Cyfarfod Llawn

Yn sicr. Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi mater hynod o bwysig, ac, fel rydych chi wedi dweud yn berffaith iawn, mater trawsbleidiol y mae gofyn i ni weithio gyda'n gilydd drosto fo? Mae'r Gweinidog Cabinet a'r Dirprwy Weinidogion perthnasol yma, a dwi'n siŵr y byddan nhw'n falch iawn o ddod â datganiad ymlaen, boed hynny yn ysgrifenedig neu'n llafar. Mi wnaf i drafod efo nhw o ran hynny. Ond, yn sicr, mi oedd yna ymrwymiad yn y chweched Senedd i weithio'n drawsbleidiol; dwi'n gobeithio y cawn ni'r un ymrwymiad yn y seithfed Senedd hon.

Mae gen i radd o Brifysgol Abertawe, ac, fel pob Aelod lleol arall o'r Senedd, gan gynnwys chi eich hun, rwyf i ar lys y brifysgol. Rwy'n gofyn am ddatganiad brys gan y Llywodraeth ar y diswyddiadau arfaethedig yn adran gyfrifiadureg Prifysgol Abertawe. Os ydym ni'n awyddus i wella ein heconomi a'n cynhyrchiant, mae angen i ni gefnogi adrannau cyfrifiadureg y prifysgolion. A wnaiff Llywodraeth Cymru gwrdd ag is-ganghellor Prifysgol Abertawe a chynnig cymorth i gyfrifiadureg yn y brifysgol a dod o hyd i ffordd ymlaen er mwyn i ni allu elwa ar y gwaith da iawn sy'n cael ei wneud yn y fan honno?

Wel, diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Mi fyddwn i'n argymell eich bod chi'n ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet perthnasol yn amlinellu eich pryderon chi, ac mi fyddwch chi, dwi'n siŵr, yn cael yr ymateb drwy'r sianeli priodol.

Drefnydd, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â darpariaeth gwasanaethau yn y canolbarth a'r gorllewin. Nawr, wythnos diwethaf, fe gododd fy nghyd-Aelod ym Mhenfro Ceredigion, Anna Nicholl, fater canoli gwasanaethau ysbytai Llwynhelyg a Bronglais ac fe ofynnodd am ddatganiad ar gydraddoldeb o ran mynediad at wasanaethau iechyd yng nghefn gwlad Cymru. Nawr, wrth ymateb i hynny, roeddech chi'n dweud mai'r bwrdd iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau lleol, ac er bod hynny'n wir, mae hi'n wir hefyd mai Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am oruchwylio'r GIG ac sy'n pennu cyfeiriad y daith a phe byddai hi'n dymuno gwneud felly, fe allai ymyrryd i ddiogelu gwasanaethau.

Nawr, yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe dynnodd Plaid Cymru sylw at ddeiseb ar-lein a oedd yn galw ar Lywodraeth Cymru i ymyrryd ar gyfer achub gwasanaethau, ac roedd y ddeiseb yn cefnogi'r galwadau am uned strôc yn Ysbyty Bronglais hefyd. Ac eto, mewn ymateb i gwestiwn ysgrifenedig i mi ynglŷn â'r mater hwn, mae'r Gweinidog Cabinet wedi taflu'r cyfrifoldeb yn ôl i'r bwrdd iechyd lleol. Felly, o ystyried y diffyg eglurder o ran y mater penodol hwn, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad eglur gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal er mwyn i bobl Ceredigion Penfro gael deall a fydd Llywodraeth Cymru yn ymyrryd i ddiogelu gwasanaethau hanfodol yn ysbytai Llwynhelyg a Bronglais.

Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn hwnnw. Yn sicr, mi fyddwch chi wedi bod yma ar gyfer datganiad blaenoriaethau'r Gweinidog Cabinet dros iechyd yr wythnos diwethaf, lle buodd o'n glir ynglŷn â'i ddisgwyliadau o ran perfformiad ac argaeledd triniaeth ledled Cymru, boed hynny yng Nghymru wledig neu boed hynny'n drefol ac ati. Mi fyddwn i'n eich annog chi i fod yn parhau i ymgysylltu gyda'r Gweinidog Cabinet. Mi fydd yna gyfleoedd eraill i fod yn croesholi'r Gweinidog Cabinet yma. Ond, fel y gwelsoch chi yr wythnos diwethaf, mae eisoes wedi bod datganiad ynglŷn â blaenoriaethau'r Gweinidog a'r parodrwydd hwnnw i weithio ledled Cymru i ganfod y datrysiadau rydyn ni'n eu deisyfu.

Prynhawn da, Drefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar yr angen brys am friffio brys ar yr hinsawdd a natur ar deledu cenedlaethol. Ym mis Tachwedd 2025, fe ddaeth 10 o arbenigwyr annibynnol mwyaf blaenllaw'r DU at ei gilydd i nodi graddfa lawn a brawychus yr argyfwng hinsawdd a natur sy'n ein hwynebu. Mae'r dystiolaeth yn ddiamwys. Mae Cymru, y DU a'r byd yn wynebu bygythiadau cynyddol i'n diogeledd bwyd, iechyd, seilwaith, economi a diogelwch cenedlaethol.

Mae dros 100 o Aelodau Senedd San Steffan eisoes wedi llofnodi galwad seneddol trawsbleidiol am friffio ar deledu amser brig i'w gyflwyno gan yr arbenigwyr annibynnol hynny, ac rwyf i wedi cyflwyno datganiad barn i'r perwyl hwn yr wythnos hon hefyd. Felly, fe hoffwn i ofyn i Lywodraeth Cymru: a fyddech chi'n ystyried galw am ddarllediad teledu amser brig o'r briffio argyfwng cenedlaethol hwn? Diolch yn fawr iawn.

Diolch. Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r pwynt yma? Mi welais i'r people's emergency briefing cyn yr etholiad a chael fy mrawychu'n bersonol gan hynny. Yn sicr, mi fyddwn i'n annog pob Aelod, os nad ydych chi wedi'i wylio eto, i wylio hwn, oherwydd mae yna wersi pwysig i bawb yma yng Nghymru, ond yn rhyngwladol hefyd, ynglŷn ag effaith newid hinsawdd ond hefyd y cyfleoedd sydd yna i ni ymateb. Yn sicr, o ran y cyfrifoldebau, fi fel Aelod Cabinet sydd efo cyfrifoldeb dros ddarlledu. Yn amlwg, fedrwn ni ddim dweud wrth ddarlledwyr beth i ddarlledu, ond beth fedrwn ni ei wneud drwy'r gwaith y bydd y Gweinidog Cabinet perthnasol yn ei wneud ydy sicrhau ein bod ni'n ymgysylltu, ein bod ni'n gweld gweithredu. Dwi'n meddwl bod yna rôl i ni i gyd i fod yn rhannu'r linc i'r ffilm bwysig hon ac annog pawb i fod yn ymwneud a deall beth ydy'r gwir heriau rydym ni'n eu hwynebu yma yng Nghymru.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â'r gweithredu diwydiannol parhaus sy'n digwydd gan ymwelwyr iechyd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg. Nid wyf i am fynd dros fanylion llawn yr anghydfod heddiw gan fy mod i'n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn ymwybodol iawn o'r amgylchiadau sydd wedi arwain at yr anghydfod hwn a'r sefyllfa gyfredol. Rwy'n cael negeseuon yn aml oddi wrth ymwelwyr iechyd yn fy etholaeth i sy'n daer am gael dychwelyd i'r gwaith. Maen nhw'n daer am ddatrys yr anghydfod hwn, ac fe fyddai'r posibilrwydd o orfod pleidleisio unwaith eto yn rhywbeth anffodus iawn. Rwy'n deall bod y Gweinidog Cabinet yn ymdrin ag amrywiaeth o flaenoriaethau brys, yn enwedig felly yn ystod sefydlu'r Llywodraeth newydd. Serch hynny, mae hwn yn fater y gellid ei ddatrys yn hawdd. Rydym ni wedi cael gwybod bod y bwrdd iechyd wedi nodi, yn ystod cyfarfodydd ACAS, nad mater ariannol yw hwn; mae'r cyllid yno i ddatrys hyn. Mae hi'n anodd deall, felly, beth sy'n atal datrysiad. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y mater, wrth i ni geisio sicrhau datrysiad cyn gynted â phosibl i'r anghydfod hwn? Diolch yn fawr.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Lywydd, dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig fy mod i'n datgan hefyd ddiddordeb gan fod hwn yn fater sy'n effeithio ar etholwyr ac dwi innau hefyd ar y record yn codi pryderon yn ystod y chweched Senedd, a hefyd yn codi'r mater ar ran etholwyr ar y funud gyda'r Gweinidog Cabinet fel Aelod etholaeth.

Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod y Gweinidog Cabinet wedi cyfarfod â chadeirydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn barod, ac wedi nodi ei ddisgwyliadau clir bod y broses werthuso swyddi yn cael ei hanrhydeddu. Mi amlygodd hyn ar y record yr wythnos diwethaf. Dwi'n falch iawn bod y Gweinidog Cabinet yma heddiw. Dwi'n ymwybodol hefyd eich bod chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet, ac, yn sicr, mi fyddwn ni'n awyddus iawn fel Llywodraeth i barhau i gydweithio ag Aelodau etholedig perthnasol, ond hefyd â'r bwrdd iechyd a'r undeb, i sicrhau bod yna ddatrysiad i hyn a'n bod ni'n gallu gweld y gwasanaeth yn ailddechrau. Ond, yn sicr, mae'r Gweinidog yma ac wedi clywed eich galwadau chi heddiw.

Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ar y cyd gan y Gweinidogion sydd â chyfrifoldebau dros ynni a materion gwledig ar ba gamau brys y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i amddiffyn cefn gwlad Cymru rhag ffermydd solar mawr. Mae fy etholwyr i yng Nghlwyd wedi codi eu pryderon gyda mi ynglŷn â chais cynllunio i droi 186 hectar o dir fferm yn fferm solar. Mae fy nhrigolion wedi egluro yn dda iawn i mi y dylid cadw'r tir hwn ar gyfer ffermio ac y dylid gosod solar ar doeau ffatrïoedd, meysydd parcio ac adeiladau, ac nid ar gaeau. Rwy'n deall na allwch chi wneud sylwadau ar safleoedd unigol ond fe fyddai hi'n dda iawn gan fy nhrigolion i yng Nghlwyd, a phobl ledled Cymru, gael gwybod pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i atal colli cannoedd o erwau o dir fferm i ffermydd solar.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Dwi'n siŵr, Lywydd, y bydd yr Aelod wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yn gynharach heddiw, a hefyd wedi nodi'r datganiad a wnaed gan y Gweinidog Cabinet yr wythnos diwethaf. Rydym ni'n annog unrhyw Aelod yma sydd efo pryderon am ddatblygiadau penodol i ymgysylltu drwy'r ffyrdd arferol, a hynny drwy ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet perthnasol. Dyna y byddwn i'n eich annog chi i'w wneud yn yr achos yma.

Yn ôl amcangyfrif, mae yna dros 20,000 o ofalwyr di-dâl yn fy etholaeth i ac fe wnes i gyfarfod, wythnos diwethaf, â chadeirydd Fforwm Gofalwyr Casnewydd. Ar hyn o bryd mae'r fforwm yn canolbwyntio ar gefnogi gofalwyr gyda chynlluniau wrth gefn. Er nad oes unrhyw fai arnyn nhw, mae llawer gormod o ofalwyr heb unrhyw gynlluniau ar waith o gwbl pe na baen nhw'n gallu darparu gofal. Felly, roedd Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol blaenorol y Senedd yn eu hadroddiad 'Sefyllfa argyfyngus' yn cydnabod y pwysau hyn. Mae'r adroddiad yn rhybuddio bod gofalwyr di-dâl yn cael eu gwthio i'r eithaf gan system sy'n methu â chydnabod, cefnogi na chynnal eu hawliau cyfreithiol sylfaenol dro ar ôl tro. Drefnydd, a wnewch chi ymrwymo i ddatganiad gan Lywodraeth Cymru mewn ymateb i'r adroddiad 'Sefyllfa argyfyngus'?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig yna. A hithau'n Wythnos Gofalwyr, dwi'n meddwl fy mod i'n siarad ar ran pawb yma o ran y gwerth a'r rôl bwysig mae gofalwyr di-dâl yn arbennig yn eu chwarae, a'r arbedion sylweddol i'r gwasanaeth iechyd oherwydd eu hymroddiad nhw—dros £10 biliwn y flwyddyn ydy'r arbedion hynny. Ond, yn amlwg, mae'r straen yn aruthrol ar yr unigolion hynny ac yn rhywbeth sydd wedi cael ei gydnabod gennym ni pan oeddem ni'n wrthblaid, ond hefyd yn ein maniffesto ni. Mae'r ffaith bod yna o leiaf 300,000 o ofalwyr di-dâl yma yng Nghymru yn ffigwr uchel aruthrol ac yn rhywbeth rydym wedi bod yn adlewyrchu arno fo. Mi ydym ni yn gwerthfawrogi yr effaith hon ac, yn sicr, mae'r ffaith bod y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yma—. Mae gennym ni ymrwymiadau clir o ran sut gallwn ni wella'r gefnogaeth honno. Ond, yn sicr, mi fyddwn ni eisiau adeiladu ar y gwaith sydd wedi ei wneud yn flaenorol. Mae hwn yn parhau yn bwnc o bwys.

Drefnydd, a gaf i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar gyfraddau ailgylchu Cymru? Yn amlwg, un o'r pethau rydym ni i gyd wrth ein boddau yn ei gylch yw'r ffaith fod trigolion Cymru ymhlith y goreuon drwy'r byd am ailgylchu. Ond un o'r heriau y mae llawer o bobl sy'n awyddus i ailgylchu yn eu hwynebu yw'r taliadau a ofynnir gan rai awdurdodau lleol am gynwysyddion newydd pe bai eu cynwysyddion nhw'n cael eu chwythu i ffwrdd neu pe bai eu bagiau yn cael eu chwythu i ffwrdd neu oherwydd traul gyffredinol yn unig. Mae hynny'n amlwg yn tanseilio ymdrechion trigolion Cymru i ailgylchu, ac rwy'n credu bod angen dull cenedlaethol arnom ni. Os gall rhai awdurdodau lleol eu darparu nhw am ddim, yna fe ddylai pob awdurdod lleol allu eu darparu nhw am ddim.

A gaf i ofyn hefyd am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y camau y mae ef yn bwriadu eu cymryd i ddatrys yr argyfwng ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr? Mae'r bwrdd ar fynd i'w unfed flwyddyn ar ddeg mewn mesurau arbennig. Dyma'r cyfnod hwyaf a fu unrhyw sefydliad GIG ynddo erioed yn holl hanes y GIG ledled y Deyrnas Unedig gyfan. Nid yw hynny'n ddigon da. Mae angen am newid yn ddybryd arnom ni. Ac fe garwn i wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud i ysgogi'r newid hwnnw ymlaen.

Gaf i ddiolch i'r Aelod am y ddau gwestiwn yna? O ran y mater cyntaf, yn amlwg, mae yna gyfle. Dwi'n falch bod y Gweinidog Cabinet yma i wrando hefyd. Ac yn sicr, dwi'n siŵr y bydd o'n awyddus i ddeall rhai o'r heriau sy'n cael eu hwynebu. Mae'r targedau ailgylchu yn rhai lle mae Cymru wedi bod ar flaen y gad, ond nid da lle gellir gwell. Ac yn amlwg, mae yna broblemau o ran y tipio anghyfreithlon rydym ni'n ei weld ac ati. Felly, yn sicr, mi fydd yna gyfle i ofyn rhagor o gwestiynau i'r Gweinidog yfory, yma ar lawr y Senedd, ac mi fyddwn yn annog Aelodau i gymryd y cyfle hynny.

O ran yr ail bwynt, yn amlwg, mae Betsi Cadwaladr yn bwnc sydd, yn haeddiannol, wedi derbyn nifer o gwestiynau ar lawr y Senedd hon a chan Aelodau. Mi oedd y Gweinidog Cabinet yn glir yr wythnos diwethaf ynglŷn â'i ymrwymiad o, ac wedi eisoes cyfarfod efo cadeirydd a phrif weithredwr bwrdd Ysbyty Glan Clwyd i wneud yn glir yr hyn mae o'n ei ddisgwyl o ran gwelliannau i hyn. Os oes gennych chi gwestiynau penodol yr hoffech chi drafod ymhellach, byddwn i yn eich annog chi i ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cabinet. Ond, yn amlwg, mae hwn yn fater sydd yn dod i fyny yn gyson, ac yn haeddiannol felly, ac yn rhywbeth dwi'n gwybod y bydd y Gweinidog Cabinet yn awyddus i barhau i ddiweddaru Aelodau arno fo yn y ffordd dryloyw yr ydym ni wedi ymrwymo fel Llywodraeth i weithredu arno.

Drefnydd, a gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth ynglŷn ag argyfwng pensiynau Capita a'r effaith mae'n ei chael ar weithwyr a phobl sydd wedi ymddeol yng Nghymru? Dwi'n gwybod bod nifer o bobl wedi cael eu heffeithio ganddo drwy'r oedi cyn derbyn eu taliadau pensiwn. Nid yw hynny'n cynnwys nifer o bobl sydd wedi cael eu hatal rhag ymddeol oherwydd oedi posib, na'r bobl sy'n methu cynllunio'n iawn am nad yw'r datganiadau pensiwn ar gael. Byddai datganiad yn cael ei werthfawrogi'n fawr gan y bobl sydd wedi cael eu heffeithio.

Diolch yn fawr iawn am godi mater o bwys mawr. Dwi'n siŵr bod nifer ohonom ni fel Aelodau etholaeth wedi derbyn etholwyr yn cysylltu gyda ni yn bryderus dros ben am hyn. Gadewch i mi fod yn glir, mae problemau gweithredol parhaus gyda chynllun pensiwn y gwasanaeth sifil yn annerbyniol, ac mae aelodau Cymreig cynllun pensiwn y gwasanaeth sifil yn haeddu gwasanaeth gwell. Mae'n ddrwg iawn gen i glywed am y problemau y mae gweithwyr ledled Cymru wedi'u hwynebu oherwydd digwyddiadau sydd y tu hwnt i'n rheolaeth ni. Mi fyddaf i'n gofyn i'r Gweinidog Cabinet perthnasol roi diweddariad i'r holl Aelodau o ran hyn.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros fenter ar yr oedi o ran ffwrnais arc drydan Tata Steel? Fe addawyd sicrwydd i weithwyr ar y safle, fe addawyd dyfodol gwyrdd llachar iddyn nhw ac y byddai gweithgynhyrchu dur Cymru yn cael ei sicrhau. Rydym ni'n cofio'r addewidion hyn yn dda iawn. Yn lle hynny, mae miloedd o swyddi wedi diflannu. Ychydig wythnosau yn ôl, fe ymwelodd arweinydd yr wrthblaid a minnau â'r safle ac fe ddywedwyd wrthym ni fod pob dim yn iawn. Ond, yr wythnos hon, rydym ni'n clywed nad yw'r grid trydan yn barod ac y bydd Port Talbot erbyn hyn yn wynebu misoedd yn rhagor o aflonyddwch ac oedi. Rhuthrodd gwleidyddion wysg eu pennau at sero net heb ystyried y canlyniadau na'r pontio. Fel arfer, y bobl sy'n talu'r pris yw'r cymunedau ledled ein cenedl ni. Mae'r hen bleidiau, y Blaid Lafur a'r Blaid Dorïaidd, wedi siomi'r gweithwyr yn Tata. Fe ddylen nhw fod yn gostwng eu pennau mewn cywilydd. Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru weithredu yn gyflym i sicrhau y bydd swyddi yn Tata ac ar hyd y gadwyn gyflenwi gyfan yn cael eu diogelu yn ystod yr aflonyddwch hwn. Mae dyfodol gweithgynhyrchu dur Cymru yn dibynnu ar hyn. Diolch.

Lywydd, dwi ddim yn siŵr os oedd yr Aelod yma ar gyfer y sesiwn gwestiynau i'r Prif Weinidog, lle gofynnwyd y cwestiwn hwn, ond yn sicr mi oedd yna ateb diamwys iawn a chadarn gan ein Prif Weinidog. Yn sicr, o ran Plaid Cymru, dydyn ni ddim angen Reform yn pregethu wrthym ni ynglŷn â dyfodol Port Talbot, a ninnau wedi bod yn ceisio cael Llywodraeth i fod yn gwladoli ac edrych ar opsiynau amgen. Mi oedd y Prif Weinidog yn glir bod y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni a phrif swyddog gweithredol Tata Steel wedi trafod ddoe—ddoe neu ddydd Llun? Ddoe, sori. Mae hi wedi bod yn wythnos hir yn barod. [Chwerthin.] Fe gafwyd sicrwydd bod y cwmni yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i brosiect y ffwrnais arc drydan. Mi gadarnhaodd Tata fod y cwmni eisoes wedi cwrdd â chyfres o gerrig milltir allweddol yn y cyfnod adeiladu a chludo cydrannau mawr sy'n ymwneud ag adeiladau'r ffwrnais arc. Felly, mae Tata yn gweithio gyda'r Grid Cenedlaethol ac asiantaethau eraill i hyrwyddo'r prosiect yn gyflym ac yn ddiogel. Mi fyddwn ni, fel Llywodraeth, yn parhau i wneud popeth y gallwn i gefnogi'r gwaith hwn. Fel y nododd y Prif Weinidog hefyd, ar gyfer llawer o'r ysgogiadau hyn, nid oes gennym ni'r grym yma yng Nghymru; rydym ni angen gweithio mewn partneriaeth efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ac mae'r ymrwymiad hwnnw eisoes wedi ei wneud yma heddiw gan y Prif Weinidog.

Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad, ac mae un yn ddatganiad brys oddi wrth y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar ddileu gofal mewn coridorau ar unwaith. Fe wyddom ni, yn Ysbyty Glan Clwyd, fod pethau cwbl gywilyddus yn digwydd yno. Fe welwn ni bobl yn cael eu trin mewn coridorau, cypyrddau, mewn cadeiriau am sawl diwrnod ar y tro. Mae 32 y cant o'r cleifion hyn yn cael eu trin mewn mannau clinigol heb fod yn ddynodedig. Fe wnes i gais rhyddid gwybodaeth sawl mis yn ôl gan ddarganfod, ar draws Ysbyty Glan Clwyd, ysbyty Maelor ac Ysbyty Gwynedd, fod bron i 1,000 o bobl wedi marw tra oedden nhw'n aros mewn coridor neu ar gadair. Yn ddiweddar, fe fu farw un o'm hetholwyr wedi oriau lawer o aros mewn un lle, ac fe roddodd rhywun gôt dros gorff yr unigolyn hwnnw. Mae hynny'n annerbyniol. Mae'n annynol. Fe wn i y byddwch chi, yn ôl pob tebyg, fel gwnaethoch gyda'm cyd-Aelod Paul Davies, yn fy nghyfeirio i at y datganiad a wnaeth y Gweinidog am ei flaenoriaethau. Ni chlywais i'r un gair am ofal mewn coridorau yn ei flaenoriaethau. Os nad yw honno'n flaenoriaeth, beth sydd yn flaenoriaeth?

Yr ail ddatganiad yr hoffwn ei gael yw ar yr oedi maith—

Diolch, Lywydd. Yn gyntaf oll, gaf i ddweud pa mor ofnadwy ydy clywed y stori yna? Yn amlwg, mae hynny'n gyfan gwbl annerbyniol, ac mi fyddai pawb yma, dwi'n siŵr, wedi'u brawychu o glywed hynny. Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd, drwy waith achos fel Aelodau, wedi dod ar draws achosion cyffelyb lle mae hynny wedi bod yn annerbyniol. Dydy o ddim yn deg â'r cleifion, dydy o ddim yn deg â theuluoedd, dydy o ddim yn deg â staff yn y fath amgylchiadau.

Mi fyddwn i'n hoffi rhoi'r sicrwydd i chi fod y Gweinidog Cabinet wedi cyfeirio at hyn yr wythnos diwethaf. Mae o eisoes wedi bod yn trafod hyn ac yn mynd ati i weld sut byddwn ni'n gallu cymryd camau pendant. Mi fu'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn ymweld ag un hwb llawfeddygol a diagnostig yng Nghastell-nedd Port Talbot sydd yn gweld effaith go iawn ar gleifion. Mae yna ystod o bethau rydyn ni'n trio eu gwneud i osgoi pobl yn cyrraedd sefyllfa o argyfwng fel yna, oherwydd dylai fod triniaeth gynt ar gael a ddim ar y pwynt yna. Felly, yn sicr, mae'r ymrwymiad pendant yna gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd ac mae o yma ac wedi clywed hwnna gennych chi heddiw.

