu beth sy'n iawn, beth sy'n anghywir, beth sy'n afiach, beth sy'n iawn. Oherwydd rwy'n credu mai dyna ddylen ni fod yn ei wneud. Dylen ni ddim bod yn dweud ein bod ni'n gwahardd rhywbeth. Fel Llywodraeth, dylen ni fod yn dweud, 'Dyma'r niwed y gall ei achosi i chi,' 'Dyma sut y byddwn ni'n eich helpu i roi'r gorau i ysmygu.' Ond nid gwahardd e yw'r ffordd o wneud hynny.

Dwi jest am ddweud gair sydyn iawn er mwyn dangos ein cefnogaeth ni i egwyddorion craidd y Bil yma, ac felly yr LCM. Yn wir, dwi'n falch bod llawer iawn sydd yn y Bil yma yn atseinio ac yn cyd-fynd gyda lot o'r hyn roeddwn i'n ei ddweud mewn dadl yma yn y Senedd rwy flwyddyn a hanner yn ôl, pan roddais i ddadl ymlaen i sefydlu cofrestr o fanwerthwyr tybaco a nicotin, bryd hynny—un a gafodd ei basio yn unfrydol gan y Senedd hon. Fel y nodais i bryd hynny, mae ysmygu'n gaethiwed sy'n dechrau yn ystod plentyndod. Gyda'r rhan fwyaf o bobl sy'n ysmygu yng Nghymru, eu sigarét gyntaf oedd pan oedden nhw'n blant neu yn eu harddegau. Erys y ffaith mai ysmygu ydy prif achos marwolaethau y gellir eu hatal yng Nghymru hyd heddiw, gyda 5,600 o bobl yn marw o ysmygu bob blwyddyn o hyd. Dwi hefyd wedi codi'r ffaith bod disgyblion ysgol yn aml iawn yn codi fepio fel un o'r prif bryderon sydd ganddyn nhw, a'r ffaith bod fêps ar gael mewn siopau sydd heb gael eu rheoleiddio ac felly'n gallu cynnwys pob math o gemegau a chynhwysion peryglus eraill, ac wedi'u pecynnu mewn modd sy'n fwriadol yn apelio tuag at blant. Dyna pam dwi'n ymwrthod â'r ddadl roedd James yn ei rhoi rŵan—mae James yn dweud mai cyfrifoldeb yr unigolyn a'r person y dylai hyn fod ac mai dewis personol yn seiliedig ar ddewis addysgedig dylai hyn fod, ond does dim dewis gan blant. Dydyn nhw ddim wedi cael yr un lefel yna o ddeallusrwydd o niwed fêps neu sigaréts i blant. Mae'r pethau yma'n cael eu targedu'n benodol atyn nhw, efo pethau, fel ddaru i James ei hun ddweud, fel gummy bear flavour—dwi ddim yn gwybod beth mae gummy bear yn blasu fel. Felly, sut maen nhw'n gallu gwneud hyn? Dydy o ddim yn gwneud dim synnwyr eu bod nhw'n cael rhwydd hynt i wneud hynny, a dyna pam mae angen deddfwriaeth er mwyn eu hatal nhw rhag targedu plant ac atal plant rhag mynd yn gaeth i dybaco a nicotin mor gynnar. Felly, mae'n hir amser i weld gweithredu ar hyn, a dwi'n croesawu'r hyn y mae'r Bil yn ceisio'i gyflawni, ac felly yn ei gefnogi.

Ond dwi am nodi ar gyfer y record, yn unol â'r hyn roedd Mike yn sôn ynghylch ynghynt, ein pryder ni ein bod ni unwaith eto'n gweld deddfu mewn maes datganoledig yn digwydd o du San Steffan. Mi ydw i'n gwerthfawrogi nad ydy'r setliad datganoli yn galluogi Cymru i ddeddfu'n llawn yn y maes yma, ond mae hyn yn ddadl dros fwy o ddatganoli i Gymru, nid dros dynnu grymoedd i ffwrdd o Gymru, fel sydd yn digwydd bron yn ddieithriad ym mhob LCM, gyda Gweinidogion yn San Steffan yn cael creu deddfwriaeth mewn meysydd sydd o dan ofal ein Senedd genedlaethol ni. Fe wnes i godi'r mater yma sawl gwaith yn ystod y broses graffu, a dwi'n ddiolchgar i'r Gweinidog, sydd hefyd yn rhannu'r un pryderon, dwi'n gobeithio, am sicrhau y bydd yn rhaid cael cydsyniad y Senedd yma cyn gweithredu, nid ymgynghori yn unig, efo'r eithriad o gymal 27, ond mi allwn ni fyw gyda hynny. Tybed, felly, a all y Gweinidog roi ar gofnod yma pam nad oedd yn bosib i Gymru ddatblygu Bil o'r fath ein hunain yn y maes hwn.

Byddaf yn pleidleisio o blaid y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn heddiw oherwydd, fel y mae Cynghrair Rheoli Tybaco Cymru wedi'i ddweud, mae gan y Bil y potensial i drawsnewid iechyd cenedlaethau'r dyfodol yng Nghymru. Ac mae aelodau'r gynghrair wedi bod yn y Senedd, Dirprwy Lywydd, drwy'r dydd heddiw ac maen nhw yn yr oriel gyhoeddus ar hyn o bryd, yn dangos faint mae hyn yn ei olygu iddyn nhw, oherwydd maen nhw'n sylweddoli pa mor bwysig yw e i iechyd ein cymunedau. A dylai pob un ohonon ni yma yn y Siambr heddiw fod yn gyfarwydd iawn, bydden i'n meddwl, â'r effaith ofnadwy y mae ysmygu yn ei chael ar iechyd pobl yng Nghymru ac, yn wir, yr agweddau anghydraddoldebau iechyd. Yn y Senedd, rwy'n cadeirio'r grŵp trawsbleidiol ar ysmygu ac iechyd a hefyd y grŵp trawsbleidiol ar dlodi, ac, yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi gwneud gwaith ar y cysylltiadau rhwng ysmygu a phobl sy'n byw yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig. Yn seiliedig ar y ffigurau presennol, mae 13 y cant o boblogaeth oedolion Cymru yn ysmygu, ond pan ymchwiliwn ni'n ddyfnach, rydym yn gweld bod hynny'n codi i 22 y cant i'r rhai sy'n byw yn y pumed isaf o ardaloedd yn ôl mesurau amddifadedd. Ac mae 30 y cant o drigolion tai cymdeithasol yng Nghymru yn ysmygu, o gymharu ag 8 y cant o berchnogion tai. Felly, rwy'n credu ei bod yn hollol glir pa mor bwysig yw'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn a'r Bil i anghydraddoldebau iechyd yma yn ein gwlad ni, a bydd y Bil Tybaco a Fêps yn gwneud llawer i fynd i'r afael â'r materion hynny.

Hefyd, Dirprwy Lywydd, bydd y Bil yn caniatáu i ni, yng Nghymru, ehangu ein mannau cyhoeddus di-fwg, gan adeiladu ar dir ysbyty di-fwg ac ardaloedd y tu allan i gatiau ysgolion, a fydd, unwaith eto, yn cael ei groesawu ac yn arwyddocaol iawn yn fy marn i. Ac fel rydyn ni wedi clywed eisoes, mae llawer iawn o'n pobl ifanc iawn, yn anffodus, yn dod yn gaeth i ysmygu tra maen nhw'n dal yn ifanc, ac roedd tua 89 y cant o ysmygwyr yng Nghymru wedi cael eu sigarét gyntaf cyn iddyn nhw droi'n 18 oed. Ac rydym yn gwybod bod y diwydiant tybaco yn sinigaidd iawn, ac yn gwneud y cynnyrch yn gaethiwus iawn yn fwriadol, heb falio y bydd y rhan fwyaf o'r rhai sy'n defnyddio'r cynnyrch yn marw neu'n cael eu gwanhau oherwydd y defnydd hwnnw o dybaco. Mae'n ddiwydiant sinigaidd iawn ac yn fusnes sinigaidd iawn, y mae angen i ddeddfwyr, rwy'n credu, wneud llawer mwy i'w herio'n sylweddol ac yn ystyrlon nag sy'n digwydd ar hyn o bryd, a bydd y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn a'r Bil yn ein galluogi ni fel deddfwyr i gyflawni'r cyfrifoldebau hynny.

Rwyf hefyd yn credu, fel yr ydym wedi clywed yn ystod y ddadl hon, Dirprwy Lywydd, fod peryglon fepio yn dod yn fwyfwy amlwg, ac, unwaith eto, mae'r ffordd y mae pobl ifanc yn cael eu targedu a'u niweidio yn dod yn fwyfwy amlwg, ac rwy'n siŵr nad fi yw'r unig Aelod yn y Siambr hon sydd wedi ymweld â nifer o ysgolion cynradd yn fy etholaeth ac wedi cael gwybod bod dibyniaeth ar fepio yn broblem real a chynyddol ymhlith plant ysgol gynradd, heb sôn am yr hyn yr ydym yn ei weld yn ein lleoliadau addysg uwchradd.

