Cyfarfod Llawn

Diolch, Weinidog Cabinet. Mae Abertyleri yn enghraifft berffaith o gymuned sy'n cael ei dal yn ôl gan ddiffyg ariannu ofnadwy gan Lywodraeth y DU o ran rhwydwaith rheilffyrdd Cymru. Fe fyddai cangen arfaethedig Abertyleri yn ailgysylltu tref o tua 10,000 o bobl unwaith eto ac yn gwasanaethu hyd at 20,000 o drigolion ar draws cwm Ebwy Fawr yn fwy eang, gan wella cysylltiad â swyddi ac addysg, a chynyddu nifer yr ymwelwyr ar gyfer busnesau lleol a chefnogi adfywiad canol y dref. Nid cynnig tybiannol mohono. Fe'i nodwyd gan gomisiwn Burns, a'i gynnwys yn llif prosiectau bwrdd rheilffyrdd Cymru, ac mae eisoes wedi gweld blynyddoedd o waith datblygu arno. Ac eto ni chyflawnwyd llwybr cyllido fyth ar ei gyfer. O ystyried yr effaith drawsnewidiol y gallai'r prosiect hwn ei chael, pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i Lywodraeth y DU i sicrhau cyfran deg o gyllid rheilffyrdd i Gymru a sicrhau y gall prosiectau fel cangen Abertyleri gael eu gwireddu o'r diwedd?

Diolch yn fawr am y cwestiwn.

Mae'r ffigurau yn gignoeth. Mae Llywodraeth y DU wedi addo buddsoddiad o £445 miliwn, sy'n swnio fel ffigur mawr, ond pan fyddwch chi'n cymharu hwnnw â'r £4.5 biliwn sy'n ddyledus i Gymru yn sgil HS2, dim ond y mymryn lleiaf ydyw. Fe fyddai'r £4.5 biliwn hwnnw'n ein galluogi ni i fuddsoddi yn Abertyleri, fe fyddai'n ein galluogi ni i fuddsoddi mewn gwasanaethau rheilffyrdd a bysiau ledled y wlad. Honno yw ein cyfran deg, dyna fyddai chwarae teg i Gymru. Dyna pam rwy'n falch fod fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, yn mynd yn frwd ar drywydd yr achos hwn gyda Llywodraeth y DU. Dyna sy'n iawn, dyna sy'n deg.

Rwyf i wedi dadlau bob amser dros ddatganoli cyllid rheilffyrdd. Nid yw datganoli anghymesur wedi gweithio. Nid yw hynny wedi gweithio ym Mhrydain, nid yw hynny wedi gweithio yn Sbaen. Mae hi'n bwysig fod cyllid rheilffyrdd yn cael ei ddatganoli. Y prif gwestiwn yw sut y dylid cyfrifo'r cyllid. Pa un o'r rhain sy'n rhoi gwell cyfrif ym marn y Gweinidog: poblogaeth gymharol, poblogaeth gymharol gyda'r ychwanegiad o 20 y cant y mae fformiwla Barnett yn ei ddarparu, hyd cymharol y cledrau, neu niferoedd teithwyr cymharol? Fe fydd pob un o'r rhain yn rhoi ateb gwahanol i chi.

Ie wir, ac rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae hi'n amlwg fod gwaith i'w wneud eto yn ein trafodaethau manwl gydag Adran Drafnidiaeth y DU. Fe ŵyr yr Aelod y byddem ni'n elwa ar gyfrifo hyd cymharol y trac, oherwydd daearyddiaeth Cymru. Yn hanesyddol, rydym ni wedi derbyn cyfran anghymesur isel o gyllid i wella rheilffyrdd oddi wrth Lywodraeth y DU. Fe amlinellodd Trafnidiaeth Cymru weledigaeth o £14 biliwn o wariant ar y rheilffyrdd. Dyna'r math o gyllid sydd ei angen ar reilffyrdd Cymru er mwyn gwella ein gwasanaethau rheilffyrdd a sicrhau bod system reilffyrdd gennym ni sy'n addas i'r unfed ganrif ar hugain. Rwy'n croesawu'r gefnogaeth gan yr Aelod ac fe fyddwn ni'n parhau i drafod hynny'n frwd iawn gyda Llywodraeth y DU.

Diolch i chi. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i welliant parhaus, gan fynd ar drywydd diwygio drwy ei rhaglen amlflwyddyn LlC2025. Mae hyn wedi helpu i gryfhau gallu ac effeithiolrwydd sefydliadol, ar y cyd â gwella gallu'r gweithlu ac effeithlonrwydd ystadau. Rydym ni'n parhau i weithio i gael adnoddau sy'n cyd-fynd â blaenoriaethau. Mae craffu mewnol ac allanol cadarn yn helpu i sicrhau gwelliant parhaus. Ni chafodd adolygiad sylfaenol annibynnol ei gynllunio, er ein bod ni'n dal yn agored i gael sgyrsiau ynglŷn â'n dull o gryfhau'r gwasanaeth sifil yn Llywodraeth Cymru.

Mae gwasanaeth sifil Cymru yn eistedd o fewn fframwaith Comisiwn y Gwasanaeth Sifil drwy'r DU. Ond dim ond arolygu pa un a yw penodiadau yn dilyn proses briodol a wna hynny, ac nid yw'n arolygu addasrwydd y sefydliad i gyflawni er mwyn Cymru. Mae Llywodraeth y DU yn eistedd o fewn yr un fframwaith ac fe gomisiynodd adolygiad Maude beth bynnag. Yn ystod 27 mlynedd o ddatganoli, nid oes unrhyw Lywodraeth yng Nghymru wedi gwneud rhywbeth cyfatebol. Pa werthusiad a wnaeth y Gweinidog o ymrwymiad i adolygiad annibynnol, dan arweiniad allanol, i'w gyhoeddi i'r cyhoedd o allu'r gwasanaeth sifil, neu a allai ef egluro bod cyfran o waith arall ar y gweill?

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae hi'n iawn nodi bod gwasanaeth sifil Cymru yn eistedd o fewn fframwaith gwasanaeth sifil y DU. Mae hi'n siŵr o fod yn ymwybodol hefyd mai'r Ysgrifennydd Parhaol sy'n gyfrifol am redeg y gwasanaeth sifil o ddydd i ddydd. Rwy'n credu bod adolygiad Maude, a'r adolygiad o'r gwasanaeth sifil yn yr Alban, yn cynnig nifer o awgrymiadau. Fe wn i fod aelodau cyfatebol ar lefel y DU yn ystyried diwygio'r gwasanaeth sifil. Mae honno'n sgwrs yr ydym ni yn y Llywodraeth, a minnau'r Gweinidog cyfrifol yn y Llywodraeth, yn agored iawn i'w chael ar draws y Senedd hon ac yn fwy eang.

Rwy'n credu ei bod hi'n ddiddorol iawn ac yn drawiadol iawn, wrth i ni edrych ar y ffigurau ar gyfer gweithwyr y gwasanaeth sifil dros y pum mlynedd diwethaf, fe fu twf ar lefel y DU, fe fu twf sylweddol yn y gwasanaeth sifil yn yr Alban, ac eto yng Nghymru, fe welsom ni ostyngiad yn nifer y gweision sifil. Nid wyf i mewn sefyllfa eto i fod â barn ynghylch a yw niferoedd yn ein gwasanaeth sifil ni ar y gyfradd gywir, ond rwy'n credu y dylem ni fod yn cael sgwrs ddifrifol, agored ac adeiladol ynglŷn â'r hyn y dylai'r gyfradd honno fod i'r dyfodol. Fe fyddai honno'n un yr wyf i'n gobeithio y byddai pob plaid—ac rwy'n croesawu mewnbwn yr Aelod ac eraill ar feinciau'r wrthblaid i'r sgwrs honno—yn cymryd rhan ynddi.

Rwy'n croesawu'r cwestiwn, ond rwy'n pryderu bod yr wrthblaid wedi bod yn lladd ar ein gweision cyhoeddus trwy'r amser, gan alw am dorri swyddi a chyflogau ac am gael ymwared ar arferion sy'n cefnogi tegwch yn ein gweithleoedd ni. Ni fyddai hynny'n cyflawni'r gwelliannau y mae ein cymunedau ni'n galw amdanyn nhw. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru yw arweinyddiaeth wleidyddol sydd â ffydd yn ein gwasanaethau cyhoeddus a'n gweision cyhoeddus. Mae angen arweinwyr ar Gymru sydd â syniadau ac egni newydd ac sy'n gallu gweithio gyda'n gweision cyhoeddus a'u hysbrydoli nhw i gyflawni canlyniadau gwell. Gyda hynny mewn golwg, a wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr am ei waith ef yn Llywodraeth Cymru i sefydlu canlyniadau a cherrig milltir mesuradwy?

Rwy'n diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Ym Mhlaid Cymru, rydym ni'n ymrwymedig i wasanaethau cyhoeddus. Mae honno'n rhan annatod ohonom ni. Rydym ni'n ymrwymedig i wasanaethau cyhoeddus effeithiol ac effeithlon. Yn rhan o'r gwaith hwnnw, rydym ni wedi sefydlu swyddfa'r Cabinet fwy grymus i oruchwylio ac adolygu cynnydd yn rheolaidd, i gydlynu gweithgarwch ar draws y Llywodraeth a sicrhau bod rhwystrau rhag cyflawni yn cael eu nodi a'u symud. Mae hynny'n cefnogi monitro mewnol a chraffu allanol, fel ei gilydd, yn effeithiol. Ein cynllun yw gwneud defnydd llawn o ffynonellau cyfredol o ddata o ansawdd da, a fydd yn sicrhau y bydd yr wybodaeth a ddefnyddir i olrhain cynnydd yn gadarn ac y gellir ei defnyddio gyda hyder. Ar yr un pryd, fe fyddwn ni'n dryloyw lle ceir bylchau yn y data ac yn ystyried sut y gellir mynd i'r afael â'r rhain dros amser. Rwy'n falch o adrodd fy mod i wedi gofyn i'r prif ystadegydd weithio ar y materion hyn o ran data. Fe fyddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau o fewn y 100 diwrnod ynghylch cynnydd o ran y mesurau a'r dangosfyrddau hynny a gyhoeddir yn dryloyw y gall y Senedd hon edrych a chraffu arnyn nhw'n gyson.

Rwy'n datgan buddiant gan i mi fod yn swyddog cenedlaethol ar gyfer undeb PCS, a oedd yn un o'r undebau ar gyfer y gwasanaeth sifil, ac felly rwy'n gwybod cryn dipyn am y gwasanaeth sifil. A yw'r Gweinidog yn cytuno na ddylai diwygio fod yn air teg ar gyfer toriadau ac mai sicrhau bod y maint a'r gallu gan y gwasanaeth sifil i gyflawni er mwyn pobl Cymru ddylai'r flaenoriaeth fod, sy'n golygu grymuso cyflawniad yn y pen draw, nid torri ar wasanaeth sifil Cymru? Yr hyn yr hoffwn ei glywed hefyd yw'r geiriau 'undeb' a 'phartneriaeth gymdeithasol', oherwydd ni allwch wneud y gwaith hwn heb fod â'r undebau ar eich ochr chi ac yn rhan o'r broses honno hefyd.

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Yn bendant, ein barn ni yw y dylem ni gryfhau ein gallu a'n capasiti i gyflawni o ran blaenoriaethau pobl yma yng Nghymru. Rwy'n gwbl ymrwymedig i'r model o bartneriaeth gymdeithasol. Mae'n debyg y dylwn innau ddatgan i mi fod gynt yn aelod o undeb PCS flynyddoedd lawer yn ôl mewn un cefndir proffesiynol blaenorol. Rwy'n ymrwymedig i weithio gyda'r undebau llafur. Yr hyn a welsom ni, a'r hyn a welais innau yn fy swydd eisoes, yw pa mor gynhyrchiol ac effeithiol y gall cynrychiolaeth o'r undebau llafur fod o ran cyflawni ac ysgogi newid cadarnhaol ar draws ein gwasanaethau cyhoeddus.

Diolch yn fawr, Lywydd. A gaf i longyfarch y Gweinidog ar ei benodiad? Weinidog, mae Plaid Cymru wedi dadlau ers tro byd o blaid rhoi mwy o bwerau i Gymru a bod â mwy o gyfrifoldeb yma ym Mae Caerdydd. Ond ni all Plaid Cymru ei chyflwyno ei hun fel dechreuad newydd wedi oes y Blaid Lafur a Phlaid Cymru, pryd yr helpodd Plaid Cymru i gadw'r Blaid Lafur mewn grym ar adegau allweddol. Ar ôl 27 mlynedd o ddatganoli dan arweiniad y Blaid Lafur mewn iechyd, addysg, trafnidiaeth a'r economi, a yw'r Gweinidog yn derbyn bod Plaid Cymru yn rhannu rhywfaint o gyfrifoldeb am yr hanes hwnnw? Pam ddylai Cymru roi mwy o bwerau i'r un consensws llywodraethol a helpodd i lunio'r methiannau y mae'n honni y bydd yn gallu eu datrys nhw?

Rwy'n croesawu llefarydd yr wrthblaid i'w swydd. Rydym ni ym Mhlaid Cymru yn eglur mai Llywodraeth newydd ydym ni, fe wnaethom ni nodi cwrs newydd, sy'n canolbwyntio ar flaenoriaethau'r bobl—o ran gofal plant, o ran tlodi plant, o ran yr economi, o ran yr ysgolion, o ran gofal iechyd. Rwy'n credu ei bod hi'n amlwg i bawb yn y Siambr hon mai etifeddiaeth 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur sydd wedi arwain at ganlyniad eu plaid nhw yn yr etholiad. Dyna pam y pleidleisiodd cymaint o'n cydwladwyr dros arweiniad newydd i Gymru, ac arweiniad Plaid Cymru yw hwnnw.

Gan droi at y cwestiwn a godwch chi ynglŷn â phwerau, i ni, ystyr pwerau yw bod â gallu i gyflawni blaenoriaethau'r bobl. Felly, os gallwn ni wneud gwell jobyn o gyflawni o ran cyfiawnder a phlismona lle bydd integreiddio ag iechyd ac addysg gennym ni, dyna'r hyn a wnawn ni felly, oherwydd fe fydd hynny'n gwella bywydau i bobl yng Nghymru.

Diolch i chi. Weinidog, mae maniffesto Plaid Cymru yn eglur: mae'n dymuno annibyniaeth. Ond yn y polau diweddaraf—a'r gwir yw—nid yw pobl Cymru yn dymuno hynny. Felly, a yw'r Llywodraeth yn ceisio annibyniaeth gam wrth gam—mwy o bwerau, mwy o wahanu, mwy o sefydliadau—heb ofyn y cwestiwn uniongyrchol i bobl Cymru yn gyntaf? A wnaiff y Gweinidog ymrwymo heddiw i beidio â chyflawni unrhyw newid cyfansoddiadol drwy'r drws cefn, heb unrhyw symudiad tuag at annibyniaeth nac unrhyw ddatganoli sylweddol pellach heb ganiatâd pendant gan y cyhoedd?

Gadewch i ni ddechrau gyda'r cwestiwn ynghylch annibyniaeth. Mae ein Prif Weinidog ni, ein harweinydd ni, wedi nodi yn eglur yn ystod yr etholiad, ac roedd hynny'n amlwg yn ein maniffesto, na fydd yna refferendwm ar annibyniaeth yn ystod y tymor hwn. Rwy'n ailadrodd yr ymrwymiad hwnnw yn y fan hon heddiw, ac rwy'n hapus i'w ailadrodd.

Gadewch i ni symud ymlaen at eich cwestiwn ynglŷn â mwy o bwerau. Lle ceir cyfleoedd i wella bywydau pobl yng Nghymru, fe fyddwn ni'n eu cymryd nhw. Mae trafodaethau yn parhau ynglŷn ag adnoddau naturiol a dŵr a mynd i'r afael â gwarth llygredd yn ein hafonydd. Byddwn, fe fyddwn ni'n mynd yn frwd ar ôl y trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y DU, i geisio gwella bywydau pobl yng Nghymru. Ni fyddwn ni'n ymddiheuro o gwbl am hynny. Rydym ni ar daith gyfansoddiadol yng Nghymru. Taith yw honno a fydd yn elwa ar gydsyniad a chydweithio, a dyna'r hyn y byddwn ni'n ceisio ei gael.

Weinidog, nid wyf i'n siŵr ai ateb plaen i gwestiwn plaen oedd hwnna, oherwydd mae Cymru yn haeddu eglurder. Os oes gan Blaid Cymru, fel mae hi'n ei galw ei hun, agenda gyfansoddiadol, fe ddylai hi fod yn onest ynglŷn â chyfeiriad yr agenda honno. Bydd Reform yn dal y Llywodraeth hon i gyfrif, ac ni fydd iaith gyfansoddiadol amwys yn ddigonol. Felly, Weinidog, fe ddywedir wrthym ni dro ar ôl tro bod angen mwy o bŵer ar Gymru, ond, o ran iechyd, addysg, trafnidiaeth, llywodraeth leol a'r economi, mae'r hanes o gyflawniad datganoledig wedi siomi disgwyliadau Cymru. Felly, cyn gofyn am fwy o bwerau, a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym ni'n bendant pa fudd mesuradwy y byddai pob pŵer newydd arfaethedig yn ei roi a beth yw eu hachos busnes? Os na all ef wneud felly, fe fydd pobl yn gofyn y cwestiwn amlwg: a yw hon yn well Llywodraeth mewn gwirionedd, neu onid annibyniaeth gam wrth gam sydd yma, sef llwybr cyfansoddiadol i annibyniaeth yn ddistaw bach?

Diolch i chi. Rwy'n credu i mi fod yn eglur iawn na fyddai unrhyw refferendwm yn ystod tymor y Senedd hon. Gan droi at fater cyflawni, fe fues i'n eglur, ac roedd ein plaid ni'n eglur yn ystod yr etholiad, roedd y 27 mlynedd o fethiant o ran cyflawni yn gyhuddiad yn erbyn y Llywodraeth Lafur flaenorol. Yr her yw cyflawni o ran gofal plant, o ran tlodi plant, o ran iechyd, o ran addysg, o ran yr economi, a thrwy'r mesurau hynny y cawn ni ein hadnabod.

A gaf i groesawu'r Gweinidog i'r swydd a dymuno'n dda iddo fe, gan obeithio bod digon o aer yn nheiars y beic gweinidogol swyddogol, a digon o wynt yn ei ysgyfaint e hefyd?

Weinidog, yr wythnos diwethaf, pleidleisiodd y Senedd o blaid dod â chynigion deddfwriaethol ymlaen yn ystod blwyddyn gyntaf y Senedd hon i sefydlu corff negodi statudol ar gyfer staff cymorth ysgolion.

A wnewch chi gadarnhau, fel Gweinidog y Cabinet sydd â chyfrifoldeb am y rhaglen ddeddfwriaethol a'r rhaglen lywodraethu, eich bod chi'n parchu dymuniadau'r Senedd erbyn hyn a'ch bod chi wedi dechrau paratoi deddfwriaeth ar gyfer corff negodi staff cymorth ysgolion i'w gynnwys yn y rhaglen ddeddfwriaethol? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr i'r llefarydd, a diolch iddo am ei ddymuniadau gorau. Rydw innau'n dymuno'n dda iawn iddo fe. Fe fydd e'n gwybod fy mod i, fel Aelod etholaeth, wedi dilyn dau o'i gydweithwyr ef a oedd yn frwd iawn dros faterion amgylcheddol a chynaliadwy a theithio llesol. Dwi'n talu teyrnged iddyn nhw, os caf i—Jenny Rathbone a Julie Morgan—ac yn dymuno'n dda iddyn nhw yn eu hymddeoliad.

O ran y rhaglen ddeddfwriaethol, mae yna waith manwl yn digwydd ar hyn o bryd gan y tîm gwasanaethau cyfreithiol i lunio'r rhaglen honno, i ystyried cymhlethdodau y rhaglen sylweddol iawn sydd ger ein bron o ran y ddeddfwriaeth gynradd ac o ran y ddeddfwriaeth eilradd y bydd yn rhaid i ni graffu arni. Hefyd, fel y bydd yr Aelod yn gwybod, mae rhaglen sylweddol yn sgil Araith y Brenin yn y Deyrnas Gyfunol o legislative consent motions ac ati, ac felly mae'r gwaith hwnnw yn mynd yn ei flaen ar hyn o bryd. Rwy'n gobeithio y byddwn ni, fel Llywodraeth, mewn sefyllfa i ddiweddaru'r Senedd ac i wneud cyhoeddiad yn ystod yr wythnosau nesaf ar y rhaglen ddeddfwriaethol.

Dwi'n diolch i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw. Doedd dim llawer o gadarnhad yn fanna, mae'n rhaid i mi ddweud, a dwi'n gobeithio na fydd cynorthwywyr dysgu, y cogyddion a'r glanhawyr sy'n gwrando ar y drafodaeth hon yn teimlo bod eu buddiannau nhw yn mynd i wynebu strygl uphill, os caf i barhau gyda'r references beicio.

Gan droi nawr, Weinidog, at yr hyn y gwnaethoch chi ei ddweud y byddech chi'n ei wneud, yn eich maniffesto yn ystod yr etholiad, fe rybuddiodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol y byddai polisïau Plaid Cymru yn dyfnhau'r toriadau sy'n wynebu gwasanaethau nad ydyn nhw'n cael eu diogelu. Roedd Plaid Lafur Cymru, fy mhlaid i, yn rhybuddio na ellid cyflawni eich polisïau chi heb wneud toriadau difrifol. Roedd Plaid Cymru yn dweud, wrth gwrs, wrth yr etholwyr eich bod chi wedi prisio polisïau ond na fyddech chi'n cyhoeddi hynny. Felly, o gofio, Weinidog, mai chi sy'n gyfrifol am gynllunio rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth Cymru a goruchwylio'r rhaglen lywodraethu, a wnewch chi gadarnhau ar gofnod heddiw yn ddiamwys yn y Senedd y bydd pob addewid yn eich maniffesto chi'n gwneud ei ffordd i'r rhaglen ddeddfwriaethol a'r rhaglen lywodraethu ar y ffurf y cânt eu hamlinellu yn eich maniffesto? Ac os 'na wnaf' yw'r ateb, beth sydd wedi colli'r flaenoriaeth yn eich golwg chi eisoes? Diolch i chi.

Diolch am y cwestiwn.

Fel nodais i'r Senedd, rydym ni'n ymgymryd â gwaith manwl ar y rhaglen ddeddfwriaethol ar hyn o bryd ac fe fyddwn ni'n gwneud cyhoeddiad i'r Senedd am y blaenoriaethau hynny maes o law. Ond mae'r Prif Weinidog, fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet a minnau wedi bod yn eglur iawn: y blaenoriaethau a nodir gennym yn y maniffesto ynghylch gofal plant, ynghylch tlodi plant, ynghylch y gwasanaeth iechyd a lleihau amseroedd aros, ynghylch gwella safonau yn yr ysgol, ynghylch gwella'r economi yw ein blaenoriaethau ni, ac mae'n rhaid i bobl ddeall mai'r rhain yw'r meysydd yr ydym ni'n ceisio cyflawni arnyn nhw a'r rhain yw'r meysydd y bydd pobl Cymru yn ein barnu ni am ein gwaith ni ynddyn nhw.

Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, a gaf innau eich llongyfarch chi ar eich swydd a diolch i chi am eich ymgysylltiad cynnar? Weinidog Cabinet, pa asesiad a wnaethoch chi o faint o amser ac adnoddau gweinidogion a'r gwasanaeth sifil sy'n debygol o gael eu defnyddio ar waith cyfansoddiadol ac i fynd ar drywydd annibyniaeth dros dymor y Senedd, a sut ydych chi'n meddwl y gallai hynny effeithio ar allu'r Llywodraeth i ganolbwyntio ar gyflawni gwasanaethau cyhoeddus creiddiol?

Diolch i'r llefarydd.

Rwy'n ei groesawu yntau i'w swydd ac yn diolch iddo yntau am ei longyfarchiadau. I mi, ac i ninnau, yr hyn a fydd yn rhoi prawf ar y Llywodraeth hon fydd sut y byddwn ni'n cyflawni o ran y materion sylfaenol hynny, pe byddech chi'n hoffi eu disgrifio nhw fel yna, o ran gofal plant, o ran tlodi plant a'r materion y gwnes i eu hamlinellu. Rwy'n disgwyl, ac rydym ni wedi cytuno, y bydd y Llywodraeth yn canolbwyntio ar y blaenoriaethau hynny. Rwyf i wedi amlinellu, ac fe fyddaf i'n amlinellu dros yr wythnosau nesaf yn fy natganiadau llafar, fy mlaenoriaethau i o ran y cyfansoddiad. Fe fyddaf i'n gweithio ar draws y Senedd hon ar faterion cyfansoddiadol ac yn ceisio dwyn consensws a chydweithrediad i'r materion hynny. Felly, yn unol â maniffesto Plaid Cymru, fe fyddwn ni'n canolbwyntio ar y blaenoriaethau cyhoeddus hynny y gwnaethom ni eu nodi ac, o ran y cyfansoddiad, fe fydd yn canolbwyntio ar y blaenoriaethau penodol iawn hynny y gwnaethom ni eu nodi yn ein maniffesto ac a fydd yn gwella bywydau i bobl—o ran dŵr, o ran plismona, o ran cyfiawnder, o ran Ystad y Goron, er mwyn gwella bywydau pobl yng Nghymru.

Diolch i chi am eich ymateb, Weinidog Cabinet. Rwy'n cytuno â chi fod pobl Cymru yn disgwyl i'w Llywodraeth yng Nghymru ganolbwyntio ar yr hyn sy'n wirioneddol bwysig yn eu bywydau bob dydd—yr economi a'r gwasanaethau cyhoeddus pwysig hynny. Ond mae perygl gwirioneddol iawn, wrth gwrs, y bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn defnyddio llawer gormod o egni ar y dadleuon cyfansoddiadol hynny a'r gwthio am annibyniaeth. Ac fe wyddoch chi, wrth gwrs, Weinidog Cabinet, fod dadansoddiad economaidd wedi awgrymu y byddai annibyniaeth yn costio tua £11,000 y flwyddyn ar gyfartaledd i'r trethdalwr sy'n gweithio—swm enfawr sy'n tynnu sylw at lefel y risg a'r ansicrwydd sy'n gysylltiedig â'r ddadl hon mewn cyfnod pan fo teuluoedd eisoes dan bwysau sylweddol. Rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol hefyd fod eich Gweinidog Cabinet dros gyllid wedi datgan yn ddiweddar fod y rhagolygon ar gyfer cyllid y Llywodraeth yn heriol, ac fe ychwanegodd ei bod hi'n fwy o her nag yr oedd hi'n ei disgwyl, sy'n codi cwestiynau pellach ynghylch a yw hi'n briodol i chi ganolbwyntio eich sylw ar fynd ar ôl yr agenda hon o annibyniaeth yma yng Nghymru. Felly, Weinidog Cabinet, esboniwch pa asesiad a gafodd ei wneud o'r effaith y mae'r canolbwyntio parhaus hwn ar y cyfansoddiad yn ei chael ar eich gallu chi i gyflawni eich cyfrifoldebau craidd. Yn sicr, ceisio defnyddio'r pwerau sydd gennych chi eisoes yn iawn er mwyn pobl Cymru ddylai eich blaenoriaeth chi fod ar hyn o bryd.

Fe allaf i sicrhau'r Aelod bod digonedd o egni i fynd o gwmpas yn Llywodraeth Plaid Cymru ac yng Nghabinet Plaid Cymru. Nid wyf i'n siŵr a fues i'n ddigon eglur, ond fe wnaf i ailadrodd unwaith eto: ein blaenoriaeth ni yw cyflawni gwelliannau gwirioneddol i fywydau pobl yng Nghymru. Bob bore, rwy'n cael taenlen gan fy nghyd-Aelodau yn swyddfa'r Cabinet yn dangos y cynnydd o ran y blaenoriaethau hynny y gwnaethom ni eu pennu i gyd ac o ran sut rydym ni'n symud ymlaen gyda'r cynlluniau 100 diwrnod hynny. Rydym ni wedi nodi ein ffordd ymlaen yn bendant o ran y cyfansoddiad, a dyna yw ein blaenoriaethau ni.

Mae comisiwn cenedlaethol newydd yn cael ei ddatblygu fel rhan o'n cynllun 100 diwrnod. Bydd yn goruchwylio cynnydd o ran datganoli pellach, yn ymgysylltu â'r cyhoedd fel rhan o drafodaeth genedlaethol am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru, ac yn cryfhau'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer rhaglen o ddiwygio. Byddaf yn diweddaru'r Senedd wrth i'r gwaith pwysig hwn fynd rhagddo.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, ac mae'n hen bryd i setliad cyfansoddiadol blêr Cymru gael ei ddatrys. Roedd Llywodraethau Llafur olynol yn fodlon gweld y mater yma'n cael ei ohirio droeon, ond mae'r diffyg gweithredu hwn wedi methu pobl a chymunedau Cymru. Mae Plaid Cymru wedi galw am ragor o bwerau i'n gwlad, nid er mwyn mwy o bwerau yn unig, ond er mwyn cael y cyfle i wneud newidiadau a fydd yn dod ag effaith gadarnhaol i'n pobl a'n cymunedau. Ar y mater hwn, mae'n rhaid cael mwy o weithredu a mwy o symud yn y Senedd hon, a dwi'n falch iawn bod gennych chi lwyth o egni i wneud hynny.

Mae llu o gomisiynau, papurau, llyfrau a barn ysgolheigion wedi bod yn dweud bod angen rhwygo'r setliad presennol i fyny a chreu un newydd sy'n adlewyrchu sefyllfa bresennol Cymru yn yr oes sydd ohoni. Felly, sut bydd y comisiwn yn tynnu ar y gwahanol gomisiynau a phapurau sydd wedi dod o'i flaen? Pa fath o dystiolaeth newydd fydd angen ei chasglu gan y comisiwn cenedlaethol i ategu'r sylfaen wybodaeth bresennol? A sut bydd y sgwrs genedlaethol ar y mater yma yn cael ei hwyluso? Diolch.

Wel, diolch am gyfres o gwestiynau, mewn gwirionedd, yn fanna. Dwi'n credu, er mwyn cychwyn, gawn ni gychwn gydag adeiladu ar y gwaith a fu? Roeddwn i'n ffodus iawn i gyfarfod gyda'r cyn-archesgob, Rowan Williams, dros y dyddiau diwethaf, a dwi'n cyfarfod gyda Laura McAllister yn y dyddiau sy'n dod hefyd, oherwydd yr hyn dwi'n gweld y comisiwn newydd yn ei wneud yw adeiladu ar y gwaith da mae'r comisiwn annibynnol wedi'i wneud, a chomisiwn Silk, comisiwn Thomas. Mae yna sail dystiolaeth gadarn yn y fan yna.

Yr hyn dwi am ofyn i'r comisiwn ei wneud ac i drafod ymhellach yw ble mae yna gaps. Ble mae yna elfennau lle mae angen mwy o waith? Ac un enghraifft sydd eisoes wedi dod i'r amlwg yn barod yw rhywfaint o'r gwaith o gwmpas sut byddai function cyfiawnder yn Llywodraeth Cymru yn edrych. Beth yw hyd a lled hwnnw? Beth fyddai siâp hwnnw er mwyn gallu delifro llwyddiant ym maes cyfiawnder ieuenctid, er enghraifft? Felly, dyna'r math o waith y byddwn ni'n gobeithio gweld yn fanna. Ond byddwn i hefyd yn dymuno gweld mwy o waith yn cael ei wneud ar ddemocratiaeth gyfranogol sy'n tynnu pobl i mewn, sy'n tynnu'r sgwrs genedlaethol yna yn ei blaen, ac yn tynnu pob math o perspectives—rŷn ni wedi clywed sawl un heddiw ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru—ac yn tynnu'r holl perspectives hynny at ei gilydd mewn sgwrs genedlaethol wirioneddol wedi ei harwain gan y bobl.

Llongyfarchiadau mawr a chroeso i'ch sedd, Weinidog. Weinidog Cabinet, mae llawer o'm hetholwyr i ym Mrycheiniog Tawe Nedd yn dweud wrthyf i mai eu blaenoriaethau nhw yw byrhau rhestrau aros y GIG, gwella gwasanaethau cyhoeddus, trwsio'r ffyrdd yma, cefnogi busnesau lleol a mynd i'r afael â chostau byw cynyddol. Yn anaml iawn, os o gwbl, y byddan nhw'n codi diwygio cyfansoddiadol. Felly, o ystyried y pwysau sylweddol ar gyllid cyhoeddus, a wnewch chi esbonio pa dystiolaeth sydd gan Lywodraeth Cymru fod sefydlu comisiwn cenedlaethol ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru yn flaenoriaeth i bobl Cymru, beth fyddai cost ddisgwyliedig comisiwn o'r fath, ac a fyddwch chi'n sicrhau y bydd ei aelodaeth yn rhoi adlewyrchiad teg o ystod lawn y safbwyntiau cyfansoddiadol ledled Cymru, gan gynnwys y rhai sy'n credu y dylai'r canolbwyntio fod ar wella darpariaeth gwasanaethau datganoledig, yn hytrach na mynd ar drywydd newid cyfansoddiadol pellach? Diolch.

Diolch i'r Aelod am ei longyfarchiadau ac am y cwestiwn. Rwy'n credu ein bod ni wedi ailadrodd sawl gwaith y rhyngweithio rhwng pwerau cyfansoddiadol a blaenoriaethau'r Llywodraeth eisoes yn yr amser cwestiynau hwn; rwy'n amau y gallwn ni eu hailadrodd ychydig mwy o weithiau cyn i dymor y Senedd hon ddod i ben. Rwyf eisiau gwneud ymrwymiad llwyr, sef bod yn rhaid i'r comisiwn cenedlaethol yr ydym ni'n ceisio ei sefydlu fod yn eang ac yn adlewyrchu'r ystod eang o safbwyntiau sydd gan bobl Cymru. Mae hwnnw'n ymrwymiad yr wyf i'n hapus i'w wneud yma yn y Senedd. Dyma sut rydym ni wedi gweithredu fel plaid yn y gorffennol, a dyma sut rydym ni'n ceisio gweithredu fel Llywodraeth.

Byddwn i'n cwestiynu'r Aelod pe na bai gan unrhyw etholwr ym Mrycheiniog Tawe Nedd unrhyw bryder o gwbl am y carthion yn eu hafonydd na'r heddlu ar eu stryd na'r datblygiadau ffermydd gwynt a seilwaith ynni. Dyma'r union faterion sy'n cael eu hamlygu gan rai o'r materion cyfansoddiadol yr ydym ni'n ymdrin â nhw ar hyn o bryd, a byddwn ni'n ceisio ymdrin â nhw ac yn ceisio sicrhau bod y penderfyniadau hynny'n cael eu gwneud yng Nghymru ac yn cael eu hysgogi gan flaenoriaethau pobl Brycheiniog Tawe Nedd a Chymru.

Diolch, Lywydd. Llongyfarchiadau ar eich rôl newydd.

Mae datganoli plismona wedi bod yn argymhelliad cyfres o gomisiynau annibynnol, ac yn dyddio'n ôl i'r comisiwn Silk yn 2014. Ystyriodd pob un o'r comisiynau hynny y goblygiadau ariannol ymhlith goblygiadau eraill wrth ddod i'w casgliadau.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ateb? Weinidog, ar draws fy etholaeth i ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni, a ledled Cymru, mae pobl eisiau i'ch Llywodraeth chi barhau â'r swydd ddyddiol. Maen nhw eisiau gweld rhestrau aros y GIG yn lleihau. Maen nhw eisiau gwell swyddi a chyflogau uwch, ac maen nhw eisiau gweld system addysg well yng Nghymru. Yr hyn nad ydyn nhw eisiau ei weld yw eu trethi yn cael eu gwastraffu ar ddatganoli mwy o bwerau. O ystyried y costau sy'n gysylltiedig â pharatoi ar gyfer datganoli pellach a'i weithredu, pam mae Llywodraeth Plaid Cymru yn credu y dylai hyn fod yn flaenoriaeth, pan fo cymaint o'r gwasanaethau cyhoeddus y mae pobl yn dibynnu arnynt eisoes o dan bwysau sylweddol?

Iawn. Felly, fe wnaf i ailadrodd eto: ein blaenoriaethau ni yw'r GIG, ysgolion, yr economi, tlodi plant a gofal plant. Lywydd, rwy'n credu y bydd hi'n bedair blynedd hir iawn os byddwn ni'n parhau fel hyn. Fodd bynnag, mae'r Aelod wedi tynnu sylw at un maes pwysig y byddwn ni'n ei drafod gyda Llywodraeth y DU, pan ddown ni at blismona. Mae'n amlwg bod trafodaethau i'w cael ynghylch trosglwyddo swyddogaethau a pha mor effeithiol y mae'r adnoddau hynny'n cael eu trosglwyddo o lefel y DU i lefel Cymru. Byddwn ni'n gadarn ac yn egnïol yn y trafodaethau hynny gyda'n swyddogion cyfatebol yn y DU.

Dylwn i hefyd nodi—a bydd rhai Aelodau yn ymwybodol o hyn—bod rhaglen sylweddol o ddiwygio plismona yn cael ei harwain gan Lywodraeth y DU ar hyn o bryd, ac felly mae cyfle sylweddol, fel rhan o'r trafodaethau hynny, i hyrwyddo'r achos dros ateb sy'n canolbwyntio mwy ar Gymru o ran plismona a chyfiawnder yn ein gwlad.

Plismona yw un o'r anghysondebau yn y setliad datganoli presennol. Fe wnes i arwain dadl yn ôl yn 2013—mae'n ymddangos fel amser maith yn ôl nawr—a lwyddodd yn y Siambr hon, gan alw am ddatganoli plismona. Nid aeth yn bell iawn, ond cafodd gefnogaeth y mwyafrif yn y Siambr hon. Mae plismona wedi'i ddatganoli i Ogledd Iwerddon, yr Alban, Llundain ac ardaloedd eraill sydd â meiri etholedig, ond nid i Gymru. Nid yw gwahanol setliadau datganoli ar gyfer Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gweithio, fel y dywedais i yn gynharach. Ar hyn o bryd, mae Cymru'n cael 20 y cant yn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau datganoledig nag y mae Lloegr yn ei gael. Pam fyddai'n wahanol ar gyfer plismona?

Diolch i'r Aelod am ei gefnogaeth i ddatganoli plismona, ac mae wedi nodi o'r blaen yn y Siambr hon ac mewn mannau eraill yr achos dros ddatganoli. Mae plismona, wrth gwrs, nid yn unig, fel y mae e'n ein hatgoffa, wedi'i ddatganoli i'r Alban a Gogledd Iwerddon, ond hefyd i nifer o feiri Lloegr. Mae'n anghysondeb llwyr fod Cymru yn eistedd ar wahân i hynny. Mae'n anghysondeb yr ydym yn gobeithio mynd i'r afael ag ef fel Llywodraeth.

Llongyfarchiadau ar eich swydd chi hefyd.

Yn wahanol i Reform UK, rwyf eisiau siarad am rywbeth sy'n effeithio'n uniongyrchol ar bobl Cymru ac yn effeithio ar fenywod. Nid dadl haniaethol yw datganoli cyfiawnder a phlismona—mae ganddo ganlyniadau dynol go iawn, ac yn y Senedd ddiwethaf, daeth y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol i'r casgliad bod y setliad datganoli presennol yn achosi niwed uniongyrchol i fenywod yng Nghymru. Nid oes carchar i fenywod yng Nghymru. Mae menywod o Gymru sy'n treulio dedfrydau o garchar yn cael eu cadw yn Lloegr ymhell o'u teuluoedd ac ymhell o'u cymunedau, ac ymhell o'r gwasanaethau cymorth y mae eu hangen arnynt.

Nid ydym eisiau mwy o leoedd carchar. Nid ydym eisiau mwy o leoedd carchar i fenywod yma yng Nghymru. Yr hyn rydym ni ei eisiau yw adnoddau eraill, fel yr hyn a addawyd i ni o dan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, canolfan menywod preswyl Abertawe. Mae'n hanfodol ac fe'i haddawyd i ni. Felly, beth fyddwch chi'n ei wneud i sicrhau nad yw menywod yng Nghymru yn cael eu siomi? Beth yw eich cynllun ar gyfer sicrhau'r pwerau hyn ac amserlen? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod. Mae yna nifer o bethau yn fanna o ran gwasanaethau i fenywod sydd ddim yn ddigon da o dan y system gyfiawnder bresennol. Dwi'n credu bod yna waith i'w wneud o ran y system gyfiawnder a datganoli. Mae yna waith i'w wneud o ran y system heddlua sy'n gysylltiedig â datganoli. Er mwyn gwneud cynnydd ar hyn, mae'n rhaid wrth adeiladu perthynas effeithiol a chynhyrchiol gyda Llywodraeth Prydain. Mae yna gyfarfod eisoes wedi'i drefnu gyda Gweinidog heddlua Prydain, y Dirprwy Brif Weinidog a minnau.

Ddydd Mercher diwethaf, roeddwn i yn y Swyddfa Gartref yn y bwrdd gwrthderfysgaeth gweinidogol ar draws Prydain, lle buon ni'n trafod materion o gydweithio rhwng Llywodraethau datganoledig a Llywodraeth Prydain. A'r hyn oedd yn drawiadol, hyd yn oed mewn sefyllfa ddifrifol iawn, felly, oedd bod angen cydweithio effeithiol rhwng yr adran gyfiawnder, yr adran iechyd a'r adran addysg.

Diolch, Lywydd, a Weinidog, llongyfarchiadau ar eich penodiad.

Mae cefnogi gwasanaethau cyhoeddus i wella bywydau pobl ar flaen agenda'r Llywodraeth hon. Yr egwyddor hon fydd yn ein harwain mewn unrhyw geisiadau am bwerau newydd, fel yr wyf eisoes wedi'i amlinellu i rai o'ch cyd-Aelodau. Gan fabwysiadu dull un gwasanaeth cyhoeddus i Gymru, byddwn yn lleihau darnio, cynyddu cydweithredu ac yn buddsoddi mewn gallu drwy ysgol lywodraethu genedlaethol newydd.

Diolch. Weinidog, mae datganoli yn gofyn am ymddiriedaeth, ac mae ymddiriedaeth yn cael ei ennill trwy stiwardiaeth gymwys o'r pwerau sydd gennych eisoes. Eto, yr wythnos diwethaf yn ystod dadl ar hawliau menywod, cerddodd rhai Aelodau allan o'r ystafell a methodd y Llywodraeth ag esbonio sut y byddai'n cynnal y gyfraith yn ymarferol. Os na allwch chi roi sicrwydd i fenywod eich bod chi'n deall ac y byddwch yn ffyddlon yn cymhwyso Deddf Cydraddoldeb 2010 fel y mae'n sefyll, pam ddylen nhw ymddiried ynoch chi gyda hyd yn oed mwy o bwerau dros eu hawliau?

Diolch am y cwestiwn. Nid wyf yn hollol siŵr, Lywydd, ym mha ffordd y mae hynna’n ymwneud â diwygio gwasanaethau cyhoeddus. Fodd bynnag, fe wnaf yr ymrwymiad hwn yn eithaf clir, fel y mae fy nghyd-Aelodau eisoes wedi'i wneud: bydd Llywodraeth Cymru yn dilyn y gyfraith a bydd yn cynnal y gyfraith ym mhopeth y mae'n ei wneud.

Mae safbwynt y Llywodraeth hon yn glir: mi ddylai cyfiawnder gael ei ddatganoli’n llawn i Gymru, fel sydd wedi digwydd yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Yn ystod yr wythnosau nesaf, mi fyddaf i'n cyfarfod â Gweinidogion Llywodraeth y Deyrnas Unedig i egluro ein safbwynt ac i ddechrau'r trafodaethau hynny. Mi fyddwn ni’n mynd ar drywydd datganoli cyfiawnder a phlismona fel un o’n blaenoriaethau yn y maes cyfansoddiadol.

Diolch, Weinidog. Gwyddom fod y setliad cyfiawnder presennol yn tanseilio Cymru, gan arwain at gymhlethdod, dryswch a chanlyniadau gwael i'n cymunedau. Canfu'r Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru, oherwydd bod Llywodraeth Cymru yn aml yn gorfod gweithredu mewn meysydd a gedwir yn ôl, fod bron i 40 y cant o gyfanswm y cyllid yn gyfraniad gan Gymru mewn gwirionedd, uwchben refeniw treth arall sy'n cael ei godi yng Nghymru ac yna'n cael ei ddyrannu gan Lywodraeth y DU i Gymru. Mae'r comisiwn yn nodi:

'Ni all y sefyllfa hon barhau, pan na chaiff Llywodraeth Cymru fawr ddim dylanwad ar bolisi cyfiawnder na gwariant yn gyffredinol.'

Ar ben hynny, maen nhw'n dod i'r casgliad nad oes sail resymegol i Gymru gael ei thrin yn wahanol i'r Alban a Gogledd Iwerddon o ran setliadau cyfiawnder, yn enwedig gan fod gan Gymru ei thraddodiad cyfreithiol hir ei hun.

Byddai datganoli cyfiawnder yn caniatáu i Lywodraeth Cymru alinio polisi â'i pholisïau penodol a datblygol ym meysydd gwasanaethau cymdeithasol, iechyd ac addysg a'r corff cynyddol o gyfraith Cymru, gan ein galluogi i fabwysiadu dull system gyfan o fynd i'r afael ag achosion sylfaenol troseddu. Pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o effeithiau cadarnhaol datganoli cyfiawnder i etholaethau ledled Cymru, fel fy un i?

Ein hasesiad ni yw'r union bwyntiau y mae'r Aelod yn cyfeirio atyn nhw yn fanna. Byddai datganoli yn caniatáu inni fabwysiadu dull system gyfan, yn ymgorffori set gyson o werthoedd ag arweinir gan dystiolaeth a thrawma ar draws pob gwasanaeth. Byddai’n rhoi cyfle inni ddod â chyfiawnder a phlismona ynghyd â'r gwasanaethau datganoledig sy'n hanfodol i atal troseddu, cefnogi dioddefwyr ac adsefydlu pobl.