Fe wn i fod arweinydd Reform wedi codi'r argyfwng sy'n wynebu bydwragedd sydd newydd eu cymhwyso yng nghwestiynau'r Prif Weinidog, ond nid wyf i'n ymddiheuro am ddychwelyd at y pwnc. Pan ddaw etholwraig sydd yn y sefyllfa hon i gwrdd â mi, mae hynny'n rhoi gorchymyn moesol i mi roi llais i'r mater. Roedd yr etholwraig hon yn esbonio, er gwaethaf y ffaith iddi gyflawni 2,400 o oriau di-dâl ar leoliad ar wardiau a oedd yn ddifrifol brin o staff, ei bod hi a'i chyfoedion yn cael clywed, dri mis ar ôl cymhwyso, y dylen nhw chwilio am waith y tu allan i'r proffesiwn oherwydd nad yw'r swyddi hyn yn bodoli. Mae hi'n adrodd bod 60 yn graddio o Gaerdydd yn unig, a dim ond 69 o swyddi sydd ar gael i fydwragedd yng Nghymru gyfan. Felly, fe hoffwn i ddweud hyn: mae hynny'n wastraff torcalonnus o dalent pan fo gwasanaethau mamolaeth o dan bwysau difrifol. A wnaiff y Llywodraeth hon wneud datganiad ar y methiant hwn o ran cynllunio'r gweithlu ac ymrwymo i edrych ar y swyddi hyn?

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi mater o bwys, mater mae'r Gweinidog Cabinet dros iechyd wedi gwneud nifer o ddatganiadau pendant a chlir amdano, a hefyd sut rydyn ni'n bwriadu mynd i'r afael efo'r heriau hynny o ran gweithlu. Mi fydd yna uwchgynhadledd yn digwydd yn fuan iawn, sydd â ffocws pendant ar hyn, a dwi'n gobeithio bod yr ymrwymiadau hynny wedi bod yn glir. Yn amlwg, yn dilyn yr uwchgynhadledd, mi fydd yr Ysgrifennydd Cabinet, wrth gwrs, yn diweddaru'r Senedd hon.

Weinidog, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ynglŷn â pha gamau sy'n cael eu cymryd gan y weinyddiaeth hon i atgyweirio'r ffyrdd sy'n mynd yn chwilfriw yma? Mae trigolion ledled Cymru wedi cael llond bol ar gyflwr presennol llawer o'n ffyrdd, ac mae hynny'n ddealladwy, a bod tyllau yn broblem fawr yn fy etholaeth i yng Nghasnewydd ac Islwyn. Dim ond yn ddiweddar, fe welais i fenyw a oedd yn defnyddio sgwter symudedd yn cwympo i'r llawr pan aeth hi i mewn i dwll wrth geisio croesi'r ffordd. Diolch byth, mae hi'n iawn, ond fe allai'r canlyniad fod wedi bod yn llawer gwaeth. Mae tyllau nid yn unig yn achosi perygl i fodurwyr ond i ddefnyddwyr ffyrdd hefyd. Er fy mod i wedi llwyddo i lobïo'r cyngor lleol i atgyweirio tyllau mewn rhai mannau, mae hi'n amlwg fod angen gwneud llawer mwy o waith. Mae angen i ni weld ymateb llawer cyflymach gan y cynghorau ond cyllid ychwanegol hefyd yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod ein ffyrdd ni'n addas i'r diben. Felly, fe fyddai croeso mawr i ddatganiad brys gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth. Diolch i chi.

Gaf i ddiolch, Lywydd, i'r Aelod am godi'r mater hwn? Yn amlwg, mae o'n bwnc a gododd yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mi fyddwn i'n cyfeirio'r Aelod at y sylwadau a wnaed gan y Prif Weinidog ar yr adeg hynny.

Drefnydd, pan gefais i fy ethol i'r lle hwn am y tro cyntaf yn 2003, roedd TB buchol yn broblem enfawr i ffermwyr Cymru. Mewn gwirionedd, roedd honno'n un o'r problemau mwyaf dyrys yn amaethyddiaeth Cymru. Ewch i ymlaen bron i 25 mlynedd ac mae hynny'n dal i fod yn wir. Mae'r diffyg cynnydd o ran dileu TB yn un o fethiannau llwyr Llywodraethau'r gorffennol yn y fan hon. Yn Reform, rydym ni'n eglur fod angen strategaeth gynhwysfawr i reoli TB buchol, mae angen rheolaeth a anelir ar fywyd gwyllt yn rhan o ddull a arweinir gan wyddoniaeth, fel nododd y Prif Weinidog ei fod yn cytuno â hynny'n gynharach, ac mae angen gweithredu arnom ni. Gan fy mod i'n hanu o gymuned ffermio yn sir Fynwy, rwyf i wedi gweld dynion a menywod ar eu gliniau yn llefain, a bywoliaethau wedi cael eu chwalu am fod y lle hwn wedi methu â gwneud y penderfyniadau anodd y mae eu hangen nhw i frwydro yn erbyn TB buchol. Mae'r cwmwl tywyll hwn wedi bod uwchben y diwydiant amaethyddol am ddegawdau ac mae hynny'n ormod. Drefnydd, a gaf i ofyn i Lywodraeth Cymru gyflwyno datganiad llafar brys i'r lle hwn, gan gynnwys amserlen o ran pryd y byddwch chi'n cyflwyno strategaeth TB buchol a'r camau dilynol angenrheidiol wedi hynny, a fydd yn nodi sut yn union y bydd yn wahanol i unrhyw strategaeth flaenorol gan y Blaid Lafur ar y cyd â Phlaid Cymru a ddaeth o'i blaen? Diolch.

Lywydd, gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hwn? Mi wnaf i nodi eto fod hyn wedi codi yn ystod y cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac wedi codi yr wythnos diwethaf. Yn sicr, mi fyddwch chi'n ymwybodol bod pob un o'r Gweinidogion Cabinet wedi ymrwymo i fod yn gwneud datganiad ar flaenoriaethau'r portffolio. Mae hynny eisoes yn yr amserlen tair wythnos, ac mi fydd yna gyfle i holi'r Gweinidog Cabinet ar yr ystod o feysydd hwnnw yn ystod hynny, ac, yn amlwg, mae yna ymrwymiadau hefyd wedi cael eu gwneud gan y Prif Weinidog yn gynharach heddiw.

Diolch, Lywydd. Drefnydd, fe hoffwn i gael dau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda. Yn gyntaf, fe hoffwn i gael datganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar restrau aros. Fe glywsom ni dros nifer o wythnosau yn y Siambr hon erbyn hyn y bydd rhestrau aros yn cael eu dileu—y rhestrau aros hwyaf yma—ymhen mater o fisoedd. Fe hoffwn i wybod ymhen faint o fisoedd y bydd hynny a sut y bydd hynny'n effeithio ar bobl sy'n mynd i Loegr i gael eu gofal nhw. Felly, fe fyddai datganiad ysgrifenedig i nodi amserlen yn ddefnyddiol iawn yn fy ngolwg i ac, rwy'n siŵr, yng ngolwg Aelodau eraill yn y Siambr hon.

Fe hoffwn i gael ail ddatganiad hefyd, os gwelwch chi'n dda, oddi wrthych chi yn rhinwedd swydd y Gweinidog sy'n gyfrifol am chwaraeon. Yng Nghyngor Sir Powys, mae gweinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yn gwneud adolygiad o wasanaethau hamdden. Yn y gorffennol, maen nhw wedi galw am gau pyllau nofio a chau canolfannau hamdden hefyd, ac mae hynny'n groes i'r hyn a wnaethoch chi ei ddweud yn y gorffennol ynglŷn â'r agenda atal a sicrhau bod gwasanaethau gennym ni i bobl sy'n nes at eu cartrefi. Felly, fe hoffwn i gael datganiad gan y Llywodraeth am sut fath o gefnogaeth y byddwch chi'n ei darparu ar gyfer gwasanaethau hamdden yn ein cymunedau ni.

Diolch yn fawr i'r Aelod am godi'r ddau fater hwnnw. Yn gyntaf oll, o ran amseroedd aros, mi wnaeth y Gweinidog Cabinet dros iechyd ddatganiad yr wythnos diwethaf. Mi fyddwn ni'n diweddaru'r Senedd. Mae'r gwaith yn mynd rhagddo, a hynny ar fyrder, ac mi fyddwn ni yn sicrhau bod yna ddiweddariadau rheolaidd i holl Aelodau'r Senedd hon. Dydy'r Llywodraeth hon ddim yn ofni craffu. Rydyn ni wedi ymrwymo i fod yn dryloyw, ac mi fyddwn ni'n rhannu'r wybodaeth wrth i'r gwaith hwnnw ddatblygu.

O ran yr ail bwynt, dwi'n siŵr bydd yr Aelod yn falch o glywed bod yna gyfle i fy holi i, fel Gweinidog efo cyfrifoldeb dros chwaraeon a diwylliant, yr wythnos nesaf. Mi fyddaf i'n amlinellu fy mlaenoriaethau cychwynnol i ar gyfer y meysydd allweddol bwysig hyn, a byddwn i'n ei annog o, gobeithio, i fy holi wythnos nesaf, pan fydd yna fwy o fanylion ar gael hefyd.

Ar hyn o bryd, mae un o bob chwech o aelwydydd yng Nghymru yn rhentu'n breifat. Mae'r sector rhentu preifat yn chwarae rhan bwysig yn y maes tai yng Nghymru, ac mae llawer o landlordiaid yn darparu llety a chymorth o ansawdd uchel. Ond mae gormod o bobl yn wynebu ansicrwydd o ran tai neu'n byw mewn cartref rhent o safon is. Felly, mi fyddwn ni'n gweithredu pecyn o fesurau i amddiffyn pobl sy'n rhentu, ac yn bwrw ymlaen hefyd efo mesurau i sicrhau bod rhenti teg yn cael eu gosod, fel bod pris rhentu cartref mor fforddiadwy â phosib.

Rydyn ni'n wynebu argyfwng tai, a hynny o ganlyniad i sawl ffactor sy'n gorgyffwrdd: materion hanesyddol sydd wedi arwain at gyflenwad tai annigonol, prisiau tai'n codi a rhenti'n cynyddu. Mae hynny'n gadael pobl mewn tlodi neu mewn argyfwng. Fy mwriad ydy cyflwyno cynigion i ddeddfu ar gyfer yr hawl i dai digonol i bawb. Mi fydd y polisi tai yng Nghymru yn gwireddu'r hawl yma'n raddol, gan ganolbwyntio ar daclo digartrefedd, gwneud yn siŵr bod costau tai yn adlewyrchu incwm lleol yn well, cefnogi perchnogaeth gymunedol, hybu’r iaith a'r diwylliant Cymraeg, a helpu pobl ifanc i aros yn eu cymunedau.

Mae gormod o bobl yng Nghymru yn byw mewn cartrefi o safon wael sy'n anodd eu gwresogi. Mae costau gwresogi a rhedeg cartref yn rhoi mwy a mwy o bwysau ar deuluoedd, ac mae chwarter aelwydydd Cymru bellach mewn tlodi tanwydd. Mae hyn yn effeithio ar iechyd a lles, ac yn rhwystro cyfleoedd bywyd. Dwi'n benderfynol o wneud popeth y gallaf i helpu aelwydydd a theuluoedd ym mhob cwr o Gymru. Mi fyddaf i'n gwneud yn siŵr bod mwy o waith yn cael ei wneud i leihau biliau ynni drwy hyrwyddo gwella effeithlonrwydd ynni a safon cartrefi. Mi fyddaf i'n diogelu'r cymorth i'r rheini sydd mewn tlodi tanwydd difrifol, ac mi fyddaf i hefyd yn edrych ar sut gallwn ni fynd ymhellach ac yn gyflymach i wella safonau byw, i daclo tlodi tanwydd, ac i leihau allyriadau carbon cartrefi. Ac, yn ein 100 diwrnod cyntaf, mi fyddwn ni'n adolygu'r rhaglen Cartrefi Cynnes i sicrhau ei bod hi'n darparu cymorth effeithiol.

Er mwyn taclo'r heriau o ran tai, mae angen inni wneud y defnydd gorau o'r stoc tai sydd gennym ni'n barod. Dwi'n ymwybodol iawn o sut mae lefelau uchel o ail gartrefi a llety gosod tymor byr yn gallu effeithio ar gymunedau, gan ei gwneud hi'n anoddach i bobl leol fforddio tai, a chyfrannu at ddirywiad cymunedau a’r iaith Gymraeg. Dwi'n benderfynol o ganolbwyntio o'r newydd ar y mater yma, gan weithio efo awdurdodau lleol i ddod o hyd i atebion.

Cymunedau ffyniannus ydy anadl einioes ein cenedl, ac felly dwi yn bwriadu cyflwyno Bil hawl y gymuned i brynu. Mi fydd hyn yn ei gwneud hi'n haws i asedau cymunedol gwerthfawr, gan gynnwys adeiladau a thir ar gyfer tai, ddod yn eiddo i'r gymuned. Mi fyddaf i hefyd yn sefydlu tasglu canol trefi o fewn ein 100 diwrnod cyntaf. Bydd y tasglu yn edrych ar sut i ddatblygu eiddo preswyl yng nghanol trefi, er enghraifft, fel bod modd i fwy o bobl fyw yng nghanol ein trefi ni a’u galluogi nhw i ddatblygu yn ganolfannau bywiog.

A, Lywydd, dwi'n falch o fod wedi chwarae rhan yn y gwaith o gyflwyno dau ddarn mawr o ddeddfwriaeth, sef Deddf Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) 2026 a Deddf Diogelwch Adeiladau (Cymru) 2026. Fe basiwyd y rhain drwy'r Senedd efo cefnogaeth unfrydol, drwy waith yr Aelod Cabinet blaenorol yr oeddwn yn falch iawn o gydweithio efo hi. Wrth inni nodi naw mlynedd ers trasiedi Tŵr Grenfell y penwythnos yma, dwi wedi ymrwymo i weithio efo partneriaid i groesawu'r cyfleon trawsnewidiol mae'r ddeddfwriaeth benodol ar ddiogelwch adeiladau yn eu cynnig. Mae'n hanfodol cael system gynllunio effeithiol. Mae angen rhoi lle canolog i'r gymuned, gan amddiffyn a chryfhau arweinyddiaeth leol. I wneud hyn, mi fyddwn ni'n cymryd camau pellach i ddiwygio a symleiddio'r fframwaith deddfwriaethol a pholisi ym maes cynllunio.

Gyda chartref yn sylfaen ar gyfer lles a pherthyn, mae gwasanaethau cyhoeddus cryf ac effeithiol yn hanfodol i greu cymunedau bywiog wedi'u cysylltu'n dda. Felly, dwi am adnewyddu a chryfhau'r berthynas rhwng Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, gan sicrhau eu bod nhw'n bartneriaid llawn yn y gwaith o gynllunio a darparu gwasanaethau cyhoeddus. Fel cyn-gynghorydd a chyn-aelod cabinet mewn llywodraeth leol, dwi'n angerddol dros wasanaethau cyhoeddus, ac mae gen i brofiad uniongyrchol o'r ffordd mae awdurdodau lleol, cynghorwyr a staff yn gweithio'n ddiflino i sicrhau'r canlyniadau gorau i'r bobl a'r cymunedau maen nhw yn eu gwasanaethu. Dwi, fel fy nghydweithwyr yn y Cabinet, yn deall pwysigrwydd cael llywodraeth leol sefydlog a chynaliadwy i allu cyflawni ein blaenoriaethau ni i gyd.

Mi wnawn ni wneud yn siŵr bod ein hawdurdodau lleol ni yn y sefyllfa gryfaf bosib i ddarparu'r gwasanaethau mae pob un ohonom ni'n dibynnu arnyn nhw. Yn ystod ein 100 diwrnod cyntaf, rydyn ni wedi ymrwymo i adnewyddu'r cytundeb partneriaeth strategol efo awdurdodau lleol, er mwyn sefydlu perthynas waith gadarnhaol efo awdurdodau lleol ar hyd a lled Cymru. Mae angen inni wneud yn siŵr bod y ffordd rydyn ni'n ariannu llywodraeth leol yn deg ar draws Cymru, fel y gallan nhw ymateb i'r heriau niferus sy'n eu hwynebu nhw. Felly, rydyn ni'n barod yn adolygu'r fformiwla ariannu ar gyfer llywodraeth leol i wneud yn siŵr ei bod hi’n adlewyrchu gwir gost darparu gwasanaethau mewn gwahanol rannau o Gymru. Mae angen inni leihau biwrocratiaeth a phrosesau, a chanolbwyntio ar gyflawni, gan wneud yn siŵr ein bod ni'n gweithio efo'n gilydd i wneud y defnydd gorau o gyllid, ac mae angen inni rymuso llywodraeth leol i ddefnyddio'r cyllid craidd yn well. Dwi eisiau gweithio efo llywodraeth leol i gefnogi a galluogi cynghorau i ddod o hyd i'w hatebion eu hunain a thrwy weithio efo’n gilydd ar gyfer bod yn gynaliadwy yn y tymor hir, a hynny drwy edrych sut y gellid gwneud pethau'n wahanol, gan weithio efo nhw a gwrando arnyn nhw i ddeall beth sy'n gweithio.

Lywydd, dwi'n cloi. Dwi wedi dweud y gair 'penderfynol' lot o weithiau, dwi newydd sylwi, ond dwi yn benderfynol o droi uchelgais yn weithredu, gan ddarparu'r cartrefi mae pobl eu hangen, yn ogystal â'r gwasanaethau cyhoeddus gwydn mae cymunedau yn dibynnu arnyn nhw. Efo'n gilydd, mi wnawn ni greu Cymru decach lle mae gan bawb sicrwydd a chyfle, to uwch eu pennau, a chymunedau bywiog i fyw ynddynt. Diolch yn fawr.

Diolch. Rwyf wedi gwrando'n ofalus ar ddatganiad y Gweinidog, ac rwyf wedi bod yn gwrando am arwyddion bod y Llywodraeth hon yn deall pam mae Cymru yn yr argyfwng tai y mae ynddo. Mae'n rhaid i mi ddweud, gall broblemau godi yn y manylion.

Ni ddigwyddodd yr argyfwng yn sydyn; fe'i hadeiladwyd fesul bricsen—wel, nid hyd yn oed fesul bricsen gyda Llafur Cymru, ond dros 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur Cymru a gefnogwyd gan Blaid Cymru ar bob tro. Mae'r Ffederasiwn Adeiladwyr Cartrefi wedi cadarnhau'r angen am 7,400 o gartrefi newydd bob blwyddyn. Fodd bynnag, dim ond 5,300 o gwblhawyd bob blwyddyn ar gyfartaledd yng Nghymru dros y pum mlynedd diwethaf—bwlch o dros 2,000 o gartrefi bob blwyddyn, ac mae'r taflwybr yn gwaethygu, nid yn gwella.

Rhwng 2024 a 2025, dechreuwyd codi llai na 4,000 o anheddau newydd, gyda chynlluniau datblygu lleol sydd wedi dyddio, oedi ar bob cam o'r broses gynllunio—ac i'r rhai ohonom sydd wedi bod yn gynghorwyr mewn bywyd blaenorol, ni ddylai hynny fod yn syndod—a'r baich cynyddol o reoleiddio a chostau polisi i gyd wedi'u nodi fel y prif achosion. Nid dyma'r ail gyfradd isaf o ran cwblhau ers COVID neu'r argyfwng ariannol; dyma'r ail isaf ers dechrau cofnodion, mwy na 50 mlynedd yn ôl. Mae Ffederasiwn y Meistr Adeiladwyr wedi bod yn seinio rhybudd yng Nghymru ers blynyddoedd. Ni wnaeth y Llywodraeth wrando.

Felly, beth yw'r ateb o ddatganiad y Gweinidog? Corff datblygu cenedlaethol newydd. Gadewch i ni fod yn blaen ynglŷn â'r hyn y gallai hynny ei olygu: cwango arall. Os yw'r system gynllunio wedi torri i'r fath raddau bod angen corff hyd braich newydd sbon arnoch dim ond i'w llywio hi, yna dylech drwsio'r system doredig honno yn gyntaf, yn sicr. Hyd nes y gwelwn fanylion y corff hyd braich arfaethedig hwn, byddaf yn gohirio rhoi barn. Fodd bynnag, gadewch i mi fod yn glir: ni ddylai hyn ddod yn haen arall o fiwrocratiaeth.

Mae hyn hefyd yn wir am eich tasglu canol tref arfaethedig. Ni allwn fforddio mwy o falu awyr a dim gweithredu oherwydd mae pobl yn aros am gartrefi. Ateb Reform fyddai cael gwared ar fiwrocratiaeth, gan ganiatáu i adeiladwyr lleol fynd ymlaen â'r gwaith, a chreu system sy'n cymell yr adrannau cynllunio i weithio'n rhagweithiol, ac nid yn adweithiol heb unrhyw atebolrwydd. Nid oes angen mwy o gyrff a ariennir gan drethdalwyr i fustachu drwy system sydd wedi torri.

Rwy'n nodi bod y Llywodraeth eisiau cyflwyno rheolaethau rhent, ond mae angen i'r Llywodraeth hon wynebu'r dystiolaeth ynghylch rheolaethau rhent. Mae pob dadansoddiad economaidd difrifol a phrofiad bywyd yr Alban, Iwerddon a dinasoedd Ewrop sydd wedi rhoi cynnig arni yn dweud yr un peth: mae rheolaethau prisiau yn lleihau'r cyflenwad. Nid ydynt yn gwneud tai yn fwy fforddiadwy, maen nhw'n gwneud tai yn brinach, a bydd y tenantiaid mwyaf agored i niwed yn talu'r pris.

Nodais Ddeddf Diogelwch Adeiladau (Cymru) 2026 yn eich datganiad. Mae fy nhîm a minnau eisoes wedi trefnu cyfarfod gyda'r Welsh Cladiators, byddwch yn falch o wybod, Weinidog, ac rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth hon yn rhagweithiol wrth eu cefnogi ar ôl naw mlynedd hir o Lafur Cymru yn eu hanwybyddu.

Mae agwedd Reform o ran llywodraeth leol yn glir. Byddwn yn gwthio am arbedion lle bynnag y gallwn, gan gynnwys dyblygu diangen. Byddem yn eirioli dros refferenda ar unrhyw godiadau i'r dreth gyngor o 5 y cant ac uwch, gan sicrhau bod gwleidyddion lleol yn byw o fewn eu stad, rhoi eu prosiectau gwagedd o'r neilltu a chanolbwyntio ar wasanaethau craidd. A wnaiff y Gweinidog ystyried hyn?

Nid yw'r gwahaniaeth rhwng eich Llywodraeth a Reform o ran tai, cynllunio a llywodraeth leol yn ymwneud ag uchelgais yn unig, mae'n ymwneud ag athroniaeth. Mae Plaid Cymru yn credu mai'r ateb i'r argyfwng tai yw mwy o wleidyddion, mwy o reoleiddio a mwy o gyrff i reoli'r fiwrocratiaeth y maen nhw wedi'i chreu gyda'u cyn-bartneriaid, Llafur. Mae Reform yn credu mai'r ateb yw cael gwared ar y rhwystrau, ail-egnïo perchnogaeth ac ymddiried mewn adeiladwyr lleol a phrynwyr tai i wneud yr hyn maen nhw bob amser yn ei wneud pan fydd gwleidyddion a biwrocratiaeth yn symud o'r ffordd.

Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiynau yna, neu o leiaf y sylwadau yna. Rwy'n mawr obeithio ein bod ni'n mynd i fedru ffeindio rhywfaint o dir cyffredin. Yn sicr, dwi'n cytuno efo chi fod yna argyfwng tai, ac rydych chi wedi rhestru rhai ystadegau yn fanna ynglŷn ag adeiladu tai yn gyffredinol. Mae'r argyfwng, i mi, yn cael ei ddangos yn glir iawn yn niferoedd y bobl sydd mewn llety dros dro oherwydd eu bod nhw'n wynebu digartrefedd oni bai eu bod nhw mewn llety dros dro. Wrth i ni siarad heddiw, mae plant ar eu ffordd adref o'r ysgol i dreulio nosweithiau mewn llety gwely a brecwast, mewn ystafell fach lle does yna ddim cyfleusterau ar gyfer gwneud bwyd, lle does yna ddim lle i wneud gwaith cartref. Dyna hyd a lled yr argyfwng rydyn ni'n ei wynebu.

Ers diwedd mis Mawrth 2026, mae yna 10,509 o unigolion yn byw mewn llety dros dro, ac mae 2,267 o'r rheini yn blant, yn blant dibynnol o dan 16 oed. Fedrwn ni fel cenedl, fedrwn ni fel gwlad ddim bod yn goddef y math yna o sefyllfa, a dyna pam mae'r ffocws clir gen i ynglŷn â chynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol er mwyn gallu symud pobl ymlaen o'r math o sefyllfaoedd yma fyddai neb yn dymuno i unrhyw un fod ynddynt.

Felly, dyna pam mae'r pwyslais penodol ar gynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol, ac i wneud hynna mae'n rhaid i ni fod yn gyrru'r agenda ymlaen, a dyna pam dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n sefydlu corff hyd braich Unnos, er mwyn rhoi'r cyfle yna i ni weithio yn y tymor hir ac er mwyn i ni fod yn edrych ar y cyllido sy’n angenrheidiol ar gyfer cynyddu'r cyflenwad, ac er mwyn i ni fod yn rhoi ffocws clir iawn ar gael gwared â rhai o’r materion rydych chi wedi sôn amdanyn nhw yn y maes cynllunio, ac yn y blaen, sydd yn dal pethau yn ôl.