Fel John Griffiths, byddaf yn pleidleisio o blaid y Bil hwn. Dyma oedd cynnig mwyaf poblogaidd Rishi Sunak—yn fy marn i, beth bynnag—ac fe effeithiodd yr etholiad cyffredinol arno ac mae'n dda bod Llywodraeth bresennol y DU yn ymgymryd â hyn. Nid yw'n rhywbeth y gallwn ni ei wneud ein hunain, oherwydd byddai'n arwain at smyglo ar draws ein ffiniau mandyllog, ond allwn ni ddim fforddio parhau i gael cenedlaethau o ysmygwyr tybaco, sy'n golygu cael cenedlaethau o fabanod a phlant sy'n anadlu, y mae eu hysgyfaint yn cael eu gwenwyno yn sgil yr ysmygu goddefol y maen nhw'n ei gael gan oedolion.

Rwy'n clywed beth mae James Evans yn ei ddweud am wahardd pethau, ond, o leiaf, mae angen i ni fod yn trethu'r cynhyrchion hynny sy'n dod â chost mor enfawr i gymdeithas yn y pen draw. Felly, mae hynny'n cynnwys y bwyd amhur sy'n cael ei alw'n fwyd wedi'i brosesu'n helaeth, ac fe allwn ni gael dadl ar wahân am hynny yn y dyfodol. Ond y gwir yw, mae fepio'n cael ei ddefnyddio fel anadl olaf y diwydiant tybaco, fel sarjant recriwtio i bobl ifanc. Mae nicotin yn gaethiwus iawn. Rydw i wedi gweld hynny yn fy mab fy hun. Mae ef wedi rhoi'r gorau i ysmygu, ond mae'n dal yn ei chael hi'n anodd iawn rhoi'r gorau i fepio, ac rwy'n gwybod nad ef yw'r unig berson sy'n cael trafferth yn hynny o beth.

Ac rydyn ni'n syml—. Ac yn ogystal â hynny, rydym yn gwybod, yn fy etholaeth i beth bynnag, bod y cwmnïau fepio yn ffrynt ar gyfer tybaco anghyfreithlon a chyffuriau anghyfreithlon ac felly does dim lle iddyn nhw, ac yn sicr mae'n rhaid i ni wneud rhywbeth am hyn, ac rwyf wir yn croesawu'r fenter hon ac rwy'n gobeithio y byddwn ni'n ei phasio yn y Senedd.

A galwaf ar y Gweinidog i ymateb—Sarah Murphy.

Diolch yn fawr iawn, ac i bawb am eu sylwadau heddiw. Wrth gloi'r ddadl hon, hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau am eu sylwadau ystyriol y prynhawn yma a llawer o sgyrsiau yr ydym wedi'u cael yn y cyfnod cyn hyn.

Fe wnaf i ymateb rhai o'r pwyntiau a godwyd. I ddechrau gyda Peter Fox, roedd yn ddefnyddiol iawn gallu dod o flaen y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, oherwydd roedd un neu ddau o'r materion y gwnaethoch chi eu codi â mi, er enghraifft, cefnogi pobl ifanc a allai fod yn fepio yn barod i allu rhoi'r gorau iddo, yr oeddwn yn eu cymryd o ddifrif. Rydyn ni wedi mynd i ffwrdd ac rwyf am ddweud ein bod ni nawr wedi cyhoeddi dogfennau cwricwlwm a chyngor cynhwysfawr, gan gynnwys cymorth i rieni a gofalwyr, a phecyn cymorth i athrawon, sy'n cynnwys gwybodaeth ac adnoddau y gallan nhw eu defnyddio ar fepio. Hefyd, o ran rhoi'r gorau i ysmygu, mae ein gwasanaeth Helpa Fi i Stopio ar gael i unrhyw un sy'n 12 oed neu'n hŷn, ac mae'n cynnig y cymorth ymddygiadol am ddim hwnnw a therapi amnewid nicotin hefyd. O ran fêps, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn gweithredu llwybr i gefnogi'r rhai sy'n gaeth i nicotin nad ydynt yn defnyddio tybaco yng nghyd-destun y system Helpa Fi i Stopio. Felly, rydyn ni wedi ceisio rhoi'r holl bethau hynny yn eu lle, fel y dywedoch chi, oherwydd rwy'n ymwybodol bod yna bobl ifanc sydd eisoes yn gaeth, yn anffodus, ac mae angen i ni eu helpu. Dyna lle rwy'n dod o ran hynny.

Rwyf hefyd eisiau dweud llongyfarchiadau enfawr, ac rwy'n falch iawn a dylai Sgowtiaid Cymru fod yn falch iawn, iawn o Sgowtiaid 1af Aberdâr (Sain Ffagan). Rwy'n credu ei bod yn hollol wych gweld pobl ifanc yn cymryd diddordeb mewn democratiaeth, a dyna pwy mae'r genhedlaeth ddi-fwg hon ar eu cyfer. Felly, llongyfarchiadau ar hynny. Da iawn, rwy'n credu bod hynny'n wych.

O ran y cyllid, un o'r argymhellion—. Fe dderbyniais i'r cyfan, ond o ran yr un ar Barnett, fel y gwyddoch, mae Llywodraeth Cymru wedi derbyn cyllid canlyniadol gan Lywodraeth y DU mewn perthynas â'r camau sy'n cael eu cymryd yn Lloegr. Fel y gwyddoch, yng Nghymru, mae'r Cabinet yn gwneud penderfyniadau ynghylch sut mae cyllid yn cael ei ddyrannu i Lywodraeth Cymru o ganlyniad i benderfyniadau gwariant gan Lywodraeth y DU mewn meysydd datganoledig. Mae hynny'n arfer safonol. Fodd bynnag, gallaf ddweud heddiw bod gen i newyddion da iawn, sef bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi cadarnhau'r cyllid ychwanegol ar gyfer safonau masnach, fel eu bod nhw'n cael eu hariannu nawr—rwy'n falch iawn—i allu symud ymlaen a gweithredu. Rwy'n credu y bydd hefyd yn cael ei ddefnyddio i ariannu rhai prentisiaethau hefyd, fel y gallwn ni gyflwyno hyn ledled Cymru. Felly, rwy'n gobeithio, unwaith eto, bod hynny'n ateb rhai o'r pryderon a oedd gan y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Fel y dywedais, roeddwn i'n eu cymryd o ddifrif.

Fe wnaf i roi munud arall i chi.

Rwy'n gwybod, ond mae cymaint o bwyntiau—

Rwy'n gwybod, ond mae'n bwysig ein bod ni hefyd yn cadw at ein hamser.

Iawn, fe ddyweda' i felly, o ran dirprwyo pwerau ym Mil y DU, rwy'n dal i gredu mai Bil y DU sy'n cynnig y ffordd orau ymlaen i Gymru, o ran y cysoni rheoleiddiol â gweddill y DU, y mesurau diogelu cyfansoddiadol yr ydym wedi'u cyflawni, a hefyd o ran ymdrin yn effeithlon â'r cymysgedd o elfennau datganoledig ac elfennau a gedwir yn ôl o'r polisi hwn. Felly, rwy'n gobeithio bod hynny'n mynd rhan o'r ffordd i ateb Mabon a'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad.

Os gallaf wedyn—. Dirprwy Lywydd, rydw i'n mynd i fynd at rai o'r sylwadau sydd wedi'u gwneud ynghylch a yw hyn yn orgyrraedd ai peidio, ac a yw pobl heddiw yn dal i fod mewn dau feddwl ynghylch p'un a ddylid cefnogi hyn ai peidio. Ein gwaith ni yn y Llywodraeth yw gwrando ar bobl Cymru, ac mae pobl Cymru yn cefnogi gweithredu cryfach. Mae 43 y cant yn dweud nad yw llywodraethau'n gwneud digon, ac, yn wir, o ran y mesurau allweddol, mae 65 y cant yn cefnogi cenhedlaeth ddi-fwg, ac mae 75 y cant yn cefnogi ardoll tybaco a delir gan y llygrydd.

Rwyf am ddiolch yn fawr iawn i Ysgol Gynradd Llanyrafon, a ddaeth i mewn i'm gweld heddiw. Maen nhw wedi rhoi llyfr o gerddi i mi am ysmygu, a ysgrifennwyd gan blant ysgol ledled Cymru, oherwydd nhw yw'r genhedlaeth ddi-fwg rydyn ni'n gwneud hyn drosti. Nid ymosodiad ar ysmygwyr presennol yw hyn. Felly, James, mae'r hyn rydych chi'n ei ddweud yn anghywir. Gall pobl sy'n ysmygu ar hyn o bryd barhau i ysmygu. Mae cymorth ar gael iddyn nhw os nad ydyn nhw eisiau gwneud hynny. Y pwynt yw, os gofynnwch chi i unrhyw un sy'n ysmygu, unrhyw un sy'n fepio, 'Ydych chi'n dymuno na fyddech chi erioed wedi dechrau?', fe fyddan nhw'n dweud wrthych eu bod nhw'n dymuno na fydden nhw erioed wedi dechrau, a dyna beth mae plant Cymru eisiau hefyd—

Mae angen i chi orffen, Gweinidog, oherwydd does dim eithriadau ar gyfer Gweinidogion chwaith.

Diolch yn fawr. Na, mae hynny'n iawn.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Yn unol â Rheol Sefydlog 12.24, oni bai fod Aelod yn gwrthwynebu, caiff y ddau gynnig o dan eitemau 8 a 9, egwyddorion cyffredinol a phenderfyniad ariannol y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru), eu grwpio i'w trafod gyda'i gilydd, ond gyda phleidleisiau ar wahân. Dwi ddim wedi clywed gwrthwynebiad.