A gaf i hefyd ychwanegu fy llongyfarchiadau i'r Gweinidog ar ei benodiad, a gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Weinidog, rwy'n eithaf siŵr fy mod yn siarad ar ran llawer o bobl eraill ledled Cymru pan fyddaf yn dweud, yn hytrach na chwilio am bwerau datganoledig pellach—ac rwy'n dweud hyn yn barchus, rydych chi'n mynd i fod yn chwilio am ymddiriedaeth, fel y nododd fy nghyd-Aelod Cristiana Emsley, i gefnogi pwerau pellach—byddai'r bobl hyn yn hoffi gweld y problemau yn cael eu datrys yng Nghymru cyn iddyn nhw roi unrhyw ymddiriedaeth ar gyfer unrhyw bwerau datganoledig pellach. Weinidog, gadewch i mi ofyn hyn i chi: pa gymwysterau addas sydd gennych o fewn eich Llywodraeth i oruchwylio'r system farnwrol yn effeithiol? Ar ôl gwasanaethu am 20 mlynedd yng Ngwasanaeth Carchardai Ei Mawrhydi, ac yn fwy diweddar darparu ymyriadau cyffuriau ac alcohol yn nalfa'r heddlu, rwyf wedi gweld yn uniongyrchol effeithiau dinistriol troseddu, i'r dioddefwr a'r troseddwr. Gellir dadlau bod hyn yn fy ngwneud yn addas i graffu ar eich cynlluniau.

Weinidog, yn 2024 cefnogodd eich plaid ddad-droseddoli cyffuriau anghyfreithlon a chynigiodd euogfarnau adsefydlu am feddiant cyffuriau. Os bydd cyfiawnder yn cael ei ddatganoli i Gymru, a fyddech chi'n dilyn y polisïau hyn, a pha sicrwydd y gallwch chi ei roi i'r cyhoedd, y GIG, yr heddlu a'r dynion a'r menywod dewr sy'n mynd i mewn i'n carchardai bob dydd na fyddai dad-droseddoli yn—[Torri ar draws.]

Diolch am y cwestiwn, ac rwy'n talu teyrnged i wasanaeth hir yr Aelod ar ein rhan, gan gadw pawb yn ddiogel. Rwy'n credu bod trafodaeth bwysig ynglŷn â phrofiad, ynghylch carchardai, ynghylch cyfiawnder y mae angen i ni ei chael, y mae angen i ni ei chael fel Senedd, y mae angen i ni ei chael fel cenedl wrth i ni symud tuag at ddatganoli cyfiawnder. Fel y soniais i, roeddwn i yn ddiweddar yn y bwrdd gweinidogol gwrthderfysgaeth, lle gallai Llywodraeth Cymru chwarae rôl gadarnhaol wrth weithio gyda chydweithwyr yn y Swyddfa Gartref, ledled y DU. Dyna beth rwy'n disgwyl i'n Llywodraeth ni ei wneud, a dyna rwy'n gobeithio y byddai ein Llywodraeth ni yn ei wneud pe baem yn llwyddo i ddatganoli cyfiawnder.

Mae'r Llywodraeth yn unedig yn ei gweledigaeth ar gyfer Cymru. Mae honno'n dechrau gyda'n cynllun 100 diwrnod, yr wyf i'n gweithio ar y cyd ac yn gydweithredol gyda fy holl gyd-Weinidogion yn y Cabinet i'w gyflawni. Bydd y rhaglen lywodraethu yn adeiladu ar y sylfaen hon, gyda phwyslais cryf, gwell gwaith trawslywodraethol a chanlyniadau ystyrlon i bobl Cymru.

Mewn ateb ysgrifenedig i gyd-Aelod, disgrifiodd y Gweinidog gyflawniad fel un sy'n cael ei ysgogi gan bwyslais parhaus ar ganlyniadau a defnydd o ansawdd uchel o ddata, ond mae gwahaniaeth gwirioneddol rhwng mesur gweithgaredd—yr hyn y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud—a mesur canlyniadau—yr hyn sydd wedi newid i bobl mewn gwirionedd. Felly, yn benodol, a oes un fframwaith cyson sy'n mesur cyflawniad yn erbyn y rhaglen lywodraethu ar sail debyg ar draws pob adran, neu a yw pob un yn asesu ei gynnydd ei hun, ac yn yr achos hwnnw, mae pwyslais ar ganlyniadau dim ond mor gredadwy â'r fframwaith sy'n eu nodi?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn, ac mae gennyf rywfaint o gydymdeimlad â'r pwyntiau y mae'n eu gwneud. Os ydym am fod yn llwyddiannus, rhaid i'n Llywodraeth gyflawni canlyniadau nid gweithgareddau, oherwydd, os ydym ni'n cyflawni canlyniadau, byddan nhw'n cael eu teimlo a'u mesur gan bobl Cymru, ac, pan fyddwn ni'n wynebu'r etholwyr ymhen pedair blynedd, byddwn ni'n gallu tynnu sylw at y canlyniadau hynny sydd nid yn unig mewn datganiad i'r wasg gan y Llywodraeth ond sy'n cael eu teimlo mewn cymunedau ledled Cymru. Rwy'n gweithio gyda chyd-Aelodau, fel yr wyf wedi sôn, ein cyfarwyddwr ystadegau ac eraill i ddatblygu'r canlyniadau mesuradwy hynny, i ddatblygu dangosfyrddau a fydd ar gael yn dryloyw, ac edrychaf ymlaen at ddiweddaru'r Senedd maes o law ynghylch cynnydd ar y materion hynny.

Mae safbwynt y Llywodraeth hon yn glir ac yn ddiamwys: dylai cyfiawnder, gan gynnwys plismona, gael ei ddatganoli'n llawn i Gymru, fel y mae yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae'r diwygiadau plismona yn Lloegr yn gyfle gwych i symud ymlaen â datganoli plismona.

Diolch, Weinidog Cabinet. Cyn cael fy ethol i'r Senedd, roeddwn i'n gwasanaethu ar banel heddlu a throseddu gogledd Cymru. Mae cryn ansicrwydd o hyd ynglŷn â dyfodol plismona yng Nghymru. Rydym yn y sefyllfa eithriadol o fod yr unig genedl yn y DU heb gyfrifoldeb am blismona. Yn wir, fel y dywedwyd, mae gan lawer o ardaloedd metropolitan yn Lloegr bellach fwy o bwerau dros blismona na Chymru, ond mae'r gwasanaethau sy'n rhyngweithio agosaf â phlismona bob dydd—iechyd, addysg, tai a gwasanaethau cymdeithasol—eisoes wedi'u datganoli. Wrth i Lywodraeth y DU fynd ar drywydd y diwygiadau mwyaf i blismona yn Lloegr ers y 1960au, a yw'r Ysgrifennydd Cabinet yn cytuno nad yw'r achos dros ddatganoli plismona i Gymru erioed wedi bod yn gryfach? Fel pwynt o egwyddor, os ystyrir bod pwerau dros blismona yn briodol ar gyfer Manceinion Fwyaf, gorllewin canolbarth Lloegr a rhanbarthau eraill Lloegr, yna yn sicr maent yn briodol i Gymru. Felly, a all yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu pa drafodaethau y mae wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU i sicrhau nad yw Cymru'n cael ei gadael ar ôl unwaith eto ac i sicrhau datganoli'r gwasanaeth hanfodol hwn?

Gallaf gytuno'n llwyr â hynny. Mewn egwyddor, ac ar egwyddor, dylid datganoli plismona i Gymru. Mae'r diwygiadau presennol yn cynnig cyfle ardderchog. Fel y soniais i mewn ateb blaenorol, rwyf eisoes wedi cwrdd â chydweithwyr yn y Swyddfa Gartref. Bydd y Dirprwy Brif Weinidog a minnau yn parhau â'r sgwrs ynglŷn â datganoli pellach gyda'r Gweinidog plismona yn yr wythnosau nesaf, a chyn hynny byddwn mewn trafodaethau gyda'n comisiynwyr heddlu a throseddu yma yng Nghymru, gyda'r prif gwnstabliaid, gyda chynrychiolwyr o lywodraeth leol a bwrdd partneriaeth plismona Cymru ddiwedd y mis. Rydym hefyd yn trefnu cyfarfodydd gyda'r Arglwydd Hogan-Howe. Mae cyfle sylweddol yma i wneud hyn yn iawn. Edrychaf ymlaen at weithio gydag Aelodau yn y Llywodraeth, ond ar draws y Siambr hon, wrth gyflawni'r broses o ddatganoli plismona i Gymru.

Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi hynny? Mi fyddwn i'n awgrymu eich bod chi yn ysgrifennu at y Gweinidog perthnasol gyda'r hyn yr hoffech fod yn ei weld. Yn amlwg, mae yna atebion wedi'u rhoi ar y meysydd hyn o'r blaen; mi wnaethoch chi glywed gan y Gweinidog rŵan ynglŷn â'r ffyrdd rydym ni eisiau gweithio o ran cyfiawnder. Felly, byddwn i yn eich annog chi i ysgrifennu at y Gweinidog.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar adroddiad 'cyflwr y genedl' MBRRACE-UK a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, sy'n dangos bod Cymru wedi cofnodi'r gyfradd farw-enedigaethau uchaf yn y DU am y drydedd flwyddyn yn olynol, a rhwng 2022 a 2024, wedi cael y gyfradd gyfunol uchaf o farw-enedigaethau a marwolaethau newydd-anedig ym mhob un o'r pedair gwlad yn y DU? O ystyried y canfyddiadau pryderus hyn, pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau marw-enedigaethau a marwolaethau newydd-anedig a gwella canlyniadau i fabanod a theuluoedd yng Nghymru?

A gaf ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hanfodol bwysig hwn, mater yr wyf yn gobeithio sy'n ein huno ni fel Senedd am ein bod eisiau gweld gweithredu? Rwy'n falch iawn bod y Pwyllgor Busnes y bore yma wedi dewis cynnal dadl Aelod ar y mater hwn yr wythnos nesaf. Wrth gwrs, bydd ymateb llawn gan y Llywodraeth yn ystod y ddadl honno. Fel chi, rydw i wedi derbyn gwaith achos ar y sefyllfa dorcalonnus hon ac rwy'n credu ein bod ni i gyd yn cydnabod yr effaith ddinistriol o golli babi ar unrhyw gam o feichiogrwydd. Felly, rwy'n falch ein bod wedi dod o hyd i gonsensws trawsbleidiol y bore yma i gael y ddadl Aelod honno, ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at weld sut y gallwn weithio'n drawsbleidiol ar fater mor bwysig.

A gaf i godi fy mhryderon ynglŷn â'r ffaith bod cyhoeddiad i ymestyn gofal plant wedi'i wneud i'r cyfryngau cyn iddo gael ei wneud i Siambr y Senedd hon? Dyma lle dylid gwneud cyhoeddiadau o'r fath, Drefnydd, ac rwy'n credu ei bod yn ddyletswydd ar holl Lywodraethau Cymru i anrhydeddu a pharchu Aelodau o'r Senedd hon drwy ddod â'u cyhoeddiadau i'r Senedd hon yn gyntaf, er mwyn i ni graffu arnynt yn briodol.

Yn ail, a gaf i alw am ddatganiad ar y cymorth sydd ar gael i ofalwyr yng Nghymru? Yr wythnos diwethaf oedd Wythnos Gofalwyr, ac un o'r pethau y mae llawer o ofalwyr yn dioddef ohono yw diffygiad llwyr oherwydd y gefnogaeth y maen nhw'n ei rhoi i'w hanwyliaid. Mae angen hawl statudol i seibiant yn fy marn i ac ym marn y Ceidwadwyr Cymreig, a hoffwn wybod beth yw agwedd Llywodraeth newydd Cymru tuag at hynny.

Yn olaf, a gaf i ofyn am ddiweddariad gan Lywodraeth Cymru, Gweinidog Cabinet newydd Llywodraeth Cymru dros Wydnwch a Chynaliadwyedd Gwledig, ar y camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd er mwyn datblygu a chefnogi'r broses o ddatblygu a chyflwyno brechlyn brech y gwiwerod er mwyn diogelu poblogaeth y gwiwerod coch yng Nghymru, yr wyf i'n falch iawn o ddweud fy mod yn parhau i fod yn hyrwyddwr rhywogaeth ar eu cyfer?

A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi tri phwynt?

O ran gofal plant, credaf fod pob Aelod yn y Siambr hon yn gwbl ymwybodol o safbwynt polisi Plaid Cymru a bod y cyhoeddiad hwn yn unol â'n safbwynt polisi o ran cyflwyno.

Ar yr ail bwynt, gwnaed pwyntiau yr wythnos diwethaf a'u codi yn y datganiad busnes ynghylch Wythnos Gofalwyr. Fe wnes i fy safbwyntiau'n glir yno o ran ein cefnogaeth i ofalwyr, a bydd rhagor o wybodaeth yn cael ei darparu maes o law.

Ynglŷn â'r brechlyn brech y gwiwerod, a gaf awgrymu eich bod yn ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cabinet ynghylch y diweddariad hwnnw? Ac rwy'n falch o weld eich bod yn parhau â'r traddodiad hir hwnnw o fod yn hyrwyddwr y wiwer goch yn y Senedd hon.

Hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid ynghylch dyraniad cyllid rhanbarthol i Gymru. Fel bydd Aelodau'n gwybod, tynnodd Llinos Medi, Aelod Seneddol dros Ynys Môn, sylw at y bwlch sylweddol o £86 miliwn rhwng y £633 miliwn oedd i fod i ddod i Gymru trwy’r gronfa twf lleol, sef y local growth fund, a’r £547 miliwn ddaeth i Gymru. Mae hyn, unwaith eto, yn enghraifft o’r ffordd mae Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig wedi tanseilio datganoli yng Nghymru.

Serch hynny, mae’n bwysig cofio bod gan Lywodraeth Cymru reolaeth dros sut gall y £547 miliwn gael ei wario. Penderfynodd y Llywodraeth flaenorol roi 70 y cant o’r cyllid i wariant cyfalaf a 30 y cant i refeniw. Wrth siarad gyda’r trydydd sector, mae un neges wedi bod yn gyson: nid yw’r rhaniad hwn yn cynnig sefydlogrwydd tymor hir, nac yn galluogi’r sector i gynnal a chryfhau ei gwasanaethau craidd, sy’n hanfodol i gymunedau fel Merthyr Tudful. Felly, hoffwn ofyn i’r Gweinidog: a fydd y Llywodraeth Cymru newydd yn barod i ailystyried y dyraniad hwn er mwyn sicrhau bod mwy o gyllid refeniw ar gael i flaenoriaethu’r gwasanaethau craidd hynny sy’n cynnal ein cymunedau?

Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwn? Mi ydw i ar y record yn ceisio rhoi pwysau ar y Llywodraeth flaenorol o ran y maes hwn, a nifer eraill ohonom ni yn y Siambr hon. Yn gyntaf, mi hoffwn i fod yn cydnabod y pwysau ariannol mae'r sectorau hyn yn eu hwynebu a'r gwaith gwirioneddol bwysig maen nhw yn ei wneud. Mi oedden ni'n gyson fel gwrthblaid o ran pa mor fregus oedd y penderfyniad hwn yn gadael y sectorau hyn a'r effaith fyddai hyn yn ei gael ar bobl yn ein cymunedau ni.

Mae'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn adolygu'r trefniadau ar gyfer y gronfa twf leol y cytunwyd arnynt rhwng y Llywodraeth Cymru flaenorol a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae'r gyfran gyntaf o gyllid eisoes wedi ei darparu i lywodraeth leol ar gyfer 2026-27, ac mi fyddwn ni'n cadw'r trefniadau pontio hyn dan adolygiad i fonitro cynnydd.

Drefnydd, a allwn ni gael datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros fenter ar benderfyniad Marshall Land Systems i adleoli ei weithrediadau i Ferthyr Tudful? Ar adeg o densiynau byd-eang uwch, a gydag ansefydlogrwydd a diffyg penderfyniad ar wariant amddiffyn yn cynyddu yn San Steffan, rhaid i Gymru chwarae ei rhan wrth barhau i gefnogi diwydiant amddiffyn Prydain a chwilio am gyfleoedd fel hyn i ehangu ein sylfaen weithgynhyrchu ledled Cymru. Mae'r buddsoddiad hwn yn bleidlais o hyder bwysig ym Merthyr a de Cymru, gan ddod â swyddi medrus a chyfleoedd hirdymor i ardal ddifreintiedig. Rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau bod gweithwyr a busnesau Cymru yn elwa'n llawn, a mynd ymhellach drwy osod Pontypridd Cynon Merthyr, ochr yn ochr â'r Cymoedd cyfagos, fel canolbwynt ar gyfer amddiffyn a gweithgynhyrchu uwch, gan sbarduno swyddi sgiliau uchel a buddsoddiad y mae mawr ei angen. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Mi ddylwn i ddatgan, wrth gwrs, Ddirprwy Lywydd, fod hyn o fewn yr etholaeth dwi'n ei chynrychioli ac yn fater fel Aelod lleol y byddwn i yn ymgysylltu efo'r Llywodraeth arno. Yr hyn fyddwn i yn gofyn i'r Aelod ei wneud, oherwydd natur yr hyn mae o wedi ei godi—. Wrth gwrs, mae o yn berthnasol i'r datganiad blaenoriaethau wnaed gan y Gweinidog, ond byddwn i'n argymell bod yr Aelod yn ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet ac yn sicrhau bod yr ymateb hwnnw, felly, yn ffurfiol yn dod ato fo.

Hoffwn ddatganiad ar amseroedd aros ambiwlans, os gwelwch yn dda. Mae amseroedd ymateb galwadau ambiwlans brys categori 1 coch ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr bellach yn wynebu oedi difrifol a gormodol, o ganlyniad, wrth gwrs, i rywbeth a godais yr wythnos diwethaf, sef gofal mewn coridor. Mae cymaint o enghreifftiau yn dod i mewn i fy mlwch post o'n hoedolion oedrannus agored i niwed yn gorwedd am oriau, weithiau y tu allan. Nid yw'n dderbyniol. Felly a allwn i fod—? Fe wnes i gyflwyno ystadegyn drwy ryddid gwybodaeth yn dangos bod 2,149 o achosion o 'gydnabod bywyd wedi darfod' tra oedden nhw mewn ambiwlans yn y 24 mis cyn Rhagfyr 2025. A wnaiff y Gweinidog Cabinet dros iechyd neu chi eich hun egluro pa gamau rydych chi'n eu cymryd mewn gwirionedd i leihau'r amseroedd aros? Sut maen nhw'n gweithio gyda'r ymddiriedolaeth ambiwlans i sicrhau bod y targed 45 munud bellach yn cael ei gyflawni, yn hytrach na'r hyn a all fod yn digwydd yn aml pan fo'r parafeddyg yn mynd adref, gan adael claf mewn ambiwlans gydag aelod o staff newydd yn dod ar ddyletswydd, ac yn dod yn ôl y bore wedyn a gweld yr un claf? Mae'n annerbyniol, ac mae angen gweithredu brys ar hyn nawr.

Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am godi mater sydd, wrth gwrs, yn eithriadol o bwysig? Ac mi fyddwn i, wrth gwrs, wastad yn annog yr Aelod, pan fydd yna achosion y mae hi'n wybyddus amdanyn nhw, i barhau i fod yn ymgysylltu'n uniongyrchol â'r Gweinidog dros iechyd i sicrhau eu bod nhw'n gallu ymateb a'u bod nhw'n ymwybodol o hynny. Byddwch chi'n ymwybodol bod y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal wedi amlinellu blaenoriaethau lle mae yna benderfynolrwydd i fynd i'r afael â hyn, yn sicr, ac mi fydd yna gyfle pellach i fod yn codi cwestiynau efo fo yn uniongyrchol drwy gwestiynau iddo fo fel Gweinidog.

Unwaith eto, yn ystod y dyddiau diwethaf, mae trigolion y Waun wedi dioddef ogleuon afiach a llygredd amgylcheddol difrifol yn dod o gyfeiriad ffatri Kronospan. Mae'r trigolion yn nodi pan fo aroglau cemegol yno, maes o law daw trwch o lwch mân wedyn yn gorchuddio pob dim, sy'n cynyddu pryder ei fod ynghlwm efo allbwn tŵr a elwir yn WESP 32. Yr anhawster ydy diffyg systemau monitro amserol ac mae angen system monitro llygredd parhaol yn mesur llygredd mewn amser gwirioneddol. Mae'n anodd i drigolion ac i reoleiddwyr brofi yn union pa lygredd sy'n dod allan ar adegau fel hyn. Mae angen, felly, system monitro gyflawn, cywir, amserol, tryloywder a'r wybodaeth yma ar gael i bawb. A allwn ni gael datganiad gan y Gweinidog perthnasol am y sefyllfa yma? Diolch.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hwn a'n gwneud ni'n ymwybodol o'r diweddaraf o ran y sefyllfa hon? Mae'n bwysig dros ben fod rheoleiddwyr amgylcheddol yn defnyddio'r grymoedd sydd ganddyn nhw, gan gynnwys sicrhau bod iechyd cyhoeddus a'r amgylchedd yn cael eu gwarchod. Mae'n bwysig bod y cyhoedd yn parhau i adrodd unrhyw broblemau sy'n deillio o'r safle hwn i Gyfoeth Naturiol Cymru. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod yna ymchwiliad gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn sgil rhai problemau ar y safle, ac mae'r Gweinidog Cabinet yn cadw llygad agos iawn ar hynny, fel bod y monitro hwnnw'n digwydd a'n bod ni'n sicrhau bod y rheoleiddwyr yn defnyddio'r grymoedd sydd ganddyn nhw.

Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog dros addysg gyflwyno datganiad ar ddyfodol ysgolion pentrefi gwledig yng Nghymru, yn enwedig lle mae awdurdodau lleol yn cyflwyno cynigion cau, er gwaethaf pryder cymunedol cryf. Yn sir Benfro, mae ysgolion pentref fel yr Ysgol Wirfoddol a Reolir ym Maenorbŷr ac Ysgol Clydau yn wynebu camau i'w cau. Pan fydd ysgol y pentref yn cau, bydd y pentref nid yn unig yn colli adeilad, bydd yn colli ei galon. Mae teuluoedd yn cael eu tynnu i ffwrdd ac yn aml mae'r siopau, gwasanaethau a mannau cymunedol yn cau hefyd.

Mae'r ysgolion hyn hefyd yn darparu math arbennig iawn o addysg. I rai plant, yn enwedig y rhai sydd ag anghenion dysgu ychwanegol, awtistiaeth, gorbryder ac anawsterau synhwyraidd, dyma lle maen nhw'n gallu ymdopi a dysgu orau. Ar adeg pan fo iechyd meddwl plant yn dirywio ac mae mwy o blant yn cael trafferth ac yn teimlo na allant fynychu'r ysgol, dylem fod yn amddiffyn yr ysgolion bach sy'n meithrin a lle mae rhai plant yn ffynnu orau. Mae Llywodraeth Cymru yn dweud y dylid diogelu ysgolion gwledig. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog addysg gyflwyno datganiad sy'n nodi a yw'r amddiffyniadau presennol ar gyfer ysgolion pentref gwledig yn ddigon cryf a pha gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau na all cynghorau lleol eu cau heb ddarparu'n llawn bod pob dewis arall wedi'i archwilio'n briodol. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg yma ac wedi clywed hynny. Yn amlwg, mae ganddi ddatganiad blaenoriaethau'r prynhawn yma, lle mae yna gyfle i unrhyw Aelod godi mater perthnasol i'w phwnc. Felly, yn amlwg, rydych chi wedi rhoi rhagrybudd efallai o rywbeth y byddwch chi yn ei godi, sydd yn help i'r Gweinidog baratoi. Ac, yn sicr, byddwn i wastad yn annog hefyd Aelodau i fod yn codi materion lleol drwy ysgrifennu at y Gweinidogion Cabinet.