Dyna ydy ein datrysiad ni. Dyna rydyn ni'n gweld ydy'r ffordd ymlaen. Dwi ddim yn clywed llawer o ddatrysiadau yn dod gennych chi. Rydych chi'n disgrifio'r sefyllfa. Os oes gennych chi bethau penodol i'w trafod fel datrysiadau, dwi’n hapus iawn i fod yn trafod y rheini. Rydych chi wedi sôn am nifer o bethau eraill; dwi’n siŵr y byddan nhw’n codi mewn datganiadau gan bobl eraill, a gwnaf ymateb iddyn nhw bryd hynny.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid fi yw'r llefarydd ar hyn mewn gwirionedd. Jayne Bryant yw'r llefarydd, felly rwy'n credu efallai y byddwch eisiau galw ar Jayne Bryant nawr a fy ngalw i nes ymlaen.

Diolch, Mike. Diolch, Ddirprwy Lywydd, a chroeso i'ch rôl, Weinidog Cabinet.

Mae llywodraeth leol yn allweddol i sicrhau bod gwasanaethau rheng flaen yn cael eu cyflawni, ac mae'r rhain yn wasanaethau yr ydym yn dibynnu arnynt o ddydd i ddydd. Mae'r Gweinidog Cabinet yn dweud ei bod eisiau adnewyddu a chryfhau'r berthynas honno â llywodraeth leol a Llywodraeth Cymru, ac rwy'n gobeithio bod hyn yn cynnwys ymgysylltu â'r holl awdurdodau lleol, gan gynnwys y rhai mewn ardaloedd trefol, ynglŷn ag adolygu'r fformiwla ariannu llywodraeth leol. Mae'r fformiwla ariannu yn seiliedig ar gymysgedd cymhleth o ddangosyddion, ac roedd gwaith yn parhau i ddiweddaru rhai o'r dangosyddion hynny. Byddai'n dda iawn deall a fydd y gwaith hwnnw'n parhau ar gyflymder, neu a fydd yn cael ei atal tra bod adolygiad o'r fformiwla ariannu yn digwydd. Hefyd, rwy'n gwybod y byddai awdurdodau lleol yn hoffi gwybod a yw'r Gweinidog Cabinet yn disgwyl i'r gronfa ariannu ar gyfer awdurdodau lleol fod yn fwy, neu a fydd y gronfa yn dal i fod yr un fath.

Mae pawb yn haeddu lle i'w alw'n gartref. Mae cartref cynnes, diogel a fforddiadwy yn sylfaenol i fywyd da, ac mae'r ymrwymiad o 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd a grybwyllir heddiw yn gyfarwydd. Buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru £2 biliwn i ddarparu mwy na 20,000 o gartrefi i'w rhentu yn y sector cymdeithasol yn nhymor y Senedd ddiwethaf. Fe wnaeth y lefelau cyflawni uchaf erioed ynghyd â lefelau uchaf erioed o fuddsoddiad helpu'r sector a'r llif prosiectau i fod yn gryf. Rydym ni i gyd yn gwybod bod mwy i'w wneud ar draws pob deiliadaeth a dyna pam ymrwymodd Llafur Cymru i ddarparu 100,000 o gartrefi dros y 10 mlynedd nesaf. Mae'r Llywodraeth wedi addo sefydlu corff datblygu cenedlaethol newydd a galluogwr tai cymdeithasol, Unnos. Sut bydd llwyddiant neu fethiant Unnos yn cael ei fesur? Mae hyn ar ben Asiantaeth Datblygu Cymru, a byddai'n dda gwybod ym mha ffordd y mae sefydlu cwangos yn lleihau biwrocratiaeth ac yn rhoi hwb i'n heconomi.

Mae pwysigrwydd canol ein trefi yn rhywbeth y dylem i gyd ofalu amdano. Ni ddylai unrhyw un ohonynt fod yr un peth. Nodaf nad oedd sôn am barhau â rhaglen Trawsnewid Trefi Llywodraeth Lafur Cymru, a wnaeth roi hwb i adfywio yng nghanol trefi a dinasoedd ledled Cymru gyda mwy na £300 miliwn ers 2020. Hefyd, o ran yr adolygiad arfaethedig, ai eich cyfrifoldeb chi neu gyfrifoldeb aelodau eraill y Cabinet yw hwn o ran cael y gair olaf ynghylch trefi yn fwy cyffredinol, a phryd y bydd yr adolygiad yn cyflwyno adroddiad?

Nid oedd sôn ychwaith am waith y tasglu cartrefi fforddiadwy a'r grŵp gweithredu ar yr holl argymhellion hynny, a dderbyniwyd gan y Llywodraeth a'r sector ehangach. Nid yw tai yn ymwneud â rôl y Llywodraeth yn unig. Rhaid sicrhau dull tîm Cymru ar gyfer cyflawni newid. Felly a fydd y Llywodraeth hon yn parhau â'r argymhellion hynny?

Mae'r Llywodraeth hon, rwy'n gweld, wedi ymrwymo i adolygu'r rhaglen Cartrefi Cynnes o fewn y 100 diwrnod cyntaf yn y Llywodraeth. Y llynedd yn unig, buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru fwy na £30 miliwn yn ein cynllun Cartrefi Cynnes Nyth gwell, ac rydym yn aros am fanylion y newidiadau y bydd y Llywodraeth hon yn eu gwneud i'r rhaglen, oherwydd os nad oes cyllid ychwanegol, mae angen i ni wybod beth fydd yn cael ei dorri.

Roedd Deddf Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) 2026 yn drobwynt yn y ffordd yr ydym yn mynd i'r afael â digartrefedd yma yng Nghymru. Mae'r ddeddfwriaeth, yr oeddwn yn falch o'i chyflwyno o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru, yn rhoi offeryn i ni sicrhau bod pobl ledled Cymru yn cael mynediad i'r cymorth cywir cyn i'r argyfwng daro. Fodd bynnag, fel gydag unrhyw ddeddfwriaeth, mae gweithredu yn allweddol. Felly, a allwch chi, Weinidog Cabinet, amlinellu sut y byddwch chi'n sicrhau y bydd y ddeddfwriaeth hon yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i drawsnewid ein system ddigartrefedd?

Unwaith eto, darn arall o ddeddfwriaeth a aeth drwodd ar ddiwedd tymor y Senedd ddiwethaf oedd diogelwch adeiladau. Rwy'n gwybod bod yna waith i'w wneud o hyd ynglŷn â'r cynllunio a'r gweithredu, ac edrychaf ymlaen at drafodaethau wrth i hynny ddatblygu. Mae hyn yn hollol allweddol fel rhan o'n hymateb i drasiedi Grenfell. Rhaid i bobl deimlo'n ddiogel a bod yn ddiogel yn eu cartrefi eu hunain.

O ran eich cynlluniau ar gyfer yr hawl i dai digonol—unwaith eto, roedd hwn yn rhywbeth a ddechreuwyd yn nhymor y Senedd ddiwethaf—bydd yr Aelodau yn awyddus i glywed pa waith sydd i'w wneud cyn unrhyw ddeddfwriaeth arfaethedig. Roeddwn hefyd yn falch o weld bod y Llywodraeth hon yn cytuno ag ymrwymiad maniffesto Llafur Cymru i greu hawl gymunedol i brynu. Mae grymuso pobl i gadw eu lleoedd lleol arbennig at ddefnydd cymunedol yn rhywbeth y dylem i gyd ymdrechu i'w wneud, ac rwy'n gwybod bod y gwaith ar hyn wedi dechrau o dan Lywodraeth Lafur Cymru ddiwethaf. A fydd hwn yn Fil blwyddyn 1?

Yn olaf, nid oedd unrhyw sôn heddiw am gefnogaeth i helpu i gael pobl ar yr ysgol dai. Estynnodd Llywodraeth Lafur Cymru Cymorth i Brynu pan wnaeth y Torïaid ddod â'r cynllun yn Lloegr i ben yn 2023. Sut bydd Llywodraeth Cymru yn helpu prynwyr tro cyntaf?

Diolch yn fawr iawn, Jayne. Diolch am y rhai yna. Fe wnes i gyfrif 11 pwnc yna, sy'n wych. Fe geisiaf ymdrin â phob un ohonynt ac ateb rhai o'r cwestiynau a godwyd yn gynharach.

Fe wnaethoch chi ddechrau gyda'r fformiwla ariannu ar gyfer llywodraeth leol. Yn bendant, rydym yn edrych i weld a allai fod angen diwygio'r fformiwla ariannu. Ydym, rydym yn parhau gyda'r gwaith a ddechreuodd yn y weinyddiaeth flaenorol, ond rwy'n edrych yn gyffredinol nawr i weld a oes angen i ni fod yn ehangu hwnnw i edrych ar yr egwyddorion sy'n sail i'r fformiwla ariannu.

Fe wnaethoch chi ofyn am gyllid llywodraeth leol. Roeddem ni fel Plaid Cymru yn falch iawn o fod wedi sicrhau swm, rwy'n credu, ar y diwedd o £112.8 miliwn yn ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol yn y flwyddyn ariannol hon. Mae hynny wedi galluogi llywodraeth leol i gadw'r cynnydd yn y dreth gyngor i tua 4 y cant yn y rhan fwyaf o achosion.

O ran cyflawni'r targed o 20,000, rwy'n falch iawn bod y Llywodraeth ddiwethaf, gan weithio mewn partneriaeth â'r LCC a gyda'r awdurdodau lleol, wedi llwyddo i wthio'r targed hwnnw ymlaen. Daethoch yn agos at gyflawni hynny, ond rwy'n deall y byddwn wedi cyrraedd 20,000 erbyn diwedd y flwyddyn hon. Mae hynny'n lle gwych i ni ddechrau. Rydym yn fwy uchelgeisiol wrth geisio cael targed dros bedair blynedd yn hytrach na phump, ond mae llif o brosiectau yn dod drwodd, ac rwy'n dweud 'diolch' am wthio hynny ymlaen yn ystod y Senedd ddiwethaf.

O ran Unnos, rwy'n argyhoeddedig bod angen i ni gael corff hyd braich i gyflymu'r broses o gyflawni. Mae angen edrych ar atebion tymor hir a chynllunio tymor hir. Mewn gwirionedd, mae'r rhan fwyaf o bobl yn y sector nawr—yn y sector tai ac yn y sector cymorth tai—yn cydnabod bod angen i ni fod yn sefydlu corff hyd braich fel y gallwn wthio pethau ymlaen yn llawer cyflymach nag o'r blaen.

O ran canol trefi, fe wnaethoch chi sôn am y rhaglen Trawsnewid Trefi. Mae'r prosiectau sydd eisoes wedi'u cytuno, yn amlwg, o fewn honno, a byddwn yn edrych trwy'r tasglu, y byddaf yn ei gynnull, ond mae goblygiadau i Weinidogion Cabinet eraill hefyd, yn enwedig ynghylch diwygio ardrethi busnesau bach—. Byddwn yn dod â'r tasglu at ei gilydd, a byddaf yn gwneud cyhoeddiad ar hwnnw o fewn y 100 diwrnod. O ran y tasglu cartrefi fforddiadwy, y gwnaeth Lee Waters waith defnyddiol iawn arno i ni, byddwn yn edrych ar yr argymhellion hynny fel rhan o'n hymgyrch i gyflymu'r broses o gyflawni cartrefi cymdeithasol.

O ran y rhaglen Cartrefi Cynnes, mae gen i gyfarfod yfory gyda Gweinidog Llywodraeth y DU—Martin McCluskey, rwy'n credu—i drafod y rhaglen sydd eisoes wedi'i chyhoeddi yn Lloegr gan Ed Miliband. Nid ydym wedi cael llawer o fanylion ynglŷn â honno, felly rwy'n awyddus iawn i ddeall beth yn union mae Llywodraeth San Steffan yn bwriadu ei wneud a beth allwn ni, gobeithio, ei gael ar gyfer Cymru o honno hefyd.

Mae'n debyg fy mod i'n rhedeg allan o amser nawr, onid ydw i, i ateb y gweddill ohonynt. Mae'n debyg y bydd pobl eraill yn gofyn yr un cwestiynau. Diolch.

Diolch am eich datganiad, Weinidog, a llongyfarchiadau; rwy'n gwybod pa mor angerddol ydych chi o fewn maes tai, gan fy mod i wedi gweithio gyda chi am fisoedd lawer mewn bywyd blaenorol. Rwy'n dymuno'n dda i chi, oherwydd rydych chi'n mynd i geisio cyflawni swm enfawr mewn 100 diwrnod, felly rydym yn gobeithio y byddwch chi'n cyrraedd yno.

Weinidog, mae'r Sefydliad Tai Siartredig wedi datgan bod Cymru yng nghanol argyfwng tai sy'n gwaethygu. Mae'n hanfodol, felly, bod Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â graddfa'r her. Fel y mae'n sefyll, mae un o bob 14 aelwyd yn aros am gartref cymdeithasol, sy'n golygu y byddai'n cymryd 35 mlynedd ar y gyfradd bresennol i fodloni'r galw hwnnw. Mae croeso mawr i'ch addewid am gartref i bawb, ond, Weinidog, methodd Llywodraeth flaenorol Cymru o ran ei hymrwymiad maniffesto 2021, fel yr ydym ni wedi clywed, i ddarparu'r 20,000 o gartrefi cymdeithasol carbon isel newydd hynny i'w rhentu erbyn diwedd y Senedd.

Rydych chi wedi dweud heddiw y byddwch chi'n creu 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030. Beth sy'n eich gwneud chi mor sicr y gallwch gyrraedd y targed hwn pan fethodd y Llywodraeth flaenorol? Rydym wedi clywed sawl gwaith yn y Siambr hon y bydd Gweinidogion yn gweithio'n agos gyda llywodraeth leol a rhanddeiliaid eraill, felly byddai'n braf gwybod beth rydych chi'n mynd i'w wneud yn wahanol y tro hwn. Mae eich cwmni hyd braich, Unnos, neu beth bynnag mae'n mynd i fod, yn gwango arall yn fy marn i. Rwy'n rhannu rhai pryderon y gallai fod yn siop siarad arall, sy'n mynd i wthio pethau ymlaen ymhellach. Rwy'n gobeithio fy mod i'n anghywir; rwy'n gobeithio y bydd yn cyflymu'r broses o gyflawni tai cymdeithasol.

Gan droi at fforddiadwyedd tai, er fy mod yn siŵr y byddwn ni i gyd yn cytuno bod angen gwneud mwy i gefnogi prynwyr tro cyntaf, nid wyf yn gweld bod angen proses hir i ddiwygio'r dreth trafodiadau tir i bobl ifanc. Rydym ni'n gwybod y bydd yn gweithio—bydd gostwng treth ar gyfer prynwyr tro cyntaf yn ysgogi codi tai ac yn galluogi pobl i ddod o hyd i'r cartref hwnnw y dywedoch chi eich bod am ddod o hyd iddo i bawb. Tybed a ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth ddyfnach i sut y gallwch adolygu treth trafodiadau tir mewn ffordd ystyrlon fel y gall prynwyr tro cyntaf o leiaf fynd ar yr ysgol dai honno.

A minnau'n bedwerydd yn nhrefn siaradwyr, mae llawer o bethau wedi cael eu crybwyll eisoes, ac mae llywodraeth leol yn un yr wyf yn eithaf awyddus i ymdrin â hi, fel y gwyddoch chi. Rydych chi wedi dweud eich bod eisoes yn adolygu'r fformiwla ariannu llywodraeth leol. Rydw i wedi clywed eich atebion eisoes ac rwy'n croesawu hynny—mae'n rhywbeth rydw i wedi bod yn galw amdano ers 20 mlynedd. Mae angen iddo ddigwydd trwy adolygiad annibynnol, fel arall sut ydym ni'n gwybod ein bod ni'n mynd i ddatrys hyn? Yn y gorffennol, rydw i wedi clywed hwn yn cael ei ysgubo o'r neilltu gymaint o weithiau oherwydd nad yw rhai arweinwyr cynghorau eisiau hynny—wyddoch chi, nid yw tyrcwn yn pleidleisio dros y Nadolig a'r math yna o beth. Felly, sut allwch chi warantu na fydd hwn yn cael ei ysgubo o'r neilltu, y bydd hwn yn cyflawni'r newid cynaliadwy yn y dyfodol? Oherwydd os ydym yn aros yn llonydd, gwyddom y bydd rhai yn syrthio o dan y system bresennol oni bai ein bod yn gallu cywiro hyn, ac rwy'n gwybod eich bod chi'n ymwybodol o hynny, Weinidog.

Yn olaf, Weinidog, mae teuluoedd yng Nghymru wedi gweld y dreth gyngor yn treblu mewn termau real ers 1999, gan godi'n gyflymach na'r cyfraddau cyfartalog yn Lloegr. Fodd bynnag, ar yr un pryd, mae awdurdodau lleol yn cael trafferth darparu eu gwasanaethau craidd. Roedd Llywodraeth Cymru flaenorol yn llawer rhy hapus i roi pwysau ariannol ar awdurdodau lleol trwy eu tanariannu, gan wybod yn iawn y byddai'n rhaid i gynghorau godi'r dreth gyngor i sicrhau eu gwasanaethau. Bydd y system bresennol, os caiff ei gadael fel y mae hi, yn rhoi pwysau pellach ar y cynghorau hynny i gyflawni'r gwasanaethau sydd eu hangen. Felly, mae angen i ni sicrhau nad yw awdurdodau lleol yn cael eu gorfodi i godi'r dreth gyngor yn gynyddol. Ond pan fo angen ei chodi, mae'n rhaid iddyn nhw gynnal refferenda, os ydym am weld cynnydd uwchben 5 y cant. Mae'n rhywbeth rydym ni wedi ymgyrchu yn ei gylch, ac wedi ymgyrchu yn ei gylch ers blynyddoedd lawer, fel y mae ar hyn o bryd yn Lloegr. Byddai hyn yn amddiffyn teuluoedd drwy sicrhau na allai Llywodraeth Cymru barhau i osgoi ei chyfrifoldeb gan ddisgwyl i awdurdodau lleol ymdrin â'r diffyg ariannol yn sgil penderfyniadau a wneir yng Nghaerdydd.

Felly, gyda dim ond pedair blynedd i greu dyfodol cynaliadwy i lywodraeth leol, Weinidog, beth all y sector ei ddisgwyl gan eich Llywodraeth, neu a fydd yn gweld yr un hen esgusodion a bai yn cael ei roi ar Lywodraethau blaenorol?

Diolch yn fawr iawn i chi, a diolch am y cydweithio y buodd pan oeddem ni'n aelodau o'r un pwyllgor yn ystod y Senedd ddiwethaf. Mi wnaf ddechrau o'r diwedd, efallai. Felly, mae creu llywodraeth leol sydd yn wydn ac sydd yn gallu bod yn gynaliadwy yn holl, holl bwysig, onid ydy, oherwydd llywodraeth leol sydd yn delifro gymaint o'r gwasanaethau sydd yn agos at ein pobl ni ac at y bobl fwyaf bregus o fewn ein cymunedau ni. Ac felly mae hi yn bwysig ein bod ni yn gweithio efo'n gilydd.

Rŵan, dwi ddim yn mynd i fod yn Weinidog sydd yn trio gorfodi unrhyw beth ar lywodraeth leol. Mae o'n gorfod bod yn bartneriaeth. Ac felly dyna pam dwi'n awyddus iawn i adnewyddu'r bartneriaeth, y cytundeb, sydd wedi dechrau datblygu rhwng llywodraeth leol â'r Llywodraeth yn fan hyn. Ac a dweud y gwir, mae gen i gyfarfod yn fuan iawn efo arweinydd presennol y WLGA, ac efo'r arweinwyr cyngor ar draws Cymru, i drafod yn union y mater yma.

O ran y fformiwla llywodraeth leol, ydyn, mi rydyn ni'n edrych arno fo o ddifri. Ond, wrth gwrs, fel dŷch chi'n ddweud, mi fydd yna rai yn colli ac mi fydd na rai yn ennill allan o unrhyw fath o newidiadau o fewn y pot cyfyng—llawer rhy gyfyng—o arian sydd gan lywodraeth leol ar hyn o bryd. Ond, dwi'n meddwl, os ydyn ni'n gallu gwneud yr achos, efo tystiolaeth glir o annhegwch, wel, dyna fo—mi fydd yna, dwi'n siŵr wedyn, awydd i symud tuag at y newid hwn.

Dŷch chi'n sôn yn olaf—. Mi wnaf i sôn eto am yr 20,000 o gartrefi, ac roeddech chi'n gofyn sut dŷn ni'n mynd i fod yn siŵr ein bod ni'n mynd i gyflawni. Wel, dŷn ni yn dechrau o le gwell, fel dwi'n dweud, diolch i waith y Llywodraeth flaenorol. Mae yna gartrefi sydd yn y pipeline ar hyn o bryd, ac mae yna gynlluniau ar gyfer datblygu mwy. Ond mae'n rhaid i ni ffeindio dulliau cyllido sydd yn rhai arloesol, ac mae yna fodelau allan yna y byddwn ni'n edrych arnyn nhw. A bydd Unnos yn rhoi y cerbyd yna inni fod yn edrych o ddifri ar y rhwystrau tymor hir, ar y cynllunio tymor hir, ac ar yr angen hefyd i'r cyllid fod yn rhywbeth sydd yn dymor hir er mwyn cyflawni'r nod.

Mae stoc dai Cymru ymhlith y rhai hynaf yn Ewrop, sy'n gadael llawer o drigolion mewn tlodi tanwydd ac yn wynebu risgiau difrifol i iechyd yn sgil oerni a lleithder. Bydd rhaglen Cartrefi Cynnes gwerth £15 biliwn Llywodraeth y DU o fudd i Loegr, ond mae'n creu heriau yng Nghymru. Erbyn 2030 mae'n rhaid i bob tŷ neu gartref sy'n cael ei rentu'n breifat gyrraedd band C tystysgrif perfformiad ynni—sy'n anoddach i'w gyflawni, o ystyried bod tua 60 y cant ar hyn o bryd yn is na'r safon, ochr yn ochr â chap landlordiaid blynyddol llai o £10,000. Fodd bynnag, mae holl raglenni ôl-osod Cymru yn canolbwyntio ar gartrefi cymdeithasol yn unig.

O ystyried yr effeithiau anghymesur hyn, pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i sicrhau cyllid canlyniadol llawn gan Lywodraeth y DU i ddatblygu rhaglen Cartrefi Cynnes niwtral 10 mlynedd yng Nghymru, er mwyn sicrhau bod pob trigolyn yn gallu cael mynediad at gartrefi cynhesach a mwy diogel?

Diolch am y cwestiynau yna, Safa. Rwy'n ymrwymedig i gartrefi cymdeithasol o ansawdd da, ac i amddiffyn yr aelwydydd incwm isaf gyda chynllun cymorth effeithiol, gan gynnwys cymorth argyfwng i bobl heb wres a dŵr poeth. Ond—soniais i am gartrefi cymdeithasol—mae angen i ni fod yn codi ein huchelgais ar draws deiliadaethau. Rydym wedi gwneud adnewyddu stoc dai Cymru yn genhadaeth genedlaethol, gan gynnwys ymrwymiad yn y 100 diwrnod cyntaf i adolygu'r rhaglen Cartrefi Cynnes a chyflwyno newidiadau i fynd ymhellach ac yn gyflymach ar effeithlonrwydd ynni cartrefi, er mwyn cyflawni'r canlyniadau yr ydym eisiau eu gweld, sef safonau byw uwch, tlodi tanwydd is a llai o allyriadau carbon.

Yn y cyfamser, wrth gwrs, mae cymorth ar gael trwy'r cynllun Nyth ar gyfer tenantiaid incwm isel sy'n byw mewn llety rhent preifat aneffeithlon o ran ynni. Ac fel y dywedais i, byddaf yn cwrdd â Gweinidog Defnyddwyr Ynni Llywodraeth y DU yfory, gyda'r cynllun Cartrefi Cynnes yn brif faes trafod. Felly, rwyf eisiau trafod y bwlch cyllido a adawyd yn sgil dod â rhwymedigaeth cwmni ynni i ben, ac yna deall yn union beth yw eu meddylfryd ynghylch y rhaglen Cartrefi Cynnes. Diolch.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Gaf i ddweud tri pheth, os gwelwch yn dda? Yn gyntaf, gaf i eich croesawu chi i'r gadair? Gaf i'ch croesawu chi, Siân Gwenllian, i'r swydd? A hefyd, allaf i groesawu eto fod holl aelodau'r Llywodraeth yn aros yma dros y datganiadau dŷn ni'n eu clywed? Mae hynny mor bwysig achos maen nhw'n draws weinidogol, ac mae'n bwysig eich bod chi, dwi'n gobeithio, yn gallu clywed beth ydy'r ymatebion i'r datganiadau. Felly, diolch yn fawr iawn am hynny.