Felly, galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i wneud y cynigion. Jayne Bryant.

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac rwy'n cynnig y cynigion gerbron y Senedd. Mae trasiedi Tŵr Grenfell yn atgof ingol a dinistriol o'r angen i sicrhau bod diogelwch adeiladau yn cael ei wneud yn iawn. Yn anffodus, mae digwyddiadau diweddar yn Hong Kong wedi tanlinellu'r canlyniadau ofnadwy a all gael eu gweld pan fydd tân allanol yn lledaenu. Rwy'n gwybod bod meddyliau pob un ohonom yn y Siambr hon yn dal i fod gyda'r rhai sydd wedi cael eu heffeithio gan drasiedïau o'r fath, ac mae'n hanfodol ein bod ni'n dysgu o'r digwyddiadau hyn ac yn gweithredu i sicrhau nad yw bywydau yn cael eu colli yn y fath fodd yma yng Nghymru.

Fe hoffwn i ddiolch i'r Cadeiryddion ac aelodau'r pwyllgorau sydd wedi gweithio ar y Bil hwn: y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu hargymhellion gofalus; y Pwyllgor Cyllid am eu hasesiad cadarn o'r ddeddfwriaeth; a'r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai am eu hystyriaeth eang, fanwl o'n bwriadau polisi. Byddaf yn ysgrifennu at bob un ohonoch chi i ymateb i'r holl bwyntiau rydych chi wedi'u codi. Mae arnaf i hefyd eisiau diolch i'r nifer o bartneriaid sydd wedi gweithio gyda ni i ddatblygu'r Bil ac i gefnogi pwyllgorau gyda'u gwaith craffu.

Rwy'n croesawu'n arbennig yr argymhelliad y dylai'r Senedd gytuno ag egwyddorion cyffredinol y Bil. Mae tair egwyddor allweddol yn sylfaenol i'r Bil hwn: diogelwch, atebolrwydd a llais preswylwyr. Rwy'n falch bod yr egwyddorion hyn yn cael eu cefnogi ac rwy'n croesawu'r cyfle hwn i ymateb i ystyriaeth y tri phwyllgor. Unwaith eto, diolch i'r holl bwyllgorau hynny am eu gwaith manwl iawn yn y maes pwysig hwn. Gwnaethom dderbyn y 27 argymhelliad a chasgliadau ychydig dros wythnos yn ôl a byddwn yn ymateb yn ysgrifenedig cyn y Nadolig. Does gen i mo'r amser i fynd i'r afael â phob argymhelliad heddiw, Dirprwy Lywydd, ond fel y dywedais i, fe wnaf i hynny'n ysgrifenedig. Ond rwy'n hapus i gadarnhau bod y Llywodraeth yn derbyn neu'n derbyn mewn egwyddor y mwyafrif o'r argymhellion a byddaf yn ymateb yn fyr i rai o'r pwyntiau allweddol nawr.

Rydym ni'n cefnogi cydgrynhoi a chodio cyfraith tai yng Nghymru ac mae gwaith ar y gweill i ystyried rhai o agweddau ymarferol hyn. Bydd prosiectau cydgrynhoi yn y dyfodol yn fater i'r Llywodraeth nesaf wrth iddi ddatblygu ei rhaglen i wneud cyfraith Cymru yn fwy hygyrch.

Rwy'n hapus i dderbyn neu dderbyn mewn egwyddor holl argymhellion y Pwyllgor Cyllid a byddaf yn gweithio gyda'r pwyllgor i wneud y costau a'r buddion mor dryloyw â phosibl. Mae'r pwyllgor wedi gofyn i mi egluro'r cyllid a fydd ar gael i awdurdodau lleol. Mae fy swyddogion eisoes yn gweithio gyda'r awdurdodau lleol a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i ail-archwilio'r costau yn seiliedig ar fodel gweithredol rhanbarthol. Byddwn yn defnyddio'r hyn a ddysgwn o hyn i ddiweddaru'r asesiad effaith rheoleiddiol ac i lywio penderfyniadau yn y dyfodol am gyfanswm y pecyn cyllid ar gyfer awdurdodau diogelwch adeiladau.

Rwy'n cydnabod yr heriau sy'n wynebu'r awdurdodau lleol o ran gweithlu. Rydym ni'n gweithio gyda nhw i ddeall beth yw'r gallu sgiliau presennol ac i gyd-gynhyrchu cynllun gweithlu sy'n canolbwyntio ar faterion recriwtio, cadw a datblygu sgiliau. Bydd y cynllun yn cyfrannu at fuddsoddiad mewn sgiliau a hyfforddiant prentisiaethau o dan y drefn newydd, fel ein bod yn cynllunio'r gweithlu mewn modd cydlynol.

Galwaf nawr ar Gadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, John Griffiths.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf siarad yn y ddadl heddiw fel Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, a ymgymerodd â gwaith craffu ar y Bil hwn yn ystod Cyfnod 1. Mae'r Bil yn cynrychioli rhan bwysig o ymateb Llywodraeth Cymru i drasiedi Tŵr Grenfell. Rydym ni'n cydymdeimlo'n ddwys, rwy'n gwybod, â'r rhai yr effeithiwyd arnyn nhw gan y trychineb ofnadwy hwnnw, a hawliodd fywydau 72 o bobl fwy nag wyth mlynedd yn ôl, gan bwysleisio pwysigrwydd hanfodol sefydlu cyfundrefn ddiogelwch adeiladau newydd i Gymru er mwyn lleihau'r tebygolrwydd y bydd trychinebau o'r fath yn digwydd yma yn y dyfodol.

Dirprwy Lywydd, fe hoffwn i ddiolch i bawb a ddarparodd dystiolaeth i'n pwyllgor am eu cyfraniadau gwerthfawr, gan helpu i lunio ein hadroddiad. Fe hoffwn i ddiolch yn arbennig i'r bobl hynny sy'n profi amseroedd anodd oherwydd materion diogelwch adeiladau sy'n effeithio ar eu heiddo preswyl am rannu eu profiadau personol gyda ni.

Yng ngoleuni'r gefnogaeth gref a glywsom ni i nodau'r Bil hwn, rydym ni'n argymell bod y Senedd yn cytuno ar ei hegwyddorion cyffredinol, ond, mewn nifer o feysydd, fe wnaethom ni nodi pryderon. Mae'r Bil yn cynnig fframwaith rheoleiddio newydd ar gyfer tri chategori gwahanol o adeiladau yn seiliedig ar uchder, yn ogystal â thai amlfeddiannaeth. Y ddau gategori cyntaf, y bydd y gofynion mwy beichus yn berthnasol iddyn nhw, yw'r rhai dros 11m neu bum llawr o uchder, ac mae tua 629 o'r rheiny yng Nghymru. Fodd bynnag, mae tua 51,000 o'r adeiladau categori 3 llai uchel, yn ogystal â llawer o dai amlfeddiannaeth. Felly, mae nifer gymharol gyfyngedig o adeiladau uchel yng Nghymru y bydd y fframwaith newydd yn berthnasol iddyn nhw, tra byddai nifer sylweddol iawn o adeiladau llai isel yn dod o dan y cwmpas. Er bod pawb a ddarparodd dystiolaeth yn cefnogi fframwaith rheoleiddio newydd i hyrwyddo diogelwch strwythurol a thân o fewn adeiladau categori 1 a chategori 2, roedd rhai yn teimlo y byddai baich rheoleiddio ychwanegol y fframwaith newydd arfaethedig yn anghymesur â'r manteision ar gyfer adeiladau categori 3 a thai amlfeddiannaeth. Fel pwyllgor, rydym ni'n cytuno â'r farn honno: bod yr achos eto i'w dadlau dros gymhwyso'r drefn newydd i bob adeilad categori 3 a thai amlfeddiannaeth. Felly, rydym ni'n argymell bod Llywodraeth Cymru yn ailystyried y dull arfaethedig, ac yn awgrymu, os yw adeiladau llai uchel yn cael eu cynnwys, y mabwysiadir dull sy'n seiliedig ar risg i sicrhau cymesuredd. Byddai'r newid yma mewn agwedd yn sicrhau bod yr adnoddau sylweddol sydd eu hangen i weithredu'r drefn newydd yn effeithiol yn cael eu canolbwyntio'n briodol ar adeiladau risg uwch.

Dygwyd i'n sylw ymhellach anawsterau a ragwelwyd gyda'r dull arfaethedig o weithredu'r Bil hwn mewn perthynas â'r nifer annigonol o weithwyr proffesiynol cymwys a phrofiadol i gyflawni gofynion llawn y Bil. Felly, rydym yn croesawu ymrwymiad yr Ysgrifennydd Cabinet i fynd i'r afael â diffygion mewn capasiti, er enghraifft drwy ddatblygu cynllun gweithlu diogelwch adeiladu a sefydlu cynllun prentisiaethau gradd ar gyfer swyddogion iechyd yr amgylchedd. Rydym ni wedi argymell bod angen rhagor o waith gan Lywodraeth Cymru i ddeall goblygiadau adnoddau'r Bil yn llawn, gan gynnwys ymgynghori ar gynllun datblygu'r gweithlu, cyn gynted â phosibl. Heb os, bydd y Bil yn cynyddu'r galw am y gronfa gyfyngedig o bersonél cymwys a phrofiadol ar hyn o bryd, ac yn cynyddu ffioedd. Fe glywsom ni y bydd hyn yn arwain at anawsterau i awdurdodau lleol recriwtio a chadw staff â chymwysterau priodol oherwydd y cyfyngiadau ar gyflogau awdurdodau lleol. Rydym ni'n argymell bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i fynd i'r afael â'r pryder hwn.