Weinidog busnes, a gaf ofyn am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros Iechyd a Gofal ar fframwaith nwyddau traul cardioleg a radioleg Cymru gyfan ar gyfer 2027? Mae pryderon wedi cael eu codi gyda mi, yn bersonol, y gallai'r dull caffael arfaethedig roi pwysau annigonol ar werth oes gyfan, canlyniadau cleifion, mewnbwn clinigol, arloesedd a chynaliadwyedd, gyda phwysau sylweddol yn hytrach yn cael ei roi ar gostau cynnyrch ymlaen llaw. Trwy roi mwy o gyfrifoldeb ar gost yn hytrach na gwerth oes gyfan, mae perygl i hyn gostio mwy yn y tymor hir. Felly, i unrhyw un fel fi nad oes ganddo radd feddygol, gall falf y galon newydd ratach ymddangos yn ddeniadol, ond gallai hefyd greu risg uwch o oblygiadau ôl-lawdriniaeth mawr, mwy o ddigwyddiadau niweidiol a llai o dystiolaeth o wydnwch, a fyddai'n waeth i'r claf ac i'r system yn y tymor byr i ganolig. Nid yn unig y bydd hyn yn fuddiol i'r pwrs cyhoeddus, ond mae hefyd yn well i iechyd a llesiant y claf. O ystyried ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gaffael sy'n seiliedig ar werth a'r goblygiadau hirdymor posibl i ofal cleifion a chostau GIG Cymru, a ellir neilltuo amser ar gyfer datganiad ar sut mae Gweinidogion yn sicrhau bod y fframwaith hwn yn adlewyrchu'r gwerth gorau i'r GIG yng Nghymru? Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Mi glywsoch chi'r sylwadau o ran procurement yn gynharach gan y Prif Weinidog, ond, yn amlwg, mae hwn yn fater penodol iawn rydych chi yn ei godi. Oherwydd natur yr hyn rydych chi wedi sôn amdano fo, mi fyddwn i'n gofyn i chi yn garedig i ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i sicrhau eich bod chi'n cael ateb mor llawn ag sydd ei angen arnoch chi, ac oherwydd, hefyd, natur y wybodaeth sydd gennych chi, er mwyn sicrhau eich bod chi'n cael yr ateb hwnnw. Yn amlwg, mae atebion felly yn gallu bod ar gael i bob Aelod o'r Senedd hon.

Dwi'n datgan diddordeb bod aelod o'r teulu yn gweithio yn y gwasanaeth eiriolaeth. Hoffwn ofyn am ddatganiad ysgrifenedig gan y Dirprwy Weinidog dros ofal cymdeithasol am ddyfarniad y Goruchaf Lys i gulhau yn sylweddol yr amgylchiadau lle yr ystyrir bod person sydd heb allu meddyliol yn cael ei amddifadu o'i ryddid. Mae penderfyniad y llys yn golygu y gall llawer o unigolion sy'n byw mewn cartrefi gofal, trefniadau byw â chymorth, a lleoliadau gofal eraill bellach ddisgyn y tu allan i gwmpas amddiffyniadau erthygl 5, a'u llais trwy eiriolwr galluedd meddyliol annibynnol, os ystyrir eu bod yn fodlon ar eu trefniadau gofal.

Rydw i, a nifer o fewn y sector gofal, yn pryderu y bydd colli craffu allanol ac annibynnol hollbwysig yn gallu arwain at nifer o bobl anabl yn colli eu hawliau dynol ac yn derbyn gofal sy'n mynd yn groes i'w anghenion a'u dymuniadau. Hoffwn ddatganiad, felly, sydd yn amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn ymateb i ddyfarniad y Goruchaf Lys, a sut y byddant yn sicrhau bod mesuriadau diogelu a llais trwy eiriolaeth yn parhau yn eu lle i'r unigolion sydd yn wynebu newidiadau sylfaenol i'w darpariaethau gofal yn sgil hyn.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi mater, wrth gwrs, eithriadol o bwysig? Mae Llywodraeth Cymru yn llwyr ymwybodol o'r penderfyniad arwyddocaol hwn, ac mae Llywodraeth Cymru yn ystyried yr effaith y bydd yn ei gael ar gymhwyso'r Ddeddf Galluedd Meddyliol 2005 yng Nghymru. Mi fyddwn ni yn parhau i weithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i ddeall goblygiadau'r dyfarniad yng Nghymru yn llawn, ac i sicrhau cysondeb yn y neges i fyrddau iechyd lleol ac awdurdodau lleol. Mi fydd yna ddiweddariad i'r Senedd wedi ystyriaeth lawn o oblygiadau hyn i Gymru.

Prynhawn da i chi, Drefnydd.

A gaf i ofyn am ddatganiad ar ddeintyddiaeth y GIG? Mae gennym sefyllfa anobeithiol, rwy'n gwybod, ledled Cymru, ac mae llawer o bobl wedi clywed oddi wrth etholwyr yn dweud na allant gael mynediad at ddeintydd y GIG.

Yn fy etholaeth fy hun, gan gynnwys Powys, gwyddom fod 4,600 o oedolion a 270 o blant ar y rhestr aros ddeintyddol ym Mhowys, gyda'r bwrdd iechyd yn dweud bod niferoedd y plant yn cynyddu. Ac ar draws Cymru, gwyddom fod maint y ddarpariaeth o ddeintyddiaeth y GIG wedi lleihau o 53 y cant i ddim ond 40 y cant heddiw. Ac ar gyfer plant yng Nghymru, dim ond 48 y cant sy'n derbyn triniaeth y GIG, o'i gymharu â 90 y cant yn yr Alban. Felly, rywsut, maen nhw'n cael pethau'n iawn yn yr Alban.

Hoffwn ofyn am ddatganiad i'r Senedd ar ddeintyddiaeth y GIG, os yn bosibl. Ni chlywsom hynny yn natganiad y Gweinidog, ac rwy'n gwybod ei fod yn effeithio ar eraill hefyd nid dim ond arnaf i. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi mater sydd, wrth gwrs, o bwys i bawb yn y Siambr hon. A dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig cydnabod ei bod hi'n anodd cael mynediad, ac yn arbennig mewn ardaloedd gwledig fel Powys, ei bod hi hyd yn oed yn anoddach. Yn sicr, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo—mi oedd yna ymrwymiadau pendant yn ein maniffesto ni—o ran ailedrych ar y contract o ran deintyddiaeth NHS. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod nifer o Aelodau sydd bellach yn rhan o'r Llywodraeth wedi ymgyrchu dros agor ysbyty deintyddol newydd hefyd er mwyn mynd i'r afael â'r bylchau sydd yn bodoli, a sut ydyn ni wedyn yn sicrhau cysondeb ledled Cymru.

Wrth gwrs, mae hi'n broblem mewn ardaloedd dinesig hefyd, ond mae yna broblem benodol fan hyn. Ac, yn sicr, mi fyddaf yn gofyn i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i sicrhau bod yna ddiweddariad, o ran deintyddiaeth, i'r Senedd.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Drefnydd, gaf fi ofyn i'r Llywodraeth am ddatganiad ar wella diogelwch tân yng Nghymru? Mae gen i ddiddordeb penodol mewn cryfhau trefniadau diogelwch ar gyfer adeiladau neu safleoedd sy'n cael eu defnyddio'n achlysurol ar gyfer digwyddiadau. Mae pryderon wedi cael eu codi efo fi yn cwestiynu a yw'r math yma o safleoedd bob amser yn cydymffurfio'n llawn â'r gyfraith. Os nad ydyn nhw, wrth gwrs, fe allai hyn roi diogelwch pobl sy'n mynychu'r digwyddiad mewn perygl. Hoffwn weld y Llywodraeth yn ystyried cyflwyno trefn, drwy'r gwasanaeth tân, o archwiliadau yn ystod perfformiadau neu yn ystod digwyddiadau, er mwyn gwella diogelwch ac, o bosib, osgoi rhai o'r digwyddiadau ofnadwy rydyn ni wedi eu gweld mewn gwledydd eraill dros y blynyddoedd diwethaf. Roedd y Llywodraeth flaenorol yn monitro gwersi yr oedd angen eu dysgu o'r digwyddiad yn y Swistir. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi datganiad i ddiweddaru'r Senedd ar y gwaith hwnnw. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi mater sydd, wrth gwrs, o bwys mawr. Mi welsom ni, wrth gwrs—. Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd yn cofio gweld pa mor erchyll oedd y sefyllfa honno yn y Swistir, a chymaint o bobl ifanc wedi'u heffeithio a theuluoedd wedi'u newid am byth. Yn sicr, mi fyddwch chi'n ymwybodol bod adeiladau cyhoeddus a masnachol wedi eu rheoleiddio gan ddeddfau diogelwch tân llym, sy'n mynnu bod perchnogion a chyflogwyr yn cymryd pob cam posib i leihau'r risg. Mae peidio â gwneud hynny yn gallu cael ei ystyried yn drosedd ddifrifol. Felly, yn sicr, mae'r rheoleiddio yna; sut y mae o'n cael ei weithredu sydd angen edrych arno. Mi wnaf i sicrhau ein bod ni'n gweld pa waith pellach sydd angen ei wneud, a bydd yna ddiweddariad. Mi fyddwn i hefyd yn annog unrhyw Aelod, gan gynnwys yr Aelod a gododd hyn, os ydych chi'n ymwybodol o unrhyw bryderon penodol, mi fyddwn i yn eich annog chi i fod yn sicrhau bod y rheini yn cael eu hadrodd, ond hefyd eich bod chi'n gwneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol hefyd. Diolch.

Yn ffurfiol.

Ni all unrhyw system addysg lwyddo oni bai ein bod yn cefnogi'r gweithlu sy'n gwneud hynny'n bosibl. Rhaid i ni weithio ar y cyd â'n haddysgwyr ar wella addysg, datgloi'r creadigrwydd a'r potensial anhygoel sydd yn ein gweithlu, buddsoddi ynddyn nhw, ymddiried ynddyn nhw, eu cefnogi nhw a chynnig cyfleoedd dysgu proffesiynol hygyrch.

Rydyn ni wedi dechrau mynd i'r afael â'r argyfwng recriwtio. Bydd darpar athrawon uwchradd mewn pynciau lle mae prinder athrawon yn cael hyd at £20,000 tra maent mewn addysg gychwynnol i athrawon. Dim ond megis dechrau yw hyn. Mae gormod o addysgwyr yn gadael y proffesiwn yn rhy gynnar. Mae angen i ni wella amodau dysgu a'u cadw yn yr ystafell ddosbarth, gan gynnwys rhoi arweiniad cenedlaethol clir ar yr heriau maen nhw'n eu hwynebu.

Mae ysgolion yn ficrocosm o'n cymdeithas. Rwyf wedi gweld yn uniongyrchol yr heriau maen nhw'n eu hwynebu o ran materion iechyd meddwl, plant ag anghenion dysgu ychwanegol, technoleg, a sgil-effeithiau parhaus COVID. Mae ein harweinwyr, athrawon dosbarth a staff cymorth yn mynd i'r afael â'r materion cymdeithasol cymhleth hyn o ddydd i ddydd. Maen nhw'n gwneud hynny gyda gofal mawr a heb ffanffer. Efallai nad yw'r Siambr hon yn adlewyrchu amrywiaeth ryfeddol ein cymdeithas eto, ond nid felly mae hi yn ein hysgolion. Yno, gellir gweld cyffro, posibiliadau, creadigrwydd a heriau cymdeithas yn glir.

Dim ond un enghraifft: mae tystiolaeth gynyddol o effaith ffonau clyfar a'r cyfryngau cymdeithasol ar ein plant. Lle i ddysgu yw ein hysgolion, ac mae athrawon yno i addysgu. Rwy'n croesawu datganiad Llywodraeth y DU ar wahardd y cyfryngau cymdeithasol ar gyfer pobl ifanc dan 16 oed. Nid mater datganoledig yw hwn, wrth gwrs, a bydd y manylion gweithredu yn bwysig. Felly, byddwn ni'n edrych ymlaen at drafodaethau mwy manwl gyda Llywodraeth y DU, ac yn dilyn yn agos yr hyn sy'n digwydd yn y maes polisi hwn mewn lleoedd eraill, fel Awstralia, a gyflwynodd y gwaharddiad hwn yn gynharach.

Mae ein cynllun 100 diwrnod yn glir. Byddwn ni'n gweithredu ar frys. Rwyf wedi clywed y galwadau am fwy o eglurder ynghylch y defnydd o ffonau symudol yn ein hysgolion. Heddiw, rwy'n cadarnhau y byddwn ni'n cyfyngu ar y defnydd o ffonau symudol yn ein hysgolion. Ym mis Medi, byddwn ni'n dechrau ymgynghoriad ar ganllawiau statudol yn y maes hwn, yn gwrando ar ein hathrawon a'n rhieni ac yn cymryd camau. Rwyf eisiau bod yn arbennig o glir ar hyn: fel y Gweinidog Cabinet, rwy'n cefnogi'n llawn ac yn annog penaethiaid yn gryf i gyflwyno cyfyngiadau clir a chadarn ar y defnydd o ffonau symudol yn ystod y diwrnod ysgol, hyd at a chan gynnwys cyfyngiad llawn ar draws safle'r ysgol.

Mae’n hanfodol bod gennym ni system addysg gynhwysol, felly byddwn ni’n sicrhau bod y gefnogaeth i blant gydag anghenion dysgu ychwanegol yn gliriach i deuluoedd ac i’r system gyfan. Rydym ni wedi ymrwymo i ddatblygu model gynaliadwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol wedi blynyddoedd o bwysau sylweddol.

Mae’r Gymraeg hefyd yn rhan greiddiol o’r un system addysg gynhwysol honno. Mae'r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd, a dwi am sicrhau cyfle teg i bob plentyn yng Nghymru ddysgu a mwynhau'r Gymraeg trwy weithredu llawn botensial Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025. Yn ogystal â chryfhau darpariaeth mewn ysgolion dwy iaith ac ysgolion cyfrwng Saesneg, rŷn ni am osod seiliau i sicrhau bod 50 y cant o'n plant yn derbyn addysg cyfrwng Cymraeg erbyn 2050—y targed mwyaf uchelgeisiol gan unrhyw Lywodraeth o safbwynt twf y Gymraeg. Byddwn yn ehangu darpariaeth Gymraeg yn ystod y blynyddoedd cynnar ar y naill law, ac addysg bellach ac uwch ar y llall, yn cael gwared â’r rhwystrau i gael addysg cyfrwng Cymraeg gan sicrhau llwybr iaith ac addysg barhaus a di-dor.

Mae tlodi yn effeithio ar botensial ein plant a'n pobl ifanc. Ein plant yw ein dyfodol, ac ni ddylai costau byw effeithio ar eu gallu i ddysgu. Dyna pam roedd ein maniffesto hefyd yn cynnwys ymrwymiad i ymestyn prydau ysgol am ddim i ddisgyblion mewn ysgolion uwchradd ar gredyd cynhwysol. Byddaf yn rhannu mwy o fanylion am hyn yn fuan.

Rhaid i'r system addysg weithredu fel un system genedlaethol gysylltiedig. Dydy dysgwyr ddim yn profi addysg mewn seilos, a dylai Llywodraethau ddim llunio polisi yn y modd hwnnw chwaith. Byddwn ni'n mabwysiadu dull llawer mwy cydweithredol rhwng ysgolion, colegau, prifysgolion, darparwyr hyfforddiant a chyflogwyr, oherwydd pan fydd y system yn gweithio gyda'i gilydd, mae canlyniadau'n gwella ac mae dysgwyr yn cael eu cefnogi'n well.

Mae hynny'n arbennig o bwysig wrth bontio o addysg statudol i addysg drydyddol neu gyflogaeth. O ran y Gymraeg, rŷn ni'n gwybod bod gormod o bobl ifanc yn colli cyswllt â'r iaith ar y cyfnod hwn, gan fod y cyfleoedd i gadw cyswllt yn lleihau yn sylweddol. I ormod o bobl ifanc, mae'r system yn teimlo'n gymhleth ac yn ddarniog, ac mae hynny'n golygu bod potensial yn gallu cael ei golli, eu bod nhw'n rhy aml wedyn yn ffeindio'u hunain mewn sefyllfa lle nad ydyn nhw mewn gwaith, addysg na hyfforddiant. Ein rôl ni yw creu llwybrau cliriach, rhoi gwell cyngor a chanllaw a chefnogi'n dysgwyr yn well i barhau i astudio, hyfforddi a gweithio yn y Gymraeg yn ogystal ag yn Saesneg, a dysgu o brofiad a thystiolaeth fyd-eang.

Allwn ni ddim gwahanu addysg oddi wrth economi Cymru chwaith. Os ydyn ni eisiau gweld Cymru gryfach, economi gryfach, swyddi sy'n talu'n well, mae angen system sgiliau gryfach arnon ni. Dyna pam rydyn ni wedi cychwyn archwiliad sgiliau Cymru gyfan i ddeall anghenion sgiliau yn y dyfodol a sicrhau bod ein penderfyniadau polisi yn cyd-fynd â gofynion economi'r dyfodol a gofynion ein cyflogwyr. Yn yr hydref, byddwn ni'n cynnal uwchgynhadledd sgiliau gyda chynrychiolaeth o fyd addysg, sgiliau, hyfforddiant a busnes, ein canolfannau ymchwil, colegau a phrifysgolion i greu un weledigaeth, un cyfeiriad, un system sy'n gweithio'n well i ddysgwyr a'r economi.

Mae ein prifysgolion yn ganolog i'n cynlluniau ar gyfer Cymru fwy llewyrchus. Mae ymchwil o bwysigrwydd byd-eang yn digwydd yn ein prifysgolion, yn aml heb iddi gael ei chydnabod yn ddigonol. Mae angen gwell cysylltiad a rhyng-gysylltedd â'r economi. Ydyn, mae ein prifysgolion yn wynebu heriau difrifol, ond rydyn ni'r un mor ddifrifol ynglŷn â gweithio gyda'r sector i greu system addysg uwch fwy cynaliadwy sy'n gweithio i Gymru ac i'n dysgwyr. Yn ystod yr wythnosau nesaf, byddwn ni'n cyhoeddi sut y byddwn ni'n mynd ati i weithredu ein hymrwymiad i adolygu'r cyllid ar gyfer ein prifysgolion i sicrhau bod y budd a geir o fuddsoddiad Llywodraeth Cymru yn aros yng Nghymru. Mae gormod o dalent ifanc yn cael ei cholli. Rwyf eisiau annog mwy o bobl i aros yng Nghymru, i astudio yng Nghymru ac i adeiladu eu dyfodol yma, am eu bod nhw'n gweld bod gan ein prifysgolion, ein heconomi a'n cenedl lawer i'w gynnig iddyn nhw.

Mae'r Llywodraeth hon wedi gwneud addysg yn flaenoriaeth oherwydd bod dyfodol Cymru yn dibynnu arnom ni'n gwneud hynny. Mae'n huchelgais economaidd yn dibynnu ar y system addysg, mae ein gwasanaethau cyhoeddus yn dibynnu arni. Heb system addysg gref, fyddwn ni ddim yn gallu datgloi llawn botensial Cymru.

Mae angen bod yn onest: bydd hi yn anodd ac yn heriol ar adegau, rŷn ni'n gwybod hynny, a bydd angen gwneud penderfyniadau anodd o dro i dro. Ond mae'r weledigaeth yn glir, a gofynnwn i'n partneriaid yn y sector addysg weithio gyda ni i'w gwireddu.

Bydd y Llywodraeth hon yn canolbwyntio'n egnïol ar godi safonau i gefnogi'r gweithlu, i gryfhau sgiliau, ac adeiladu system addysg sy'n gweithio i bob dysgwr, yn y Gymraeg ac yn Saesneg—ein dwy iaith genedlaethol—ac yn anad dim, i Gymru. Diolch yn fawr.

Diolch i'r Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Iaith Gymraeg am ei datganiad heddiw. Mae llawer iawn y medraf gytuno ag ef yn y datganiad yna. Yn amlwg, mae gwneud yn siŵr ein bod ni'n recriwtio athrawon ar gyfer pynciau allweddol yn bwysig iawn o ran llenwi bylchau. Mae denu athrawon i mewn i'r proffesiwn yn hollbwysig, ac edrychaf ymlaen i glywed sut yn union y bydd Llywodraeth Cymru yn ariannu'r cynnig hwn.

Yr hyn sy'n fy mhoeni ychydig bach am y datganiad yw, er bod llawer o bwyslais wedi bod ar recriwtio, does dim digon o fanylion ynghylch cadw. Beth yn union mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i gadw'r gweithlu addysgu sydd gennym ni eisoes? Gweinidog Cabinet, fe wnaethoch chi gydnabod yn eich datganiad heddiw bod gormod o addysgwyr yn gadael y proffesiwn yn rhy gynnar a bod angen i ni eu cadw yn yr ystafell ddosbarth. Ar y pwynt hwnnw, rwy'n cytuno, ond y cwestiwn yw: sut? Beth yn benodol sy'n mynd i newid i athrawon sy'n gweithio yn ein hysgolion?

Fel cyn-athrawes fy hun, rwy'n deall pam mae llawer yn gadael y proffesiwn. Er gwaethaf ymgyrchoedd recriwtio olynol, mae Cymru'n parhau i'w chael hi'n anodd cadw athrawon. Rydyn ni'n colli athrawon profiadol yn gyflymach nag y gallwn ni lenwi eu swyddi. Mae'r pryder hwnnw ond yn cael ei fwyhau gan ein huchelgeisiau cyffredin ar gyfer addysg cyfrwng Cymraeg a dwyieithog. Nid dod o hyd i athrawon yn unig yw'r her ond dod o hyd i athrawon sydd â'r sgiliau iaith sydd eu hangen arnon ni i gyflawni'r uchelgeisiau hynny. Nid yw'n hawdd llenwi swydd pob athro dwyieithog profiadol sy'n gadael y proffesiwn. Os ydyn ni eisoes yn ei chael hi'n anodd cadw'r gweithlu sydd gennym ni heddiw, sut all y Llywodraeth obeithio'n realistig i ddarparu'r gweithlu y bydd ei angen arnon ni yfory?

Gweinidog Cabinet, rydych chi'n dweud eich bod chi eisiau mynd i'r afael â materion sy'n gysylltiedig â llwyth gwaith, ond hoffwn i wybod, ac rwy'n credu y byddai athrawon yn hoffi gwybod, beth yn union mae hynny'n ei olygu. Ble mae'r newidiadau gweladwy y gall ein hathrawon presennol ddisgwyl eu gweld? Hyd yn hyn, ychydig iawn o fanylion sydd wedi bod ynglŷn â sut y byddai lleihau llwyth gwaith yn edrych yn ymarferol. Wrth feddwl am y sector uwchradd, er enghraifft, a fyddai amser i ffwrdd o amserlenni i farcio ffug arholiadau ac asesiadau dan reolaeth?

Yn fwy nodedig, ni chafwyd llawer o sôn am yr hyn sydd, yn ddi-au, wedi dod yn un o'r problemau mwyaf sy'n wynebu addysg, sef y dirywiad yn ymddygiad disgyblion mewn ysgolion. Ysgrifennydd Cabinet, ble mae'r hyder a'r penderfyniad i fynd i'r afael â'r cynnydd mewn trais mewn ysgolion? Canfu arolwg diweddar gan undeb athrawon yng Nghymru fod 43 y cant o athrawon wedi cael eu gwthio neu eu hyrddio gan ddisgyblion, 12 y cant wedi cael eu taro neu eu dyrnu, 9 y cant wedi cael eu cicio, a dywedodd 3 y cant eu bod wedi cael eu penio gan ddisgybl. Dywedodd bron i hanner—ac mae hyn yn arbennig o ofidus—eu bod yn teimlo bod y bai yn cael ei roi arnyn nhw wrth godi'r pryderon hynny am ymddygiad gwael. Ymddygiad yw un o'r rhwystrau mwyaf i gadw athrawon erbyn hyn, ond does fawr ddim sôn amdano yn y datganiad heddiw. Dywedodd athro yn fy etholaeth i, er enghraifft, yn ddiweddar, 'Am y tro cyntaf yn fy ngyrfa 25 mlynedd, dydw i ddim yn teimlo'n ddiogel yn yr ysgol'.