Ond i droi at y pwnc, fe wnaethoch chi sôn o'r blaen, Weinidog Cabinet, am sut mae digartrefedd yn effeithio ar blant, ac roeddwn i wir eisiau codi'r mater hwnnw a chlywed ychydig mwy gennych, os caf i. Gwyddom fod Comisiynydd Plant Cymru wedi arolygu 9,000 o blant, ac roedd tai a digartrefedd ymhlith eu pedair prif flaenoriaeth. Clywsom gan blant am lety anniogel ac anaddas, diffyg tai wedi'u haddasu neu'n hygyrch i blant anabl, cyflwr tai gwael, gan gynnwys lleithder, llwydni a gorlenwi. Roeddwn i eisiau crybwyll y plant hynny yn ein gofal. Gwyddom fod chwarter y plant sy'n gadael ein gofal yn cael eu hunain yn ddigartref. Felly, Weinidog Cabinet, tybed a allaf ofyn i chi pa waith rydych chi'n ei wneud yn benodol i ganolbwyntio ar blant a'r plant sydd yn ein gofal, ein cyfrifoldeb ni, a sut ydych chi'n mynd i wrando ar eu barn a'u profiadau? Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn, Jane. Fel dŷch chi'n gwybod, mae'r Senedd wedi pasio deddfwriaeth sydd yn ddeddfwriaeth arbennig o addas, dwi'n credu, ar gyfer taclo digartrefedd, gan gynnwys digartrefedd ym maes plant. Mi ydw i ar hyn o bryd yn creu'r cynllun gweithredu i gyd-fynd efo'r ddeddfwriaeth yna, ac mae'r pwyslais, wrth gwrs, ar atal y problemau lawer iawn cyn iddyn nhw fynd yn broblemau, lle mae pobl yn diweddu yn byw mewn llety hollol, hollol anaddas. Felly, mae'r rhan yna yn hollbwysig, tra hefyd yn gweithio efo'r mudiadau hynod werthfawr yna yn y sector yma sydd yn cefnogi teuluoedd cyn iddyn nhw fynd yn ddigartref, ond, yn sicr, er mwyn eu cael nhw allan o ddigartrefedd, ac er mwyn sicrhau nad ydyn nhw'n ailymweld â digartrefedd. Mae hynny'n elfen bwysig ofnadwy, ac mae plant yn ganolog i hynny. Dydw i ddim yn meddwl bod yna neb yn yr ystafell yma a fyddai eisiau inni beidio â bod yn gwneud ein gorau glas i wneud yn siŵr nad oes yna unrhyw blant yn byw mewn amodau hollol, hollol annerbyniol.

Hoffwn groesawu'r Gweinidog Cabinet i'w swydd. Un rhan o'ch portffolio yw datblygiad o arwyddocâd cenedlaethol. Rydym wedi gweld yn fy etholaeth fy hun cais cynllunio Nant Mithil ar gyfer tyrbinau gwynt ar raddfa fawr—mae hwnnw wedi wynebu gwrthwynebiad lleol enfawr. Ond rydym wedi gweld yn y gorffennol y gall ideoleg oddiweddyd penderfyniadau cynllunio gwirioneddol. Os edrychwn ni ar fferm wynt Hendy, er enghraifft, dywedodd Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru 'na', dywedodd pobl leol 'na', dywedodd yr adran gynllunio leol 'na', ond cymeradwyodd Gweinidog Llafur Cymru y cais cynllunio, gan roi ideoleg o flaen ffeithiau. Felly, mae gen i ddiddordeb, Weinidog Cabinet, yn y modd yr ydych chi'n bwriadu bwrw ymlaen â datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol. A wnewch chi wrando ar gyngor awdurdodau cynllunio lleol, barn pobl leol a barn Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru yn eich ystyriaethau? Ac a wnewch chi beidio â mynd yn groes i'w cyngor cynllunio, os caiff ei roi i chi? Diolch.

Diolch, James. Rydych chi'n hollol iawn i dynnu sylw at y ffaith bod hyn yn fy mhortffolio i, o ran datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol. Byddaf bob amser yn edrych ar y dystiolaeth, byddaf yn gwrando ar gyngor a byddaf yn gwrando ar bryderon, ond byddwch yn deall bod gennym fframwaith polisi ar hyn o bryd. Efallai y byddwn yn ystyried newid rhywfaint o'r fframwaith polisi hwnnw, gan weithio gyda Gweinidogion eraill. Felly, yn sicr—. Ond byddaf yn darllen adroddiadau ac yn gwrando ar yr hyn y mae cymunedau yn ei ddweud, ond mae'n rhaid i hyn i gyd fod o fewn y fframwaith cyfreithiol, yn amlwg.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n aelod o'r Blaid Gydweithredol. Roeddwn i'n siomedig iawn i weld nad oedd unrhyw sôn am dai cydweithredol. O dan ddeiliadaeth gydweithredol tai, mae aelodau yn gydweithredol yn y pŵer ar y cyd i reoli'r llety rhyngddynt. Wrth i benderfyniadau gael eu gwneud gan yr aelodau, mae egwyddorion perchnogaeth gymunedol a democratiaeth yn cael eu rhoi wrth wraidd modelau cydweithredol tai. Mae sectorau tai cydweithredol cryf mewn gwledydd ledled Ewrop a Gogledd America. Yn Sweden, mae dau sefydliad cydweithredol mawr yn darparu dros 750,000 o gartrefi, sef tua 18 y cant o gyfanswm poblogaeth y wlad yn byw mewn tai cydweithredol. Mae Cymru wedi gwneud rhywfaint o gynnydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf, gyda chefnogaeth gan Nationwide a Cwmpas, a Llywodraeth Cymru, nid cymaint ag yr hoffwn i, ac rwyf wedi codi hyn o'r blaen gyda Gweinidogion blaenorol. Pam nad yw'r Gweinidog yn credu bod tai cydweithredol yn offeryn pwysig wrth gynyddu'r ddarpariaeth dai yng Nghymru?

Rwy'n anghytuno â'ch pwynt yn y fan yna. Rwy'n credu bod tai cydweithredol yn rhan annatod o'r atebion i'r argyfwng tai. Mae'r portffolio yn eithaf mawr, ac ni allwn gwmpasu pob darn ohono yn fy natganiad heddiw, felly maddeuwch i mi, ond yn sicr, fe wnaf yr ymrwymiad hwnnw i chi, Mike. Mae'n ymwneud â thai cydweithredol, tai a arweinir gan y gymuned a'r gwaith y mae Cwmpas yn ei wneud mewn llawer o'n cymunedau, gan gynnwys mewn ardaloedd gwledig—. Mae gwaith ystyrlon yn digwydd. Wrth gwrs, gall yr ymrwymiad i gyflwyno Bil ar yr hawl gymunedol i brynu hefyd helpu cwmnïau cydweithredol a pherchnogaeth gymunedol i symud ymlaen yn gyflymach i gael mynediad at asedau, adeiladau, y maen nhw eisiau eu troi'n gartrefi a arweinir gan y gymuned.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae rhentwyr preifat o dan bwysau cynyddol, gyda rhenti yng Nghymru yn codi'n gyflymach nag yn unrhyw le arall yn y DU, i fyny bron i 9 y cant yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, a hyd yn oed yn uwch mewn rhannau o Gaerdydd. Disgwylir i'r rhent fod tua 30 y cant o'r incwm, ond dim ond 42 y cant o denantiaid yng Nghymru bellach sy'n ei ystyried yn fforddiadwy, ffigur sydd wedi parhau i ostwng bob blwyddyn. Ar yr un pryd, mae amddiffyniadau o dan y Llywodraeth flaenorol wedi bod ymhlith y gwannaf yn y DU, ac, fel yr ydym wedi clywed, Cymru yw'r unig genedl sy'n dal i ganiatáu troi allan heb fai heb unrhyw gap ar gynnig rhent. Felly, hoffwn i ofyn i'r Gweinidog Cabinet am sicrwydd bod cynnydd ar y gweill i gryfhau amddiffyniadau i rentwyr ac esbonio sut y bydd diwygiadau rhent yn cael eu gweithredu ledled Cymru. Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Ac ydych, rydych chi'n hollol iawn, mae rhenti yng Nghymru yn codi'n gyflymach nag yn unrhyw le arall yn y DU, ac rydym i fyny bron i 9 y cant, fel y dywedoch chi. Felly, gwneud rhenti yn decach yw un o fy mlaenoriaethau allweddol. Rwy'n ymrwymedig i ddarparu hawliau ac amddiffyniadau cryfach yn y sector rhentu preifat, fel bod tenantiaid yn cael eu hamddiffyn yn well rhag arferion annheg ac yn cael mwy o ddiogelwch, sefydlogrwydd a hyder yn eu cartrefi. Felly, rwy'n bwriadu cyflwyno deddfwriaeth yn nhymor y Senedd hon i wella fforddiadwyedd tai. Rwy'n edrych yn weithredol ar wahanol fesurau ar gyfer rhenti teg sydd wedi bod yn gweithredu mewn gwledydd eraill, fel yr Alban. Maen nhw wedi rhoi cynnig ar wahanol fodelau, ac mae'n ddiddorol iawn bod gennym ni rywle y gallwn ni fynd iddo i edrych ar yr hyn maen nhw wedi'i wneud a gwersi i'w dysgu o hynny. Rwyf hefyd yn ystyried cyfleoedd i gryfhau'r fframwaith gorfodi, gan gyflwyno cosbau ariannol ynghyd â sancsiynau troseddol fel y gellir mynd i'r afael ag ymddygiad gwael landlordiaid yn gynnar, sicrhau bod dirwyon a godir yn gallu cael eu cadw gan awdurdodau lleol i gryfhau eu dulliau gorfodi, ac ati. Mae yna lawer o wahanol amddiffyniadau y gallwn eu cyflwyno. Dydw i ddim eisiau gweld ein rhentwyr dan anfantais o'i gymharu â'r hyn sy'n digwydd—ac rwy'n falch ei fod yn digwydd—dros y ffin, ond mae angen i ni ganolbwyntio nawr a gwneud yn siŵr bod gennym amddiffyniadau priodol a rhenti teg yng Nghymru hefyd. Diolch.

Wrth inni ysgogi cynnydd tuag at ehangu gofal plant trawsnewidiol, bydd gofal plant cyfrwng Cymraeg yn rhan annatod o'r uchelgais honno ym mhob rhan o Gymru, a fydd yn cryfhau'r llwybr blynyddoedd cynnar i addysg cyfrwng Cymraeg.

Ddirprwy Lywydd, rydyn ni'n gwybod bod angen ymyraethau strategol sydd wedi eu targedu os ydyn ni am wella lefelau tlodi plant yng Nghymru. Mae'r lefelau hyn yn rhai cywilyddus o uchel sydd heb gael digon o sylw gan Lywodraethau blaenorol. Mi fyddaf i'n datblygu strategaeth tlodi plant newydd, yn seiliedig ar dystiolaeth ac arfer da, a fydd yn ei wneud yn glir sut y byddwn yn cyflawni newid a chanlyniadau go iawn—strategaeth tlodi plant sy'n addas i'r diben a fydd yn ymrwymo i fuddsoddiad mwy cynaliadwy sydd wedi ei dargedu, yn canolbwyntio ar ganlyniadau tymor hir, mesuradwy. Bydd y strategaeth uchelgeisiol hon yn gosod targedau a cherrig milltir clir i ysgogi newid uchelgeisiol ond cyflawnadwy.

Rŷn ni eisoes yn gwneud cynnydd o ran paratoi ar gyfer gweithredu cynllun peilot Cynnal, sef taliad plant Cymru. Mae consensws arbenigol ynghylch sut y gallai taliad uniongyrchol fel hwn wneud gwahaniaeth go iawn i blant mewn tlodi yng Nghymru, ac rwy'n falch o fwrw ymlaen â'r cynllun peilot mewn Llywodraeth. Mae'r ymyrraeth hon yn seiliedig ar dystiolaeth gadarn o'r hyn sy'n gweithio, ac, fel rhan o'n cynllun 100 diwrnod, rwyf wedi comisiynu tîm arbenigol i arwain ar ddylunio, cyflwyno, monitro a gwerthuso Cynnal. Rwy’n falch o gadarnhau heddiw bod Steffan Evans, prif weithredwr Sefydliad Bevan, wedi cytuno i gyd-gadeirio'r grŵp arbenigol yma gyda fi, gan roi'r arweinyddiaeth gref, y craffu cadarn a'r gweithio cydweithredol sydd eu hangen i fwrw ymlaen â'r gwaith uchelgeisiol hwn.

Bydd y Llywodraeth hon yn blaenoriaethu camau gweithredu i fynd i'r afael â thlodi tanwydd hefyd, trwy sicrhau cymorth argyfwng acíwt effeithiol a chymryd camau ataliol trwy ehangu mynediad at gynlluniau effeithlonrwydd ynni. Wrth fynd i'r afael â thlodi, mae'n rhaid inni sicrhau bod pob £1 rydyn ni'n ei gwario yn cael yr effaith fwyaf posib ac yn helpu i atal y niwed y mae caledi yn ei achosi a'i waethygu. Felly, byddwn yn adolygu budd-daliadau Cymru a'r cymorth cysylltiedig i'r perwyl hwn, a byddaf yn gweithio gydag awdurdodau lleol a grŵp llywio arbenigol i sicrhau bod mwy o bobl yn cael mynediad at yr hyn y gallan nhw ei hawlio, gan osgoi lefelau anghynaliadwy o ddyled. Ac wrth wneud hynny, byddwn yn dadlau o blaid cael yr hyn sydd ei angen arnom i greu system gymorth sy'n adlewyrchu anghenion Cymru yn well.

Mewn cyfnod pan mae rhai yn ceisio creu a dyfnhau rhaniad, ein gweledigaeth ni yw cryfhau cymunedau. Mae hyn yn cynnwys meithrin cydlyniant cymunedol a chymorth i ddioddefwyr ledled Cymru. Byddaf yn sicrhau bod argymhellion diweddar gan arbenigwyr ar ddod â chymunedau at ei gilydd yn cael eu datblygu, gyda ffocws clir ar fesurau ymarferol.

Ac mewn cyfnod pan mae amddiffyniadau cyfreithiol sy'n gwarchod pobl Cymru rhag gwahaniaethu ac annhegwch yn cael eu bygwth, a'r hawliau sy'n ein gwneud ni i gyd yn gydradd ac yr un mor atebol o dan y gyfraith yn cael eu cwestiynu, mi fyddaf i yn cyflwyno cynigion i ymgorffori confensiynau hawliau dynol allweddol y Cenhedloedd Unedig yng nghyfraith Cymru, gan gryfhau dyluniad gwasanaethau datganoledig mewn ffordd sy'n seiliedig ar hawliau, sicrhau bod Gweinidogion Cymru a chyrff cyhoeddus wedi eu rhwymo ganddynt, gwneud hawliau yn gliriach ac yn fwy hygyrch a sicrhau bod gan bobl Cymru amddiffyniad rhagweithiol a rhwymedïau ystyrlon.

Rhaid i gydraddoldeb gael ei adlewyrchu nid yn unig mewn deddfwriaeth, ond hefyd yn y ffordd y mae pobl yn profi tegwch ac yn cael eu diogelu rhag niwed. Rwyf wedi ymrwymo i gael gwared ar y rhwystrau y mae llawer o bobl ledled Cymru yn dal i'w hwynebu yn eu bywyd bob dydd. Byddwn yn canolbwyntio ar ganlyniadau mesuradwy wrth gyflawni'r cynllun hawliau pobl anabl a 'Chynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', ac wrth weithredu Deddf Iaith Arwyddion Prydain (Cymru) 2026. Byddwn yn gweithio ar draws pob maes o'r Llywodraeth i roi terfyn ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, drwy ddull system gyfan a chymdeithas gyfan sy'n canolbwyntio ar atal. Ac wrth inni nodi Mis Balchder, rŷn ni'n dathlu dewrder a chyfraniad pobl LHDTC+ a'n hymrwymiad cyffredin i urddas, parch a chynhwysiant. Rwyf wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl draws yn teimlo eu bod nhw'n rhan werthfawr o'n cymunedau a'u bod nhw wedi eu diogelu gan y gyfraith rhag gwahaniaethu ac aflonyddu.

Rydyn ni'n gwerthfawrogi'r cyfraniad pwysig y mae pobl o bob cwr o'r byd yn ei wneud i'n cymunedau, ein heconomi a'n gwasanaethau cyhoeddus, a byddwn ni'n trin y rhai sy'n ffoi rhag rhyfel ac erledigaeth gyda'r tosturi a'r cwrteisi y mae pobl Cymru yn eu disgwyl.

Rydyn ni wedi ymrwymo i gynnal egwyddorion cyfamod y lluoedd arfog a sicrhau mynediad teg at ofal iechyd, tai, cyflogaeth ac addysg, sgiliau a hyfforddiant i filwyr sy'n byw yng Nghymru, cyn-filwyr a'u teuluoedd.

Ddirprwy Lywydd, mae'r blaenoriaethau hyn yn gosod ffordd weithredu glir a chyflawnadwy a fydd yn arwain at ganlyniadau gweladwy ym mhob rhan o Gymru.

'Mae beth bynnag sy'n effeithio ar un person yn uniongyrchol yn effeithio ar bawb yn anuniongyrchol.'

Mae mynd i'r afael â'r gwirionedd syml a phwerus a lefarodd Dr Martin Luther King Jr. wrth wraidd fy nghenhadaeth yn y Llywodraeth. Mae fy mlaenoriaethau yn canolbwyntio'n gryf ac yn glir ar y pwysau y mae pobl sy'n byw yng Nghymru yn eu hwynebu, y gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw a'r math o genedl yr ydyn ni eisiau'i datblygu gyda'n gilydd. Edrychaf ymlaen at weithio ar draws y Llywodraeth gyda'n partneriaid niferus o'r sectorau cyhoeddus, y trydydd sector a'r sector preifat, a chyda Aelodau ar draws y Senedd hon, i gyflawni'r genhadaeth honno i Gymru. Diolch yn fawr.

Weinidog, diolch i chi am eich datganiad. Dwi'n amau bod pawb yn y Siambr hon yn cytuno bod lleihau tlodi plant a helpu teuluoedd gyda chost byw yng Nghymru yn amcanion pwysig iawn.

Mae hi'n chwa o awel iach i glywed am Gymru'n cael blaenoriaeth, o ystyried eich ymrwymiad i wariant tramor, megis plannu coed mewn gwledydd tramor a swyddfeydd gwagedd di-bwrpas ym Mrwsel a Beijing. Mae pob plentyn yn haeddu'r dechrau gorau posibl mewn bywyd, a gall gofal plant fforddiadwy chwarae rhan bwysig wrth helpu rhieni i mewn i waith.

Fodd bynnag, ar ôl gwrando'n ofalus ar eich datganiad, cefais i fy nharo gan yr hyn a oedd ar goll. Fe wnaethoch chi sôn am barch, undod a thegwch. Fe wnaethoch chi sôn am newid trawsnewidiol. Fe wnaethoch chi sôn am grwpiau arbenigol, cynllunio, profi a chyfnodau ehangu yn y dyfodol. Ond yr hyn sydd ei angen ar deuluoedd ledled Cymru heddiw yw eglurder. Roedd eich maniffesto yn addo'r hyn yr ydych chi'n ei ddisgrifio fel y cynnig gofal plant mwyaf hael mewn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Mae hynny'n ymrwymiad sylweddol. Eto, heddiw, nid ydyn ni wedi clywed fawr ddim am gost y polisi hwn, o ble y daw'r cyllid neu pryd y gall rhieni ddisgwyl yn realistig iddo gael ei ddarparu. Mae gan gyhoedd Cymru yr hawl i wybod yr atebion i'r cwestiynau hynny. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol o'r pwysau ariannol sy'n wynebu Cymru. Mae awdurdodau lleol dan straen, mae'r GIG yn parhau i fod dan bwysau enfawr, mae ysgolion yn wynebu penderfyniadau cyllideb anodd, busnesau'n parhau i gael trafferth gyda chostau cynyddol. Yn erbyn y cefndir hwnnw, mae'n gwbl resymol gofyn sut y bydd cynnig gofal plant cyffredinol o'r raddfa hon yn cael ei ariannu.

Weinidog, cafodd eich maniffesto ei gyflwyno i bleidleiswyr fel rhaglen ar gyfer llywodraeth wedi'i chostio'n llawn. Os yw hynny'n wir, mae'r Llywodraeth eisoes yn gwybod cyfanswm cost y polisi hwn, yn sicr mae eisoes yn gwybod o ble y bydd yr arian yn dod, ac yn sicr mae ganddi fap trywydd i'w gyflawni eisoes. Ond mae'n ymddangos bod datganiad heddiw yn awgrymu bod llawer o'r manylion hynny yn dal i gael eu datblygu gan grŵp llywio arbenigol sydd newydd ei sefydlu.

Felly, byddwn i'n ddiolchgar pe gallech chi roi rhywfaint o eglurder. A wnewch chi ddweud wrth y Senedd heddiw beth fydd cyfanswm y gost a amcangyfrifir o ddarparu'r cynnig gofal plant hwn? A wnewch chi esbonio pa gyllidebau neu ffrydiau cyllido fydd yn cael eu defnyddio i dalu amdano? Ac a wnewch chi osod amserlen glir ar gyfer cyflwyno fel bod rhieni, darparwyr gofal plant ac awdurdodau lleol yn gwybod yn union beth i'w ddisgwyl a phryd?

Dydy teuluoedd ledled Cymru ddim angen cyhoeddiad arall am grŵp gweithio; maent angen hyder fod yr addewidion a wnaeth gael eu gwneud cyn yr etholiad yn wirioneddol mynd i gael eu cyflawni. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr i'r Aelod am ymateb. Rwy'n falch o'i chlywed hi'n cytuno bod tlodi plant angen bod yn flaenoriaeth. Dwi wedi bod yn gyson ac yn glir, ac fe adlewyrchwyd hynny eto, wrth gwrs, yn fy natganiad o'm blaenoriaethau heddiw, pam mae rhaid i bob plentyn yng Nghymru cael y dechrau gorau mewn bywyd. Mae e yn rhywbeth sydd ddim yn unig y peth iawn i'w wneud ond y peth synhwyrol i'w wneud.

Rŷn ni'n gwybod, fel y soniais i yn fras yn fy natganiad, fod tyfu lan mewn tlodi yn effeithio ar eich cyfleon chi drwy eich bywyd chi. Mae e hefyd yn effeithio ar eich iechyd chi ac yn creu costau, felly, nid yn unig y gost ddynol i'r plentyn yna eu hunain, ond, wrth gwrs, pwysau ar y gwasanaeth iechyd. Mae e hefyd yn effeithio ar sut ŷch chi yn cael unrhyw lwyddiant o ran addysg, ac wrth gwrs mae hynny wedyn yn mynd i effeithio ar eich cyfleon chi ar gyfer gwaith a'ch llewyrch chi yn eich bywyd. Felly, dyna pam ŷn ni angen gwneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi tlodi plant wrth galon popeth ŷn ni'n ei wneud.

Roedd e yn ddiddorol eich clywed chi'n sôn eich bod chi'n cydnabod hefyd rôl gofal plant yn hynny o beth, achos dwi ddim yn meddwl wnaethon ni hyd yn oed gweld cyfeiriad at hynny yn maniffesto Reform, felly mae'n braf clywed bod chi nawr yn cydnabod pwysigrwydd hynny. Ac os dwi'n cofio'n iawn, cofio rhai o ymgeiswyr Reform yn sôn mewn rhai hystingau y dylai merched, yn syml, jest mynd i aros gartref ac edrych ar ôl y plant a dim cydnabod y cyfraniad a'r cydraddoldeb bod angen i chi—[Torri ar draws.] Lywydd.

Dwi ddim wedi gorffen yr ateb—

—ond mi wnaf i gario ymlaen. Roeddwn i jest yn trio gweld os oedd modd i fi gario ymlaen, a bod pobl eisiau gwrando ar yr atebion, ond dyna ni.

Ie, mi wnaf i jest sôn yn fras ynglŷn â'ch galwad chi ynglŷn â'r costau. O ran y costau, fe fyddwn ni yn gwneud yn siŵr ein bod ni'n datblygu, trwy waith y grŵp rwy wedi ei gyhoeddi heddiw, sut rydyn ni'n mynd i edrych ar ddatblygu y costau wrth i ni fynd ymlaen. Wrth gwrs, mae gyda ni gynllun mewn lle. Mae'n rhaid i ni nawr weithio mewn partneriaeth. Mae hwn yn ddarn mawr o waith, ond ŷn ni yn ffyddiog ac wedi gosod hyn wrth ganol ein blaenoriaethau ni fel Llywodraeth. Rydyn ni yn gwybod y byddwn ni'n medru fforddio hyn o fewn y gyllideb sydd gyda ni fel Llywodraeth. Fe fydd y Senedd wedyn, wrth gwrs, yn cael cyfle i graffu wrth i ni wneud y penderfyniadau cyllidebol hynny. Byddwch chi'n gallu adnabod lle mae'n blaenoriaethau ni, a bydd modd i chi graffu wedyn sut byddwn ni'n ailflaenoriaethu arian er mwyn talu am y polisi.

A gaf i longyfarch y Dirprwy Brif Weinidog ar ei phenodiad a'i chroesawu i'w swydd? Mae pob plentyn yn haeddu'r dechrau gorau mewn bywyd, ac o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru, fe wnaethon ni gyflwyno cinio ysgol am ddim i bob plentyn mewn ysgolion cynradd, gan weini dros 50 miliwn o brydau bwyd. Rydyn ni wedi parhau i fuddsoddi £150 miliwn y flwyddyn yn y grant datblygu disgyblion, ac fe wnaethon ni barhau i gefnogi teuluoedd drwy'r grant hanfodion ysgol. A bydd Llywodraeth Lafur y DU, a wnaeth ddileu'r cap dau blentyn ar y budd-dal plant, yn gwneud gwahaniaeth anfesuradwy wrth fynd i'r afael â thlodi plant yma yng Nghymru ac ar draws y DU.