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Heddiw rydym ni'n trafod egwyddorion cyffredinol y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru), a fydd, os caiff ei basio, yn rhan o lu o ddeddfwriaeth diogelwch adeiladau, yn ddeddfwriaeth sylfaenol ac yn is-ddeddfwriaeth, a ddeddfwyd yn y fan yma a chan Senedd y Deyrnas Unedig. Byddai'n esgeulus i mi beidio â thynnu sylw at y ffaith bod y Bil hwn yn rhan o'r ymateb i drychineb tân Grenfell a ddigwyddodd ym mis Mehefin 2017, dros wyth mlynedd yn ôl.

Pan geisiodd Llywodraeth Cymru ganiatâd y Senedd yn 2022 i Lywodraeth y Deyrnas Unedig gyflwyno deddfwriaeth ar ei rhan ar ffurf y Bil Diogelwch Adeiladau, dadleuodd mai defnyddio'r broses gydsynio ddeddfwriaethol hon mewn perthynas â'r cam dylunio ac adeiladu fyddai'r ffordd gyflymaf a mwyaf effeithiol o sefydlu cyfundrefn diogelwch adeiladau yng Nghymru. Mae'r oedi annerbyniol rhwng trychineb Grenfell a'r ddadl hon yn awgrymu nad oedd hyn, yn y pen draw, yn wir.

Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad yn credu y dylai'r Llywodraeth hon fod wedi creu cyfundrefn diogelwch adeiladau drwy ddeddfwriaeth Cymru yn unig, yn hytrach na'r gyfundrefn gyfun sydd gennym ni o'n blaenau. Nid yn unig y cyfyngwyd yn sylweddol ar y cyfleoedd i'r Senedd graffu ar ddeddfwriaeth bwysig, fel sy'n nodweddiadol o'r broses gydsynio ddeddfwriaethol, efallai y byddai Llywodraeth Cymru wedi gallu sefydlu cyfundrefn diogelwch adeiladau yn gyflymach pe bai wedi cyflwyno deddfwriaeth ei hun. Rwy'n annog Llywodraeth Cymru i fyfyrio ar y gwersi a ddysgwyd o'r profiad hwn.

Gan droi at y Bil sydd o'n blaenau heddiw, yn ei asesiad cyffredinol o'r Bil, mae'r pwyllgor wedi dod i'r casgliad bod maint y pwerau a ddirprwywyd i Weinidogion Cymru yn gosod cydbwysedd grym yn amhriodol o blaid y weithrediaeth. Mae 10 pŵer Harri'r Wythfed yn y ddeddfwriaeth. Mae rhai o'r pwerau hynny ymhlith y mwyaf eang inni graffu arnyn nhw yn y Senedd hon. Mae adrannau 14 ac 16, yn benodol, yn caniatáu i Weinidogion Cymru newid natur y drefn diogelwch adeiladau a nodir yn y Bil yn sylfaenol drwy reoliadau. Mae hyn yn cynnwys rhoi pwerau i Weinidogion Cymru newid, ychwanegu, dileu neu ddiwygio'r disgrifiad o 'adeilad'. Er enghraifft, maen nhw'n caniatáu i Lywodraeth Cymru newid y diffiniad i gynnwys cerbydau, llongau neu wrthrychau symudol eraill, yn amodol ar gymeradwyaeth y Senedd. Mae'r disgrifiad hwn o 'adeilad' yn sail i'r fframwaith rheoleiddio cyfan a nodir yn y Bil. Felly, mae'n bosibl y gallai Llywodraeth Cymru yn y dyfodol ddefnyddio'r pwerau hyn i newid cwmpas y ddeddfwriaeth hon yn llwyr, gyda dim ond y craffu cyfyngedig sy'n rhan o broses gymeradwyo rheoliadau fel rhan o wirio a chydbwyso.

Gan gynrychioli'r Pwyllgor Cyllid, rwy'n galw ar Sam Rowlands.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n siarad fel aelod o'r Pwyllgor Cyllid ar ran y Cadeirydd, nad yw'n gallu bod yma heddiw. Cyn i mi ddechrau fy nghyfraniad, mae'r pwyllgor yn siomedig nad ydym ni wedi cael ymateb ffurfiol gan yr Ysgrifennydd Cabinet i'n hargymhellion, yn enwedig gan fod ein hadroddiad wedi'i gyflwyno mewn da bryd, ymhell cyn y dyddiad cau. Yn gynnar yn y Senedd hon, fel pwyllgor, fe wnaethom ni'r sylw y dylai'r Llywodraeth ymateb i'n hargymhellion cyn gofyn i'r Aelodau awdurdodi gwariant sy'n deillio o Fil. Rwy'n credu ei bod hi'n egwyddor bwysig sydd wedi bod yn gyffredin i Weinidogion ymateb yn briodol ac mae'n drueni gwirioneddol nad yw'r Ysgrifennydd Cabinet wedi gallu parhau â'r arfer dda hon cyn y ddadl heddiw.

Serch hynny, rydym ni'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth i wella diogelwch ac atebolrwydd adeiladau fel rhan o'r ymateb ehangach i drychineb Tŵr Grenfell, y mae cyd-Aelodau wedi'i amlinellu'n fedrus. Er ein bod yn cefnogi egwyddorion y Bil, mae gennym ni bryderon am ansawdd, tryloywder a chyflawnder yr amcangyfrifon cost yn yr asesiad effaith rheoleiddiol. Yn hollbwysig, nid oedd yn darparu dadansoddiad o gostau ar gyfer pob un o ddarpariaethau'r Bil, ac nid oedd yn esbonio'n ddigonol pwy fyddai'n gyfrifol am dalu'r costau hyn. Roedd hyn yn ei gwneud hi'n anodd deall effaith ariannol y Bil ar awdurdodau lleol, awdurdodau tân ac achub, a'r diwydiant tai. Rhoddodd yr Ysgrifennydd Cabinet ddadansoddiad o'r amcangyfrifon hyn yn dilyn ein sesiwn dystiolaeth, ond mae arnom ni eisiau i'r wybodaeth hon gael ei chynnwys yn yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol diwygiedig.

Roedd gennym ni bryderon hefyd am y fethodoleg a ddefnyddiwyd i amcangyfrif costau'r Bil. Mae'r Asesiad Effaith Rheoleiddiol yn darparu ffigurau pwysig heb esboniad digonol o sut y cyfrifwyd y rhain, pa weithgareddau maen nhw'n eu cwmpasu, neu pa ragdybiaethau sy'n sail iddyn nhw. Rydym ni'n cydnabod absenoldeb ymchwil gyhoeddedig yn y maes hwn a dibyniaeth yr Ysgrifennydd Cabinet ar gwmni ymgynghori i ddatblygu costau, ond mae angen mwy o fanylion ar y modelu ariannol a ddefnyddir, ac rydym ni wedi gofyn i hyn gael ei gynnwys mewn Asesiad Effaith Rheoleiddiol diwygiedig.

Gan droi at sut y caiff y Bil ei ariannu, nodwn sicrwydd yr Ysgrifennydd Cabinet bod cefnogaeth i awdurdodau lleol ysgwyddo unrhyw faich ariannol ychwanegol sy'n deillio o'r Bil yn flaenllaw yn ei meddwl. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi nodi, eto heddiw, y bydd cyllid y Llywodraeth ar gael i awdurdodau lleol, ond nid yw'n glir a yw hyn yn newydd neu o gyllidebau presennol. Rydym ni wedi gofyn am eglurder yn hyn o beth, ac efallai y gall yr Ysgrifennydd Cabinet ddarparu rhywfaint o'r eglurder hwnnw yma heddiw hefyd.

Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn croesawu'r Bil hwn. Mae'n cymryd cam pwysig tuag at ddod ag eglurder a chysondeb i swyddogaeth deiliaid dyletswydd sy'n gyfrifol am ein hadeiladau ar ôl trychineb torcalonnus tân Grenfell. Mae'n bwysig na ellir caniatáu i unrhyw ddryswch ynghylch pwy sy'n gyfrifol am nodi a rheoli risgiau diogelwch barhau.

Rydym ni hefyd yn croesawu'r ffordd y mae'r Bil hwn yn grymuso trigolion. Prynodd gormod o bobl eu cartrefi heb wybod y darlun llawn o ran diogelwch. Ar adeg pan fo Cymru'n wynebu argyfwng tai a phan fydd angen mwy o gartrefi mewn tyrrau uchel i ateb y galw hwnnw, mae'n rhaid i ni adfer hyder yn y farchnad a rhoi mynediad i breswylwyr at wybodaeth bwysig am ddiogelwch a llwybr clir i godi pryderon. Mae'r rhain i gyd yn gamau cryf a synhwyrol i'r cyfeiriad cywir.