Dydw i wir ddim yn credu y bydd y datganiad heddiw wedi ennyn llawer o hyder ymhlith ein gweithlu addysgu bod Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd i'r afael ag ymddygiad treisgar neu lwythi gwaith anghynaliadwy. Ac os na all fynd i'r afael â'r ddau beth hynny, byddwn ni'n parhau i golli ein hathrawon. Ysgrifennydd Cabinet, yn eich datganiad heddiw, gwnaethoch chi ddweud hefyd fod y system addysg yn methu gormod o'n plant a'n pobl ifanc ar hyn o bryd, ac ar y pwynt hwnnw, rwy'n cytuno'n llwyr. Ond yr hyn sy'n fy rhyfeddu rhywfaint yw bod Plaid Cymru nawr yn ymddangos fel eu bod yn siarad am gyflwr addysg yng Nghymru, fel pe baen nhw wedi treulio'r 26 mlynedd diwethaf yn gaeth i feinciau'r wrthblaid. Mae Plaid Cymru wedi treulio blynyddoedd yn helpu Llafur i lywodraethu Cymru, gan lunio cyllidebau, deddfwriaeth a pholisi addysg.

Yn wir, mae Aelodau Plaid yn aml yn awyddus i'n hatgoffa ni o'r cyflawniadau a gyflawnwyd trwy eu cytundebau â Llafur, boed hynny'n brydau ysgol am ddim, ehangu gofal plant neu bolisïau eraill. Maen nhw'n fwy na hapus i sefyll i fyny a hawlio'r clod am y llwyddiannau hynny. Ond all Plaid Cymru ddim ei chael hi'r ddwy ffordd. Os ydyn nhw eisiau hawlio clod am lwyddiannau gweithio gyda Llafur, rhaid iddyn nhw hefyd dderbyn cyfrifoldeb am y methiannau. Allan nhw ddim hawlio perchnogaeth dros brydau ysgol am ddim un funud ac yna esgus bod yn ddiniwed pan fydd safonau addysgol yn methu y funud nesaf, oherwydd dydy athrawon, rhieni a disgyblion ddim yn poeni pa blaid sy'n cael y clod. Maen nhw'n poeni am ganlyniadau. Ac ar ôl mwy na dau ddegawd o Lywodraeth Lafur, wedi'i chefnogi ar adegau gwahanol gan Blaid Cymru, dydy'r canlyniadau hynny ddim yn ddigon da.

Felly, rwy'n gorffen trwy ofyn hyn: a allwch chi roi sicrwydd i'r Senedd hon eich bod chi'n siarad yn uniongyrchol ag athrawon ac undebau athrawon ynghylch sut yn union y bydd eich Llywodraeth yn gwella amodau gwaith athrawon? Oherwydd y gwir yw na fydd recriwtio ar ei ben ei hun yn datrys y broblem hon. Mae angen newid diwylliant. Gallwch chi recriwtio cynifer o athrawon newydd ag y mynnwch chi, ond os bydd eich athrawon profiadol yn parhau i adael y proffesiwn, bydd addysg yng Nghymru yn rhedeg er mwyn aros yn llonydd. Gall pob un ohonon ni yma gofio athro a newidiodd ein bywydau. Y broblem yw bod profiad yn cymryd blynyddoedd i'w ddatblygu, ond dim ond eiliad i'w golli. Os na fydd y Llywodraeth hon yn mynd i'r afael â llwyth gwaith ac ymddygiad yn fanwl, bydd Cymru'n parhau i golli ein hathrawon gorau, a phan fo athrawon yn gadael, nid y Gweinidogion sy'n talu'r pris, ond ein plant ni. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr am y cwestiynau hynny. Fe wnaf i fynd trwyddyn nhw, ond gallaf sicrhau'r Aelod gyferbyn hefyd fy mod i'n edrych ymlaen at gydweithio gyda hi a gyda'r llefaryddion addysg eraill—rwy'n gwybod ein bod ni'n trefnu cyfarfodydd ar hyn o bryd—oherwydd mae gyda hi gyfraniad a phrofiad gwerthfawr i'w gynnig i'r maes yma. Ac fe fyddwn i'n dweud ar fy rhan i ac ar ei rhan hithau: dŷn ni ddim wedi cael ein gludo i unman yn y 27 mlynedd diwethaf. Mae'r ddwy ohonom ni wedi gweithio yn y system addysg. Ond ni fyddaf i chwaith yn ymddiheuro am roi pwysau ar y Llywodraeth flaenorol ynglŷn â materion fel prydau ysgol am ddim, sydd yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i deuluoedd o dan bwysau.

Rwy'n cytuno gyda hi fod cadw athrawon yn llawn mor bwysig â'u recriwtio nhw, yn enwedig o ystyried y buddsoddiad sylweddol mae system addysg Cymru yn rhoi i mewn i'r broses o hyfforddi athrawon. Rwyf ar goedd yn aml yn dweud fy mod i o'r farn mae hon yw'r rôl proffesiwn pwysicaf yn ein cymdeithas ni—ac rwy'n siŵr bydd pobl fan hyn yn anghytuno, ond dyna fy marn i—ac wedyn bod angen cadw'r profiad yna yn yr ystafell ddosbarth. Fel rhan o'n gwaith ni, gallaf i hefyd ei sicrhau hi y byddwn ni'n gweithio gydag athrawon, awdurdodau lleol a chydag undebau yn y bartneriaeth gymdeithasol sydd gyda ni i edrych ar symud ymlaen gyda'r gwaith manwl ynglŷn â gostwng baich gwaith, i daclo, i bob pwrpas, yr amodau y mae athrawon yn gweithio ynddyn nhw, ac mae hwnna'n waith pwysig sydd yn adeiladu ar beth o'r gwaith a wnaethpwyd gan y Llywodraeth flaenorol, ond rŷn ni'n ymwybodol bod yna lot yn fwy i'w wneud. Felly, rwy'n croesawu ei phwyslais hi ar hwnna ac yn cytuno gydag e.

O ran ymddygiad hefyd, rŷn ni wedi ymrwymo yn y maniffesto i weithio ar fframwaith a fyddai'n ein cynorthwyo ni i daclo rhai o'r materion hynny sydd yn peri problem yn ein hysgolion ni ac yn broblem i'r gweithlu, ac rŷn ni'n frwd wedyn i sicrhau ein bod ni'n gwneud gwahaniaeth go iawn. Felly, mae yna gynllun pendant gyda ni i symud ymlaen yn y maes hwnnw. Rŷn ni'n gwybod ei fod e'n effeithio ar ein gallu ni i gadw athrawon yn yr ystafell ddosbarth. Mae yna heriau cymdeithasol ehangach sydd yn effeithio ar blant a phobl ifainc yn ein hysgolion ni. Ni all y cyfrifoldeb am ddelio gyda'r rheini i gyd orwedd dim ond yn yr ysgol. Mae cydweithio gydag asiantaethau a chefnogaeth arall yn allweddol bwysig hefyd.

Gwnes i sylwi hefyd ar y cyfeiriadau at hyblygrwydd. Rwy'n frwd i edrych ar y graddau yr ydym ni'n gallu cyflwyno elfen o hyblygrwydd yn y tymor ysgol i weld a allwn ni ryddhau y baich er mwyn ffocysu ar flaenoriaethau eraill. Rwy'n credu y cyfeirioch chi at arholiadau, ond rwy'n credu ei fod e'n bwysig hefyd edrych i weld i ba raddau y gallwn ni gynnig cyfleoedd dysgu proffesiynol, er enghraifft, o fod yn gallu creu amserlen fwy hyblyg. Felly, mae lot o waith i'w wneud, ond rŷn ni yn mynd ati yn fwriadus i’w gychwyn e, ac rŷn ni'n falch iawn o unrhyw gefnogaeth a chyfraniad ac arbenigedd mae eraill yn yr ystafell hon yn gallu dod i'r gwaith hwnnw. Felly, diolch yn fawr.

A gaf i longyfarch y Gweinidog Cabinet ar ei phenodiad? Dyma, heb unrhyw amheuaeth, yw'r swydd orau yn y Llywodraeth, ac rwy'n dymuno'n dda iddi gyda hi.

Os caf i droi at gwestiynau ynghylch y datganiad. Roeddwn i eisiau dechrau gyda llythrennedd a rhifedd, a oedd yn flaenoriaeth i mi hefyd. Rwy'n credu y bydd hi'n elwa ar y buddsoddiad o fwy na £10 miliwn a ddarparwyd gennym ar gyfer mentrau llythrennedd. Roeddwn i eisiau gofyn yn benodol am raglen CAL:ON Cymru, a gafodd dderbyniad da iawn gan y grŵp cynghori penaethiaid gweinidogol a Dysgu, i ofyn a fydd hi'n parhau â hynny.

Rwy'n cytuno â'i phwyntiau am ddata. Roeddwn i wedi bod yn gweithio i wella trefniadau rhannu data, ac roeddwn i eisiau gofyn a fydd hi'n parhau â'r gwaith yr oedden ni fel Llywodraeth yn ei wneud ynghylch cynhyrchu disgwyliadau clir sy'n gysylltiedig ag oedran, fel y gallwn ni wneud yn siŵr bod ein plant yn dysgu'r hyn sydd ei angen arnyn nhw.

Mae gan Dysgu, yn amlwg, rôl hanfodol i'w chwarae, felly roeddwn i eisiau gofyn a oedd hi wedi gwneud unrhyw newidiadau i'r blaenoriaethau llythrennedd, rhifedd, cynhwysiant a lles a roddwyd i Dysgu gan y Llywodraeth flaenorol.

Mae rhan o'r datganiad yn sôn am y gweithlu. Mae'n gymharol fach. Byddwn i'n tynnu sylw at y ffaith bod pryderon sylweddol am y ffaith bod y Llywodraeth hon wedi gohirio'r ymateb i adroddiad corff adolygu cyflogau annibynnol Cymru ar gyflogau athrawon. Rwy'n siŵr ei bod hi'n ymwybodol iawn y bydd hynny'n debygol o arwain at sefyllfa lle na fydd athrawon yn cael eu talu ym mis Medi, lle roeddem ni wedi gwneud ymrwymiad i ymgynghori cyn gwyliau'r ysgol er mwyn diogelu amser i'n staff addysgu.

Yn dilyn y ddadl yr wythnos diwethaf, mae gennyf rai pryderon ynghylch y cynllun gweithlu addysg strategol ar gyfer ysgolion. Nawr, nid fy nghynllun i yn unig oedd hwnnw—cafodd y cynllun hwnnw ei gydgynhyrchu gyda'r sector. Cafwyd ymgynghori eang a gwaith gydag undebau llafur. Felly, hoffwn ofyn iddi a yw hi'n dal i fod yn ymrwymedig i'r cynllun gweithlu hwnnw, sydd mor bwysig ar gyfer recriwtio a chadw.

Soniwyd yn fyr yn y datganiad am ADY. Rydych chi'n ymwybodol iawn o fy mhryderon am gyllid ADY. Pa sylwadau ydych chi wedi'u gwneud ar draws y Llywodraeth i flaenoriaethu mwy o gyllid ar gyfer ADY? Ac rwy'n cytuno â chi bod angen gwell cefnogaeth i deuluoedd sydd â phlant ag ADY. Cafodd adolygiad o wasanaethau eiriolaeth ei gyflwyno i'r Llywodraeth ychydig cyn yr etholiad. Beth yw eich cynlluniau o ran sicrhau gwell eiriolaeth i deuluoedd? Yn fy marn i, dylen ni gael gwasanaeth eiriolaeth annibynnol cenedlaethol i wneud yn siŵr bod teuluoedd yn gallu llywio'r system.

Roeddwn i eisiau gofyn yn benodol am iechyd meddwl. Rwy'n falch iawn o'n record ar iechyd meddwl mewn ysgolion, ein dull ysgol gyfan, ein fframwaith statudol, cwnsela mewn ysgolion, ein gwasanaethau mewngymorth iechyd meddwl plant a phobl ifanc. Fe ges i ateb ysgrifenedig eithaf gofidus gennych chi pan ofynnais i am y pecyn cymorth cwnsela mewn ysgolion, a gafodd ei gomisiynu gan y Llywodraeth flaenorol, ac y gwnaeth y Llywodraeth flaenorol dalu amdano ac a gafodd ei gynhyrchu ar y cyd gydag arweinwyr cwnsela mewn ysgolion ledled Cymru gyda Chymdeithas Cwnsela a Seicotherapi Prydain. Pan wnaethoch chi ateb fy nghwestiwn ynglŷn â phryd y byddai'n destun ymgynghoriad a'i fod bron yn barod, fe ddywedoch chi, 'Mae'r union amseriad i'w gytuno, gan ystyried yr angen i gydlynu'r amrywiaeth o weithgareddau ar draws yr adran addysg yn unol â'r ymrwymiadau yn ein maniffesto'. Does dim rheswm i oedi'r gwaith hwnnw. Mae'n hanfodol i sicrhau bod pobl ifanc yn cael mynediad cyson o ansawdd uchel at gwnsela mewn ysgolion. Ac os caf i ddweud, ni all gwleidyddiaeth byth fod yn bwysicach nag iechyd meddwl plant a phobl ifanc.

Os caf i sôn yn fyr am addysg drydyddol: rwy'n cytuno'n llwyr ei bod yn system rhyng-gysylltiedig a bod angen dull mwy cydweithredol rhwng y gwahanol sectorau. Eto, yr unig ateb rydych chi wedi'i gynnig hyd yn hyn o ran yr heriau enfawr sy'n wynebu'r sector trydyddol yw adolygiad o addysg uwch. Does dim cydnabyddiaeth yn y datganiad o'r heriau sy'n wynebu addysg bellach, sy'n sylweddol. Felly, roeddwn i eisiau gofyn i chi sut ydych chi'n bwriadu sicrhau bod y sector rhyng-gysylltiedig hwnnw yn cael ei wireddu a gwneud yn siŵr bod cydraddoldeb i addysg bellach yn eich ystyriaethau.

Yn olaf, rydych chi wedi cyfeirio at gychwyn archwiliad sgiliau Cymru gyfan. Mewn gwirionedd, cafodd yr archwiliad hwnnw ei weithredu, neu ei gychwyn a'i gymeradwyo, gan y Llywodraeth Lafur flaenorol. Nawr, does gen i ddim problem o gwbl eich bod chi'n parhau â gwaith da y Llywodraeth honno, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig bod tryloywder ynglŷn â hynny. Diolch.

Diolch yn fawr. Os caf i ddechrau trwy gytuno â hi mai hon, yn bendant, yw'r swydd orau yn y Llywodraeth, ac rwy'n credu y gall hithau a minnau gytuno yn hapus iawn ar hynny. Os byddaf i'n colli unrhyw un o'ch pwyntiau, fe ddof fi yn ôl atyn nhw ac ysgrifennu atoch chi, os gallaf. Rwy'n gobeithio fy mod i wedi ysgrifenedig pob un ohonyn nhw i lawr.

O ran y fframwaith sylfaenol llythrennedd a rhifedd, mae hwnnw'n waith sy'n mynd rhagddo nawr. Mae rhaglen CAL:ON a'r deunyddiau a'r adnoddau y mae'r rhaglen honno yn eu datblygu yn sicr yn rhan o'r hyn rydyn ni eisiau ei gynnig yn y maes hwnnw. Mae gwaith gwerthfawr yn cael ei wneud ym Mhrifysgol Bangor, rwy'n credu—dan arweiniad Prifysgol Bangor—yn y maes hwnnw, a hefyd o amgylch ffoneg synthetig, yr ydym eisiau gweithio ag ef, yn amlwg. Ac fel y gwnaethon ni ei gyhoeddi yn ein maniffesto, mae'r disgwyliadau clir sy'n gysylltiedig ag oedran yn rhan greiddiol o'r cynllun hwnnw.

Dysgu yw'r corff sydd â'r dasg o sicrhau bod blaenoriaethau addysgol wedi'u halinio â chyfleoedd dysgu proffesiynol—cynnig ar gyfer y gweithlu addysgu, am wn i. Mae'n gorff newydd iawn, mae ganddo lawer i'w wneud. Byddaf yn cael cyfarfod cynnar gyda nhw i wneud yn siŵr eu bod nhw'n fodlon, a'n bod ni i gyd yn fodlon eu bod nhw'n gallu gwneud yr holl waith sydd wedi'i neilltuo iddyn nhw, a'n bod ni'r un mor hapus â'r ffordd y mae'r gwaith hwnnw'n cael ei flaenoriaethu.

O ran y corff adolygu cyflogau, fe fydd hi'n ymwybodol hefyd fy mod i wedi cael yr adroddiad. Mae'n adroddiad sy'n cwmpasu rhestr hir o feysydd. Rwy'n credu y bydd hi'n cofio, hefyd, ei bod hi'n synhwyrol cymryd amser i ystyried argymhellion y corff dyfarnu cyflog hwnnw a bod Llywodraethau blaenorol hefyd wedi canfod y byddai angen iddyn nhw gymryd amser priodol dros yr haf, cyn dod i gasgliad cadarn ynglŷn â hynny.

Fe wnaf i ysgrifennu ati, os caf i, ynghylch y rhaglen cwnsela mewn ysgolion, oherwydd dydw i ddim yn teimlo'n ddigon gwybodus i roi ateb llawn i chi nawr. Mae'r un peth yn wir am y gwasanaeth eiriolaeth.

Fodd bynnag, o ran addysg drydyddol, rydyn ni'n gwybod bod colegau addysg bellach—. Fel y dywedais i, dylai hon gael ei gweld fel system barhaus, gyfan, felly gobeithio wnes i ddim rhoi'r argraff iddi hi nac i unrhyw arall bod ganddi lai o ran yn yr un cynllun cenedlaethol hwnnw nag unrhyw elfen arall. Nid dyna oedd fy mwriad yn sicr. Rydyn ni'n gwybod bod colegau addysg bellach yn wynebu heriau sy'n deillio o'r ffaith bod ganddyn nhw fwy o ddysgwyr nag yr oedden nhw efallai wedi'i gynllunio ar eu cyfer, a rhagwelir y bydd yr un peth yn wir ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Felly, rydw i eisoes wedi cael sgwrs gyda Medr ynglŷn â hyn, ac fe fydd hi'n ymwybodol eu bod nhw wedi dyrannu—y gwnaethon nhw ddyrannu, yn hytrach—fuddsoddiad ychwanegol i gefnogi hynny.

O ran iechyd meddwl hefyd, yn amlwg, bydd iechyd meddwl yn flaenoriaeth i ni mewn ysgolion hefyd. Rydyn ni'n gwybod ei fod yn ffactor arwyddocaol, ac o ran unrhyw ffactorau sy'n dylanwadu neu'n rhwystro dysgwyr rhag gwneud y cynnydd rydyn ni eisiau iddyn nhw ei wneud, rydyn ni eisiau eu gweld nhw'n eu gwneud, byddwn ni'n sicrhau bod y cymorth yno i'w cefnogi.

Diolch, Gweinidog Cabinet, am eich datganiad, ac am ei rannu ymlaen llaw hefyd, ac am eich ymgysylltiad cynnar. Rwy'n datgan buddiant fel llywodraethwr AALl hefyd. Rwy'n cytuno â chi, Gweinidog Cabinet, y dylai addysg fod yn rhoi'r dechrau gorau posibl i bob person ifanc yng Nghymru, ond mae rhieni ledled Cymru i gyd yn gofyn yr un cwestiwn: a yw'r system hon yn cyflawni'r safonau y mae ein plant yn eu haeddu? Ac yn anffodus, yr ateb ar hyn o bryd i'r cwestiwn hwnnw yw 'na'; dydy'r system ddim yn cyflawni'r safonau y mae ein plant yn eu haeddu. Y gwir amdani yw ein bod ni'n gwario mwy y pen yng Nghymru nag yn Lloegr, ond mae'r canlyniadau yn parhau i fod ar ei hôl hi.

Felly, fy nghwestiwn cyntaf, Gweinidog Cabinet, yw tybed a oes gennych chi farn am y prif reswm pam rydyn ni'n parhau i weld bwlch, er gwaethaf y buddsoddiad parhaus hwnnw dros amser. Dydy hi ddim yn ddigon i dynnu sylw at fwy o wariant; mae'n rhaid i ni fod yn onest ynghylch a yw'r arian hwnnw'n trosglwyddo i ganlyniadau gwell i ddysgwyr. Ac, yn gwbl gywir, rydych chi wedi tynnu sylw at y ffocws rydyn ni'n dymuno ei weld ar safonau. Y gwir amdani yw ein bod ni'n parhau i weld Cymru ar waelod tablau addysg y DU, neu'n agos at y gwaelod, ac yn gwneud yn wael yn gyson o ran safleoedd PISA rhyngwladol, gyda gormod o bobl ifanc yn dal i adael yr ysgol heb sgiliau llythrennedd a rhifedd diogel. Mae hynny'n fater hirsefydlog ac yn un sy'n gofyn am sylw brys ac atebolrwydd clir. Ac yn benodol, o ran y safleoedd PISA hynny, tybed a oes gennych chi darged mewn golwg o ran ble rydych chi eisiau i Gymru fod ar ddiwedd tymor y Senedd hon i ddangos cynnydd o ran safonau hollbwysig, a hefyd safle yr hoffech chi gael eich dal yn atebol amdano o ran y safleoedd PISA hynny.

Mae presenoldeb yn parhau i fod yn is na'r lefelau a welwyd cyn y pandemig—rwy'n cytuno â chi fod yn rhaid canolbwyntio ar bresenoldeb—sydd wedi gostwng o 94 y cant i tua 91 y cant ar hyn o bryd. Mae absenoldeb parhaus yn parhau i fod yn llawer rhy uchel i rai o'n dysgwyr mwyaf agored i niwed, yn enwedig y rhai sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim. Felly, tybed pa gamau eraill fydd yn cael eu cymryd i ymgysylltu â rhieni i gynyddu presenoldeb a sicrhau cysondeb ar draws pob ysgol, yn enwedig i'r disgyblion difreintiedig hynny.

Rydyn ni hefyd, fel rydyn ni wedi'i glywed, yn gweld pwysau ar y system ei hun. Rydyn ni'n gwybod bod nifer yr athrawon a'r staff cymorth wedi gostwng yn ystod y blynyddoedd diwethaf, tra bod y galw ar ysgolion wedi cynyddu. A Gweinidog Cabinet, fe wnaethoch chi sôn am y fenter newydd i athrawon, sef £20,000 i annog athrawon newydd i ddod i mewn i'r system. Ond fe fyddwch chi hefyd yn gwybod bod athrawon newydd yn Lloegr yn cael cynnig £30,000 i ddechrau addysgu. Felly, tybed sut fyddwch chi'n mynd i'r afael â'r bwlch hwnnw o £30,000 i ddechrau addysgu yn Lloegr ond £20,000 i ddechrau addysgu yma yng Nghymru.