Rydyn ni i gyd eisiau gweld mwy o arian ym mhocedi teuluoedd, ond gwyddon ni hefyd fod teuluoedd yn awyddus i wybod mwy am gynlluniau Plaid Cymru, ac mai nawr yw'r amser iddyn nhw nodi'r manylion, ac mae'r manylion wedi bod yn eithaf prin o ran sut y dylai’r polisïau hynny gael eu hariannu, neu rai o'r amserlenni o'u cwmpas.

Os caf i ofyn, yn gyntaf oll, am y taliad Cynnal. Mae ymrwymiadau wedi cael eu gwneud yn y cyfryngau y byddai hwnnw'n cael ei gyflwyno cyn gynted â phosibl ar ôl y 100 diwrnod cyntaf. Adroddodd y BBC bod cwestiwn wedi cael ei ofyn i chi o ran a fyddai'r taliad yn dechrau ar ôl y 100 diwrnod cyntaf, ac adroddodd y BBC eich bod wedi ymateb 'bydd'. Ond nawr rydyn ni'n gweld bod grŵp llywio, felly roeddwn i eisiau gofyn a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr asesiad hwnnw o'r amserlen.

Fe wnes i gyflwyno cwestiwn ysgrifenedig yn gofyn pa sylwadau yr oeddech chi wedi'u gwneud i Lywodraeth y DU ar y mater hwn, oherwydd bydd rhannu gwybodaeth yn hanfodol o ran budd-daliadau nad ydyn nhw wedi'u datganoli. Ni wnaethoch chi ateb y cwestiwn ysgrifenedig, ond gwnaethoch chi ddweud wrthyf i y byddwn i'n cael ymateb sylweddol, yr wyf yn aros amdano, ac rwy'n sicr y byddaf i'n ei gael maes o law, ond hoffwn i ofyn i chi a ydych chi erbyn hyn wedi cael y cyfle i siarad â Llywodraeth y DU ynglŷn â chael mynediad at ddata a fydd yn angenrheidiol i gyflwyno'r taliad hwn, oherwydd bod teuluoedd sy'n byw mewn tlodi eisiau gwybod pryd maen nhw'n mynd i gael yr arian hwnnw.

Mae rhywfaint o drafodaeth eisoes wedi bod am eich polisi gofal plant blaenllaw, sy'n gostus iawn. Rwy'n credu bod llawer o bryder ynglŷn â sut mae'r polisi hwn yn cael ei ariannu, ac mae rhai amcangyfrifon yn awgrymu y gallai fod hyd at £400 miliwn. A fyddai, er enghraifft, yn cael ei gymryd o raglenni eraill i fynd i'r afael â thlodi plant? Rwy'n bryderus iawn y gallech chi ddefnyddio'r arian canlyniadol sy'n dod i Gymru ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol i ariannu'r polisi hwnnw. Felly, hoffwn i ofyn i chi pa asesiad cychwynnol ydych chi wedi'i wneud, o ystyried bod grŵp llywio yn ei le erbyn hyn, ynghylch o ble y bydd yr arian hwnnw'n dod. Nawr eich bod chi wedi penodi grŵp llywio, rwy'n tybio eich bod chi hefyd wedi cael trafodaethau gyda nhw am yr amserlenni ar gyfer eu gwaith, ac roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi nodi mwy o fanylion ar hynny heddiw.

Rydyn ni i gyd yn gwybod bod y 1,000 diwrnod cyntaf ym mywyd plentyn yn hollol hanfodol a gallan nhw benderfynu eu cyfleoedd bywyd cyfan yn y dyfodol. Rwy'n awyddus iawn, pan fyddwn ni'n siarad am ofal plant, nad ydyn ni ond yn meddwl am rieni sy'n gweithio; ein bod ni hefyd yn meddwl am gynnig o ansawdd uchel iawn sydd wir wedi'i ganolbwyntio ar blant. Felly, tybed a wnewch chi ddweud ychydig mwy am sut yr ydych chi'n mynd i sicrhau y bydd yr hyn sy'n cael ei gyflwyno yn canolbwyntio ar blant yn sylfaenol. Rydyn ni'n gwybod bod yna lawer o broblemau gyda bod yn barod ar gyfer yr ysgol nawr, bod gennym ni blant sy'n dechrau'r ysgol yn methu defnyddio iaith, bod gennym ni blant sy'n dechrau'r ysgol ac yn dal mewn cewynnau. I ba raddau y bydd ymdrin â rhai o'r materion ynghylch bod yn barod ar gyfer yr ysgol hynny yn rhan o'ch gwaith? Nid yw rhaglen Dechrau'n Deg yn ymwneud â gofal plant yn unig, fel y gwyddoch chi. Mae ganddi bedair elfen: lleferydd ac iaith, ymweliadau iechyd gwell, cymorth magu plant a gofal plant. Pa sicrwydd allwch chi ei roi y bydd y teuluoedd sydd angen y cynnig amlochrog hwnnw yn parhau i gael y gefnogaeth honno?

Ac yn olaf, a gaf i ddweud fy mod i'n croesawu'r ymrwymiad yn eich datganiad i ymagwedd at bolisi sy'n seiliedig ar hawliau? Rydych chi wedi dweud y byddwch chi'n bwriadu ymgorffori confensiynau allweddol y Cenhedloedd Unedig yng nghyfraith Cymru. A gaf i ofyn i chi egluro y bydd hynny'n cynnwys Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn? Oherwydd rwy'n credu bod gennym ni fwy o waith i'w wneud i sicrhau bod ein hymrwymiad i hawliau plant wedi'i ymgorffori'n llawn yn y gyfraith.

Diolch yn fawr. Diolch am eich ymateb i'r datganiad. Fe wnawn ni ddechrau gyda phrydau ysgol am ddim. Yn amlwg, rwy'n credu mai dyma'r cwpl o ddadleuon cyntaf i mi eu harwain pan gefais i fy ethol i'r Senedd hon am y tro cyntaf. Mae'n rhywbeth y mae fy mhlaid wedi ymgyrchu drosto ers amser maith, ynghyd ag ymgyrchwyr gwrth-dlodi. Gwyddon ni pa wahaniaeth y mae'n ei wneud, ac roedden ni'n falch iawn, trwy ein cytundeb cydweithio â'r Llywodraeth Lafur ddiwethaf, i allu cyflwyno hynny. Mae wedi gwneud gwahaniaeth enfawr. Pan wnaethon ni weld yr argyfwng costau byw yn ei anterth, roedden ni mor falch bod hwnnw yn ei le.

Wrth gwrs, gwnaethon ni weld adroddiad gan Sefydliad Bevan, oni wnaethon ni, dim ond ar ddiwedd y tymor diwethaf, yn edrych ymlaen at y Senedd newydd hon. Yr hyn a ddenodd fy sylw i yn yr adroddiad hwnnw oedd nad oedd llawer o'r mesurau—ac rydych chi wedi amlinellu rhai ohonyn nhw—y cymerodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf yn strategol a gwnaethon nhw benderfynu arnyn nhw, fel prydau ysgol am ddim, o ganlyniad i gytundebau ad hoc gyda phleidiau eraill. Felly, yr hyn yr ydw i'n ei roi wrth wraidd y gwaith y byddaf i'n ei wneud i fynd i'r afael â thlodi plant yw dull strategol. Fe gawson ni'r strategaeth tlodi plant newydd a gafodd ei chyhoeddi gan y Llywodraeth ddiwethaf, ac roedd beirniadaeth gyffredinol o'r strategaeth honno, nid cymaint am y pethau yr oedd yn eu gwneud, ond y ffaith nad oedd yr un ohonyn nhw'n fesuradwy, nad oedd gennym ni gerrig milltir a thargedau clir i allu meincnodi, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, pa wahaniaeth yr oedd yr ymyriadau hynny'n ei wneud. Mae llawer ohonyn nhw'n bolisïau drud iawn, ond fel y dywedais i, rydyn ni'n gwybod bod enillion enfawr yn dod o'r buddsoddi hyn; buddsoddi yn ein plant i wneud yn siŵr bod dyfodol ein cenedl cystal ag y gall fod, rhoi pob cyfle i'r plant hynny, rhoi chwarae teg i bawb, lle bynnag y gallwn ni, i wneud yn siŵr bod pawb yng Nghymru yn cyrraedd eu potensial ac nad yw eu hincwm byth yn rhwystr rhag iechyd da, rhag cyrhaeddiad addysgol neu ffyniant gydol oes.

O ran gofal plant yn benodol, byddwch chi'n gwybod, fel cyn-Weinidog ac wrth weithio gyda'ch cyn-Aelodau am y cymhlethdod yma, ac mae hynny'n rhan o'r broblem gyda gofal plant. Rwy'n cofio bod ar y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn y Senedd ddiwethaf, ac fe wnaethon ni ddau ymchwiliad i ofal plant, a byddwch chi'n gwybod, fel cyn-Gadeirydd pwyllgor, ei bod yn eithaf anarferol gwneud dau adroddiad ar un pwnc. Ond cymaint oedd ein diddordeb ym mhwysigrwydd yr ymyrraeth hon, ym mhwysigrwydd gofal plant, fel yr amlinellais yn fy araith, ond hefyd o ran cymhlethdod y darlun presennol.

Rydw i bob amser yn cofio tyst academaidd yn dweud wrthyn ni, 'Mae fel pêl droed, ac mae gwahanol ddarnau wedi cael eu gludo arni, ac nid yw'n rholio mwyach.' Felly, gwaith y grŵp arbenigol yw archwilio hynny, oherwydd nid ydyn ni'n sôn am ychwanegu oriau wedi'u hariannu yn unig, er wrth gwrs dyna'r bwriad, mae hefyd yn ymwneud â thrawsnewid y system, gwella hygyrchedd a fforddiadwyedd, a symleiddio'r system gyfan i wneud yn siŵr ei bod yn gweithio'n fwy effeithlon. Oherwydd ein bod ni eisoes yn gwario llawer iawn o arian ar y cynnig gofal plant sydd gennym ni drwy Dechrau'n Deg a'r cynnig gofal plant i blant tair a phedair oed. Yr hyn yr ydw i eisiau'i wneud yw cynyddu hynny, ei ehangu, ond hefyd ei gwneud hi'n haws i deuluoedd gael mynediad ato, nid yn unig o ran fforddiadwyedd, ond hefyd hygyrchedd.

Felly, mae hyn, fel y dywedais i, yn fuddsoddiad yn nyfodol Cymru. Hon fydd y system fwyaf hael yn y DU pan fydd wedi'i chwblhau, ac mae'n rhaid i ni gyflawni fesul cam, am y rhesymau yr ydw i wedi'u nodi, i wneud yn siŵr bod y gweithlu a'r seilwaith yn eu lle. Ac mae'r gwaith hwnnw eisoes yn mynd rhagddo gydag arbenigwyr y sector, fel yr wyf i wedi cyhoeddi heddiw wrth amlinellu rôl hanfodol y grŵp arbenigol i gynghori a sefydlu'r ehangu graddol hwnnw a sut olwg fydd arno. Byddaf yn dod â'r wybodaeth ddiweddaraf yn ôl i'r Senedd ar gyflawni'r rhaglen raddol honno.

Byddwn yn cyflawni ein hymrwymiadau maniffesto o fewn y gyllideb sydd gennym ni. Fel y dywedais i'n gynharach, mewn ymateb i'r cwestiwn cynharach, wrth gwrs, bydd y gyllideb honno yn adlewyrchu ein blaenoriaethau, yn union fel mae pob Llywodraeth arall yn ymdrin â'i chyllideb, a byddwch chi'n gallu craffu ar y gyllideb honno pan gaiff ei chyhoeddi. Ond, fel rhan o'r broses gyllidebol honno, rydyn ni'n adolygu'n ofalus nawr lefel y cyllid a fydd ei angen arnon ni ar gyfer y rhaglen sydd gennym ni, a sut mae modd targedu hynny, wrth gwrs, yn fwyaf effeithiol i wneud yn siŵr bod pob punt yn cael y canlyniad gorau posibl.

Rydw i wir yn croesawu'ch cwestiwn ynghylch Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Rwy'n cytuno. Mae gennym ni draddodiad balch iawn yng Nghymru o ddulliau sy'n seiliedig ar hawliau, ond rydyn ni wedi gweld, onid ydyn ni, nad yw'r model ystyriaeth ddyladwy bob amser yn ddigonol, a gallaf i gadarnhau y bydd Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn yn rhan o'r gwaith hwnnw wrth i ni ddatblygu'r Bil hawliau dynol Cymru hwnnw.

Ac o ran y meincnodi sy'n mynd i mewn i addysg, rwy'n credu bod hynny'n bryder gwirioneddol. Rydyn ni wedi'i weld hyd yn oed yn fwy efallai ers COVID hefyd, onid ydyn ni, y darn ynghylch bod yn barod ar gyfer yr ysgol. Felly, mae elfen ataliol i'r gwaith hwn, a byddaf i'n gweithio'n agos gyda'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg, a hefyd gyda'r Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, oherwydd rwy'n credu ei fod yn addas ar draws Llywodraeth ar gyfer y darn hwnnw. Felly, diolch yn fawr.

Rwy'n eich llongyfarch chi, Ddirprwy Brif Weinidog, ar eich penodiadau, ac edrychaf ymlaen at godi cwestiynau ar ran ein grŵp.

Rhaid i gyfiawnder cymdeithasol a chydraddoldeb fod wrth wraidd gwaith unrhyw Lywodraeth. Nid egwyddorion haniaethol ydyn nhw. Maen nhw'n ymwneud â ph'un a yw pobl yng Nghymru yn teimlo'n ddiogel, eu bod yn cael eu cefnogi a'u bod yn gallu byw gydag urddas. Ddirprwy Brif Weinidog fe wnaethoch chi sôn am gamau ymarferol, gweladwy, ond bydd pobl yn beirniadu'r llywodraeth hon nid ar y geiriau y mae'n eu defnyddio, ond ar yr hyn y mae hi wir yn ei gyflawni. Gwyddon ni mai dull gweithredu Plaid Cymru yw ei dibyniaeth, a dweud y gwir, ar alwadau obsesiynol am fwy o ddatganoli, p'un ai yw hynny'n gyfiawnder, lles neu'n newid cyfansoddiadol ehangach. Ond mae'r cwestiwn y mae pobl ledled Cymru yn ei ofyn yn syml iawn: beth sy'n cael ei wneud gyda'r pwerau sydd eisoes ar gael? Y gwir yw bod gan Lywodraeth Cymru ddulliau cyflawni sylweddol eisoes ar gyfer tai, addysg, iechyd a diogelwch cymunedol, pob un ohonyn nhw'n sylfaenol i wella canlyniadau cyfiawnder cymdeithasol. Er fy mod i'n siŵr y bydd galwadau am bwerau ychwanegol yn rhan o bob sgwrs y bydd eich Llywodraeth chi'n ei chael gyda San Steffan, ni allan nhw ddod yn esgus dros ddiffyg gweithredu heddiw. Ac eto, heddiw, rydyn ni wedi clywed am strategaethau newydd, cynlluniau treialu a grwpiau arbenigol, a bydd rhai, rwy'n siŵr, bydd rhai o'r cynlluniau treialu hyn yn cael eu croesawu, ond yr hyn sydd ei angen ar bobl yw cyflawni, nid haen arall o broses.

Mae yna hefyd bwynt ehangach am degwch a niwtraliaeth sy'n mynd i galon cyfiawnder cymdeithasol. Mae sylwadau diweddar wedi tynnu sylw at bryderon am sefydliadau a chyrff cyhoeddus sy'n ymddangos fel eu bod yn dewis ochr mewn materion dadleuol, gan gynnwys achosion y gwnaeth Gweinidog yr wrthblaid dros gydraddoldeb yn San Steffan gyfeirio atyn nhw, lle mae cwestiynau wedi'u codi'n briodol ynghylch a yw sefydliadau fel Heddlu De Cymru yn gweithredu mewn ffordd sy'n gytbwys ac yn ddiduedd. Dylen ni fod yn glir: rhaid i sefydliadau sy'n gwasanaethu'r cyhoedd, yn enwedig y rhai sy'n derbyn cyllid cyhoeddus neu sydd â rôl gyhoeddus, gynnal y safonau uchaf o degwch a niwtraliaeth. Nid yw hynny'n golygu osgoi penderfyniadau anodd, ond mae'n golygu sicrhau bod pob unigolyn yn cael ei drin yn gyfartal, a bod safbwyntiau gwahanol yn cael eu parchu, ac nad oes unrhyw grŵp yn teimlo'i fod wedi'i eithrio neu'i ymyleiddio gan weithredoedd y sefydliadau hynny. Oherwydd unwaith y mae niwtraliaeth wedi'i cholli, mae ymddiriedaeth yn cael ei erydu. Heb ymddiriedaeth, mae sylfeini cyfiawnder cymdeithasol, tegwch, cydraddoldeb a chynhwysiant yn cael eu tanseilio.

Rwy'n croesawu'r ymrwymiad i urddas, parch a chynhwysiant i bobl LHDTC+, oherwydd rhaid i gydraddoldeb olygu bod pawb yn teimlo'n ddiogel ac yn cael eu gwerthfawrogi. Ond mae'n rhaid i ni weld cydraddoldeb ar draws Cymru. Yn dilyn dyfarniad diweddar y Goruchaf Lys ar ystyr 'rhyw' yn Neddf Cydraddoldeb 2010, mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi nodi canllawiau clir. Ond rydyn ni'n dal i weld oedi gan Lywodraeth Cymru i gydweddu'n llwyr â'r safbwynt hwnnw, ar adeg pan fo angen sicrwydd ar sefydliadau er mwyn osgoi risg o ddryswch ac anghysondeb. Os ydyn ni o ddifrif ynglŷn â chydraddoldeb, rhaid i'r gyfraith gael ei defnyddio'n glir ac yn gyson. Byddai eich camau gweithredu arfaethedig ar hyn i'w croesawu.

Mae'n rhaid i'r Llywodraeth hon fod yn glir yn ei disgwyliadau bod sefydliadau sy'n gweithredu yng Nghymru yn gweithredu'n deg, yn dryloyw a heb ragfarn, gan roi buddiannau pawb y maen nhw'n eu gwasanaethu yn gyntaf. Bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn parhau i herio Llywodraeth Cymru i ganolbwyntio ar yr hyn sy'n wirioneddol bwysig. Hynny yw defnyddio'r pwerau sydd ganddyn nhw eisoes, cyflawni'r addewidion maen nhw eisoes wedi'u gwneud, a rhoi pobl Cymru yn gyntaf. Mae amser yn mynd heibio, Ddirprwy Brif Weinidog, ar 100 diwrnod cyntaf Plaid yn y swydd, ac rydyn ni eto i weld y canlyniadau. Rydyn ni wedi clywed llawer o eiriau gwych. Edrychwn ni ymlaen nawr at weld y newid a fydd yn dilyn. Diolch.

Diolch yn fawr i Peter Fox am yr ymateb yna. Gallaf i ddweud yn hollol glir a chadarn bod cydraddoldeb wir yn golygu rhywbeth, a'i fod e wir yn rhywbeth mae'n rhaid inni roi'r pwys mwyaf arno. Mae peidio â sicrhau cydraddoldeb yn rhywbeth sydd yn creu pob mathau o niwed, pob mathau o drawma, sydd nid yn unig yn niweidiol i'r unigolyn, i'r grŵp penodol yna sydd yn dioddef y fath yna o anghydraddoldeb, ond hefyd inni i gyd. Fel y gwnes i sôn yn y dyfyniad yna gan Dr Martin Luther King Jr., os nad ŷch chi yn cael eich effeithio yn uniongyrchol, mae e'n effeithio arnoch chi'n anuniongyrchol. O ran ceisio dod â ni i gyd ynghyd er mwyn gallu gweld hynny, dyna yw fy nod drwy'r polisïau y byddaf yn eu gweithredu, i geisio dod â phobl ynghyd i weld pam bod angen inni i gyd sefyll wrth ein gilydd, pam bod angen inni boeni os yw hawliau un grŵp penodol o bobl yn cael eu tramgwyddo, sut mae hynny'n effeithio arnom ni i gyd fel cymdeithas. Felly, dyna beth fyddwn i'n ei ddweud fel ymateb i hynny.

O ran eich pwyntiau chi o ran yr EHRC a'r ffaith ein bod ni wedi cael y cod ymarfer nawr, wedi cael ei osod yn San Steffan, byddwn i yn syml yn dweud hyn: wrth gwrs mae Llywodraeth Cymru yn parchu dyfarniad y Goruchaf Lys. Dyna yw'r safle gyfreithiol gyfredol, ac felly mae'n rhaid iddo fe gael dylanwad ar a llywio polisi datganoledig a'r ffordd y mae gwasanaethau yn cael eu gweinyddu yng Nghymru. Rŷn ni ar hyn o bryd yn edrych arno. Rŷch chi'n ymwybodol bod y cod ymarfer wedi cael ei osod nawr. Dyw e ddim eto wedi dod i rym, ond rŷn ni wrthi, ac wedi bod wrthi ers i ddyfarniad y Goruchaf Lys gael ei draddodi, yn edrych ar sut mae hynny yn mynd i effeithio ar bolisïau a chyfrifoldebau Llywodraeth Cymru.

Hoffwn i nodi bod dyfarniad y Goruchaf Lys yn nodi bod pobl drawsrywiol yn dal i gael eu diogelu rhag gwahaniaethu o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010. Mae ailbennu rhywedd yn nodwedd warchodedig. Nid oes unrhyw beth wedi newid ynghylch hynny. Felly, byddwn yn parhau i gyflawni ein dyletswyddau cydraddoldeb, a byddwn ni'n disgwyl i bob unigolyn, pawb sy'n byw yng Nghymru, gael eu trin ag urddas a pharch.

Rwy'n credu y byddwch chi'n cofio o fy amser cyn bod yn y Llywodraeth, byddwch chi'n gwybod o'r safbwynt mae fy mhlaid wedi'i gymryd ar y mater hwn, ac rydyn ni fel Llywodraeth Cymru yn gadarn yn ein hymrwymiad i gynhwysiant. Byddwn yn sefyll yn erbyn trawsffobia a phob math o rethreg gwrth-LHDTC+. Mae pobl drawsrywiol yn rhan werthfawr o'n cymunedau yng Nghymru ac maen nhw'n parhau i gael eu diogelu mewn cyfraith. Fel y Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ac fel Dirprwy Brif Weinidog, rwyf i eisiau rhoi neges glir i bobl drawsrywiol yng Nghymru ein bod ni fel Llywodraeth yn rhannu eich pryderon a phryderon eich cynghreiriaid, ac rydyn ni eisiau gweithio gyda chi i lywio goblygiadau ymarferol dyfarniad y Goruchaf Lys. Mae hon yn Llywodraeth na fydd byth, byth yn niweidio'r rhai sy'n agored i niwed.

Diolch, Ddirprwy Brif Weinidog, am y datganiad pwysig iawn hwn. Un o'r prif resymau pam y gwnes i ddod i mewn i wleidyddiaeth oedd er mwyn mynd i'r afael â'r lefelau torcalonnus o dlodi plant yr ydyn ni'n parhau i'w gweld ar draws Blaenau Gwent Caerffili Rhymni. Ym Mlaenau Gwent yn benodol, mae tlodi plant yn 34 y cant, sef y gyfradd uchaf mewn unrhyw le yng Nghymru. Ond y tu ôl i'r ystadegyn hwnnw mae plant gwirioneddol—plant sy'n mynd i'r ysgol gyda phryderon na ddylai unrhyw blentyn eu cael, plant sy'n dechrau teimlo nad yw rhai cyfleoedd ar eu cyfer nhw, plant y mae eu cyfleoedd mewn bywyd yn cael eu llunio'n fwy o lawer gan ble maen nhw'n cael eu geni na chan eu talent neu eu huchelgais eu hunain. Rwy'n croesawu difrifoldeb Llywodraeth Plaid Cymru wrth ymdrin â thlodi plant a'r cyfeiriad y mae'n ei gymryd drwy fesurau fel y cynnig gofal plant a'r taliad Cynnal. Ddirprwy Brif Weinidog, pa gamau eraill y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pob plentyn mewn cymunedau fel fy un i yn gallu ffynnu a chyflawni'u potensial? Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Fel y dywedais i, rydyn ni wedi bod yn glir ein bod ni'n mynd i ganolbwyntio ar y blaenoriaethau sy'n cael yr effaith fwyaf ar bobl yng Nghymru. Wrth gwrs, mae hynny'n cynnwys mynd i'r afael â thlodi plant, helpu pobl a theuluoedd gyda chostau byw drwy gyflwyno'r cynnig gofal plant, datblygu taliad Cynnal o £10 yr wythnos i deuluoedd incwm isel â phlant ifanc, a chynllun newydd i fynd i'r afael â thlodi plant gyda thargedau clir. Rydyn ni hefyd yn mynd i ddatblygu strategaeth fwyd genedlaethol. Rydyn ni wedi cael ystadegau pryderus iawn am gynnydd dibyniaeth plant a theuluoedd ar barseli bwyd. Gwyddon ni mai teuluoedd â phlant dan bedair oed yw'r rhai mwyaf tebygol o fod mewn tlodi plant, ac, fel y gwnaethon ni ei glywed yn gynharach, mae llawer o'r teuluoedd hyn yn gweithio. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n targedu'r holl fesurau mor effeithiol ag y gallwn ni, a dyna pam yr ydw i eisiau cael strategaeth tlodi plant newydd, i wneud yn siŵr bod hynny'n wir.