Rydym ni'n arbennig o gefnogol o'r pwerau gorfodi cryfach. Mae'r rhain yn rhoi'r gallu i awdurdodau lleol a gwasanaethau tân ymyrryd pan fydd diogelwch mewn perygl. Os ydym ni am i atebolrwydd olygu rhywbeth, yna mae'n briodol bod yn rhaid i'n hawdurdodau gael y pŵer i'w orfodi. Fodd bynnag, o ran gorfodi, o'r adroddiad Cyfnod 1, fe allwn ni weld bod llawer o randdeiliaid wedi codi pryder tebyg—pan fyddwch chi'n rhannu gorfodi rhwng dau gorff, fel sydd wedi'i gynnig yma, mae yna beryg o wneud penderfyniadau mewn gwagle. Er bod gan yr awdurdodau tân yn amlwg eu harbenigedd technegol, rwy'n credu, o ystyried yr heriau a wynebwyd ganddyn nhw dros y blynyddoedd diwethaf, ei bod hi'n briodol ystyried yn ddifrifol a ydynt mewn sefyllfa i gyflawni'r hyn a ofynnir iddyn nhw.

Mae grwpiau fel panel arbenigwyr tai Cymru gyfan, Rheoli Adeiladau Awdurdodau Lleol a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i gyd wedi rhybuddio, heb eglurder ynghylch pwy sy'n gwneud beth, yna fe allwn ni weld gwaith yn cael ei ddyblygu, negeseuon cymysg ac ansicrwydd ynghylch pwy sy'n cymryd yr awenau. Maen nhw wedi galw am gydlynu cliriach, hyblygrwydd rhanbarthol a system sy'n osgoi baglu dros gyfreithiau presennol, fel Deddf Tai 2004. Mae hwn yn faes sydd yn bendant angen mwy o ystyriaeth.

Nid yw risgiau tân a risgiau strwythurol yn bodoli mewn blychau ar wahân; maen nhw'n rhan o'r un darlun. Os ydym ni'n mynd i gadw pobl yn ddiogel, yna mae angen i ni reoli'r risgiau hynny yn eu cyfanrwydd. Mae rhai wedi tynnu sylw at y dull yn Lloegr, lle mae un rheoleiddiwr unedig yn ymdrin â phopeth, ac mae awgrymiadau wedi cael eu gwneud bod Cymru yn dilyn llwybr tebyg.

Rwy'n deall, ac fe allaf i weld safbwynt yr Ysgrifennydd Cabinet, na fydd creu corff newydd sbon yn rhoi mwy o gapasiti i ni. Fodd bynnag, os nad ydym ni'n mynd i adeiladu strwythur newydd, yna mae angen i ni fod yn glir iawn a chyflwyno mecanweithiau dibynadwy sy'n dangos yn union sut mae gorfodi yn gweithio a sut y bydd ein sefydliadau yn cyflawni eu dyletswyddau yn ymarferol. Rwyf hefyd wedi nodi'r rhybudd gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Maen nhw wedi dweud yn glir na ddylid gofyn i awdurdodau lleol ymgymryd â rôl yr awdurdod diogelwch adeiladau. Maen nhw eisoes dan bwysau mawr, yn wynebu arbenigedd technegol cyfyngedig a heriau gyda'r gweithlu, ac felly byddent yn cael trafferth gyda'r cyfrifoldebau newydd hyn.

Am ormod o flynyddoedd, mae'r bylchau yn ein cyfundrefn diogelwch adeiladau wedi bod yn weladwy, ac mae canlyniadau diffyg gweithredu wedi bod yn drychinebus. Datgelodd Grenfell nid yn unig fethiannau trychinebus mewn un adeilad, ond gwendidau strwythurol dwfn yn y ffordd y mae diogelwch wedi'i reoleiddio, ei fonitro a'i orfodi ledled y Deyrnas Unedig. Mae wedi cymryd llawer rhy hir i gyflwyno deddfwriaeth gynhwysfawr i atal trychineb o'r fath rhag digwydd eto. Mae'r oedi hwnnw wedi pwyso'n drwm ar drigolion sydd wedi byw gydag ansicrwydd, ofn a phryder ariannol.

Mae'r Bil hwn yn cynrychioli ymgais hirddisgwyliedig i roi system gliriach, fwy tryloyw a mwy atebol ar waith. Mae ei egwyddorion canolog—goruchwyliaeth gadarnach, gwell gwybodaeth a chadwyn glir o gyfrifoldeb—yn egwyddorion rydym ni'n eu cefnogi. Mae angen cyfundrefn ar Gymru sy'n sicrhau bod pob adeilad aml-feddiannaeth yn ddiogel a bod trigolion yn ffyddiog am yr amddiffyniadau sydd i fod i ddiogelu eu cartrefi.

Mae cyflwyno tri chategori adeiladau yn cydnabod nad yw pob adeilad yr un mor beryg, ac rydym ni'n croesawu dull cymesur. Mae creu personau atebol, yr edau aur o wybodaeth diogelwch adeiladau, ac asesiadau rheolaidd gan weithwyr proffesiynol cymwys i gyd yn gamau pwysig tuag at amddiffyn preswylwyr ac atal y mathau o fethiannau sydd wedi achosi cymaint o drallod mewn mannau eraill.

Fodd bynnag, fel y nododd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, rhaid ategu cefnogaeth i'r Bil gydag eglurder ynghylch y gweithlu a'r adnoddau sydd eu hangen i'w weithredu. Heb yr arolygwyr, syrfewyr, gweithwyr proffesiynol diogelwch tân a gallu gweinyddol angenrheidiol, mae'r system mewn perygl o fod yn gryf ar bapur ond yn wan yn ymarferol. Mae'n rhaid i ni ddeall yn llawn beth fydd y gyfundrefn hon yn ei ofyn gan awdurdodau lleol, gan y gwasanaethau tân, gan landlordiaid cymdeithasol a'r sector yn ei gyfanrwydd.

Rydym ni hefyd yn glir na ellir dim ond trosglwyddo costau i denantiaid a lesddeiliaid. Pwysleisiodd y pwyllgor yr angen am amddiffyniadau cyfreithiol cryf, ac rydym ni'n cefnogi'r alwad honno. Ni ddylai preswylwyr gael eu llethu â thaliadau afresymol am fethiannau nad oedden nhw wedi'u creu. Mae sicrhau tryloywder trwy'r llinyn aur i'w groesawu, ond rhaid i wybodaeth fod yn hygyrch, rhaid iddi fod yn ystyrlon ac yn wirioneddol ddefnyddiol, nid yn llethol nac yn dechnegol i'r cyhoedd i'r graddau nad oed modd ei ddefnyddio.

Rydym ni hefyd yn credu bod yn rhaid i drigolion gael llais statudol cryfach. Mae'r gofyniad am strategaeth ymgysylltu â phreswylwyr yn gadarnhaol, ond fe hoffem ni weld cydnabyddiaeth benodol o denantiaid a lesddeiliaid fel ymgynghorwyr yn y broses o wneud penderfyniadau sy'n effeithio ar ddiogelwch eu cartrefi. Yn bwysig, er bod gwella safonau ar gyfer adeiladau newydd ac adeiladau yn y dyfodol yn hanfodol, ni allwn ni anwybyddu graddfa'r problemau presennol. O'r 161 o adeiladau lle mae datblygwyr mawr yn gyfrifol am eu cyweirio, dim ond pedwar sydd wedi'u cwblhau. Nid yw'r cyflymder hwn yn dderbyniol. Mae trigolion eisoes wedi aros yn rhy hir, ac mae'n rhaid i'r Bil hwn fod yn rhan o ymdrech ehangach i sicrhau bod gwaith cyweirio yn cael ei wneud yn gyflym ac yn deg.

Mae llawer yn y Siambr wedi ein hatgoffa pam rydym ni yma heddiw. Rhaid i ni gofio'r 72 o bobl a fu farw yn nhrychineb tân Grenfell, yr ieuengaf ohonyn nhw oedd Logan Gomes, a gafodd ei eni'n farw pan gafodd ei fam ei derbyn i'r ysbyty ar ôl y tân. Dyna pam rydym ni yma heddiw. Ond mae angen inni weithredu ar fyrder ar hyn. Rydym ni'n dal yma, wyth mlynedd ar ôl Grenfell, a blynyddoedd lawer ar ôl i rai ohonom ni yn y Siambr godi'r mater hwn yn gyson. Rwy'n cefnogi egwyddorion y Bil yn llwyr. Mae angen cyfundrefn ddiogelwch flaengar arnom ni ar gyfer adeiladau aml-feddiannaeth. Ond mae hyn yn ymwneud â'r dyfodol, nid am yr argyfwng rydym ni'n ei wynebu ar hyn o bryd. Mae'n hwyr glas ei weithredu. Mae'r bobl sy'n byw yn yr adeiladau hynny o gwmpas fan yma yn rhwystredig iawn.

Mae lesddeiliaid diniwed yn parhau i fod yn gaeth mewn cartrefi na allan nhw eu gwerthu, yn wynebu costau na allan nhw eu talu, ac yn agored i risgiau na allan nhw eu datrys eu hunain. Yn ôl dangosfwrdd cyweirio Llywodraeth Cymru ei hun—ac mae hyn eisoes wedi'i grybwyll gan Mabon—mae gennym ni 163 o adeiladau y mae datblygwyr yn gyfrifol am eu cyweirio. Ac yna rydym ni'n clywed mai dim ond pedwar o'r adeiladau hynny sydd wedi'u cwblhau. Pedwar allan o 163.