O ran ffonau symudol mewn ysgolion, mae hwn wedi bod yn fater sydd wedi'i godi'n gyson gan athrawon a phenaethiaid, a chan y Ceidwadwyr Cymreig yn y Siambr hon hefyd. Ac mae canfyddiadau arolwg newydd a gyhoeddwyd heddiw gan y Ceidwadwyr Cymreig hefyd yn ategu'r pryder hwn, gan ddangos bod cyfyngiadau ar ffonau symudol yn cael eu gweld yn eang fel rhywbeth sy'n cael effeithiau cadarnhaol ar leihau ymyrraeth, gwella ymddygiad, mynd i'r afael â bwlio a chefnogi lles dysgwyr. Rwy'n croesawu eich datganiad, eich ymrwymiad, i ymgynghori ar ganllawiau statudol i gyfyngu ar y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion. Ond a allwch chi gadarnhau heddiw a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu mabwysiadu dull mwy cyson, cenedlaethol o fynd i'r afael â'r defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion, neu a fydd yn parhau i adael y penderfyniadau hyn yn gyfan gwbl i ysgolion unigol heb fod yna fframwaith cenedlaethol ar waith?

Fe wnaethoch chi gydnabod, Gweinidog Cabinet, bwysigrwydd addysg uwch i economi Cymru ac, yn wir, fe wnaeth Lynne Neagle godi'r pwynt hwn hefyd, oherwydd, wrth gwrs, mae'n helpu i greu swyddi a thwf. Fodd bynnag, rydyn ni'n gwybod bod llai o fyfyrwyr yn mynd i'r brifysgol yma yng Nghymru nag yn Lloegr, sy'n rhoi pwysau ar brifysgolion a'r ffordd maen nhw'n cael eu hariannu. Rwy'n credu, os gwnawn ni gysylltu prifysgolion, prentisiaethau ac anghenion yr economi yn agosach, y gallwn ni gadw addysg uwch yn gryf, ei gwneud yn fwy hygyrch a sicrhau ei bod yn ariannol gynaliadwy yn y tymor hir. Ond byddwn i'n awyddus i glywed eich barn ar ddyfodol y sector. Rwy'n gwerthfawrogi eich bod chi wedi ateb hynny, yn rhannol, i Lynne Neagle funud yn ôl, ond byddwn i'n awyddus i glywed hynny mewn ychydig mwy o fanylder, i roi'r sicrwydd hwnnw i'n darparwyr addysg uwch.

Dirprwy Lywydd, mae hon yn system y mae Llywodraeth newydd Cymru wedi'i hetifeddu, system â heriau clir a pharhaus, felly nid cwestiwn sy'n gysylltiedig â bai yw'r un sydd angen ei ateb nawr ond un sy'n ymwneud â chyfeiriad a chanlyniadau. Oherwydd, yn y pen draw, bydd pobl yn barnu'r Llywodraeth Cymru hon nid ar sail cynlluniau neu ddatganiadau, ond ar sail a yw pethau'n gwella go iawn yn yr ystafell ddosbarth, ac, yn fy rôl i yn y lle hwn, dyna'r hyn y byddaf i'n parhau i'w wneud i graffu ar eich penderfyniadau. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr am y cwestiynau. Rwy'n croesawu ei ymrwymiad e i graffu ar y cynnydd rŷn ni’n ei wneud dros gyfnod y Senedd hon. Dyna'r union, rwy'n credu, fath o drafod rŷn ni'n moyn ar faes mor bwysig â hwn, ac mae arbenigedd pobl ar draws y Siambr a’r cwestiynau crafog dros y cyfnod nesaf yn mynd i fod yn bwysig i ni fedru dal ein hunain i gyfrif, hefyd, yn yr un modd ag yr oedd fy nghydweithwyr fan hyn—dwi ddim yn cofio ei deitl e—yn dangos i ni. Achos yr allbynnau yna fydd yn bwysig i sicrhau ein bod ni'n gallu dweud wrth bobl yng Nghymru ein bod ni wedi llwyddo yn y meysydd rŷn ni wedi eu blaenoriaethu ac yn gallu rhannu'r wybodaeth yna gyda nhw i ddangos y cynnydd hwnnw, a byddwn ni'n rhannu manylion y rheini yma hefyd.

Mae yna fwlch. Dyw'r sefyllfa, dyw ein system addysg ni, ddim yn y fan y dymunwn iddyn nhw fod. Rwy'n credu bod yna gytundeb ar hynna ymysg y gweithlu a'r gymdeithas yn ehangach, a dyna pam rŷn ni'n canolbwyntio ar y pethau elfennol yma ac yn fwriadus yn mynd ati i osod y math o dargedau y mae modd i ni ddal ein hunain i gyfrif arnyn nhw, a hefyd fod yna eglurder disgwyliadau yn y trafodaethau rŷn ni'n eu cael gyda llywodraeth leol ac ysgolion hefyd. Yn absenoldeb hynny, mae e weithiau'n anodd i bobl weld pa gynnydd maen nhw'n ei wneud. Felly, rwyf yn ymrwymo hefyd i hynny.

O ran PISA, mi fydd canlyniadau PISA yn cael eu cyhoeddi eto ym mis Medi. Mi fyddaf i’n mynd ati yn fwriadus i fynd â’r wybodaeth fwyaf defnyddiol o hwnna. Mae'n ehangach na'r rhifau. Mae yna lot o ddata defnyddiol, ac rwy'n credu y gallwn ni ddefnyddio hynny'n fwriadus i fwydo hefyd ein cynlluniau rhifedd a llythrennedd ni. Ond, yn ogystal â hynny, rwy'n frwd iawn ein bod ni â dealltwriaeth o berfformiad ein system addysg ni yn ystod y misoedd a'r blynyddoedd nesaf, ac nad ydyn ni wastad yn ddibynnol, efallai, ar edrych nôl, sef beth mae PISA yn caniatáu i ni ei wneud, ond bod gyda ni ddealltwriaeth fanwl o sut mae'r system yn perfformio nawr.

Rwy'n derbyn hefyd ei bwynt ef ynglŷn â recriwtio athrawon. Pan wnaethon ni'r cyhoeddiad yr wythnos diwethaf yn cynyddu'r gefnogaeth i £20,000 ar gyfer y rheini sydd yn hyfforddi i wneud y pynciau prin, mi fyddwn ni yn cynyddu hwnna, ac wedi ymrwymo i hynny hefyd dros gyfnod y Senedd, i'r un lefelau ag sydd ar gael yn Lloegr.

O ran ffonau symudol a'r cais am gyfarwyddyd a chanllawiau cenedlaethol, does dim cyfarwyddyd na chanllawiau cenedlaethol ar hyn o bryd, a dyna'n hunion fwriad: symud i ganllawiau statudol o fis Medi. Felly, rwy'n gobeithio bod hwnna'n rhoi cysur iddo fe yn y maes hwnnw hefyd.

Y pwynt olaf, rwy'n credu, oedd yr un ynglŷn â phrifysgolion a phrentisiaethau, a dod â’n hystyriaethau ni o'r system drydyddol at ei gilydd fel bod y naill yn cefnogi'r llall. Yn hynny o beth, rwy'n credu bod hwnna’n cyd-fynd yn llwyr gyda'r sylwadau roeddwn i’n eu gwneud amboutu’r angen am un system genedlaethol, a bod cefnogaeth i'r syniad yna i'w chroesawu, yn y modd hefyd fe allai fe gyfrannu at gynaliadwyedd y sector yn y tymor hir. Ond, wrth gwrs, rŷn ni'n blaenoriaethu ar hyn o bryd yr ymrwymiad yna i adolygu'r system ariannu addysg uwch ac yn symud i roi'r broses honno yn ei lle dros yr wythnosau nesaf. Diolch yn fawr.

Gaf i hefyd ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am y datganiad heddiw?

Fel y mae eraill wedi'i nodi eisoes, Cymru sydd â'r sgorau PISA isaf yn y DU ac mae'n sylweddol is na chyfartaledd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Dydy hyn ddim yn ddigon da, ac felly rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog Cabinet i wella hyn er lles ein pobl ifanc a'n gwlad.

Rwy'n llywodraethwr ar ddwy ysgol ardderchog, Ysgol Gynradd Gymraeg Llwyncelyn ac Ysgol Gyfun Gymraeg Cwm Rhondda, yr wyf yn datgan y buddiannau perthnasol ar eu cyfer. Yn yr ysgolion hynny, mae safonau a chyrhaeddiad yn gyson uchel, ond er mwyn gwella safonau ledled Cymru mae'n hanfodol ein bod ni'n cefnogi recriwtio a chadw athrawon. Bydd y cynnydd y mae Plaid Cymru yn ei gyflwyno i'r cymhelliant i athrawon ar gyfer pynciau â blaenoriaeth yn amhrisiadwy wrth gefnogi ein system addysg. Er mwyn datblygu hyn a gwella ein hysgolion ymhellach, a wnaiff y Gweinidog Cabinet amlinellu'r camau sy'n cael eu cymryd i ddatblygu cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol newydd?

Diolch yn fawr, Alun Cox, a diolch yn fawr hefyd i staff ysgol Llwyncelyn a Chwm Rhondda am y gwaith gwerthfawr maen nhw'n ei wneud. Rydym ni wrthi'n gweithio ar y cynllun rhifedd a llythrennedd ar hyn o bryd. Mi fyddaf i yn ac rwyf wedi ymrwymo eisoes y bydd y ffocws ar y gefnogaeth a hefyd ar y targedau—dyna'r math o gynllun rŷn ni'n ei roi at ei gilydd. Byddaf i yn ac rwyf wedi ymrwymo'n barod i rannu mwy o fanylion am y cyfeiriad rŷn ni'n mynd iddo fe gydag ysgolion erbyn diwedd tymor yr haf fel eu bod nhw â syniad o'r hyn y byddan nhw'n ymwneud ag ef yn y flwyddyn academaidd newydd—rwy'n credu bod hwnna'n bwysig yn ei hunan—ac wedyn byddaf i'n rhannu'r manylion mwy pendant yn yr hydref.

Rwy'n credu hefyd a phwynt arall y bydden i yn dymuno ei wneud yw'r ffaith bod nifer fawr o'n hysgolion ni yn gweithio'n effeithiol ac yn darparu safonau i'w deisyfu ym mhob man. Felly, mae yna elfen yn fan hyn o dynnu ar yr arbenigedd hwnnw a'i fwydo fe'n fwy effeithiol i'r system i sicrhau ein bod ni'n dysgu o'r ysgolion hynny sydd eisoes yn llwyddiannus iawn. Fe wnes i ymweld ag un yr wythnos diwethaf, er enghraifft, a doedd yna ddim gwahaniaeth o gwbl yn y safonau oedd yn cael eu cyrraedd gan ddisgyblion oedd yn gymwys i gael prydau bwyd am ddim a'r rhai doedd ddim yn gymwys, ac mae hwnna'n rhywbeth sydd wedi bod yn darged anodd iawn i'w gyrraedd ers blynyddoedd. Felly, os oes rhai ysgolion yn gallu llwyddo i wneud hyn, mae lot mwy o arbenigedd i dynnu arno fe'n effeithiol nag efallai rŷn ni weithiau yn meddwl.

Diolch am eich datganiad, Gweinidog. Mae etholwr wedi codi pryder gyda mi na chafodd ei gynnwys yn eich datganiad blaenoriaeth heddiw. Mater y mae etholwr wedi gofyn i mi ei godi yn y Cyfarfod Llawn gyda chi, Gweinidog, yw'r cymorth sydd ar gael i blant ag anghenion dysgu ychwanegol yn ystod gwyliau'r ysgol. I lawer o deuluoedd, nid yw'r heriau'n peidio pan ddaw'r tymor i ben, ond gall mynediad at weithgareddau addas, cymorth seibiant a darpariaeth briodol arall fod yn anghyson ar draws awdurdodau lleol. Felly, a all y Gweinidog esbonio pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i wella a safoni cymorth i ddisgyblion ADY a'u teuluoedd y tu allan i'r tymor ysgol, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr. Diolch am y cwestiwn hwnnw. Mae'n amlwg yn ystyriaeth bwysig iawn. Mae'r ffordd rydyn ni'n cefnogi plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yn ffocws ar gyfer y system addysg gyfan, yn ystod y tymor a hefyd yn ystod gwyliau ysgol. O ran y manylion ar gyfer ei etholwr, rydw i'n gwybod fy mod i wedi cael rhai llythyrau gennych chi eisoes, ond hoffwn gael y cyfle i nodi efallai yn fwy manwl sut olwg sydd ar y ddarpariaeth gwyliau honno lle mae eich etholwr yn byw, fel y gallaf roi cymaint o gymorth â phosibl. Diolch.

Gaf i gynnig dymuniadau gorau i'r Gweinidog a dweud ei bod hi'n dda gweld, ynddi hi ac ynof fi, dau gyn-ddisgybl o Ysgol Gymraeg Aberystwyth yn y Senedd? Yr ysgol honno, wrth gwrs, oedd yr ysgol gynradd cyfrwng Gymraeg gyntaf erioed i gael ei sefydlu, a mater o falchder i mi, felly, yn ystod fy nghyfnod fel arweinydd Cyngor Caerdydd, fu cyflawni twf sylweddol mewn darpariaeth addysg Gymraeg yn y brif ddinas. Bellach, mae'r ddinas yn ystyried sut y gellid agor pedwaredd ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yma. Yn gynharach eleni, derbyniais i ymateb cadarnhaol gan y Gweinidog cyllid ar y pryd, Mark Drakeford, i fy nghais yn gofyn i Lywodraeth Cymru ddarparu'r tir sydd yn ei heiddo ar Sgwâr Callaghan i Gyngor Caerdydd fel safle posibl ar gyfer yr ysgol newydd hon. A gaf i gadarnhad heddiw gennych chi fod y cynnig hwnnw'n dal i sefyll o dan y Llywodraeth newydd?

Ac a gaf i holi ymhellach ac yn fwy cyffredinol, gyda chynghorau sir fel Caerdydd yn edrych i gynyddu'r ystod ddaearyddol o ysgolion Cymraeg mewn cyfnod lle mae cyfraddau genedigaethau'n disgyn, a fyddwch chi'n darparu ariannu pellach i gynghorau i gynnal y gwarged, y surplus, o lefydd fydd yn bodoli mewn ysgolion presennol wrth i ysgolion newydd gael eu hagor?

Diolch yn fawr am dynnu sylw at ysgol gynradd Aberystwyth yn y cwestiwn, sefydliad gafodd effaith fawr ar fy addysg i, ac yntau hefyd, mae'n siŵr. Rwy'n ymwybodol fy mod i i fod yn ofalus iawn o ran gwneud datganiadau ar faterion sydd yn ymwneud â dyrannu llefydd ysgol, rhag ofn bydd y rheini'n rhai wedyn bydd yn rhaid i Weinidogion wneud sylw arnyn nhw yn y man. So, rhag tramgwyddo yn fy natganiad llafar cyntaf erioed, gaf i, os gwelwch yn dda, ofyn amynedd ganddo fe i fi gael gwirio i ba raddau mae e'n addas i fi fynd i fanylder ar y cwestiwn a gododd e ynglŷn â phedwaredd ysgol uwchradd yng Nghaerdydd?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae’n braf gweld cymaint mwy o blant ledled de-ddwyrain Cymru bellach yn cael y cyfle i gael addysg drwy gyfrwng y Gymraeg. Yn anffodus, ni chafodd fy rhieni i’r un cyfle, ond fe weithion nhw’n galed i sicrhau fy mod i, fy mrawd a fy chwaer yn gallu dysgu a defnyddio’r Gymraeg, fel heddiw—hawl nad oedd ar gael iddyn nhw.

Er bod gan Flaenau Gwent un o’r canrannau isaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru, rwy’n gweld bob dydd yr ymdrech sydd yn bodoli i newid hynny. Mae gwaith rhagorol yn digwydd drwy’r fenter iaith, Cymdeithas Gymraeg Blaenau Gwent, y sesiynau sgwrsio ym Mhentref Tyleri, ein gŵyl ddwyieithog gyntaf erioed, ac, wrth gwrs, drwy sefydlu ysgol Gymraeg newydd yn Nhredegar. Felly, Weinidog Cabinet, beth yw eich gweledigaeth ar gyfer cryfhau addysg Gymraeg yn ein Cymoedd, ac yn arbennig mewn ardaloedd fel Blaenau Gwent, lle mae yna heriau ond hefyd gymaint o uchelgais a brwdfrydedd dros yr iaith Gymraeg?

Diolch yn fawr, Niamh, am y cwestiwn yna. Tra ein bod ni'n rhannu ein straeon personol, mae e'n arbennig o galonogol i fi, fel merch i fam o Flaenau Gwent a ddysgodd Gymraeg fel oedolyn, i weld y cyfleoedd yma na chafodd hi ar gael bellach yn ei chynefin. Felly, rwy'n gwerthfawrogi'r cyfle i dynnu sylw at y gwaith mawr sy'n digwydd ym Mlaenau Gwent, ac yn y Cymoedd yn ehangach hefyd.

Fel soniais i yn y datganiad, mae'r Gymraeg yn perthyn i bob rhan o Gymru, ac mae ei chryfhau hi fel iaith fyw yn ogystal â iaith addysg yn beth pwysig ac yn flaenoriaeth rŷn ni'n rhannu cyfrifoldeb amdani ar draws y Llywodraeth. Felly, yn y maes hwn, mi fyddwn ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol i wireddu argymhellion y Comisiwn Cymunedau Cymraeg sy'n arbennig o bwysig mewn ardaloedd fel Blaenau Gwent, lle mae heriau amlwg, ond hefyd, fel roedden ni'n clywed gynnau, ymrwymiad, egni ac uchelgais gwirioneddol i gynyddu'r defnydd. Felly, byddwn ni yn ymateb i ail adroddiad y comisiwn, ac mae hwn yn berthnasol yn y cyd-destun yma, erbyn diwedd 2026—eleni, felly—gan nodi cynllun clir ar gyfer gweithredu ar draws ardaloedd sydd â dwysedd canolig ac is o ran siaradwyr Cymraeg ar hyn o bryd. Diolch yn fawr.

Mi oeddwn i'n falch o gyhoeddi cronfa gyfalaf Cyngor Celfyddydau Cymru gwerth £8 miliwn i gefnogi sefydliadau celfyddydol gyda'u hanghenion seilwaith eleni. Mi gefnogwyd hyn gan waith archwilio sylweddol i sefydlu anghenion y blaenoriaethau, a bydd y gwaith o ddeall beth yw'r gwir angen o ran buddsoddiad yn parhau.

Mi fyddwn ni hefyd yn mynd ati i ddeall pa fuddsoddiadau eraill a sefydliadau sydd eu hangen ar Gymru os ydyn ni am wireddu'r weledigaeth hon. Fel rhan o hyn, bydd y gwaith yn parhau o ran ein huchelgais o gael oriel gelf gyfoes genedlaethol i Gymru.

Lywydd, rwyf eisoes wedi dechrau trafodaethau trawslywodraethol hanfodol ynghylch sut y gall diwylliant a chwaraeon ynghyd fod yn driniaeth feddygol, ynghyd â sut y gallan nhw gyfrannu at ein hagenda ataliol. Un enghraifft yw ein hymrwymiad i nofio ysgol a gwneud yn siŵr bod pob plentyn yn gadael yr ysgol gynradd gyda'r gallu i nofio, sydd wrth gwrs yn sgìl bwysig a all achub bywydau. Mi fyddwn ni'n cyhoeddi cynllun gweithredu o fewn ein 100 diwrnod cyntaf.

Mae'r Llywodraeth hon yn cydnabod manteision iechyd a lles ataliol y celfyddydau, diwylliant a chwaraeon. Mae tystiolaeth gynyddol y gall y sectorau hyn gefnogi dulliau ataliol a gwella canlyniadau. Yn ein 100 diwrnod cyntaf, rydym yn comisiynu adolygiad o gyfleoedd ar gyfer buddsoddi mewn diwylliant, y celfyddydau a chwaraeon i lywio'r amcan o weld cynnydd cynyddol mewn gwariant yn y meysydd hyn. Dim ond yr wythnos diwethaf, mi ges i drafodaeth bwerus gyda chyngor y celfyddydau ynghylch sut y gallwn wneud mwy o ran cyflawni ymyriadau a all gael effaith ar y galwadau ar y gwasanaeth iechyd. Ac nid sefydliadau cenedlaethol yn unig sy'n chwarae rôl: mae ein rhwydwaith o amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau lleol hefyd yn chwarae rhan hanfodol wrth gefnogi iechyd a lles, economi a chymunedau ledled Cymru. Maen nhw hefyd yn gwneud gwaith arloesol.

Am rhy hir, mae diwylliant, celfyddydau a chwaraeon wedi cael eu gosod yn erbyn y gwasanaeth iechyd, yn hytrach na chydnabod eu bod yn gwbl gysylltiedig ag ef. Nid yw'r sectorau hyn yn 'braf i'w cael'; maen nhw'n rhan o'r ateb i greu cymdeithas iachach. Mae ein maniffesto yn ymrwymo i wneud diwylliant a chwaraeon yn hygyrch i bawb. Mae hynny'n cynnwys mynd i'r afael ag anghydraddoldebau mewn mynediad, boed hynny oherwydd cost, daearyddiaeth, anabledd neu rwystrau eraill. Mae'r ymrwymiad hwn yn cynnwys sicrhau cynnal mynediad am ddim i bawb i'n hamgueddfeydd cenedlaethol, ac mi ydw i eisoes wedi cael trafodaethau cadarnhaol ar hyn gydag Amgueddfa Cymru, ac mae gwaith pellach i'w wneud i wireddu hawl pawb i gyfranogi mewn diwylliant a chwaraeon.

Am wlad sy'n gymharol fach, mae'r dalent a'r dyhead sydd gennym yma yng Nghymru i gystadlu ar brif lwyfannau rhyngwladol yn un mawr, ac mae'n rhaid i ddigwyddiadau mawr sydd yn cael eu cynnal yma fod yn sbardun economaidd, diwylliannol a chwaraeon pwysig. Mae cyfleoedd fel y Tour de France ac Euro 2028 yn dod i Gymru yn dangos sut y gall digwyddiadau ddarparu manteision economaidd uniongyrchol, ond hefyd gwaddol tymor hir. Dyma ein cyfle i ysbrydoli cenhedlaeth newydd a sefydlu cynlluniau gwaddol fel bod effaith y digwyddiadau hyn yn cael ei theimlo ymhell y tu hwnt i'r digwyddiad.

Ochr yn ochr â'n blaenoriaethau ar gyfer diwylliant, chwaraeon a threftadaeth, rydym hefyd eisiau amgylchedd cyfryngau cryfach sy'n adlewyrchu Cymru hyderus a ffyniannus. Mae fy mlaenoriaethau ar gyfer darlledu a'r cyfryngau yn glir. Mae Cymru'n haeddu tirlun cyfryngau hyderus, amrywiol a chynaliadwy wedi'i wreiddio mewn gwerth cyhoeddus ac uchelgais genedlaethol. Er mwyn cyflawni hyn, rhaid i Gymru gael llais yn y penderfyniadau sy'n effeithio arnom ni. Dyna pam rydym ni'n benderfynol o barhau i wneud yr achos am ddatganoli pwerau dros ddarlledu. Mae gwaith eisoes wedi dechrau ar sefydlu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol i Gymru, ac mae hwn yn gam cyntaf hanfodol i adeiladu'r gallu sefydliadol sydd ei angen ar Gymru i yrru tirlun cyfryngau cryfach a mwy atebol.