Rwy'n sylweddoli na wnes i ateb yr holl gwestiynau gan Lynne Neagle ynghylch Cynnal, felly byddaf i'n dod yn ôl at rai o'r rheini nawr. Mae'n wir ein bod ni wedi ymrwymo i gyflwyno taliad plant Cynnal cyn gynted â phosibl, yn unol â'n hymrwymiadau ehangach. Fel y dywedais i, rydyn ni wedi sefydlu'r grŵp arbenigol hwn i arwain a llywio'r gwaith. Mae'n mynd i chwarae rôl hanfodol. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y cynllun treialu hwn yn gwneud yr hyn yr ydyn ni eisiau iddo'i wneud, ei fod yn effeithiol a'n bod ni'n gallu'i werthuso'n iawn. Rydyn ni'n mynd i weithio'n gyflym ar hyn. Rwy'n ymrwymo i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo. Ond mae'r ffocws nawr ar osod y sylfeini cryf hynny i sicrhau bod y cynllun yn llwyddo ac yn gwneud yr hyn yr ydyn ni eisiau iddo'i wneud.

Fel y dywedais i, mae'n rhaid i'r ffocws uniongyrchol fod ar helpu i leihau costau i deuluoedd a manteisio i'r eithaf ar incwm. Rwy'n credu bod hynny'n bwynt allweddol arall hefyd. Rydw i'n mynd i adolygu budd-daliadau presennol Cymru, fel yr amlinellais i yn fy natganiad, i wneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r pwyslais hwnnw ar atal. Gwyddon ni fod lefelau o ddyled yn codi i'r entrychion ymhlith aelwydydd lle mae pobl yn byw mewn tlodi. Mae'n ymwneud â'r darn atal hwnnw—nid dim ond y cymorth argyfwng, er y bydd angen hynny bob amser. Ond rydyn ni'n mynd i edrych yn glir iawn, trwy system budd-daliadau Cymru, ar sut y gallwn ni wneud hyd yn oed mwy yn y maes atal i wneud yn siŵr bod modd manteisio i'r eithaf ar incwm pobl. Mae'n rhaid i ni edrych ar rai o'r atebion tymor hwy hynny.

Rydw i ond i eisiau dod yn ôl yn gyflym at yr hyn a gafodd ei godi ynghylch datganoli y gwnaeth Peter Fox ei godi gyda mi yn gynharach, oherwydd rwy'n credu bod angen i ni gael yr adnoddau i wneud y gwaith. Ar hyn o bryd nid oes gennym ni'r adnoddau hynny. Rydyn ni wedi gweld yn yr Alban, sydd â phŵer dros les, y gwahaniaeth y gall hynny ei wneud, o ystyried y blaenoriaethau cywir yn y Llywodraeth. Dyna pam na fyddwn ni byth yn rhoi'r gorau i wneud yr achos dros ddatganoli pŵer dros les. Ond wrth i ni ei wneud, byddwn ni'n gweithio i wella system fudd-daliadau bresennol Cymru sydd gennym ni, ac, fel y dywedais i, ei gwneud hi'n haws i bob cartref gael y cymorth y mae ganddyn nhw'r hawl iddo.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch, Ddirprwy Brif Weinidog. Yn gyntaf, llongyfarchiadau ar eich dau apwyntiad.

Diolch am eich datganiad yn amlinellu'ch blaenoriaethau, Weinidog. Mae parch, undod a thegwch yn werthoedd sydd bob amser wedi bod yn bwysig i bobl Cymru, rwy'n cytuno, ond onid yw hynny'n berthnasol i fenywod a merched? Ydych chi yr un mor ymrwymedig i sicrhau bod eu hawliau nhw yn y gyfraith yn cael eu cynnal hefyd? Ydych chi'n cytuno â Reform na ddylen nhw fod yn gorfod ymladd o hyd, yn eich geiriau chi, yn y datganiad, dros eu diogelwch a'u tegwch dros flwyddyn ers dyfarniad y Goruchaf Lys? Mae'n ysgytwol bod pob un o'ch pedwar AS Plaid Cymru yn San Steffan wedi cefnogi cynnig yr wythnos hon yn gwrthwynebu gwasanaethau un rhyw i fenywod. Nid yw hyn yn llai na bradychu menywod a merched yn llwyr ledled Cymru. Ddirprwy Brif Weinidog, a wnewch chi gondemnio'ch cymheiriaid yn San Steffan am wrthwynebu gwasanaethau un rhyw i fenywod a merched—mewn llochesi, mewn ystafelloedd newid merched, ac ati—ac efallai diwygio'ch datganiad heddiw i gynnwys diogelwch a thegwch i fenywod a merched fel blaenoriaeth i'ch Llywodraeth? Diolch.

Diolch am y cwestiwn.

Mae'r Aelod dros Reform yn amlwg yn ceisio cyflawni rhyw fath o 'wedi'ch dal chi' yma, ond rwy'n credu eich bod chi ond yn datgelu eich diffyg dealltwriaeth o sut mae'r Llywodraeth yn gweithio. Fel Llywodraeth, mae gennym ni ddyletswydd i weithredu'r gyfraith, ac fel y dywedais i, rydyn ni eisoes yn defnyddio’r gyfraith bresennol, gan gynnwys dyfarniad y Goruchaf Lys. Rydyn ni wedi gwneud yn glir y byddwn ni'n cydymffurfio'n llawn â'n rhwymedigaethau cyfreithiol. Os caiff y cod ymarfer ei gymeradwyo, byddwn ni'n ei ddefnyddio’n gyfreithlon yn unol â'n dyletswyddau cyfreithiol. Ond ar yr un pryd, mae gan Aelodau Senedd San Steffan o bob plaid bob hawl i graffu a herio a oes gan y canllawiau hynny'r cydbwysedd cywir. Nid oes unrhyw wrthddweud yno. Dyna sut mae democratiaeth a Llywodraeth yn gweithio. Yr hyn sy'n rhwystredig yw'r ffordd y mae rhai yn ceisio troi'r mater hwn yn arf. Yn hytrach na chynnig atebion ymarferol, rydyn ni'n gweld aelodau o Reform unwaith eto yn ceisio troi maes cymhleth, sensitif o gyfraith yn rhyfel diwylliannol.

Croeso i'r swydd. Rwy'n falch o'ch gweld chi yn y swydd yma.

Mae'n wirioneddol wych gweld eich ffocws yma ar dlodi plant. Fel y gwyddoch chi, ar ôl bod yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant ers 25 mlynedd, byddaf yn parhau i gadw llygad ar yr hyn yr ydych chi'n ei wneud, oherwydd mae'n rhaid i hyn fod yn brawf diffiniol i Blaid Cymru: newid tlodi plant. Roeddech chi a minnau yn aelodau o'r pwyllgor yn y Senedd a glywodd am bwysigrwydd gofal plant o ran mynd i'r afael â thlodi plant. Rwy'n croesawu uchelgais y Llywodraeth—cyferbyniad llwyr â Reform UK, nad oedd ganddyn nhw unrhyw ymrwymiadau gofal plant o gwbl yn eu maniffesto. Gwnaeth y Llywodraeth flaenorol yr ymrwymiadau cywir, ac eto dim ond 66 y cant o blant dwy oed oedd yn cael Dechrau'n Deg erbyn Ebrill eleni. Ni all plant Cymru fforddio dull arall nad yw'n cyflawni, ac rwy'n gobeithio nad yw hynny'n wir.

Rwy'n falch o glywed am eich ffocws ar Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn hefyd. Gwyddon ni fod un o'r erthyglau yn ymwneud â gwrando ar blant, ac mae hynny o fewn Bil pob plentyn hefyd, a gafodd ei osod gennym ni fel grŵp trawsbleidiol yn y Senedd ddiwethaf. Sut fyddwch chi'n gwrando ar blant, yn enwedig y rhai sy'n byw mewn tlodi ac sydd wedi cael profiadau o dlodi? Yn sicr dyna'r peth pwysicaf y gallwn ni ei wneud er mwyn sicrhau ein bod ni'n darparu'r math cywir o wasanaethau iddyn nhw. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr i Jane Dodds. Dwi yn croesawu'r craffu. Fe wnaethon ni graffu gyda'n gilydd, fel aelodau o'r pwyllgor, ar y strategaeth a'r mesurau a oedd gan y Llywodraeth ddiwethaf i fynd i'r afael â thlodi plant ac anghydraddoldeb. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd hi'n cadw llygad barcud arnaf i, a dwi'n edrych ymlaen at gael y cwestiynau ynglŷn â'r strategaeth pan fyddwn ni wedi'i hadolygu.

Rwy'n croesawu hefyd y pwysigrwydd o ran gwrando ar blant. Mae e'n rhywbeth dŷn ni yng Nghymru, dwi'n meddwl, wedi bod ar flaen y gad o ran gwneud, ond dwi yn meddwl bod yna ambell i ffordd i fynd. Un o'r pethau dwi'n awyddus iawn i'w wneud, wrth inni ddatblygu'r mesurau gwrth-dlodi yma, wrth i fi wrando ar arbenigwyr, yw ein bod ni hefyd yn gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwerthuso pob mesur yn unol â phrofiadau a bywydau go iawn, a bydd hynny'n cynnwys gwrando ar blant.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae rhenti yng Nghymru wedi codi'n gyflymach nag unrhyw le arall yn y Deyrnas Unedig, gyda chynnydd cyfartalog o bron i 9 y cant y flwyddyn. Mae'r ffaith fod Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi rhewi'r lwfans tai lleol wedi taro'r rhai sy'n wynebu rhenti cynyddol galetaf, gan wthio mwy o bobl i dlodi. Mae ymchwil gan Shelter yn dangos bod hyd yn oed y cartrefi mwyaf fforddiadwy yng Nghymru yn gadael aelwydydd yn wynebu diffyg cyfartalog o £1,900 y flwyddyn, gan eu gorfodi i gwtogi ar hanfodion, mynd i ddyled neu beryglu cael eu troi allan. Yng ngogledd Clwyd, mae'r diffyg hwnnw'n codi i £3,500. Mae'r newid hwn yn rhoi'r baich ar awdurdodau lleol ac yn achosi digartrefedd eang ledled Cymru. O ystyried eich cyfrifoldebau penodol am ymgysylltu â'r Adran Gwaith a Phensiynau, a wnewch chi, gyda'r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, bwyso ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i uwchraddio'r lwfans tai lleol yn flynyddol a'i adfer fel ei fod yn adlewyrchu'n briodol renti lleol canolrifol?

Diolch yn fawr am y cwestiwn yna.

Mae'r rhewi parhaus gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig o gyfraddau lwfansau tai lleol wedi parhau i gael effaith anghymesur a niweidiol ar aelwydydd Cymru, a byddaf, ynghyd â'r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, yn galw ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i sicrhau bod cyfraddau lwfansau tai lleol yn parhau'n gymesur â'r cynnydd mewn rhenti, oherwydd bod y cynnydd parhaus hynny mewn rhenti preifat yn atgyfnerthu pwysigrwydd system lwfansau tai lleol ymatebol, gydag uwchraddio blynyddol yn hanfodol i gynnal perthnasedd ac atal erydiad dros amser. Fel y gwnaethoch chi sôn, yn fwy felly, byddai dychwelyd i'r hanner canfed canradd yn sicrhau bod lwfans tai lleol yn cyd-fynd yn well â'r farchnad a byddai'n fwy effeithiol, wedyn, wrth gwrs, yn adlewyrchu realiti rhent presennol i aelwydydd Cymru. Diolch.

Mae'r bont wedi bod yn destun cyfres o broblemau adeileddol a nodwyd trwy arolygu parhaus, gan gynnwys diffygion mewn cydrannau allweddol fel crogwyr a bolltau o dan y dec. Mae hwn yn adeiledd 200 mlwydd oed nad oedd erioed wedi'i gynllunio ar gyfer gofynion traffig modern, a bydd yn parhau i gyflwyno heriau. Er bod ailosod crogwyr a gwaith cryfhau wedi galluogi ailagor gyda chyfyngiadau, mae yna derfyn o 7.5 tunnell a mesurau rheoli traffig o hyd ar y bont. Mae'r cam presennol o'r gwaith yn canolbwyntio ar sefydlogi a diogelu'r adeiledd, gan gynnwys gwaith trwsio i drawstiau croes a bolltau o dan y dec ochr yn ochr â gwaith adnewyddu ehangach, megis ailbaentio, trwsio concrit ac uwchraddio goleuadau. Mae'r gwaith hwn wedi'i raglennu i gael ei gwblhau yng ngwanwyn 2027, ac i darfu cyn lleied â phosib. Bydd y Llywodraeth hon yn bwrw ymlaen i ddatrys hyn yn gyflym. Mae'r contractwr, UK Highways A55 Ltd, a'u cadwyn gyflenwi wedi defnyddio technegau arloesol i ddylunio llwyfannau mynediad o dan y bont, gyda'r nod o osgoi cau lonydd bob dydd a chadw'r bont ar agor a thraffig yn llifo'n rhwydd ar gyfer y gymuned leol. Mae hyn yn dibynnu ar gadw at y cyfyngiadau terfyn pwysau yn llym, sy'n hanfodol i gadw'r bont ar agor yn ddiogel yn ystod y gwaith hwn.

Mae'r Llywodraeth hon hefyd yn gweithio'n agos gyda Heddlu Gogledd Cymru a'r Asiantaeth Safonau Gyrwyr a Cherbydau i ymgymryd â gorfodi pellach yn yr ardal a sicrhau gwell cydymffurfiaeth â'r terfyn pwysau. Mae'n anffodus bod yna rai yn dal i anwybyddu'r terfyn pwysau yma er gwaethaf y mesurau helaeth sydd wedi'u hystyried a'u gweithredu. Disgwylir i'r rhaglen adeiladu, fel y dywedais, barhau tan y gwanwyn 2027, gan adlewyrchu'r cymhlethdod a'r diffygion ychwanegol a nodwyd yn ystod yr arolygiad. Bydd fy swyddogion yn parhau i weithio'n agos gyda UK Highways A55 Ltd i sicrhau y gwneir y gwaith mor effeithlon â phosibl.

Lywydd, rwy'n cydnabod yr aflonyddwch y mae'r cau hyn wedi'i achosi i gymunedau ar draws Ynys Môn a phawb sy'n teithio yng ngogledd y wlad. Mae hyn wedi arwain at rwystredigaeth ddofn a dicter cynyddol ymhlith y rhai yr effeithir arnyn nhw. Bydd y Llywodraeth hon yn gweithredu gyda mwy o frys ac yn canolbwyntio ar fesurau tymor byr ac atebion tymor hir i wella gwydnwch ar draws y Fenai.

Daw hynny â mi at y mater ehangach o wydnwch rhwydwaith, ar draws y Fenai ac ar yr M4 yn ne y wlad. Mae croesfannau'r Fenai yn gweithredu fel system. Mae pont Britannia yn cario'r rhan fwyaf o draffig, ond mae gwyntoedd cryfion yn effeithio arni, tra bod gan Bont y Borth gapasiti is ac mae angen cynnal a chadw parhaus. Pan fydd cyfyngiadau ar un groesfan, mae'r effaith yn cael ei deimlo ar draws y rhanbarth. Rydym ni'n bwrw ymlaen ag argymhellion gan Gomisiwn Trafnidiaeth Gogledd Cymru, ac mae hyn yn cynnwys cynigion i osod taflwyr gwynt ar bont Britannia i leihau tarfu sy'n gysylltiedig â'r tywydd, ochr yn ochr â gwaith ehangach i wella sut mae'r ddwy groesfan yn gweithredu gyda'i gilydd yn ystod cyfnodau o bwysau. Rydym ni hefyd yn bwrw ymlaen â dewisiadau i wella rheoli traffig ar yr A55, gan gynnwys uwchraddio signalau a therfynau cyflymder amrywiol ar bont Britannia, fel y gellir rheoli unrhyw darfu yn fwy effeithiol a phan fo angen cyfyngiadau ar y naill groesfan neu'r llall. Wrth edrych ar y tymor hwy, byddwn nawr yn dechrau edrych ar bosibiliadau manwl ar gyfer trydedd groesfan dros y Fenai, gan adeiladu ar y gwaith sydd eisoes wedi'i wneud.

Lywydd, gan droi at yr M4 o amgylch Casnewydd, mae hwn yn parhau i fod yn un o'r coridorau trafnidiaeth a ddefnyddir fwyaf ac sydd â'r mwyaf o draffig arno yng Nghymru, gyda heriau ers tro byd o ran tagfeydd, gwydnwch a dibynadwyedd. Mae'n llwybr o bwysigrwydd cenedlaethol i gymunedau, cymudwyr a nwyddau, a gall tarfu ar y rhan hon o'r rhwydwaith gael canlyniadau ymhell y tu hwnt i'r cyffiniau uniongyrchol. Er bod ystod o ymyriadau wedi'u hystyried dros nifer o flynyddoedd, ni fydd unrhyw ateb unigol yn datrys y pwysau hyn yn llawn. Ni fydd gwelliannau cynyddol ar eu pen eu hunain ond yn cael effaith gyfyngedig, ac mae'r coridor yn parhau i weithredu y tu hwnt i'r capasiti, yn enwedig ar adegau brig. Mae cymunedau a busnesau wedi byw gyda'r tagfeydd, yr ansicrwydd a'r oedi hwn am rhy hir tra bod Llywodraethau blaenorol ar ddwy ochr y ffin wedi methu â throi'r ddadl hon yn weithredu ymarferol.

Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i adnewyddu gwaith i nodi ffordd glir ymlaen sy'n seiliedig ar dystiolaeth, gan ddefnyddio'r corff sylweddol o ddadansoddi sydd eisoes ar gael. Ni fydd y Llywodraeth hon yn dychwelyd i hen safbwyntiau nac ailadrodd gwaith sydd eisoes wedi'i wneud. Nid adolygiad allanol arall yw'r ateb sy'n gohirio pethau unwaith eto. Felly, heddiw rwy'n cyhoeddi rhaglen waith fer i archwilio posibiliadau realistig sy'n cwmpasu ymyriadau ffyrdd, rheilffyrdd a bysiau. Mae'r pwyslais ar fesurau sy'n ymarferol, y mae modd eu cyflawni ac sy'n gallu gwneud gwahaniaeth ystyrlon yn y tymor byr a chanolig. Mae hynny'n cynnwys cyflymu'r gwaith o weithredu dewisiadau amgen trafnidiaeth gyhoeddus, mesurau penodol i wella llif a gwydnwch ar y rhwydwaith ffyrdd presennol ac integreiddio gwell rhwng systemau trafnidiaeth strategol a lleol.

Bydd y gwaith yn tynnu ar y sylfaen dystiolaeth sylweddol sydd eisoes ar gael ac yn canolbwyntio ar nodi dewisiadau amgen ymarferol y mae modd eu cyflawni. I fod yn glir, nid yw'r Llywodraeth hon yn credu bod y llwybr du yn ddewis credadwy. Yn hytrach, byddwn yn canolbwyntio ar becyn cytbwys o fesurau sy'n adlewyrchu graddfa a natur y galw yn y coridor. Byddaf yn adrodd yn ôl i'r Aelodau ar ganlyniad y gwaith hwn yn y Cyfarfod Llawn yn gynnar yn yr hydref, gan amlinellu sut y bydd y Llywodraeth yn bwrw ati.

I grynhoi, Lywydd, mae croesfannau'r Fenai a'r M4 yn dangos yr her ehangach o reoli seilwaith sy'n heneiddio yn wyneb y galw cynyddol. Yng ngogledd y wlad, rydym ni'n bwrw ymlaen â mesurau uniongyrchol a dewisiadau tymor hwy i gryfhau gwydnwch ar draws y Fenai, gan gynnwys ystyried dewisiadau manwl ar gyfer trydedd groesfan. Yn ne'r wlad, rydym ni'n ymgymryd â gwaith penodol o nodi strategaeth glir y mae modd ei chyflawni ar gyfer coridor yr M4. Er y gall y gwaith hwn achosi tarfu, mae'n angenrheidiol i sicrhau diogelwch ac i gefnogi dibynadwyedd tymor hwy ein rhwydwaith trafnidiaeth.

Byddaf yn parhau i ddiweddaru Aelodau fel mae'r gwaith yn mynd yn ei flaen. Diolch.

Fe hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am eich datganiad. Mae'n drueni bod y teitl yn dweud 'gwydnwch seilwaith allweddol' pan mai dim ond dwy ran o seilwaith y mae wedi'i gwmpasu mewn gwirionedd, ond fe hoffwn i ofyn, mae rhannau eraill o wydnwch seilwaith yn bethau fel yr A470, sy'n mynd trwy fy etholaeth i, ac roedd uwchraddiadau diogelwch allweddol wedi'u cynllunio ar gyfer y darn hwnnw o seilwaith gan y Llywodraeth flaenorol. Roedd gen i ddiddordeb, a yw'r pethau hynny yn bethau mae eich Llywodraeth yn mynd i barhau â nhw, neu a ydyn nhw'n bethau rydych chi'n mynd i gael gwared arnyn nhw?

Diolch, James, am y cwestiwn. Rydym ni wedi canolbwyntio ar y ddwy ran yma oherwydd dyma'r ddau faes rydym ni wedi'u henwi fel problemau adeileddol allweddol y mae pobl Cymru yn eu gweld fel problem go iawn heddiw. Felly, rwy'n credu mai'r hyn y mae pobl yn gofyn amdano yw i ni allu datrys y problemau y mae pobl yn eu hwynebu.

Mae'r rhaglenni sydd eisoes ar y gweill yn dal i fod ar y gweill. Felly, mae'r rhain yn bethau rydym ni'n dal i edrych arnyn nhw yn eu cyfanrwydd. Nid yw hyn yn rhywbeth lle mae pethau wedi newid. Ond rydw i wedi canolbwyntio ar y ddwy eitem yma oherwydd eu bod nhw'n bwysig i bobl Cymru.

Fe hoffwn o ddiolch i chi, Weinidog, am eich datganiad heddiw a'ch croesawu i'ch swyddogaeth newydd. Mae'r swyddogaeth trafnidiaeth, wrth gwrs, yn un â chyfrifoldeb arbennig. Nid yw'n ymwneud dim ond â sut rydym ni'n cyrraedd o A i B, mae hefyd yn allweddol i fuddsoddi yng Nghymru. Mae angen rhwydweithiau ffyrdd nad ydyn nhw'n dal pobl yn ôl, bysiau sy'n cefnogi pobl i fynd i'r gwaith, rhwydwaith trenau hygyrch, maes awyr cenedlaethol i godi proffil byd-eang Cymru a denu mewnfuddsoddiad, ac mae angen i ni sicrhau bod ein seilwaith teithio llesol yn gweithio ledled Cymru. Dyna pam rwy'n falch o waith Llywodraeth ddiwethaf Cymru.

Bydd croesfan Pont y Borth yn bryder dilys i lawer, nid yn unig y rhai sy'n byw ar Ynys Môn, ond y rhai sy'n gweithio ar draws yr ynys ac sy'n dibynnu ar borthladd Caergybi. Felly, croesawaf eich datganiad cynnar ar y pwnc hwn, ond, yn hollbwysig, mae angen rhai ymrwymiadau cadarn arnom ni. Rydych chi'n sôn am y Llywodraeth yn gweithredu ar frys ac yn canolbwyntio ar fesurau tymor byr ac atebion tymor hir. Felly, a allwch chi ddweud wrthyf: a fydd y gwaith ar y bont yn cael ei gwblhau cyn gwanwyn 2027, fel yr oedd wedi'i gynllunio yn flaenorol gan Lywodraeth ddiwethaf Cymru?

Gan symud ymlaen i'r M4, rwy'n falch o glywed y byddwch chi'n defnyddio ffordd ymlaen sy'n seiliedig ar dystiolaeth, fel y comisiynwyd yn flaenorol gan fy nghyd-Aelod Ken Skates. Felly, a fyddwch chi'n cadw at yr amserlen ar gyfer yr adolygiad dibyniaeth ar ffyrdd i adrodd yr haf hwn? Allwch chi roi gwybod i ni am unrhyw gyffyrdd a fydd yn angenrheidiol eu cau ar yr M4 gyda mesurau i wella llif a gwydnwch ar y rhwydwaith presennol hwnnw? A fyddwch chi'n ymrwymo i integreiddio gwell rhwng systemau trafnidiaeth strategol a lleol na fydd yn arwain at fwy o draffig ac felly mwy o lygredd ar ffyrdd lleol?

Ac yn olaf, fel erioed, mae ymrwymiadau yn gofyn am gyllid. Pa asesiad y mae eich Llywodraeth wedi'i wneud o'r costau angenrheidiol, ac o ble caiff y cyllid hwn ei dynnu?

Diolch, Vikki, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda chi. Un o'r pethau rydw i'n eithaf awyddus i'w wneud yw gwneud yn siŵr ein bod ni i gyd yn gweithio o sylfaen dystiolaeth ar draws y Siambr hon, oherwydd un peth rydw i wedi'i ddysgu yn eithaf cyflym yn y briff hwn yw, pan fyddwch chi'n dechrau bod eisiau cyflwyno pethau, maen nhw'n cymryd amser hir i'w gwneud. Felly, mae'r rhain yn bethau roeddem ni'n chwilio amdanyn nhw, yn y bôn, ar draws y Siambr hon, pobl sy'n edrych i gefnogi mesurau rydym ni'n eu datblygu.