Mae Llywodraeth Cymru wedi datgan na fydd cyweirio yn costio lesddeiliaid, ond mae eisoes yn gwneud hynny. Mae'n costio eu hiechyd meddwl iddyn nhw. Mae'n costio eu lles emosiynol iddyn nhw. Mae grwpiau fel y Welsh Cladiators wedi dweud wrthym ni am oruchwylio sy'n costio, ar ben hynny, filoedd bob mis. Yn Abertawe, fe wyddom ni fod lesddeiliaid Altamar mor rhwystredig gyda Bellway Homes eu bod wedi cyflogi cyfreithwyr, ac yn ystyried camau cyfreithiol o dan Ddeddf Mangreoedd Diffygiol 1972, oherwydd dyna'r unig lwybr ar ôl pan fydd y Llywodraeth yn methu. Mae pobl ar ben eu tennyn. I ddyfynnu trigolion a grybwyllir yn adroddiad y pwyllgor llywodraeth leol,

'Mae ein bywydau wedi cael eu gohirio ers wyth mlynedd.'

'Roedd cytundeb y mae'r adeiladwyr hyn wedi ei lofnodi; does dim modd ei orfodi o gwbl. Nid yw Llywodraeth Cymru wedi cymryd unrhyw gamau o gwbl'.

'Rhoddir esgus, derbynnir esgus; a dyna'r diwedd.'

Ac mae hynny'n parhau i fod yn ganolog i'r materion. Nid yw'r ymrwymiad gan ddatblygwyr i ddechrau gwaith o leiaf erbyn diwedd 2026 yn gyfreithiol gyfrwymol. Mae'n dibynnu ar ewyllys da y datblygwr. A beth fu canlyniad yr ewyllys da hwnnw? Pedwar adeilad wedi'i gwblhau allan o 163.

Mae yna hefyd fater allweddol arall, y mae'n rhaid i ni fynd i'r afael ag ef, a hynny yw amddiffyn lesddeiliaid rhag costau annheg o dan y drefn newydd hon. Mae'r Bil yn cyflwyno dyletswyddau newydd a phwysig, megis asesiadau risg tân a thystysgrifau diogelwch adeiladau. Mae'r rhain i gyd yn arwain at gostau parhaus. Mae'n hollol hanfodol nad oes raid i lesddeiliaid gario baich y drefn reoleiddio newydd hon. Dylai fod rheidrwydd ar landlordiaid i archwilio ffrydiau cyllido eraill cyn trosglwyddo'r costau hyn.

Plannodd Grenfell hedyn o ofn mewn pobl ledled Cymru, a oedd bryd hynny, a nawr, yn byw mewn adeiladau gyda phroblemau diogelwch heb eu datrys. Mae trigolion o fewn tafliad carreg o'r adeilad hwn yn byw mewn ofn bob dydd. Maen nhw wedi gwneud hynny am yr wyth mlynedd diwethaf, a fydd yn naw mlynedd cyn bo hir. Nhw yw fy etholwyr, ac fe hoffwn i ddiolch yn arbennig iddyn nhw am y dewrder maen nhw'n ei ddangos, nid yn unig wrth geisio diogelu eu cartrefi eu hunain, ond wrth weithio gyda'i gilydd ar y cyd i geisio dod â newid cadarnhaol ledled Cymru.

Tynnwyd sylw'r pwyllgor at y ddyletswydd arnom ni fel Senedd i ddarparu diogelwch iddyn nhw ar 18 Medi gan Cara, sy'n lesddeiliad. Dywedodd, ac rwy'n dyfynnu:

'os gwelwch yn dda, trwsiwch y llanast hwn, nid dros bum mlynedd arall, ond nawr.'

Ie, nawr. Rwy'n cytuno, maen nhw wedi aros mor hir eisoes. Ym mis Mai 2018 ymrwymodd Llywodraeth Cymru i wneud, ac rwy'n dyfynnu,

'i ddiwygio’r system reoleiddio yn y ffordd radical, bellgyrhaeddol'.

Yna bu'n rhaid iddyn nhw aros tan 2021 ar gyfer y Papur Gwyn, a dim ond heddiw rydym ni'n trafod yr egwyddorion cyffredinol ar gyfer Bil sydd â darpariaethau y bwriedir iddyn nhw ddod i rym yn 2028. Yn fwy felly, fel y nodwyd gan Aelodau eraill, mae sefydliadau wedi codi pryder gwirioneddol am fanylder y darpar reoliadau. Gallai hyn gymhlethu ac oedi gweithredu. Mae'r gair 'rheoliadau' yn ymddangos 265 o weithiau yn y Bil. Nid dyma'r ffordd y dylem ni fod yn deddfu yma yng Nghymru, fel y mae Mike Hedges eisoes wedi nodi.

Mae angen i ni hefyd weithredu ar dystiolaeth rhanddeiliaid bod prinder sgiliau yng Nghymru a allai hefyd achosi oedi pellach. Er enghraifft, sut y gall hi fod, yn 2025, nad oes gan swyddogion iechyd yr amgylchedd unrhyw hyfforddiant ffurfiol ar adeiladau uchel, dim hyfforddiant ffurfiol ar adeiladu, dim hyfforddiant ffurfiol ar faterion sy'n gysylltiedig â diogelwch tân, neu gymhlethdodau gweithio gydag adeiladau preswyl uchel? Sut y gall fod angen i ni arolygu adeiladau categori 1 a 2, a chael timau amlddisgyblaethol, gyda pheiriannydd diogelwch tân a pheiriannydd strwythurol fel rhan ohonyn nhw, pan nad oes gan yr awdurdodau lleol, na'r gwasanaethau tân ac achub y sgiliau hyn yn fewnol ar hyn o bryd, na'r adnoddau i gyflogi'r setiau sgiliau hyn?

Er fy mod i'n cydnabod bod Llywodraeth Cymru yn ceisio delio â'r mater hwn, mae'n frawychus gweld yr adborth a gafodd y pwyllgor nad oedd fawr o gyfiawnhad dros bwysau cost allweddol hyfforddiant, neu, yng ngeiriau Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, a alwodd y modiwl cost yn 'ychydig yn naïf'—? Naïf—dyna eu barn nhw ar fodel cost y Bil hwn. Mae hyd yn oed y Pwyllgor Cyllid wedi argymell adolygiad cynhwysfawr o'r asesiad effaith rheoleiddiol. Felly, nid wyf yn gweld sut y gallwn ni gefnogi'r penderfyniad ariannol yn rhesymol heddiw. Yn y bôn, gofynnir i ni ysgrifennu siec wag—i bleidleisio dros siec wag.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i ymateb i'r ddadl—Jayne Bryant.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gadewch i mi ddechrau trwy ddiolch i bawb am eu cyfraniadau heddiw. Mae'n amlwg i mi fod y safon uchaf o ddiogelwch adeiladau yng Nghymru yn cael ei rhannu ar draws pleidiau, a dyna yw ein huchelgais. Wrth gwrs, mae yna feysydd o'r Bil lle yr hoffai Aelodau weld newid, ac rwy'n agored i weithio gyda chyd-Aelodau ar draws y meinciau hyn ar y newidiadau hynny. Ond mae'n amlwg i mi fod sylfeini'r Bil hwn yn gryf, mae'r uchelgais yn glir ac mae'r pwrpas yn iawn. Ac mae hon yn farn a gefnogir gan y pwyllgorau craffu a'n partneriaid, ac rwy'n eich annog i gytuno ar yr egwyddorion cyffredinol heddiw. Hoffwn fynd trwy rai o'r pwyntiau a godwyd gan rai Aelodau. Dirprwy Lywydd, rwy'n gwybod na fyddaf yn gallu mynd i lawer o fanylion heddiw, ond fel y dywedais, byddwn ni'n ymateb yn fanwl i'r pwyllgorau sydd wedi nodi'r 72 o argymhellion a'r casgliadau hynny.

O ran yr adeiladau categori 3 a grybwyllwyd hefyd, dim ond i ddweud nad yw adeiladau categori 3 a thai amlfeddiannaeth yn risg isel. I'r gwrthwyneb, mae data yn dangos mewn gwirionedd gyfradd uwch o anafiadau oherwydd tân mewn tai amlfeddiannaeth ac adeiladau sy'n cael eu troi'n fflatiau, y mae bron pob un ohonyn nhw'n gategori 3, nag mewn blociau pwrpasol. Ar ben hynny, nid yw'r Bil yn gosod dyletswyddau diogelwch hollol newydd ar y safleoedd hyn, mae'n cynnwys dyletswyddau sy'n debyg i'r rhai sy'n bodoli eisoes yn y Gorchymyn diogelwch tân, ond sydd wedi'u teilwra i'r risgiau mewn adeiladau preswyl. Bydd y Gorchymyn yn parhau i fod yn gwbl berthnasol nes i'r Bil gael ei ddwyn i rym. Felly, ni fyddai gohirio cychwyn categori 3 yn cael unrhyw fudd, byddai'n golygu mai dim ond yr adeiladau â risg eithaf uchel sy'n parhau i gael eu cwmpasu gan y darpariaethau is-optimaidd yn y Gorchymyn diogelwch tân.