Rwyf hefyd yn datblygu cynlluniau i gefnogi newyddiaduraeth er budd y cyhoedd a diogelu darpariaeth newyddion o ansawdd uchel, fel bod Cymru mewn sefyllfa dda i gwrdd â chyfleoedd a heriau tirlun cyfryngau sy'n newid yn gyflym yn y dyfodol.

Mae'r Gymraeg yn rhan annatod o fy mlaenoriaethau, yn enwedig o ran cynyddu'r defnydd cymdeithasol o'r iaith drwy gyfranogiad mewn diwylliant a chwaraeon. Eleni, mi ydyn ni'n dathlu 850 mlynedd o'r Eisteddfod Genedlaethol, carreg filltir bwysig yn ein hanes fel cenedl. Bydd cyfraniad o £0.25 miliwn gan y Llywodraeth yn cefnogi rhaglen o weithgareddau i ysbrydoli pobl i ddefnyddio'r iaith a chodi proffil rhyngwladol yr Eisteddfod Genedlaethol. Bydd ein cefnogaeth ariannol hefyd yn sicrhau bod teuluoedd lleol ar incwm isel yn cael mynediad am ddim i'r ŵyl. Mae'n hollbwysig bod pawb yn cael cyfle i fwynhau ein diwylliant, ein hiaith a'n prifwyl.

Mae'r blaenoriaethau hyn yn nodi dechrau taith a dechrau pennod newydd i ddiwylliant a chwaraeon yng Nghymru. Yn ganolbwynt i bopeth byddaf yn ei wneud dros y blynyddoedd i ddod fydd gwireddu'r weledigaeth dwi wedi'i rhannu gyda'r Senedd heddiw, er mwyn sicrhau bod pawb yng Nghymru yn gallu profi, cymryd rhan ac elwa o'n diwylliant a chwaraeon. Mae hyn oherwydd bod y Llywodraeth hon yn credu yng ngrym diwylliant a chwaraeon i drawsnewid bywydau, i gyfrannu i'r weledigaeth o symud tuag at agenda iechyd ataliol er mwyn gosod ein gwasanaeth iechyd ar sylfaen fwy cynaliadwy, a hefyd gan ein bod yn benderfynol o adeiladu Cymru lle mae creadigrwydd yn ffynnu. Diolch.

Diolch am eich datganiad, Weinidog. Nodaf ar y dechrau y dywedwch chi fod y sefyllfa ariannol yn heriol, ond mae'n rhaid i mi eich atgoffa y buoch chi'n rhan o'r broses gyllideb dros y blynyddoedd diwethaf, felly ni ddylai hyn fod yn syndod, gan ichi roi sêl bendith ar y toriadau gyda Llafur Cymru. Sylwaf hefyd ar eich amcan o weld mwy o wariant, yn hytrach na'r addewid cyn yr etholiad i gynyddu gwariant ar ddiwylliant, y celfyddydau a chwaraeon flwyddyn ar ôl blwyddyn dros y tymor cyntaf yn y swydd fel canran o gyllideb gyfan Cymru. Mae hynny wedi mynd o ganran i ddim ond amcan. Felly, fe hoffwn i fy nghwestiwn cyntaf ofyn hyn: nawr rydych chi mewn Llywodraeth, beth yw'r ganran honno o'r gyllideb i'w wario ar ddiwylliant, y celfyddydau a chwaraeon?

Rwyf yn cytuno â'ch teimlad i ddatblygu Cymru fel pwerdy diwylliannol a chwaraeon, ac mae'r gwaith hwnnw eisoes ar y gweill. Mae hynny'n wych. Rwy'n sylweddoli eich bod yn ymgysylltu â rhanddeiliaid yn y 100 diwrnod cyntaf. Sylwch fod hynny'n dod i ben ar 20 Awst. Mae'n llythrennol ar y gorwel, gyda'r haf yn dod. Ond pryd fydd y Senedd yn derbyn ac yn gallu craffu ar ganlyniadau'r ymgynghoriad? Dyna fy ail gwestiwn. A fy nhrydydd cwestiwn: a gaf i restr ysgrifenedig o randdeiliaid rydych chi'n gweithio gyda nhw?

Rwy'n falch o glywed bod chwaraeon i'w gwneud yn hygyrch i bawb, yn enwedig o ran daearyddiaeth. Mae gennym ni gyfleusterau gwych yn y gogledd. Mae parc Eirias yn fy etholaeth i, Clwyd, yn enghraifft wych. Ond pan fydd timau ac unigolion yn gwneud yn ddigon da i gyrraedd cystadlaethau cenedlaethol neu dimau cenedlaethol, maen nhw bob amser yn gorfod mynd i lawr i'r de, taith hir bedair awr gyda chostau ychwanegol ar gyfer tanwydd a llety, baich ar y rhieni hynny sy'n rhoi cymaint i fywydau chwaraeon eu plant. O brofiad personol, rwy'n gwybod na all unrhyw faint o fferins cnoi adfywio tîm hoci dan 12, ar ôl treulio pum awr yn y car y noson gynt, yn chwarae yn erbyn tîm egnïol o dde Cymru sydd wedi cael noson dda o gwsg yn eu gwelyau eu hunain. Ni fyddaf yn rhannu'r canlyniad. Byddai amrywio'r lleoliadau bob yn ail, rhwng y gogledd a'r de, ar gyfer cystadlaethau a hyfforddiant yn deg, fel nad yw sêr chwaraeon y dyfodol o'r gogledd dan anfantais.

Roeddwn i'n mwynhau datganiad y Gweinidog nes i mi ddod i'r bedwaredd dudalen, lle darllenais fod gwaith eisoes wedi dechrau ar sefydlu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol i Gymru. Fe hoffwn i roi fy ymateb i hyn mewn dau air: 'hollol ddiangen'. Mae hyn yn fwy o fogail-rythu cyfansoddiadol, mwy o gwangos, mwy o adeiladu gwladwriaeth annibynnol yn araf, a mwy o gost.

Yna darllenais eich bod yn datblygu cynlluniau i gefnogi newyddiaduraeth budd y cyhoedd a diogelu darpariaeth newyddion o ansawdd uchel. Ar yr ochr hon i'r Siambr, rydym ni'n teimlo bod gennym ni eisoes gyfrwng newyddion a ariennir gan y wladwriaeth gyda rhagfarn wleidyddol amlwg, ac nid oes angen mwy. Byddwn yn awgrymu y bydd newyddiaduraeth a ariennir gan y wladwriaeth yng Nghymru yn golygu ymyrraeth a ariennir gan y wladwriaeth, a byddwn hefyd yn awgrymu bod 'newyddion o ansawdd uchel' yn ymadrodd goddrychol iawn. Pwy sy'n mynd i benderfynu beth yw newyddiaduraeth o ansawdd uchel ac felly angen cymorth y wladwriaeth? Sut allwn ni sicrhau nad oes unrhyw ymyrraeth dramor, er enghraifft? [Torri ar draws.] Byddaf yn aros nes i chi dawelu. Sut allwn ni sicrhau nad oes unrhyw ymyrraeth dramor wrth ddyrannu cyllid Cyngor Llyfrau Cymru i ffynonellau newyddion? Rwy'n nerfus iawn ynglŷn â'r Llywodraeth yn ariannu'r cyfryngau ar unrhyw lefel, gan y bydd hyn yn effeithio ar ddidueddrwydd, ac ni fydd Reform yn gefnogol i hyn.

Gan symud ymlaen o hynny, rwy'n falch iawn o glywed bod y Gymraeg yn rhan annatod o'ch blaenoriaethau. Mae'r Gymraeg hefyd yn rhan annatod o fy mlaenoriaethau i.

Dwi wedi bod yn dysgu Cymraeg ers dwy flynedd nawr. Dwi wedi mwynhau dysgu'r iaith, ond mae'n anodd. Dwi angen cefnogaeth. Gwnaf i ymarfer efo chi yn yr Eisteddfod eleni.

Fel hyrwyddwr dysgu Cymraeg ar gyfer fy nghyngor sir blaenorol, rwy'n hapus i drafod sut rydych chi'n cael pobl fel fi i siarad Cymraeg. Ond byddwch yn ymwybodol, mae'r dystiolaeth yn glir—mae gorfodaeth yn arwain at ddrwgdeimlad, nid rhuglder. Os yw Llywodraeth Cymru o ddifrif am filiwn o siaradwyr Cymraeg, mae angen iddi fuddsoddi yn yr amodau sy'n gwneud i bobl ddewis yr iaith, nid ei gorfodi hi ar y rhai nad ydyn nhw'n ei siarad. Dylai diwylliant, y celfyddydau a chwaraeon Cymru godi pobl a dod â chymunedau at ei gilydd—rydym ni'n cytuno ar hynny. Ond gallan nhw wneud hynny ym mha bynnag iaith maen nhw'n ei dewis. Edrychaf ymlaen at weithio gyda chi, Weinidog, ar eich holl amcanion. Dyma beth mae Reform Cymru yn ei gredu am gelf a diwylliant a chwaraeon. Gall fod yn beth cadarnhaol iawn. Felly gadewch i ni weithio gyda'n gilydd. Diolch yn fawr.

Diolch i'r Aelod am yr ymateb hwnnw. Braf iawn oedd clywed y Gymraeg yn fanna. Dwi'n edrych ymlaen i'ch gweld chi yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Dwi'n gofyn i Aelodau ailddychmygu beth mae'r celfyddydau a chwaraeon yn edrych fel efo Llywodraeth sy'n gweld eu gwerth nhw ac sy'n fodlon cael data a strategaeth iawn. Does yna ddim strategaeth wedi bod yn y meysydd hyn. Mae gwario wedi bod yn cael ei wneud heb sail data. Dyna dwi wedi'i etifeddu. Yn yr wrthblaid, roeddwn i'n credu eu bod nhw'n cuddio'r data hwn oddi wrthyf i, ond dydy o ddim yn bodoli.

O ran yr hyn sydd angen ei wneud, dwi'n bod yn berffaith onest efo chi rŵan fy mod i eisiau sail dystiolaeth gadarn a data er mwyn gyrru'r newid rydyn ni ei angen. Yn yr wrthblaid, mi roeddwn i'n cael llond bol, fel aelod o bwyllgor, o weld yr un adroddiad yn dod drwodd, flwyddyn ar ôl blwyddyn, yn dweud ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n symud at agenda ataliol, a dim byd yn newid o gwbl. Pan oeddwn i'n arwain dadl ynglŷn â phwysigrwydd diwylliant yn y Siambr hon, fe wnaeth y Dirprwy Weinidog oedd efo cyfrifoldeb dros ddiwylliant weiddi arnaf i ar y pryd, 'Ond beth am y NHS?', yn lle gweld gwerth hwn o ran triniaeth feddygol ynghyd â'r agenda ataliol. Felly, mae hwn yn newid sylweddol.

Dwi'n deall y pwyntiau wnaethoch chi ynglŷn â'r sefyllfa ariannol heriol, ond mae'n bwysig ein bod ni'n cydnabod hynny. A doedden ni ddim yn rhan o'r toriadau hynny. Mi fyddwch chi wedi gweld yn gyson fod yna waith trawsbleidiol wedi'i wneud yn gwneud yr achos dros fuddsoddi mewn diwylliant a chwaraeon. Mi fyddwn i'n annog pob Aelod newydd yma i edrych ar waith y pwyllgor diwylliant a chwaraeon a wnaed yn ystod y chweched Senedd, oedd yn dangos pam mae'n rhaid i ni stopio torri yn y meysydd hyn os ydyn ni am newid hynny.

Mae'r ymrwymiad hwnnw yn ddiamwys gennym ni, a'r hyn roeddwn i'n ei amlinellu heddiw oedd gweledigaeth drawsbleidiol—nid mewn seilos, ond trawsbleidiol. Dwi wedi cael sgyrsiau gwirioneddol gadarnhaol gyda'r Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol ynglŷn â sut rydym ni'n galluogi ein swyddogion i gydweithio er budd. Felly, o ran canrannau, beth fydd gennych chi yn y strategaeth fydd ffordd wahanol o weithredu, un fydd yn atebol i'r Senedd hon, ond mae hi yn ffordd newydd. Felly, dwi'n gobeithio y dewch chi efo ni ar y daith hon, a byddwch chi hefyd yn gweld gwerth yn y gwaith hwn, a'n bod ni, o'r diwedd, yn gweld diwylliant a chwaraeon yn cael y sylw teilwng yn y Senedd hon a gan Lywodraeth.

Doeddwn i ddim yn disgwyl i chi roi'r gorau iddi yn y fan yna. Weinidog, rwy'n eich llongyfarch ar eich penodiad i'r swydd hon ac yn gobeithio y gallwn ni weithio gyda'n gilydd yn adeiladol. Fe hoffwn i godi diwylliant, cerddoriaeth a'r economi heddiw. Er bod diwylliant yn dda ac y dylid ei gefnogi am y rheswm hwnnw, fe wyddom ni fod ganddo fudd ehangach i'r economi ac i iechyd, ac fe wnaethoch chi sôn am iechyd yn gynharach. Rwy'n datgan buddiant fel llywydd, is-lywydd a noddwr nifer o gorau yn Abertawe. Peidiwch â gofyn i mi eu henwi nhw.

Sut y bydd y Gweinidog Cabinet yn sicrhau bod gan Cymru Greadigol yr adnoddau sydd eu hangen arni i adeiladu ar ei llwyddiant ers iddi gael ei chreu gan Lafur Cymru yn 2020 a galluogi cydweithio ar draws diwylliant a'r diwydiannau creadigol mewn perthynas â strategaeth ddiwylliant newydd? A wnaiff y Gweinidog Cabinet ymrwymo i barhau â gwaith fforwm partneriaeth gymdeithasol gweithlu'r sector celfyddydau, creadigol a'r cyfryngau a sefydlwyd o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru i gefnogi gwaith teg a gyrfaoedd cynaliadwy ar draws y sectorau? Beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer strategaeth ddiwylliant newydd sy'n ymgynghori â rhanddeiliaid, gan gynnwys yr undebau a'r rhai a gyflogir yn y sector, o ran y gweithwyr proffesiynol creadigol sy'n darparu gweithgareddau ar draws y sector?

Nid oes gan ddiwydiannau fel gemau cyfrifiadurol unrhyw gyfyngiadau daearyddol. Mae gan y diwydiant gemau cyfrifiadurol fwy o drosiant na ffilm neu gerddoriaeth. Nid oes unrhyw gyfyngiadau daearyddol, ac mae manteision mewn clystyru. Fel yr wyf wedi dweud ar sawl achlysur yn y Siambr o'r blaen, crëwyd un o gemau mwyaf poblogaidd y byd, Grand Theft Auto, yn Dundee. Mae gan Dundee ganolfan gemau fideo ym Mhrifysgol Abertay. Mae yna lawer o gwmnïau gemau wedi'u lleoli yn y ddinas. Sut daeth yn ganolbwynt i'r diwydiant? Dechreuodd cysylltiadau Dundee â'r diwydiant gemau gyda Lemmings, y gêm gyfrifiadurol hynod boblogaidd a ryddhawyd ym 1991 ar gyfer y Commodore Amiga. Fe'i hysgrifennwyd gan Dave Jones, a raddiodd o Brifysgol Abertay, a ddatblygodd Grand Theft Auto wedyn. Yr hyn oedd ganddo oedd ymrwymiad y Llywodraeth ac, yn bwysicach fyth, cyllid y Llywodraeth. Yn ystod degawd cyntaf yr unfed ganrif ar hugain, buddsoddodd y Llywodraeth £2.5 miliwn ym Mhrifysgol Abertay. Mae yna bellach berthynas symbiotig rhwng y brifysgol a datblygwyr gemau'r ddinas. Mae buddsoddi mewn prifysgolion yn llawer gwell i'n heconomi na llwgrwobrwyo cwmnïau i ddod â ffatrïoedd cangen yma gyda'r addewid o gannoedd neu filoedd o swyddi sy'n anaml yn cael eu cyflawni. Meddyliwch am LG.

Gan symud i dwristiaeth gerddoriaeth, mae'r data yn siarad drosto'i hun. Yn 2024, denodd teithio cerddoriaeth yng Nghymru 834,000 o ymwelwyr, cefnogodd 3,650 o swyddi, a chynhyrchodd £384 miliwn i'r economi. Gyda'r gefnogaeth gywir, gall ei effaith dyfu hyd yn oed ymhellach. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod yn rhaid i ni ddatblygu cerddoriaeth Cymru drwy fuddsoddiad cyhoeddus craff, lleihau rhwystrau rhag allforio cerddoriaeth Cymru, sicrhau bod addysg gerddoriaeth yn hygyrch i bawb, a chefnogi creadigrwydd wedi ei feithrin yma yn y wlad hon a cherddoriaeth newydd sy'n sbarduno twristiaeth Cymru? Bydd mabwysiadu'r mentrau hyn yn sicrhau bod y sector cerddoriaeth wedi'i arfogi i ffynnu, arloesi a manteisio ar gyfleoedd newydd, gan gryfhau effaith ddiwylliannol ac economaidd Cymru ar gyfer cenedlaethau i ddod.

Yn dal ar y thema gerddoriaeth, mae'r diwydiant cerddoriaeth a'r gefnogaeth i'r sylfaen yn amddiffyn popeth sy'n tyfu ohono ac yn sicrhau'r seilwaith diwylliannol cynaliadwy hirdymor. Beth yw eich cynigion ar ddiwygio ardrethi busnes, creu dosbarthiad diwylliannol pwrpasol a diffiniad lleoliad cerddoriaeth, sicrhau prisio teg a llai o achosion o gau y gellir eu hosgoi? Mae angen i ni hefyd sicrhau nad yw unrhyw ostyngiad mewn ardrethi yn cael ei fachu gan landlordiaid drwy godi rhenti.

Mae'r gyfraith 'asiant newid' yn ymgorffori'r egwyddorion mewn deddfwriaeth i ddatblygu a rheoli sŵn a mynediad o ran lleoliadau presennol, gan leihau gwrthdaro a diogelu mannau diwylliannol hirsefydlog. Rwy'n siŵr y gall llawer o bobl yma roi enghreifftiau lle roedd yna le cerddoriaeth yr arferai pobl fynd iddo, yna roedd tai a fflatiau yn cael eu hadeiladu o'i gwmpas, ac yn sydyn roedd y bobl a symudodd i mewn i'r tai a'r fflatiau eisiau i'r lle cerddoriaeth gau oherwydd ei fod yn swnllyd. Roedd y ffaith nad oedden nhw wedi sylwi ei fod yno yn y lle cyntaf yn dipyn o syndod.

O ran trafnidiaeth hwyr y nos ddiogel, fforddiadwy, mae angen i ni fuddsoddi mewn gwasanaethau hwyr y nos fel y gall cynulleidfaoedd, artistiaid a staff deithio'n ddiogel. Mae digwyddiadau yn llawer rhy aml yn gorffen ar ôl i'r bws olaf adael. Gall newid bach i'r amserlen gael effaith fawr. Roedd newid bach i'r amserlen yn Abertawe gyda'r trên yn golygu y gallai pobl fynd i'r arena a gallu aros tan y diwedd.

O ran cronfa gerddoriaeth fyw ar lawr gwlad, fe ddylem ni sefydlu cronfa Cymru Greadigol sy'n ymroddedig i raglennu cerddoriaeth fyw a datblygu doniau, gyda chymhwyso syml a phenderfyniadau cyflym. Pan ganodd Ed Sheeran ym mharc Singleton, atgoffodd bobl mai dyma'r ail dro iddo fod yn Abertawe. Roedd wedi chwarae yn gynnar yn ei yrfa mewn lleoliad bach yng nghanol y ddinas o'r enw Sin City. O ran llwybr perchnogaeth gymunedol, fe ddylem ni ddatblygu model Cymreig ar gyfer perchnogaeth gymunedol a chydweithredol i ddiogelu lleoliadau ar brydlesi byr a chadw asedau diwylliannol mewn dwylo lleol.

Byddaf yn dychwelyd at feysydd eraill o'ch portffolio yn y dyfodol, ond roeddwn i eisiau siarad am gerddoriaeth a diwydiannau creadigol yn fy nghyfle cyntaf.

Gaf fi ddiolch i'r Aelod am y cyfraniad hwnnw a'i groesawu o i'r rôl craffu hefyd?

Dwi'n falch eich bod chi'n cydnabod yn y cyfraniad hwnnw wendid y blaenoriaethau diwylliant diwethaf a'r ffaith nad oedd y diwydiannau creadigol yn rhan o hynny. Dyna'n union beth rydym ni eisiau ei unioni efo hyn. Mae'r ffaith bod y diwydiannau creadigol yn cael eu gweld fel rhywbeth ar wahân wedi bod yn wendid aruthrol, a dyna pam rydym ni'n gorfod ailedrych ar strategaeth newydd rŵan. Mae'r adolygiad o Cymru Greadigol er mwyn sicrhau ein bod ni'n gweld sut mae hynny yn gweithio yn y ffordd fwyaf effeithiol hefyd yn eithriadol o bwysig, oherwydd mae yna bethau gwirioneddol dda wedi dod allan o Cymru Greadigol, ond mae yna ffyrdd hefyd lle rydym ni'n gallu sicrhau bod y manteision hynny'n parhau, ein bod ni'n parhau hefyd yn gystadleuol, oherwydd mae hynna'n broblem wrth i lefydd fel Manceinion allu cystadlu mwy efo Cymru a bod yn denu cynyrchiadau ac ati. Felly, mae angen yr adolygiad hwnnw.

A dwi'n meddwl hefyd—. Roeddwn i'n adlewyrchu ar eich pwynt chi ynglŷn â Grand Theft Auto—dim y geiriau roeddwn i'n disgwyl eu dweud yn ystod fy ymateb cyntaf fel Gweinidog, ond dyna ni, dyma le rydyn ni. [Chwerthin.] Roeddech chi'n sôn am y buddsoddiad a wnaed gan y Llywodraeth i alluogi hynny, y bartneriaeth efo prifysgolion. Wel, dyna'n union dŷn ni eisiau ei wneud efo'r strategaeth hon—galluogi twf sectorau fel hyn i sicrhau bod yna swyddi yma yng Nghymru a'r budd hwnnw, oherwydd y budd efo hynny ydy, dim ots lle dŷch chi'n gweithio yn y diwydiannau hynny, fedrwch chi fod yng Nghymru wledig, fedrwch chi fod mewn dinas, fedrwch chi fod yn y Cymoedd—dyna ydy strategaeth ddiwylliant gwirioneddol, lle dŷn ni'n sicrhau'r bartneriaeth honno. Mae rôl prifysgolion er mwyn sicrhau ein bod ni'n gweld hynny yn allweddol bwysig. Ond mi fedrwn ni weld hwn fel ffordd o ddenu pobl ifanc nôl i Gymru a'u cadw nhw yma mewn swyddi da iawn. Felly, dwi'n falch iawn o weld y gefnogaeth i hynny.

Mi fydd yr Aelod, wrth gwrs, yn ymwybodol iawn o sefyllfa cerddoriaeth yma yng Nghymru. Mi oedd yna adroddiad y llynedd a oedd yn dangos bod cerddoriaeth draddodiadol, yn benodol, mewn perygl o ddiflannu yn llwyr. Dŷn ni'n gwybod bod sefydliadau dŷn ni i gyd, dwi'n siŵr, wedi eu mwynhau dros y blynyddoedd yn fregus dros ben, neu wedi diflannu. Mae yna bryder gwirioneddol fod cymaint o bobl rŵan ddim yn cael cyfleoedd i ddysgu offeryn, ein bod ni'n gweld diffyg bandiau yn dod drwodd oherwydd diffyg cyfleon iddyn nhw, ein bod ni'n gweld hi'n anodd i bobl greadigol allu cynnal bywoliaeth a pharhau yma yng Nghymru—eu bod nhw un ai'n gorfod gadael Cymru neu newid trywydd yn llwyr.