Rwy'n falch iawn eich bod wedi nodi pwysigrwydd trafnidiaeth ar draws portffolios. Rwy'n credu mai un o'r pethau rydw i'n gyffrous i'w wneud yw cefnogi Aelodau o bob rhan o'r Llywodraeth yn eu swyddogaethau hefyd, i wneud yn siŵr ein bod ni'n eu cefnogi nhw. P'un a yw'n ymwneud â'r economi, iechyd neu beth bynnag, rwy'n credu ei fod yn sail gymdeithasol i'r hyn rydym ni'n ei wneud yn fwy nag unrhyw beth arall, felly mae'n hynod hanfodol.

Fe wnaethoch chi ofyn cwestiwn ynghylch a fyddai'r gwaith yn cael ei gwblhau ar bont Britannia cyn gwanwyn 2027. Rwy'n credu mai'r hyn sydd wedi digwydd yw bod pethau eraill wedi cael eu darganfod, fel y cyfeiriais i ato yn fy natganiad, a dyna'r pethau sydd—. Rydym ni'n mynd i geisio cadw at wanwyn 2027 fel y dyddiad cwblhau; dyna'r dyddiad mwyaf tebygol. Rwy'n credu mai un o'r pethau y mae'n rhaid i ni fod yn ofalus yn ei gylch yw awgrymu dyddiadau na fyddant yn cael eu cyflawni. Mae gwanwyn 2027 yn edrych fel y dyddiad y gallwn ni ei gyflawni nawr, ar yr amod nad yw pethau eraill yn codi ac yn amlygu eu hunain hyd yn oed yn fwy.

Yr adolygiad ffyrdd, a hefyd cysylltu â chyffyrdd. Felly, mae'r rhain yn bethau y byddwn ni'n ymdrin â nhw yn rhan o'r adolygiad hwn. Pan fyddwn ni'n adrodd yn ôl i'r Aelodau yn yr hydref, byddwn yn manylu am hyn, am sut y bydd y pethau hyn yn newid. Oherwydd rwy'n credu eich bod chi'n iawn; un o'r pethau rwy'n credu y cyfeirioch chi atyn nhw yw, er mwyn cyflawni'r newidiadau ar yr M4, bydd yn cael effaith ar yr y cyffiniau, a bydd yn cael effaith yng Nghasnewydd. Felly, mae'n rhaid i ni feddwl am yr holl bethau hyn yn eu cyfanrwydd, ac un o'r pethau sy'n hanfodol yw ein bod ni'n cyfathrebu â phobl i ddweud sut y bydd y pethau hyn yn effeithio arnyn nhw. Rwy'n credu mai dyna'r peth pwysicaf. Bydd cyfathrebu cynnar yn hanfodol, nid yn unig i bobl yn y Siambr hon, ond hefyd i bobl y tu hwnt, fel eu bod yn deall sut yr effeithir ar eu bywydau.

Un o'r pethau rwy'n credu y mae'n rhaid i ni gyfeirio ato hefyd yw bod yr M4 yn adeiledd sy'n heneiddio fel endid cyffredinol, felly bydd angen llawer o waith dros y blynyddoedd nesaf. Felly, rydym ni'n disgwyl rhywfaint o aflonyddwch nawr hyd yn oed heb y gwaith hwn, felly mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n cyfleu hynny'n glir i bobl, oherwydd bydd y manteision tymor hwy yn glir.

Gwell integreiddio. Yn hollol, rwy'n credu mai hwn yw un o'r pethau allweddol. Yn y pen draw—gobeithio, fe gawsoch chi hyn o'm datganiad—nid oes ateb hawdd i hyn. Mae hyn yn amlochrog. Felly, mae integreiddio gwell yn allweddol. Rwy'n credu bod llawer i adeiladu arno o'r gwaith sydd wedi'i wneud o'r blaen, oherwydd mae hwn yn waith anodd, ond mae angen ei integreiddio, ac, mewn gwirionedd, mae'n ymwneud â sut rydym ni'n dod o hyd i ffyrdd o wneud yn siŵr—. Oherwydd bod y teithiau a wneir ar y rhan hon o'r M4, yn y bôn, rhwng Abertawe a Bryste a rhwng y ddau le yna, sut ydym ni'n helpu pobl i wneud gwell defnydd o'r teithiau hynny hefyd dros amser?

Costau, y peth olaf. Byddwn yn cyfeirio at hyn yn yr hydref. Rwy'n credu mai rhai o'r pethau rydym ni eisiau ceisio eu gwneud yw sicrhau a ydym ni'n glir ynghylch y ffordd ymlaen, sy'n hanfodol pan fyddwch chi'n edrych ar bethau fel y Fenai, gyda'r seilwaith sydd wedi'i ddatblygu ar Ynys Môn o ran y cyfleusterau adweithydd modiwlaidd bach niwclear. Felly, efallai bod rhai o'r rheiny yn gyfleoedd i ni edrych arnyn nhw, ond mae cost y pethau hyn yn mynd i fod yn ddarn eilaidd o waith rydym ni'n ei wneud fel rhan o'r gwaith hwn y byddwn yn ei gyflwyno i Aelodau yn yr hydref. Diolch.

Wel, llongyfarchiadau, Mark, a chroeso i'ch swydd. Mae'n debyg na allaf i mo'ch beio chi am unrhyw beth, oherwydd rydych chi'n newydd i'r Senedd ac rydych chi'n newydd i'ch swydd. [Chwerthin.] Ni fyddaf yn eich beio chi eto. Ond gadewch i ni fod yn realistig nawr. Felly, o dan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf yng Nghymru—gyda chefnogaeth, wrth gwrs, gan eich plaid chi nawr, Plaid Cymru—fe welsom ni ddifrod sylweddol yn cael ei wneud i'n system drafnidiaeth trwy gyfres o bolisïau a phenderfyniadau camarweiniol. Mae diddymu a rhewi prosiectau adeiladu ffyrdd mawr yn bendant wedi bod yn gam mawr yn ôl o ran gogledd Cymru a'r teithio yn y fan yna. Roedd y blaenoriaethu cynlluniau teithio llesol a gyflwynodd Lee Waters, a oedd yn disgwyl gweld pawb yn dechrau gwisgo Lycra yn sydyn a mynd ar feiciau ar lwybrau beicio, pan, mewn gwirionedd, ar ôl y £184 miliwn a wariwyd, pan ofynnais i beth oedd y cynnydd yn nifer gwirioneddol y beicwyr sy'n defnyddio'r llwybrau teithio llesol drud iawn hyn, roedd y cynnydd canrannol yn ddim. Y cyllid parhaus, neu—nid wyf yn credu y gallwch ei alw'n gyllid, mewn gwirionedd—y rhoddion i Faes Awyr Caerdydd ar draul sylweddol i'r cyhoedd a threthdalwyr. Tri-deg-dau o filiynau o bunnau a wariwyd yn gweithredu'r polisi 20 milltir yr awr. Colli tua 20 y cant o deithwyr bysiau ledled Cymru. Dibynadwyedd gwael ar draws rhannau helaeth o'r rhwydwaith rheilffyrdd—ac, i unrhyw un o Aelodau'r gogledd, fe wyddom ni hynny. Rydym ni wedi bod yno. Rydym ni wedi bod ar y trenau hynny sydd wedi bod yn hwyr, heb fynychu—gwasanaeth rheilffordd sy'n perfformio'n wael iawn.

Nawr, nid oes angen i mi ddweud wrthych chi, Mark, mai'r allwedd i economi gref a chymdeithas gref yw system drafnidiaeth gref a seilwaith modern. Mae ein busnesau, ein hymwelwyr, ein trigolion a'r holl bobl hynny sy'n defnyddio ein ffyrdd, fel ein cwmnïau sy'n cludo ar y ffyrdd, yn dibynnu ar drafnidiaeth ddibynadwy i symud nwyddau a gwasanaethau. Mae angen ffyrdd dibynadwy ar weithwyr i fynd i'r gwaith, mae cymunedau yn dibynnu ar gysylltedd da i gael mynediad at addysg, gofal iechyd a chyfleoedd hamdden. Ond, er gwaethaf y ffaith ein bod ni i gyd yn gwybod beth yw pwysigrwydd trafnidiaeth, rydym ni wedi gweld yr heriau parhaus hyn. Cafodd 7.6 y cant o wasanaethau arfaethedig Trafnidiaeth Cymru—mae'n ddrwg gen i am hyn, Ken—rhwng Ionawr a Medi 2025 eu canslo. Nid yw'n swnio'n llawer, ond mae hynny'n gyfystyr â 15,958 o deithiau wedi eu canslo, gan achosi aflonyddwch i filoedd o bobl. Cau Pont Menai—. Nawr, rydych chi wedi tynnu sylw at y cau diweddar; mae hynny wedi bod yn digwydd dros bedair blynedd bellach tra bu'r gwaith yna'n mynd rhagddo. Nid yw'n rhywbeth newydd. Mae'r cau hynny wedi bod yn digwydd yn aml. [Torri ar draws.] James.

Yn fy etholaeth i, Bangor Conwy Môn, mae cysylltiadau trafnidiaeth cryf yn hollbwysig. Mae ein hardal ni o Gymru yn un o'r rhai—. Pe bai Paul Davies yma, byddai'n dadlau gyda mi, ond nid yw. Mae ein hardal yn un o brif gyrchfannau twristiaeth Cymru, gan ddenu miloedd o ymwelwyr o bob rhan o'r Deyrnas Unedig ac yn rhyngwladol. Mae twristiaeth yn cefnogi miloedd o swyddi ac yn cyfrannu'n sylweddol at ein heconomi leol. Pan fydd ein rhwydweithiau trafnidiaeth yn methu, nid yw'n edrych yn dda. A phan welaf y traffig yn pentyrru ar hyd llawer o'r A55, gan gynnwys Pont y Borth, mae'n gwneud i chi ofyn y cwestiwn. Nid yw'n beth da, nac ydy, ar gyfer twristiaeth.

I fod yn deg mae rhywfaint o gynnydd wedi bod o ran gwella seilwaith trafnidiaeth yn y gogledd. Yn y gogledd rydym ni wedi gweld gwelliannau mawr i wasanaethau, ond mae rhai o'r rhain yn rhai rydym ni, y Ceidwadwyr Cymreig, wedi galw amdanyn nhw. Felly, y cynnydd mewn gwasanaethau rheilffyrdd sy'n cysylltu Llandudno â Lerpwl—byddwn yn cymryd clod am hynny—estyniad gwasanaethau Maes Awyr Manceinion drwodd i Gaergybi, a buddsoddiad parhaus mewn rhannau o'r rhwydwaith rheilffyrdd i wella cysylltedd rhanbarthol. Mae'r gwelliannau hyn yn cael eu croesawu, ac rydych chi wedi sôn amdanom ni i gyd yn gweithio gyda'n gilydd—mae angen i ni wneud hynny o ran yr uchelgais seilwaith a thrafnidiaeth yma.

Mae angen i ni weld llawer o ddadrewi o ran y prosiectau ffyrdd hynny sydd ar hyn o bryd yn cael eu gohirio. Mae angen i ni gyflawni ffordd liniaru'r M4 a addawyd ers amser maith. Mae angen i ni drydaneiddio prif linell gogledd Cymru. Mae angen i ni uwchraddio'r A55, gan gael gwared ar dagfeydd cylchfan cyffordd 15 a 16. Mae angen i ni adeiladu'r drydedd groesfan dros y Fenai. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, dim ond yn gymharol ddiweddar y soniwyd bod cynllun wedi—

—wedi cael sylw o'r blaen ac efallai y byddai'n dod ymlaen. Dim ond edrych ar yr amser ydw i. Rwy'n dymuno'n dda i chi yn eich swydd. Fe hoffwn i ni weithio gyda'n gilydd yn gadarnhaol, nid am unrhyw reswm arall heblaw am bod ein seilwaith trafnidiaeth ni yng Nghymru mor enbydus. Rydw i'n mynd nawr. [Torri ar draws.] Ydw. Edrychaf ymlaen at weithio gyda chi, Mark.

Weithiau rwy'n meddwl tybed beth wnes i gerdded i mewn iddo yn y fan yna, a phwy sy'n gyfrifol. Felly, mae yna lawer yn yr hyn a ddywedoch chi, Janet, sy'n bwysig iawn. Un o'r pethau sy'n bwysig yw ein bod ni'n siarad am sut rydym ni'n gwneud yn siŵr bod ein system drafnidiaeth yn gweithio i Gymru gyfan. Rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth sy'n ganolog i'r ffordd rydw i eisiau mynd i'r afael â'r swydd hon a'r pethau sy'n wirioneddol bwysig i mi. Mae yna bethau a fydd yn wahanol yn y ffordd rydym ni'n mynd ati, ond un o'r pethau rydw i'n awyddus i ni ei wneud yn y berthynas sydd gennym ni, yn fras, ar draws y Siambr hon, yw ein bod ni'n gweithio gyda data. Rydych chi wedi clywed hynny cryn dipyn gan y Llywodraeth hon. Mae wedi cael ei ailadrodd, ac mae wedi cael ei ailadrodd am reswm, i'r graddau ein bod ni'n deall ein gilydd o ran gwybod sut y gall effaith y pethau hyn ddigwydd, oherwydd rydym ni'n gweithio mewn cyllideb gyfyngedig. Felly, mae angen i ni wneud pethau sydd fwyaf priodol i wneud i'r pethau weithio.

Mae yna nifer o eitemau—. Rydw i wedi canolbwyntio ar wydnwch dau faes yn y datganiad hwn. Mae yna nifer o eitemau y credaf fy mod i'n edrych ymlaen eich clywed yn siarad â mi amdanyn nhw mewn cwestiynau. Byddaf yn ymdrin â'r rhai hynny ar wahân, os yw hynny'n iawn. Felly, o ran y rhwydwaith rheilffyrdd, o ran teithio llesol a chael gwared ar—. Mae yna nifer o bethau yn y fan yna sy'n gysylltiedig, y byddaf yn ymdrin â nhw ar wahân.

Un peth rwy'n meddwl sy'n bwysig yw ein bod ni, fel y dywedaf, fel Siambr, yn deall cymhlethdod yr hyn rydym ni'n ymdrin ag o, a dim ond ceisio cael rhywfaint o gyfaddawd ynghylch sut rydym ni'n dwyn y maen i'r wal, oherwydd mae'r bobl y tu allan yma eisiau cynnydd, a dyna beth rydw i yma i'w wneud. Felly mae hyn yn ymwneud â gwneud yn siŵr ein bod ni'n gweithredu ar bethau. Ond rydym ni i gyd yn cydnabod, yn y pedair blynedd, na fydd rhai o'r pethau hyn yn cael eu cyflawni, oherwydd bod rhai o'r pethau hyn yn gymhleth. [Torri ar draws.] Mae rhai o'r pethau hyn yn—. Diolch, Janet. Mae rhai o'r pethau hyn yn gymhleth. Felly, yr hyn sydd ei angen arnyn nhw yw ymrwymiad y gallwn ni fwrw ymlaen, a dyna beth rydw i wedi ymrwymo i'w wneud. Diolch.

Diolch, Lywydd, a diolch am y datganiad, Weinidog. Ond os caf i ddechrau dim ond trwy ymateb i Janet. Roedd yna lawer o ystrydebau yn y datganiad hwnnw, Janet, ac ni ddylech chi ddilorni Cymru fel yna. Ddylech chi ddim, wir. [Chwerthin.]

Ond yn ôl at y datganiad ei hun. Dylai seilwaith ffyrdd fod yn brif flaenoriaeth yn wir i'r Llywodraeth hon. O Gasnewydd i Landudno, mae Cymru'n llawn potensial economaidd, ond mae angen rhwydwaith trafnidiaeth arni sy'n gallu rhyddhau'r potensial hwnnw mewn gwirionedd. Nawr, os cymerwn ni'r A55, sydd wedi cael ei thrafod yn eithaf eang heddiw, asgwrn cefn economaidd gogledd Cymru, mae'n cael ei defnyddio bob dydd gan gannoedd o filoedd o gymudwyr a chludwyr sy'n cludo nwyddau rhwng Caer a Chaergybi, ond maen nhw'n cael eu dal yn ôl gan dagfeydd a rhyw fân glytio'r ymylon yn lle yr hyn sydd ei angen sef ateb hirdymor yn yr ardal honno. Pan fydd yr A55 yn tagu, mae gogledd Cymru yn tagu, mae busnesau'n colli cyfleoedd, effeithir ar gynhyrchiant, ac mae economi Cymru yn cael ergyd o ganlyniad. Ni fydd uwchraddio terfynau cyflymder amrywiol yn ddigon, ac, er bod Plaid yn cynnig atebion sy'n ddim mwy na chlytio tyllau, mae Reform yn cefnogi adeiladu ffyrdd priodol. Weinidog, a wnewch chi gadarnhau a ydych chi'n bwriadu ehangu'r A55 lle bo hynny'n briodol, ac, os nad ydych, a allwch chi warantu y bydd yr hyn rydych chi wedi'i gynnig yn y datganiad hwn yn ddigon i gyd-fynd â'r budd economaidd y mae Reform yn ei gynllunio gydag ehangu'r A55?

Hefyd, mae'r Gweinidog yn iawn i gydnabod bod croesfannau'r Fenai yn gweithredu fel system, ond bod y system honno eisoes o dan straen clir a chynyddol. Nawr rydym ni'n croesawu cynigion fel taflwyr gwynt ar bont Britannia a gwell rheoli traffig ar yr A55. Mae'r rhain yn gamau synhwyrol, ymarferol i reoli aflonyddwch ar unwaith. Fel y dywedon ni yr wythnos diwethaf, byddwn yn cefnogi atebion synhwyrol pan ydym ni'n eu gweld. Ond mae'r rhain yn lliniariadau tymor byr. Nid nhw yw'r atebion hirdymor y mae ein heconomi yn gofyn amdanynt. Nawr pan fydd y naill groesfan neu'r llall yn cael ei chyfyngu, mae'r effaith yn uniongyrchol ac yn ddifrifol ar draws gogledd Cymru gyfan. Mae cymuned gyfan o 70,000 o bobl wedi'u hynysu. Mae cymunedau, cwmnïau nwyddau a busnesau yn cael eu cosbi o ganlyniad. Felly, er ei bod hi'n dda bod y Llywodraeth bellach yn dechrau gweithio ar bosibiliadau ar gyfer trydedd groesfan dros y Fenai, a all y Gweinidog fod yn glir: pa amserlenni sydd gennych chi ynglŷn â'r gwaith hwnnw, a sut y byddant yn sicrhau y bydd modurwyr a busnesau sy'n defnyddio'r croesfannau yn wynebu'r aflonyddwch lleiaf posibl yn y cyfamser?

Ac yn olaf, os caf i ddychwelyd at ffordd liniaru'r M4, y gwn i y bydd yn cael ei thrafod yn eang nid yn unig hyd yn hyn, ond yn ystod y Senedd gyfan hon, mae'n allweddol i economi fwy cysylltiedig a chryfach i Gymru. Nawr, mae cannoedd o filoedd o gerbydau yn defnyddio'r M4 o amgylch Casnewydd bob dydd, mae arweinwyr busnes di-ri wedi galw am adeiladu ffordd liniaru, ac eto mae Plaid Cymru heddiw yn cynnig cynlluniau ar gyfer cynlluniau yn y datganiad hwn, er nad ydyn nhw wedi dod o hyd i ateb cadarn ers blynyddoedd.

Mae modurwyr wedi bod yn sownd gyda Llywodraeth Lafur gyda chefnogaeth Plaid Cymru sydd wedi bod yn galed ar fodurwyr ac yn ddiffygiol o ran seilwaith am y 27 mlynedd diwethaf. Fe wnaethon nhw wthio terfynau cyflymder gormodol o 20 milltir yr awr, arafu economi Cymru, gwastraffu £150 miliwn o arian trethdalwyr ar gynlluniau wedi'u canslo ar gyfer ffordd liniaru'r M4. Nawr, Weinidog, mae llawer o fodurwyr yn dal eu gwynt i weld sut y bydd y Llywodraeth newydd hon yn trin modurwyr. Felly, beth yw eich cynlluniau penodol ar gyfer 'datrysiad sy'n seiliedig ar ffyrdd', beth bynnag mae hynny'n ei olygu? Faint fydd yn ei gostio? Pryd fyddwch chi'n cyflawni eich addewidion cyn yr etholiad? Oherwydd mae eich datganiad yn ddiffygiol o ran manylion, ac mae hynny'n dod yn nodwedd o Lywodraeth Plaid Cymru yn gynnar. Bydd Reform yn eich dwyn i gyfrif ar ffordd liniaru'r M4, a phan fyddwch chi'n methu â chyflawni eich datrysiad sy'n seiliedig ar ffyrdd, byddwn ni'n barod gyda chynllun wedi ei gostio, credadwy a chadarn, yn barod i'w weithredu ar gyfer pobl Cymru. Diolch.

Diolch, Jason, ac rwy'n credu bod yna rai pethau yn y fan yna y gallem ni weithio gyda'n gilydd arnyn nhw, oherwydd rwy'n credu y bu ichi siarad am yr angen i ni fod yn gweithio gyda'n gilydd er budd holl bobl Cymru. Fe wnaethoch chi ofyn am lawer o fanylion, a'r hyn rydw i wedi ymrwymo i'w wneud yw dod yn ôl at yr Aelodau yn yr hydref. Rydym wedi ei ychwanegu at y cynllun 100 diwrnod i bob pwrpas, felly fe gewch chi'r manylion yna ac fe gewch chi nhw wedi eu paratoi'n barod. Ac yna rwy'n disgwyl i'r craffu fod yn heriol, ac edrychaf ymlaen ato. Rwy'n credu bod pobl Cymru yn disgwyl y creffir arnom ni yn yr un manylder yn hynny o beth hefyd.

Dydw i ddim yn derbyn bod hyn yn ddarn o waith ffwrdd-â-hi, oherwydd rwy'n credu bod yr hyn rydym ni'n edrych arno yn rhywbeth sy'n mynd i wneud gwahaniaeth i bobl Cymru. Dyna beth rydym ni'n bwriadu ei wneud. Rwy'n credu bod rhai o'r pethau hyn, mae yna gyfyngiadau o ran yr M4. Mae'n amlwg bod gennych chi afon Hafren ar un ochr ac mae gennych chi fynyddoedd a bryniau yr ochr arall sy'n cyfyngu ar yr hyn rydych chi'n ei wneud, gyda phoblogaeth gynyddol yn ei ganol. Felly, mae angen i chi wneud i bethau weithio. Yn y pen draw, rhan o'r ateb hwn yw gwneud yn siŵr bod trafnidiaeth gyhoeddus yn gweithio hefyd. Trafnidiaeth gyhoeddus fydd yr allwedd sy'n datgloi cynhyrchiant yma, ac mae'n rhywbeth rydym ni wedi ymrwymo iddi. Ac nid dim ond y rheilffordd yw trafnidiaeth gyhoeddus, mae'n fysiau hefyd, felly, cysylltu â'r gwaith masnachfreinio bysiau sydd eisoes wedi'i wneud hefyd.

Rydych chi'n sôn am weinyddiaethau blaenorol yn gwario arian ar yr M4. Un o'r rhesymau pam rydym ni'n awyddus i allu bwrw ymlaen gyda hyn ar fyrder yw ein bod ni'n credu bod llawer o'r gwaith eisoes wedi ei wneud. Mae yna lawer o dystiolaeth eisoes yn bodoli, felly rydym ni'n mynd i graffu ar hyn, oherwydd nid oes gennym ni ddiddordeb mewn gwastraffu amser nac arian ar wneud pethau sy'n cymryd gormod o amser. Felly, rydym ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n cyrraedd hwn yn gyflym ac yn dychwelyd ato. Ond edrychaf ymlaen, fel y dywedais wrthych chi yn gynharach heddiw pan wnaethom ni gyfarfod, i ni rannu data sy'n rhoi arweiniad i ni ynghylch sut rydym ni'n symud ymlaen ar yr holl bethau hyn. Diolch.

Diolch, Lywydd. Fe hoffwn i longyfarch y Gweinidog ar y swydd bwysig hon. Rwy'n falch ac yn rhoi ochenaid o ryddhad o glywed y Gweinidog yn cadarnhau na fydd y llwybr du ar gyfer ffordd liniaru'r M4 yn cael ei ailystyried. Rwy'n credu ei bod hi'n werth cofio bod y llwybr du wedi'i roi o'r neilltu oherwydd ei effaith amgylcheddol ofnadwy a'i gost enfawr. Wrth gwrs, mae adeiladu ffyrdd yn gyffredinol yn cynyddu traffig, a'r pryder yw y bydd arian a wariwyd ar gynyddu capasiti'r M4 yn cael ei golli i fuddsoddiad mewn trafnidiaeth gyhoeddus, gan yrru newid dulliau teithio i'r cyfeiriad anghywir. A all y Gweinidog esbonio sut y byddai unrhyw ffordd liniaru newydd yr M4 yn cael ei hariannu heb rwystro uchelgeisiau'r Llywodraeth ar gyfer seilwaith rheilffyrdd a bysiau?