Hoffwn hefyd dynnu sylw at y ffaith nad y Bil hwn yw'r unig beth yr ydym wedi bod yn ei wneud ers y drasiedi ofnadwy yn Grenfell. Mae hyn yn rhan o'r gwaith rydyn ni wedi bod yn ei wneud ers hynny, ac rydym wedi bod yn gyson yn y ffordd rydym wedi mynd ati i wneud yn siŵr bod y Bil hwn yn barod i'w gyflwyno i ddelio â mwy o gyfnod meddiannaeth yr adeiladau. Ond hoffwn fynd i mewn i ychydig o fanylion, oherwydd mae nifer o Aelodau wedi codi'r agweddau pwysig iawn ynghylch cyflymder y gwaith cyweirio, nad yw'n cael ei drafod yn y Bil hwn. Ac fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau cyn y toriad am statws y rhaglen, a byddaf yn parhau i weithio gyda swyddogion i nodi ffyrdd o ddadflocio rhwystrau a sicrhau bod gwaith cyweirio yn digwydd yn gyflymach.

Mae'n ddrwg gennyf—

Mae'n ddrwg gennyf, wrth gwrs.

A gaf i gyfeirio at y pwynt hwnnw? Gwnaeth llawer ohonom nodi mai dim ond pedwar adeilad allan o 163 sydd wedi'u cyweirio hyd yn hyn. Mae hyn yn wirioneddol bryderus ac yn rhwystredig iawn. Dyma ni, dair neu bedair blynedd yn ddiweddarach. Felly, a gaf i ofyn am eich ymateb penodol ar sut rydych chi'n mynd i gyflymu'r gwaith i fynd i'r afael â'r—rwy'n credu bod fy mathemateg yn iawn o ran hyn—159 o adeiladau sy'n dal i aros? Diolch.

Yn bendant. Rwy'n teimlo fel rydych chi i gyd, ac fel y mae trigolion a lesddeiliaid yn ei wneud, yr awydd i weld y cyflymder hwnnw. Unwaith eto, hoffwn ddweud bod swyddogion yn gweithio'n agos iawn ar hyn. Rydych chi'n sôn am yr adeiladau sydd wedi'u cwblhau, ond mae gwaith yn mynd rhagddo ar gymaint o'r adeiladau hynny. Ac rwy'n hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau cyn y toriad ar statws y rhaglen gyweirio yr wyf yn gwybod ein bod ni i gyd yn awyddus i'w gweld yn symud ymlaen mor gyflym â phosibl. Ond hoffwn sicrhau pawb ei fod ar flaen fy meddwl, ond nid o fewn cwmpas y Bil hwn.

O ran gweithdrefnau cymeradwyo uwch, yr wyf yn gwybod ei fod yn bwynt a wnaethpwyd gan y Cadeirydd, Mike Hedges—mae hyn yn rhywbeth yr wyf yn awyddus i'w archwilio ymhellach a gallaf weld y byddai budd sylweddol o graffu ymhellach ar reoliadau a wnaed o dan adrannau 14 a 16 o'r Bil. Felly, rwyf wedi gofyn i swyddogion roi cyngor pellach i mi ar y math o welliannau y gallwn eu cyflwyno er mwyn cyflawni'r ddau argymhelliad hyn.

Dirprwy Lywydd, gallaf weld fy mod i allan o amser, er yr hoffwn i fynd i lawer mwy o fanylion ar hynny, ond byddaf yn ymateb yn llawn i holl argymhellion y pwyllgor. Unwaith eto, diolch i bawb am eu cyfraniadau heddiw. Mae hwn yn bolisi yr ydym yn poeni'n fawr amdano ac rwy'n annog y Senedd i gefnogi'r Bil hwn. Diolch.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 8? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Y cwestiwn nesaf yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 9? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 10 heddiw yw'r ddadl ar Gyfnod 4 y Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru), a galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru i wneud y cynnig—Ken Skates.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch o gynnig y cynnig ar gyfer y Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru). A hoffwn ddiolch i'r Cadeiryddion, yr Aelodau a staff y pwyllgorau a graffodd ar y Bil hwn. Diolch hefyd i Peredur a Sam fel llefarwyr y gwrthbleidiau am eu cymorth i wneud hwn yn well Bill. Rwy'n ddiolchgar i'r ddau Aelod a'u staff, gan gynnwys un â'r un cyfenw â mi, Ms Skates, am gymryd yr amser i drafod gyda mi sut allwn ni gryfhau elfennau o'r Bil. A diolch hefyd i Julie James. Sicrhaodd Julie fod y Bil hwn yn cadw at ei amserlen ac i'w wreiddiau trwy gymryd y llyw ar ôl i mi golli fy mam. Hoffwn ddiolch o galon i Julie. A hoffwn ddiolch hefyd i'r swyddogion rhagorol a thîm y Bil a aeth ati i ddatblygu a drafftio'r darn hwn o ddeddfwriaeth. Mae pob un ohonoch wedi dangos diddordeb mawr yn y Bil bysiau ac rwy'n ddiolchgar iawn am eich cyfraniadau i'r hyn sy'n Fil nodedig.

Rwy'n credu y bydd pasio'r Bil yn rhoi pobl yn gyntaf wrth ddylunio a darparu gwasanaethau bysiau. Bydd yn adfer twf i'r diwydiant a byddai hefyd yn helpu i greu un rhwydwaith, un amserlen, un tocyn ar draws trafnidiaeth gyhoeddus. Pleidleisiwch dros y Bil hwn ac fe fydd gennym yr offer sydd eu hangen o'r diwedd i drawsnewid trafnidiaeth gyhoeddus er gwell yng Nghymru.

Hoffwn hefyd ddechrau trwy ddiolch i bawb sydd wedi ymgysylltu â mi a chyd-Aelodau trwy'r broses hon ac sydd wedi siarad yn uniongyrchol â mi am y Bil hwn.

O'n hochr ni o'r Siambr, bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn pleidleisio yn erbyn y Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru) heddiw, ac, er ein bod ni'n rhannu'r awydd y tu ôl i'r Bil i wella trafnidiaeth gyhoeddus ledled Cymru, mae'n dal i fod yn eithaf diffygiol mewn sawl maes hanfodol, a, thros y misoedd diwethaf, rydym wedi cyflwyno gwelliannau ac wedi gweithio'n drawsbleidiol, fel yr amlinellodd yr Ysgrifennydd Cabinet, i geisio gwella'r Bil. Yn anffodus, gwrthodwyd y mwyafrif o'n gwelliannau. Rwy'n cydnabod bod rhai o'n gwelliannau naill ai wedi'u derbyn neu gweithiwyd tuag atynt, ac rwy'n sicr yn ddiolchgar am y cydweithrediad hwnnw, ond, hyd yn oed gyda'r newidiadau hynny, mae'r Bil ar ei ffurf bresennol yn parhau i fod yn broblematig.

Rydym yn parhau i bryderu am y ffocws y mae'r Bil yn ei roi ar ardaloedd trefol. Mae traean o boblogaeth Cymru yn byw mewn ardaloedd gwledig, ond nid oes gweledigaeth glir ar gyfer rhwydweithiau bysiau gwledig. Mae cymunedau gwledig yn wynebu heriau unigryw nad ydynt yn cael eu hwynebu mewn ardaloedd trefol: mwy o bellter rhwng trefi a phentrefi, llai o opsiynau trafnidiaeth eraill a chostau uwch ar gyfer darparu gwasanaethau. Mae yna risg y bydd meddylfryd trefol-ganolog yn gadael trigolion gwledig wedi'u hynysu, gan gyfyngu ar fynediad at ofal iechyd, addysg a chyflogaeth. Mae yna risg hefyd y bydd yn cael effaith niweidiol ar economïau gwledig lleol wrth i fusnesau ei chael hi'n anodd denu gweithwyr a gwasanaethu cwsmeriaid heb y cysylltiadau trafnidiaeth dibynadwy hynny. Yn y bôn, fodd bynnag, credwn na fyddai'r model masnachfreinio ei hun yn gweithio yng Nghymru. Yn wahanol i gytrefiadau trefol y mae'n seiliedig arnynt, gyda dwysedd poblogaeth uchel, gwyddom fod Cymru yn ddaearyddol amrywiol, gyda llawer o gymunedau gwledig a threfi bach. Mae yna risg y bydd masnachfreinio yn creu system un maint i bawb sy'n rhy anhyblyg i ymateb i anghenion lleol, ac a allai wthio rhai o'r gweithredwyr llai sy'n adnabod eu cymunedau orau allan.

Mater arall nad ymdriniwyd ag ef yn briodol yn ein barn ni yw hygyrchedd. Mae teithio ar fws yn achubiaeth i bobl ag anableddau, yn enwedig y rheini, fel yr ydym wedi clywed, sy'n ddall neu sy'n gweld yn rhannol yng Nghymru, a hoffwn gofnodi fy niolch i'r RNIB am weithio'n agos gyda mi ar y Bil hwn, gan dynnu sylw at y materion y maent yn pryderu amdanynt.

Yng Nghyfnod 3, fe wnaethon ni gefnogi gwelliannau Rhys ab Owen, a fyddai wedi gofyn am addysg a hyfforddiant i staff mewn perthynas ag anabledd, wedi sicrhau bod gwybodaeth i deithwyr ar gael mewn fformatau hygyrch ac wedi cynnwys safonau hygyrchedd mewn amodau cytundebol a thrwyddedau. Yn anffodus, ni chafodd y gwelliannau hyn gefnogaeth y Senedd hon. Nid yw hygyrchedd yn rhywbeth sy'n braf i'w gael; mae'n hanfodol ar gyfer annibyniaeth, cydraddoldeb a chynhwysiant. Roedd y Bil hwn yn gyfle unwaith mewn cenhedlaeth i greu rhwydwaith bysiau sy'n gweithio i bawb. O ganlyniad i'r ffaith nad yw'r gwelliannau hyn wedi mynd drwodd, nid yw'r Bil yn cynnwys unrhyw ddyletswyddau cyfreithiol cryf i sicrhau bod hygyrchedd yn ganolog i'r Bil hwn.

Diolch i'r Cabinet Secretary am osod hwnna mas. Dwi'n siarad ar ran Peredur, sydd wedi ein hebrwng ni drwy'r Mesur hwn fel plaid, a diolch iddo am ei waith.

Hoffwn i gymryd y cyfle heddiw i ddiolch hefyd i'r holl randdeiliaid am eu gwaith nhw, eu gwaith caled a'u cydweithio i helpu siapio'r Bil hwn. Mae Plaid Cymru erioed wedi pwysleisio'r angen am rwydwaith bysiau sydd yn hygyrch, sydd yn fforddiadwy ac sydd wedi'i integreiddio. Mae ein gwaith yn ystod y broses hon wedi adlewyrchu'r egwyddorion hynny, ac rydym yn falch mi fydd nifer o'r gwelliannau rydyn ni wedi'u gosod bellach yn rhan o'r fframwaith masnach.

Un gwelliant allweddol oedd cynnwys teithwyr dysgwyr yn y Bil wrth gynllunio rhwydwaith bysiau. Ni ddylai teithio i'r ysgol neu'r coleg fod yn fater o lwc; mae e'n hawl sylfaenol. Rydym yn falch o gael cydweithio gyda'r Llywodraeth i sicrhau bod addysg, felly, yn cael ei chydnabod fel blaenoriaeth ar wyneb y Bil. Mae hyn yn creu dyletswydd i ystyried mynediad at addysg, gan gynnwys addysg uwch, wrth gynllunio rhwydweithiau bysiau. Mae hyn yn gosod Cymru ar y blaen hefyd o'i chymharu â Lloegr. Mae'n hollbwysig bod ein rhwydwaith yn cynnwys mannau megis ysgolion, prifysgolion, colegau, ysbytai a chartrefi gofal, gan sicrhau bod pobl yn gallu cyrraedd gwasanaethau hanfodol yn ddiogel ac yn effeithlon. Mae hyn yn adlewyrchu ein hymrwymiad i rwydweithiau bysiau sydd yn gweithio i bawb.

Nawr, yr ail bwynt buaswn i'n hoffi ei bwysleisio yw prydlondeb gwasanaethau. Ar hyn o bryd, nid oes mecanwaith clir i fonitro neu adrodd ar brydlondeb, er mai dibynadwyedd yw’r ffactor mwyaf dylanwadol ar benderfyniad pobl i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus ai peidio. Dŷn ni wedi galw am fonitro statudol, gyda data cyson a thryloyw ar gael i deithwyr, gweithredwyr ac awdurdodau lleol. Heb hyn, ni ellir dwyn y system i gyfrif na sicrhau gwellhad gwirioneddol.

Yn y pen draw, mae prydlondeb yn fater o ymddiriedaeth. Os ydym ni am i bobl symud oddi wrth eu ceir preifat, rhaid dangos y bydd gwasanaethau’n cyrraedd pan addawyd. Bydd Plaid Cymru yn parhau i bwyso am rwydwaith modern, teg a dibynadwy sy’n gweithio i Gymru gyfan. Ac oedd, roedd yna fwy o wahaniaethau, mwy o welliannau bydden ni wedi eisiau eu gweld, mwy o symud ar hygyrchedd bysiau, ond dŷn ni yn gweld beth mae'r Llywodraeth wedi ei wneud, dŷn ni'n ddiolchgar am eu parodrwydd i gario ymlaen i edrych ar hyn, a byddwn ni'n parhau i bwyso am fwy o newid yma.

Felly, i gloi, Dirprwy Lywydd, hoffwn i ddiolch eto i Peredur am ei waith, i Mari Jones yn swyddfa'r Blaid am ei gwaith hi ar y Mesur, a dŷn ni yn clodfori beth mae'r Mesur yma yn ceisio ei wneud. Felly, diolch yn fawr iawn.

Mae'r Bil hwn yn fesur hanfodol i wneud gwell defnydd o arian trethdalwyr. Mae'n rhoi'r pwerau i ni wneud llawer gwell gwerth allan o gostau a manteision y buddsoddiad hwnnw. Ar hyn o bryd, mae'n rhaid i ni ddarparu bysiau ysgol arbennig i gludo disgyblion ysgol uwchradd o'r cymunedau y maen nhw'n cael eu codi ohonynt, oherwydd does dim bws cyhoeddus i fynd â nhw yno. Yn lle hynny, mae grwpiau cystadleuol o ddarparwyr bysiau cyhoeddus a phreifat yn cystadlu am y llwybrau mwyaf proffidiol, gan adael dinasyddion eraill heb gar preifat gyda gwasanaeth sydd mor denau, mor anfynych, fel ei fod yn cyfyngu'n ddifrifol ar eu gallu i fynd i'r gwaith, i gael hyfforddiant, i siopa, i gymdeithasu ac i fynychu digwyddiadau diwylliannol.

Fe ddysgais i'n ddiweddar ei bod wedi costio bron cymaint i Gaerdydd gludo plant ag anghenion dysgu ychwanegol y llynedd ag y mae'n ei wneud i'w haddysgu—£11.1 miliwn o gymharu ag £11.3 miliwn. Rwy'n edrych ymlaen at ymchwilio ymhellach i weld faint mae'n ei gostio i ddarparu'r bysiau hyn i fynd i ysgolion uwchradd arferol, lle gallai pawb fod yn rhannu'r bws at ddibenion eraill, nid yn unig ar gyfer y plant, a chymharu hynny â gwir gost yr addysg rydym yn buddsoddi ynddi ar eu cyfer. Mae'n rhaid i ni gael system fwy rhesymol ac enillion mwy rhesymol ar fuddsoddiad cyhoeddus.

A Carolyn Thomas.

Diolch am adael i mi siarad. Fe wnes i gyflwyno deiseb i Bwyllgor Deisebau'r Senedd tua phedair blynedd yn ôl, ychydig cyn i mi ddod yn Aelod o'r Senedd, a oedd yn dweud, 'Bysiau i bobl nid er elw'. Rwyf wir yn croesawu'r Bil hwn yn cael ei basio heddiw—gobeithio. Ar y pryd, roedd yna fysiau a oedd yn gweithredu yn yr ardaloedd mwy trefol yn unig, lle'r oedd y prisiau proffidiol. Er mwyn eu cael nhw i fynd i'r ardaloedd mwy gwledig, roedd yn rhaid iddyn nhw gael cymhorthdal mawr iawn. Bydd hyn yn mynd i'r afael â'r mater hwnnw, gan y bydd llwybrau yn cael eu cynllunio'n iawn. Felly, rwy'n gwrthod yr hyn sydd wedi'i ddweud gan lefarydd y Ceidwadwyr.

Hefyd, fe glywais i fod llefarydd ar ran gweithredwyr bysiau a choetsys bach wedi bod yn hapus iawn gyda'r trafodaethau maen nhw wedi'u cael gyda Trafnidiaeth Cymru, sydd wedi lleddfu unrhyw bryderon oedd ganddyn nhw hefyd. Wrth i ni fynd drwy'r broses graffu yn y pwyllgor, mae llawer o'r materion hyn wedi'u codi ac wedi cael sylw, ac rwy'n croesawu'r broses honno, yn gweithio gyda'r Llywodraeth, ac rwy'n croesawu'r ffaith bod y Bil hwn wedi'i gyflwyno. Rydym wedi aros yn hir amdano, felly diolch.

A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb i'r ddadl.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n hapus i symud i'r bleidlais.

Yn unol â Rheol Sefydlog 26.50C, rhaid cynnal pleidlais wedi ei chofnodi ar gynigion Cyfnod 4. Felly, gohiriaf y bleidlais ar y cynnig hwn tan y cyfnod pleidleisio.

A dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod tri Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. Mae'r bleidlais gyntaf y prynhawn yma ar eitem 7, y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Tybaco a Fêps—[Torri ar draws.]

Rwy'n gobeithio bod pawb wedi mewngofnodi. Ydych chi eisiau cymryd pleidlais lafar, neu ydych chi eisiau gweld a yw'n gweithio?

Reit. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Sarah Murphy, eitem 7. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 36, dau yn ymatal, naw yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.

Mae'r bleidlais nesaf ar eitem 10, Cyfnod 4 y Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru). Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Ken Skates. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 34, dau yn ymatal, 10 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.

Diolch yn fawr, bawb. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.