Diolch, Paul. Felly, rwy'n rhannu eich barn ar y llwybr du, a dyna'r rheswm y cyfeiriais ato yn uniongyrchol yn y datganiad hwn. Mae angen i ni hefyd gydnabod ble mae pobl mewn gwirionedd. Felly, rwy'n credu bod angen i ni symud pobl i drafnidiaeth gyhoeddus, ac mae angen gwneud hynny cyn gynted ag y gallwn ni. Rwy'n credu bod data wedi ei gyhoeddi sy'n dangos nad yw pobl yn symud mor gyflym ag y gallen nhw neu y dylen nhw fod. Felly, mae gennym ni sefyllfa lle mae pobl yn ddig gyda'r hyn sy'n digwydd iddyn nhw pan maen nhw'n sownd mewn tagfeydd traffig, felly mae angen i ni wneud rhywbeth a fydd yn eu helpu i wneud hynny, sy'n rhan o'r flaenoriaeth.

Ond yn y pen draw, fel y dywedais i yn yr ateb blaenorol, rydym ni wedi ein cyfyngu yn y maes hwn, felly mae angen i ni wneud yn siŵr bod yr atebion yn gysylltiedig â thrafnidiaeth gyhoeddus i raddau helaeth. Felly, dyna fydd y pwyslais allweddol. Ond pan atebais i gwestiwn Vikki yn gynharach, mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr ein bod ni'n cydnabod os ydym ni'n gwneud pethau—. Nid llwybr trwodd y tu hwnt i Gasnewydd yn unig yw'r M4; mae hefyd yn llwybr o fewn Casnewydd hefyd, felly mae'n cael ei ddefnyddio gan bobl eraill yng Nghasnewydd. Felly, mae'n rhaid i ni gydnabod os ydych chi'n gwneud newid yng Nghasnewydd sy'n datrys rhai o'r problemau hyn, byddwch chi'n dechrau cael effeithiau mewn mannau eraill. Felly, mae'n rhaid i hwn fod yn weithgaredd sy'n cydnabod cymhlethdod yr hyn rydym ni'n siarad amdano, a dyna pam y bydd yn ddarn manwl o waith. Ond fel y dywedais, mae'r manylion rwy'n credu yno gan fwyaf i ni graffu arnyn nhw.

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad am bont Menai, a dwi'n ddiolchgar iddo hefyd am gyfarfod efo Elfed Williams a minnau yn gynharach heddiw i drafod y mater yma sy'n effeithio ar gymaint o bobl yn Ynys Môn ac ar draws Bangor Conwy Môn. Dwi'n croesawu clywed bod y Llywodraeth yn gweithio'n agos gyda rhanddeiliaid i sicrhau cydymffurfiaeth gyda'r terfyn pwysau. Byddwn i'n gwerthfawrogi pe byddai'r Gweinidog yn medru ymhelaethu ychydig ar ba fesurau penodol sydd ganddo dan sylw. Dwi hefyd yn falch o glywed nad oes oedi pellach i'r rhaglen waith ar y pwynt yma, a dwi'n erfyn arno i weithio ar y cyd gyda rheolwyr y project i sicrhau bod hynny'n parhau.

Ac yn olaf, mae'n braf gweld y Llywodraeth newydd yn cydnabod graddfa'r broblem ac yn mynd ati'n syth i roi datrysiadau hirdymor, fel trydydd pont, yn ôl ar y bwrdd. A gaf i ofyn pa sgyrsiau mae'r Dirprwy Weinidog yn gobeithio eu cael efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig am ba gyfraniad posibl y bydden nhw'n ei wneud i ddatrysiad hirdymor, o feddwl pa mor strategol bwysig yw cysylltedd ar ac oddi ar Ynys Môn, yn enwedig wrth i brojectau fel Wylfa a'r porthladd rhydd barhau i ddatblygu? Diolch yn fawr.

Diolch, Mair. Rwy'n credu, o ran y peth cyntaf, o ran yr hyn sy'n digwydd nawr i geisio sicrhau bod gennym ni lai o broblemau, dim ond cerbydau o dan 7.5 tunnell, fel y gwyddom ni, sy'n gallu defnyddio'r bont tra bod cyfyngiadau'n parhau i fod mewn grym, a bydd cerbydau sy'n rhy drwm yn cael eu troi i ffwrdd. Rwy'n credu, lle bo hynny'n briodol, y bydd angen adrodd am achosion o ddiffyg cydymffurfio i'r heddlu er mwyn eu gorfodi, ac y gwneir hynny hefyd. Rydym ni wedi cynyddu presenoldeb yr heddlu a swyddogion traffig i gefnogi cydymffurfiaeth ac i helpu i sicrhau bod y bont yn gallu agor yn ddiogel. Os bydd y rheolau'n parhau i gael eu torri, rhaid i ni fod yn glir mai cau'r bont yw'r unig ddewis diogel sydd ar gael. Felly, mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n stopio'r torri rheolau, dyna'r peth hanfodol.

O ran y rhaglen waith, mae'r gwaith yn rhan o'r rhaglen adnewyddu hirdymor angenrheidiol i ddiogelu'r bont hanesyddol hon, ac i sicrhau y gall barhau i weithredu yn y dyfodol. Felly, maen nhw'n angenrheidiol. Credwn y byddwn yn cyflawni'r dyddiad targed o dymor y gwanwyn 2027, sy'n hollol hanfodol.

O ran Llywodraeth y Deyrnas Unedig, rwy'n credu bod hyn yn dychwelyd at sut mae angen i ni ddeall gyda'n gilydd beth rydym ni'n ei ofyn oddi wrth y Siambr hon hefyd, fel y gallwn ni gyfeirio at Lywodraeth y Deyrnas Unedig a dweud bod arnom ni eisiau eu cefnogaeth a'u cymorth i wneud hynny. Dyma fydd un o'r materion allweddol y byddaf yn ei grybwyll pan fyddaf yn cwrdd â Gweinidog Trafnidiaeth y Deyrnas Unedig, ochr yn ochr â nifer o faterion eraill, gan gynnwys yn ne y wlad hefyd. Byddwn yn ymdrin â hynny a hefyd seilwaith rheilffyrdd hefyd. Ond, yn y pen draw, mae gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig ran i'w chwarae, gan fod Ynys Môn yn rhan strategol o'r llwybr ar gyfer nifer o bethau, nid dim ond y cysylltiadau ag Ewrop. Mae'n rhaid gweld y pethau hyn, gan na allwn ni adael gwydnwch y groesfan hon yn nwylo ffawd fel y mae ar hyn o bryd, sydd ddim yn gweithio i gymunedau nac i'r busnesau sy'n ei defnyddio chwaith.

Fe hoffwn i groesawu'r Gweinidog i'w swydd. Fel preswylydd lleol, rwy'n gwybod yn rhy dda bob tro y bydd damwain neu dagfeydd yn nhwnelau Bryn-glas, mae traffig o draffordd yr M4 yn cael ei wthio i'n ffyrdd lleol. Mae hyn yn creu tagfeydd, yn tagu dinas Casnewydd ac yn symud llygredd aer yn agosach at gartrefi ac ysgolion.

Fe ddywedoch chi heddiw na fyddwch chi'n ailadrodd y gwaith sydd eisoes wedi'i wneud. A yw'r mesurau penodol i wella llif a gwydnwch ar y rhwydwaith ffyrdd presennol, rydych chi wedi cyfeirio atynt heddiw, yn rhan o'r astudiaethau gwydnwch ar gyfer ein traffyrdd a'n cefnffyrdd a gyhoeddwyd gan yr Ysgrifennydd Cabinet blaenorol dros drafnidiaeth, Ken Skates, yr haf diwethaf? Ac os yw hyn yn rhywbeth gwahanol, pryd fydd canfyddiadau'r adroddiadau a gomisiynwyd y llynedd yn cael eu cyhoeddi? Ac fe wnaethoch chi ddiystyru'r llwybr du. A fyddwch chi heddiw yn diystyru'r llwybr glas ac yn diystyru cau unrhyw gyffyrdd?

Diolch, Jayne, am hynna, ac rwy'n cydnabod eich bod wedi ysgrifennu ataf sawl gwaith am hynna ers i mi fod yn y swydd. Rwy'n credu mai chi yw'r un rydw i wedi derbyn y mwyaf o lythyrau ganddi ynglŷn â'r mater hwn, felly rwy'n cydnabod fod hyn yn fater hynod bwysig i chi a'ch etholwyr.

I ddechrau ar y llwybr du a dim ond i ailadrodd: nid yw'r Llywodraeth yn credu bod y llwybr du yn gredadwy, felly nid yw hwnnw’n ddewis, ac rydym ni'n ei ddiystyru heddiw. Mae pob opsiwn ffordd arall ac eithrio'r llwybr du yn y glorian, felly rydym ni'n edrych ar bethau sy'n gallu datrys y problemau yma. Rydyn ni'n edrych ar y darlun llawn a bydd hynny'n rhan o'r gwaith rydym ni'n ei roi at ei gilydd.

Oes yna opsiynau ffyrdd credadwy eraill? Mae hynny'n rhan o'r hyn y byddwn yn dod yn ôl ato, a byddwn yn ôl o flaen yr Aelodau yn yr hydref i siarad â nhw. Ond, fel rwy'n gobeithio pwysleisio, mae hwn yn ddull amlochrog. Mae hyn yn ymwneud â gwneud yn siŵr bod popeth yn gweithio gyda'i gilydd. Felly, efallai y bydd angen cau rhai cyffyrdd, ond bydd hyn yn bethau rydym ni'n ymdrin â nhw yn eu tro. Nid yw'r rhwydwaith ffyrdd yma wedi'i gynllunio ar gyfer y maint o draffig sydd arno ar hyn o bryd. Mae pawb yn gwybod hynny yn y Siambr hon. Mae'r atebion yn canolbwyntio ar drafnidiaeth gyhoeddus—yr atebion terfynol—a dyna lle rydym ni'n rhoi llawer o ymdrech. Ond dyma lle byddwn ni'n dychwelyd ato.

O ran y cwestiwn am y gwaith blaenorol sydd wedi'i wneud, yr hyn yr oeddwn i'n cyfeirio ato yw y byddwn ni'n craffu ar y gwaith sydd wedi'i wneud a bydd hynny'n rhan o'r cyhoeddiad hwn a wnawn ni ym mis Medi, pan fyddwn ni'n dychwelyd wedi'r egwyl. Felly, bydd y gwaith sydd wedi'i wneud yn rhan allweddol o'r hyn rydym ni'n siarad ag Aelodau amdano bryd hynny.

Croeso i'ch swydd, a diolch am eich amser yn cyfarfod â mi hefyd. Anaml iawn yr wyf yn cytuno â James Evans, ond yn hyn o beth, mae'n rhaid i mi ddweud, nid yw hwn yn ddatganiad sy'n cwmpasu Cymru gyfan. Ac mae hynny'n drueni mawr oherwydd dyna beth rwy'n credu roedd llawer ohonom ni'n ei ddisgwyl. Ni ellir adeiladu strategaeth drafnidiaeth fodern o amgylch ffyrdd yn unig, ac nid mewn dwy ran o'r wlad yn unig. Rhaid iddi hefyd gynnwys buddsoddiad parhaus yn ein rhwydwaith rheilffyrdd a bysiau ledled Cymru.

O edrych ar reilffyrdd, fe wyddom ni fod Trafnidiaeth Cymru wedi cario tua 31 miliwn o siwrneiau teithwyr, cynnydd o 20 y cant, sy'n dangos bod pobl mewn gwirionedd eisiau mynd ar drenau os gellir eu gwella a buddsoddi ynddyn nhw. Ac o ran bysiau, roeddwn yn arbennig o falch o weithio gyda Llywodraeth Lafur Cymru ar y tocyn bws £1 i blant a phobl ifanc. Felly, fe hoffwn i glywed gennych chi sut rydych chi'n mynd i fuddsoddi yn ein bysiau a sut rydym ni'n mynd i edrych i weld sut y gallwn ni gael strategaeth drafnidiaeth fodern ar gyfer Cymru gyfan. Os gwelwch yn dda, allwch chi amlinellu'n union sut mae hynny'n mynd i ddigwydd? Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Jane. Nid oedd hyn wedi'i fwriadu i fod yn neges strategaeth drafnidiaeth heddiw, felly byddwn yn dod yn ôl gyda strategaeth drafnidiaeth lawnach i allu diweddaru'r Aelodau yn hynny o beth. Ond i dawelu'ch meddwl, fel chi, rwy'n credu bod angen strategaeth integredig sy'n cwmpasu Cymru gyfan. Felly, mae hyn yn rhywbeth rydw i'n awyddus iawn i wneud yn siŵr ein bod ni'n ei wneud yn iawn, ac rwy'n credu bod teithio ar drenau a bysiau yn y pen draw yn ganolog i'r ateb hwnnw. Mae'n rhaid i ni gydnabod bod llawer o bobl yn dal i weld eu car fel y ffordd maen nhw'n teithio ar hyn o bryd, felly mae yna gryn waith o hyd i annog pobl i ddefnyddio'r bysiau a defnyddio'r trenau. Ac mae'r cynllun masnachfreinio bysiau sy'n mynd i gael ei gyflwyno yn rhan o'r gwaith o wneud yn siŵr bod hynny'n digwydd, gyda llwybrau sy'n gweddu i anghenion pobl, a gwneud yn siŵr eu bod yn gweithio i'r bobl mewn gwirionedd. Rhwydwaith rheilffyrdd, yr un peth. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod y pethau hyn yn gweithio i bobl yn y ffordd y maen nhw'n ei wneud, ac mae llawer o hynny'n ymwneud â llunio polisi trafnidiaeth integredig sy'n gweithio, polisi ar draws dulliau teithio hefyd.

Rwy'n ddiolchgar am y datganiad heddiw, yn enwedig ynghylch ffordd liniaru'r M4, sy'n destun siarad mawr ymhlith fy etholwyr. Byddai pobl yn gwerthfawrogi unrhyw eglurhad pellach y gallech chi ei roi ar atebion posibl i'r tagfeydd a brofir o amgylch twnelau Bryn-glas, yn enwedig efallai rhai sylwadau ynghylch gorsafoedd Burns. Fe wn i hefyd fod Llywodraeth Plaid Cymru yn cytuno â mi ar yr angen i ddiogelu gwastadeddau Gwent. Mae o mewn difri yn safle unigryw o ddiddordeb gwyddonol arbennig ac mae o wedi cael ei ddisgrifio gan rai cadwraethwyr fel Amazon Cymru oherwydd ei amrywiaeth gyfoethog, felly byddai unrhyw sylwadau y gallech chi eu gwneud ar hynny yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr.

Yn olaf, fe hoffwn i wybod sut rydych chi'n bwriadu ymgysylltu â phartïon eraill sydd â buddiannau, fel yr awdurdodau lleol, er mwyn dod o hyd i atebion sy'n sicrhau bod llif traffig yng Nghasnewydd a'r cyffiniau yn cael ei leddfu yn y ffordd fwyaf cost-effeithiol, effeithlon a chynaliadwy. Diolch yn fawr.

Diolch, Peredur. Y peth cyntaf, o ran gorsafoedd Burns, yw bod y rhain yn rhan allweddol o'r ateb, rwy'n credu, o ran hyn, felly byddwn ni'n dod yn ôl o ran sut rydyn ni'n disgwyl i Lywodraeth y DU wneud mwy nag y maen nhw wedi'i wneud hyd yn hyn. Mae yna addewid yn yr ether, ond mae angen i'r pethau hyn fod yn y golwg o ran sut rydyn ni'n gwireddu'r gorsafoedd. Oherwydd un o'r pethau allweddol yw gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu cael pobl i ddefnyddio'r trenau a gweld y trenau fel ateb effeithiol ar gyfer y teithiau hynny sydd eu hangen arnom ni i fynd oddi ar yr M4. Maen nhw'n hanfodol, ac mae gan Lywodraeth y DU ran i'w chwarae i wneud yn siŵr bod y pethau hyn yn digwydd o fewn amserlen sy'n addas i bobl Cymru. Yn y pen draw, dyna beth mae'n rhaid i ni ganolbwyntio arno.

Rwy'n cytuno'n llwyr â'ch pwynt am Wastadeddau Gwent, a dyna un o'r prif resymau pam mae'r llwybr du wedi'i ddiystyru. Rydyn ni'n credu bod angen eu diogelu. Nid yw'n rhywbeth y byddem ni'n ystyried ei wneud. Pan ddaw i'r atebion, hyd yn oed pe bai'n cael ei adeiladu nawr, byddai'r amserlenni sy'n gysylltiedig â hynny yn golygu nad dyma'r ateb hirdymor allweddol. Mae yna atebion hirdymor eraill sy'n ymwneud â rheilffyrdd a fyddai'n fwy addas, ac yn fwy addas i'r amgylchedd hefyd. Felly, mae hynny'n hanfodol.

Rydych chi'n sôn am siarad â phobl. Rwy'n credu mai dyna'r peth pwysicaf. Rwy'n credu bod yn rhaid i gyfathrebu fod yn rhywbeth rydyn ni'n ei wneud yn drylwyr yn y peth hwn, ac mae hynny'n ymwneud â mynd â phobl gyda ni. Nid dim ond y partïon sydd â budd yng Nghasnewydd; hynny yw pobl Casnewydd, pobl yr ardal ehangach. Mae hyn yn ymwneud ag ymarfer i ni gael sgyrsiau ymgysylltu rydyn ni'n gwrando arnyn nhw hefyd, yn hytrach na bod yn sgyrsiau unffordd. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at y rheini. Rwyf eisiau gwneud yn siŵr fy mod i yn bersonol yn cymryd rhan yn y sgyrsiau hynny hefyd, ac mae'r un peth yn wir am afon Menai yn hynny o beth hefyd. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod ni allan yna yn cymryd rhan yn y sgyrsiau hynny. Diolch.

Llongyfarchiadau a dymuniadau gorau yn y swydd, Mark.

Fel y mae eraill wedi dweud, mae'n drueni bod eich datganiad cyntaf yn y Siambr wedi canolbwyntio mor gul ar ddwy ardal yn unig, dau ddarn o ffordd, a llawer o gwestiynau ledled Cymru gyfan. Yn amlwg, wrth gymryd yr M4, mae llawer o'r tagfeydd o amgylch Casnewydd yn cael eu hachosi gan draffig sy'n dod i mewn tuag at Gaerdydd, gyda thraffig cymudwyr dyddiol a thraffig tuag at ddigwyddiadau mawr. Caerdydd, wrth gwrs, yn ôl y rhan fwyaf o fesuriadau, yw un o'r dinasoedd mawr sy'n tyfu gyflymaf ym Mhrydain dros y blynyddoedd diwethaf. Dyma ddynamo economi Cymru. Ac eto, pan fyddant yn dod i mewn i ochr ddwyreiniol Caerdydd, maen nhw'n cael eu sianelu i mewn i ffordd ddwy lôn yn unig, ar hyd Rover Way, y cyswllt dwyreiniol anorffenedig. Mae hynny, yn ei dro, yn gwthio traffig i ardaloedd fel y Sblot, Tremorfa, Tre-biwt, Adamsdown—rhai o'r cymunedau tlotaf yng Nghymru. Felly, mae'r hyn rwy'n gofyn amdano yn syml, Weinidog: nid y rhestr ddymuniadau gwerth biliynau a glywsom funud yn ôl, ond yn hytrach, llai na £2 filiwn o gyllid i gyflawni cam nesaf yr achos busnes ar gyfer cyswllt dwyreiniol y bae a'r uwchgynllunio ehangach ar gyfer deuoli Rover Way. Allwch chi ymrwymo i hynny heddiw, Weinidog? Byddai croeso mawr i hynny a byddai fy etholaeth yn croesawu hynny. Diolch yn fawr.

Diolch, Huw. Dydw i ddim yn mynd i ymrwymo iddo heddiw. Rwy'n credu bod y pwynt a wnaethoch chi yn ymwneud â'r system. Rydyn ni'n delio â system drafnidiaeth yma, a phan fydd pethau'n mynd o'i le mewn un rhan o'r system, mae'n cael effaith ganlyniadol ar fannau eraill. Rwy'n credu bod y ffordd y gwnaethoch chi ddisgrifio'r hyn sy'n digwydd yn rhan ddwyreiniol Caerdydd yn berthnasol i'r holl sgyrsiau hyn. Rwy'n credu mai'r hyn rydych chi'n ei wneud yn y pen draw yw, os nad ydych chi'n datrys y problemau ac yn tynnu pobl allan o'u ceir ac i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, neu os ydych chi'n rhoi dewisiadau amgen eraill iddynt, yna dydyn ni byth yn mynd i ddatrys y broblem, a dweud y gwir. Felly, mae'n bwysig iawn ein bod ni'n mynd i'r afael â'r materion dan sylw.

Mae'r hyn y soniwyd amdano yn ochr ddwyreiniol Caerdydd yn wir mewn rhannau eraill—Casnewydd yn arbennig. Mae'n rhaid i ni fod yn ymwybodol iawn o effaith pethau rydyn ni'n eu gwneud ar gymunedau rydyn ni'n mynd i mewn iddynt. Mae hyn yn rhan hanfodol o'r meddylfryd, oherwydd mae'n rhy hawdd gweld rhai o'r atebion heb weld y cymunedau maen nhw'n effeithio arnynt. Problemau'r system yw'r pethau y mae angen i ni fod yn edrych arnynt. Diolch.

Diolch. A gaf i eich llongyfarch chi hefyd, Weinidog Cabinet, ar eich rôl newydd? Rwy'n pryderu ychydig am yr agwedd tuag at yr M4. Mae'n rhan gwbl hanfodol o'n rhwydwaith seilwaith ffyrdd yma yng Nghymru. Mae'n bwysig nid yn unig i Gymru, ond yn wir i'r Deyrnas Unedig gyfan, oherwydd, wrth gwrs, mae'n helpu i gludo nwyddau o A i B ac o rai o'n prif seilwaith porthladdoedd yn y gorllewin hefyd. Rwy'n gwerthfawrogi nad ydych chi efallai'n hoffi'r llwybr du, ond dyma'r opsiwn cyflym o ran gallu darparu ateb i'r problemau gyda thagfeydd ar yr M4. Mae unrhyw beth sy'n gwyro o'r llwybr hwnnw, sydd eisoes wedi bod yn destun ymchwiliad cyhoeddus, yn mynd i gymryd llawer o flynyddoedd y tu hwnt, mae'n debyg, i'r pedair blynedd y bydd y Llywodraeth hon yn gallu eu cael yn y Senedd benodol hon. Pam nad yw'n wir eich bod chi'n barod i edrych yn fanylach ar y llwybr du, ar y cyd â mesurau lliniaru yn erbyn yr effaith amgylcheddol bosibl—oherwydd rwy'n cydnabod bod pryderon gwirioneddol—er mwyn inni allu gweithio gyda'n gilydd i ddatrys y mater hwn unwaith ac am byth?

Diolch am y croeso. Rwy'n falch iawn eich bod chi'n barod i weithio gyda'n gilydd ar y pethau hyn. Rwy'n credu bod hynny'n fan cychwyn pwysig, ac rwy'n croesawu'r gefnogaeth honno. Rwyf wedi amlinellu pam nad yw'r llwybr du yn opsiwn credadwy i ni. Rwy'n credu eich bod wedi ei ddisgrifio fel 'llwybr cyflym'; dydw i ddim yn credu bod yna unrhyw un arall a fyddai'n ystyried bod hynny'n opsiwn cyflym ar gyfer yr ateb i hyn, ac nid yw'n rhywbeth sydd â'r manteision hirdymor a fydd yn datrys y problemau dros yr hirdymor.

Popeth arall rwy'n awyddus i ymgysylltu â chi a'ch cyd-Aelodau arnyn nhw, ac rwy'n credu bod y rhain yn bethau a fydd yn ceisio datrys y broblem. Ond yn y pen draw, yr hyn sy'n rhaid i ni ei wneud yw defnyddio'r ffyrdd eraill yn y rhwydwaith y gallem ni fod yn eu defnyddio yn fwy. Mae ffordd Blaenau'r Cymoedd, sydd newydd ei hailgynllunio, yn enghraifft dda iawn o rywbeth y gellid ei ddefnyddio ar gyfer mwy o nwyddau, felly sut ydyn ni'n gwneud yn siŵr bod hynny'n cyd-fynd â'r ateb hwn hefyd? Rwy'n credu bod yna atebion sydd allan yna sy'n rhan o'r sgwrs hon.

Y peth rwy'n credu ein bod ni'n ei rannu ac rydyn ni'n cytuno arno yw, yn y pen draw, nad yw diffyg gweithredu yn ateb credadwy, felly mae'n rhaid i ni ganolbwyntio ar weithredu, ac mae'n rhaid i ni helpu'r bobl hynny sy'n sownd mewn ciwiau ar hyn o bryd i gael dewisiadau amgen gwell. Efallai na fydd y dewisiadau amgen gwell hynny yn fwy o le ar y ffordd iddyn nhw, efallai y bydd trenau gwell sy'n gweithio, sy'n rhan o'r hyn a ddaeth allan o adolygiad Burns, felly rydyn ni'n pwyso ar rai o'r pethau hynny ac yn cael y pethau hynny i symud yn gyflymach hefyd.