Felly, yn sicr, dwi'n gweld y strategaeth yma yn cyd-fynd hefyd efo'r strategaeth sgiliau, oherwydd os dŷn ni'n edrych ar beth sy'n digwydd mewn ysgolion ar y funud, efo llai o blant a phobl ifanc yn cymryd TGAU mewn cerddoriaeth, drama a chelf, wel, ble mae hynny'n mynd i'n gadael ni yn y dyfodol? Mae prifysgolion yn torri cyrsiau yn y meysydd hyn, yn gweld eu bod nhw ddim yn bethau sydd yn werth buddsoddi ynddyn nhw, ond eto maen nhw. Felly, gobeithio y byddwn ni wedyn, drwy edrych ar hyn yn ei ystod, yn gallu gweld bod yna ddyfodol i bobl ddiwylliannol fod yma yng Nghymru, a dyfodol i'r sectorau hyn sy'n cael eu gweld fel budd economaidd.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei datganiad y prynhawn yma? Mae'r datganiad heddiw yn amlinellu nifer o fesurau y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu eu cymryd i gefnogi sectorau diwylliannol, celfyddydau a chwaraeon Cymru. Dwi'n croesawu ymrwymiad newydd Gweinidog y Cabinet i ddatblygu strategaeth diwylliant Cymru, ac edrychaf ymlaen at weld sut y bydd y strategaeth honno yn ymateb i'r heriau strwythurol hirdymor sy'n wynebu'r sector, megis costau gweithredol cynyddol, anghydraddoldebau o ran mynediad a'r angen i sicrhau twf cynaliadwy ar gyfer y dyfodol.

Mae Gweinidog y Cabinet wedi cadarnhau y bydd ymgynghoriad ar y strategaeth hon yn digwydd. Nawr, mae Llywodraethau blaenorol wedi cael eu cyhuddo o siarad â'r un sefydliadau a'r un bobl. Sut fyddwch chi'n sicrhau bod yr ymgynghoriad hwn yn ystyrlon ac yn dal ystod ehangach o safbwyntiau?

Nawr, dim ond os oes ganddi ddigon o adnoddau y gall strategaeth fod yn effeithiol, felly dwi'n gobeithio y bydd y Gweinidog Cabinet yn cadarnhau mai bwriad Llywodraeth Cymru o hyd yw darparu cyllid blynyddol i'r sector. Ac er fy mod yn sylweddoli eu bod yn ddyddiau cynnar o hyd, byddwn yn ddiolchgar am arwydd o faint o gyllid ychwanegol y mae hi'n bwriadu ei ddarparu i'r sector ar ddechrau'r Senedd hon, o ystyried mai Cymru oedd â'r ail wariant isaf fesul person ar wasanaethau diwylliannol yn Ewrop, a'r trydydd isaf ar hamdden a chwaraeon.

Mae'r datganiad heddiw yn cydnabod bod sefydliadau diwylliannol yn dibynnu ar leoedd arloesol sy'n addasu'n gyson, a'r gwir amdani yw bod angen cefnogaeth wirioneddol ar lawer o'r lleoliadau a'r cyfleusterau hyn. Mae Gweinidog y Cabinet wedi comisiynu adolygiad o gyfleoedd i fuddsoddi yn y sectorau hyn, a byddwn yn ddiolchgar pe gallem gael rhagor o wybodaeth am yr adolygiad hwn. Er enghraifft, gyda phwy mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu a phwy sy'n rhan o'r broses adolygu hon, ynghyd â phryd y bydd yn dod i ben? Ac efallai y gallai hefyd ddweud wrthym ni pa bartneriaethau a ffynonellau allanol ychwanegol y mae'n ystyried eu harchwilio o ran cynhyrchu buddsoddiad ar gyfer y sector hwn.

Nawr, yn fy marn i, mae diwylliant yn cael ei fyw trwy gyfranogiad, ac mae Llywodraeth Cymru'n iawn i dynnu sylw at bwysigrwydd chwaraeon i'n hiechyd a lles. Dwi’n falch bod Llywodraeth Cymru'n comisiynu archwiliad o gyfleusterau chwaraeon cymunedol a rhanbarthol. Yn anffodus, mae gormod o blant a phobl ifanc yn dal i wynebu rhwystrau i gyfranogiad, boed hynny oherwydd cost, argaeledd cyfleusterau neu ddaearyddiaeth. Felly, a fydd Gweinidog y Cabinet yn nodi sut y bydd Llywodraeth Cymru'n chwalu rhwystrau i gyfranogiad ac yn sicrhau y gall mwy o blant a phobl ifanc gael mynediad at gyfleoedd chwaraeon ledled Cymru?

Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn credu bod diwylliant yng Nghymru yn bodoli o fewn cyd-destun cenedlaethol a chyd-destun Prydeinig a rennir, ac rydym ni'n falch o'n hunaniaeth Gymreig a Phrydeinig a rennir. Mae ein cynnyrch creadigol yn adlewyrchu traddodiadau Cymreig unigryw ond hefyd yn cyfrannu at dirwedd ddiwylliannol ehangach y Deyrnas Unedig, ac ar adeg pan fo ffrydiau cydweithio a chyllido yn aml yn croesi ffiniau, mae'r berthynas â Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn parhau i fod yn hanfodol. Felly, a all y Gweinidog Cabinet amlinellu sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n adeiladol gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gefnogi'r celfyddydau i ddathlu ein treftadaeth Gymreig a Phrydeinig, a hefyd dweud wrthym ni sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau ei chyfran deg o gyllid diwylliannol ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan a chyfleoedd i'n diwydiannau creadigol?

Nawr, mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at y ddarlledu a'r cyfryngau yng Nghymru a'r gwaith sydd eisoes wedi dechrau ar sefydlu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol i Gymru. Bydd y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol nad yw fy mhlaid yn cefnogi datganoli pwerau darlledu, ac o ystyried yr heriau y mae'r Gweinidog Cabinet eisoes wedi'u hamlygu yn ei datganiad heddiw, yn sicr nid dyma'r defnydd gorau posibl o adnoddau, yn enwedig o ystyried nad yw'r pwerau hyn wedi'u datganoli. Felly, mae angen i'r Gweinidog Cabinet ddweud wrthym ni faint y bydd yr awdurdod newydd hwn yn ei gostio i'r trethdalwr, o ble y bydd y cyllid hwnnw'n dod, a sut y bydd yn gweithredu.

Lywydd, yn fy marn i mae'r sector diwylliant yn ffynnu pan fydd gan sefydliadau y rhyddid i arloesi, ac mae angen cydbwysedd rhwng arweinyddiaeth ac ymyrraeth. Rwy'n gobeithio nad yw'r strategaeth ddiwylliant Cymreig sydd ar ddod ac unrhyw gyrff newydd a sefydlir gan y Llywodraeth hon yn dod ar draul eu hannibyniaeth. Felly, a all y Gweinidog Cabinet esbonio sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau ei bod yn grymuso yn hytrach na gwastrodi'r sector diwylliant, drwy esbonio sut y bydd yn diogelu ymreolaeth y sector gan barhau i gyflawni blaenoriaethau cenedlaethol?

Lywydd, os yw Cymru am fod yn genedl ddiwylliannol wirioneddol fywiog, yna rhaid i Lywodraeth Cymru nid yn unig fuddsoddi ynddi, ond rhoi'r lle iddi ffynnu. Rwy'n credu y dylai grymuso sefydliadau diwylliannol, nid eu gwastrodi, fod y llwyfan y mae'r Llywodraeth hon yn gweithio ohono, ac edrychaf ymlaen at ymgysylltu'n adeiladol â'r Gweinidog Cabinet yn y maes hwn yn y dyfodol. Diolch.

Gaf i ddiolch i'r Aelod am y sylwadau arbennig o bwysig yna? Mi wnaf i roi'r ymrwymiad hwn i'r Senedd hon rŵan: dwi yn parchu'r egwyddor hyd braich. Dydy hynna ddim wastad wedi digwydd, ac mae angen inni fod yn glir am hynna, gan Lywodraethau'r gorffennol. Mae bod hyd braich yn bwysig, ac un o'r pethau dwi'n barod yn edrych arnyn nhw ydy'r llythyr cylch gorchwyl, a sut mae'n bartneriaeth wirioneddol rhwng y Llywodraeth a'r cyrff hyn, gan fynd yn ôl hefyd i'w bwriad gwreiddiol nhw. Felly, mae hwnna'n ymrwymiad cyfan gwbl, oherwydd, i fi, mae angen i hon fod yn sgwrs genedlaethol.

Mi fyddwch chi i gyd fel Aelodau'n ymwybodol o effaith y toriadau sydd wedi bod yn y meysydd hyn, a'r pethau y mae pobl wir yn gwerthfawrogi yn ein cymunedau ni, pethau y mae pobl yn cael budd gwirioneddol ohonyn nhw. Dwi'n meddwl mai gwendid mawr y strategaeth y gwelsom ni gan y Llywodraeth diwethaf—os gallwch chi ei galw hi'n strategaeth, oherwydd nifer o frawddegau oedden nhw, a oedd yn nodi, efallai, rhai sylwadau ynglŷn â diwylliant yn hytrach na strategaeth wirioneddol—y gwendid mawr oedd, mi oedd yr ymgysylltu wedi'i wneud efo rhai pobl, ond ddim gyda phawb, ddim gan ddefnyddwyr y gwasanaeth, ac, yn bwysicach, y rheini nad oeddynt yn cael cyfle i gyfranogi. Felly, yn hytrach na mynd ar ôl y sylwadau gan yr un un sefydliadau, dwi'n meddwl ei fod o'n bwysig iawn ein bod ni'n edrych ar y dystiolaeth a ddaeth i law, ac yna gwaith y strategaeth newydd fydd edrych ar y bylchau hynny.

Does yna ddim strategaeth o ran chwaraeon gan y Llywodraeth. Byddwn i'n gofyn i rai Aelodau edrych ar beth oedd y strategaeth gan Lywodraeth Lafur Cymru—‘Dringo’n Uwch’, ‘Climbing Higher’—a oedd i fod yn strategaeth 20 mlynedd. Dwi'n trio gweithio allan ar ba bwynt y stopiodd y gwaith hwnnw. Pam ein bod ni mewn sefyllfa na fu i'r mesurau hynny gael eu cyrraedd? Mae hynny'n rhywbeth dwi wedi gofyn i swyddogion rŵan i egluro i fi—sut, efo’r un un blaid mewn grym am 27 mlynedd, y methwyd pob un targed yn y strategaeth hirdymor honno, a pha wersi y gallwn ni eu dysgu i sicrhau bod yr hyn dŷn ni'n ei wneud yn fesuradwy, yn uchelgeisiol, ein bod ni hefyd yn cyflawni a bod y gwaith hwn ddim yn mynd yn angof.

O ran yr adnoddau a'r cyllid, yn sicr, mae'r ffaith ein bod ni'n edrych yn drawsbortffolio—. Os edrychwch chi ar adroddiad a wnaed i Gyngor Celfyddydau Cymru gan Brifysgol Bangor a hefyd gan Brifysgol Edge Hill—dwi'n barod iawn i rannu copi o hwn—mae o'n dangos yr arbedion y gall buddsoddi yn y celfyddydau ei wneud o ran y gwasanaeth iechyd. Mae potensial i arbed hyd at £3.5 miliwn y flwyddyn drwy leihau costau salwch staff a staff yn gadael, felly dydy o ddim jest ynglŷn â chleifion, ond hefyd staff. O wneud hyn yn iawn, mi fedrwn ni arbed arian i'r NHS a sicrhau bod yna fuddsoddiad ar gael. Felly, dwi'n deall bod hyn yn newid ffocws, ond dwi'n gobeithio eich bod chi'n gweld ein bod ni'n gyfan gwbl ymrwymedig i newid hyn er budd pawb yng Nghymru.

O ran gweithio efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig, yn amlwg mae yna bartneriaeth gadarnhaol o ran Ewro 2028, a dwi'n edrych ymlaen yn fawr i fynd â'r gwaith hwnnw rhagddo. Ac mae yna gyfleoedd eraill efo digwyddiadau mawr ac ati. Dydw i ddim eto wedi cyfarfod efo'r Gweinidogion perthnasol, ond dŷn ni eisiau perthynas adeiladol lle dŷn ni yn gallu cydweithio. Ac yn sicr, mi fyddwch chi'n cael yr ymrwymiad yma gen i: os oes yna arian ar gael i Gymru, mi fyddaf i'n sicrhau ein bod ni'n trio ei gael o yma i Gymru.

Diolch yn fawr iawn am y datganiad yna. Mae'n rhaid imi ddweud, cyn dod i'r cyfarfod heddiw, roedd rhywun wedi ysgrifennu rhywbeth neis iawn imi ei ddweud, ond ar ôl clywed y datganiad mor ysbrydoledig yna, mae e wedi newid yn gyfan gwbl beth dwi'n mynd i'w ddweud, achos dwi'n teimlo, fel rhywun sydd wedi gweithio yn y maes celfyddydau a'r Gymraeg ers 20 mlynedd, dyna'r peth gorau dwi wedi'i glywed yn dod mas o'r ystafell yma ers 27 o flynyddoedd, a dwi y tu ôl iddo fe 100 y cant.

Mae'n rhaid ysgogi uchelgais, onid oes, a dŷn ni ddim yn cael hynny heb gael y sefydliadau mawr yng Nghymru. Ond sut ydyn ni'n ymbweru pobl mewn cymunedau i gael yr uchelgais yna? Dyna beth sy'n bwysig. So, dwi wedi meddwl am gwestiwn. [Chwerthin.] Pa gamau fydd yn cael eu cymryd i sicrhau hyfywedd ein sefydliadau cymunedol ar lawr gwlad fel y byddant mewn sefyllfa i ysgogi uchelgais?

Gallaf i ddweud hefyd un pwynt—? [Torri ar draws.] Na, ocê. Byddaf i ddim yn ei ddweud e. [Chwerthin.]

Diolch i'r Aelod. Dwi'n hapus iawn i gael sgyrsiau pellach y tu hwnt i'r Siambr hon er mwyn clywed y syniadau hyn. Yn sicr, dyna pam mae edrych ar beth ydy'r sefyllfa ar lawr gwlad, nid jest o fewn ein sefydliadau cenedlaethol ni, ond ar lawr gwlad, mor, mor bwysig. Mae o'n syndod i fi ein bod ni ddim wedi gweld dealltwriaeth o hynny gan y Llywodraeth ddiwethaf—eu bod nhw ddim yn gwybod beth oedd yr angen a beth oedd yn fregus—er mwyn sicrhau bod pob £1 sy'n cael ei wario yr un fwyaf effeithiol.

Rŵan, fedraf i ddim dweud wrth Aelodau y bydd yr holl arian ar gael i wneud popeth dŷn ni eisiau o fewn tymor yma—fedraf i ddim rhoi'r ymrwymiad yna—ond mae'n rhaid inni wybod beth ydy'r angen a chael cynllun, oherwydd beth mae pobl wedi dweud wrthyf i ydy dyma sut y byddwn ni hefyd yn gallu denu nawdd i nifer o'r prosiectau hyn, i ymgysylltu efo'r diaspora, gan y bydd yr ymrwymiad o'r Llywodraeth yn hollol glir, ac y byddwn ni'n trio ein gorau i gael gymaint o'r buddsoddiad angenrheidiol er mwyn denu buddsoddiad. Felly, dyna fy ymrwymiad i chi. Mae'n rhaid i fi ddeall beth ydy'r sefyllfa er mwyn cael cynllun iawn. Ac mae hynna yn mynd i gymryd amser, ond dydy o ddim yn mynd i gymryd pedair blynedd. Dwi'n gofyn i swyddogion wneud y gwaith hwn yn drylwyr, a dwi hefyd eisiau bod y data hwnnw yn aros yn gyson, ei fod o fel dashboard byw, inni wir ddeall beth sydd at risk, er mwyn inni allu sicrhau dyfodol i'r rhain. Ond mae gormod o'n sefydliadau ni yn fregus. Mae'r diffyg strategaeth yn warth, dwi'n credu, a dwi ddim yn hapus fy mod i'n etifeddu sefyllfa fel hon.

Diolch, Weinidog Cabinet, am y datganiad heddiw.

Weinidog, feddyliais i erioed y byddwn i'n gweld y diwrnod pan fyddech chi a minnau yn cytuno ar gryn dipyn o'r hyn sydd yn eich datganiad. Rwy'n cytuno â'r angen am fuddsoddiad mewn chwaraeon, oherwydd rydym ni'n gwybod bod hynny'n rhan allweddol o'r agenda atal, ond mae geiriau cysurus mewn datganiad yn ddibris os nad ydyn nhw mewn gwirionedd yn nodi faint o arian a welir. Felly, mae gen i ddiddordeb mewn gwirionedd, Weinidog, yn faint o gyfran o gyllideb y gwasanaeth iechyd rydych chi a'r Gweinidog dros gyllid a'r Gweinidog dros iechyd a gofal wedi'i nodi ar gyfer ei symud i mewn i'r gyllideb chwaraeon. Oherwydd rydym ni wedi clywed llawer heddiw am arian yn cael ei symud, ond rwy'n credu y byddai llawer o'r sefydliadau chwaraeon sy'n gwrando ar y trafodion heddiw yn hoffi gwybod yn union pa gyfran fydd honno. Os edrychwch chi ar yr Alban, er enghraifft, sy'n rhywbeth rydw i wedi'ch clywed chi a'r Gweinidog dros ofal yn cyfeirio ato yn ystod hystings, i gyfateb i hynny, dyna werth £80 miliwn o fuddsoddiad a roddodd yr Alban mewn chwaraeon. Ai eich uchelgais chi yw cyfateb i hynny, a phryd y gall y sector chwaraeon yng Nghymru weld y mewnfuddsoddiad hwnnw yn eu sector yma yng Nghymru?

Diolch, James. Yn sicr, mae tir cyffredin yma ac rwy'n awyddus i weithio gyda phob Aelod sydd â diddordeb yma. Oherwydd byddwch chi wedi gweld pan soniais i am hyn i ddechrau roedd beirniadaeth ac rwy'n credu diffyg dealltwriaeth gan bobl am bwysigrwydd chwaraeon, nid yn unig o ran atal, ond fel triniaeth, fel triniaeth feddygol effeithiol, ac mae hynny ar gyfer iechyd corfforol a meddyliol.

O ran yr union ffigurau a sut y byddwn yn gwneud hyn, mae hon yn ffordd hollol newydd o weithio i'r Llywodraeth, a'r hyn y gallaf eich sicrhau chi yw bod cydnabyddiaeth ar draws y Llywodraeth o bwysigrwydd hyn, ein bod yn sicrhau bod y trafodaethau hynny bellach yn digwydd o fewn y 100 diwrnod cyntaf hynny a byddwn yn diweddaru'r Senedd fel y gallwn ni. Oherwydd y peth allweddol yma yw gwneud yn siŵr ein bod yn cael canlyniadau gwell i bobl, gan roi pobl yng nghanol hyn. A dweud y gwir, byddwn yn gobeithio y gallwn ni ddadlau'r achos gyda'n gilydd nad yw chwaraeon yn ddim ond peth 'braf i'w gael', ond ei fod, mewn gwirionedd, yn trawsnewid bywydau, mae'n achub bywydau, ac mae buddsoddiad ar lawr gwlad yn rhywbeth, os gallwn ni gael y gydnabyddiaeth honno fel triniaeth, nad yw'n bodoli ar hyn o bryd. A dyna'r newid rwy'n gofyn i chi i gyd fy nghefnogi gydag ef, fel y gallwn ni ddadlau'r achos hwnnw a gweld sut rydym ni'n ei gyflawni.

Dydw i ddim yn meddwl fy mod i fod yn siarad ar hyn.

Diolch, Lywydd. Weinidog, llongyfarchiadau a diolch am eich datganiad. Fe hoffwn i ddatgan buddiant. Rydw i wedi treulio blynyddoedd lawer yn llwyfannu digwyddiadau mawr, digwyddiadau rhyngwladol mawr, felly mae hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at fy nghalon.

Wrth nodi'r archwiliadau, yr ymgynghoriadau a'r amgylchedd heriol a geir yng Nghymru, pwysleisiwyd pwysigrwydd diwylliant i Gymru, ynghyd ag ymrwymiad Plaid Cymru i gynyddu gwariant ar ddiwylliant, y celfyddydau a chwaraeon. Yn yr un modd, efallai y bydd y cyhoedd yn dymuno deall pa ganlyniadau mesuradwy a gyflawnwyd yn ystod y Senedd ddiwethaf, pan oedd Plaid Cymru yn rhan o'r cytundeb cydweithio, ac, oherwydd hyn, cefais fy synnu gan y datganiad ynghylch y diffyg data a'r diffyg dealltwriaeth sydd yna. Pa fesurau perfformiad fydd yn cael eu defnyddio yn ystod y Senedd hon i benderfynu a yw mwy o wariant yn arwain at fwy o gyfranogiad, ymgysylltiad cryfach a gwell gwerth am arian? Mae gennym ni ofyniad syml. Ein gofyniad syml yw: sut ydym ni'n mesur llwyddiant? Diolch.

Wel, diolch am y pwyntiau yna, a'r ateb y byddwn i'n ei roi yw mai dyna'n union y gwaith rydyn ni'n ei wneud, fel bod gennych chi dryloywder, fy mod i'n cael fy nwyn i gyfrif, ond hefyd, gobeithio, ein bod yn gweld cynnydd yn y meysydd hyn. Gadewch i mi fod yn glir: dydyn ni ddim wedi dal y portffolio hwn am 15 mlynedd. Alun Ffred Jones oedd yno. Gwelsom fuddsoddiad, a arweiniodd at Sain Ffagan yn dod yn Amgueddfa'r Flwyddyn y Gronfa Gelf, a nifer o fentrau pwysig a gefnogodd amgueddfeydd lleol, llyfrgelloedd ac archifau lleol. Felly, gadewch i ni fod yn glir iawn yma: rydym yn rhannu'r rhwystredigaethau sydd gan lawer o Aelodau am y diffyg cynnydd a'r toriadau a wnaed.

Rwy'n credu ei bod yn amlwg iawn yma bod y gwaith yn dechrau. Rydw i wedi bod yn onest gyda chi am y data rydw i wedi'i etifeddu, oherwydd rydw i eisiau cael fy nwyn i gyfrif, fel y gallwn ni olrhain hyn. Felly, dyna'r gwaith sy'n cael ei wneud ar hyn o bryd, a byddaf yn diweddaru'r Senedd yn unol â hynny fel y gallwch weld y mesurau sy'n cael eu rhoi ar waith a sut y byddwn yn bwrw ymlaen â'r gwaith hwn.

Diolch yn fawr iawn. Fel y soniwyd yn y datganiad, rydym ni'n ffodus yng Nghymru, dros y blynyddoedd nesaf, i fod yn croesawu digwyddiadau chwaraeon mawr megis Pencampwriaeth Ewropeaidd Dan-19 UEFA yng ngogledd Cymru'r haf hwn, y Tour de France y flwyddyn nesaf ac Ewro 2028. Mae hyn yn rhoi cyfle i ni gynyddu cyfranogiad plant a phobl ifanc ar draws y wlad. Bydd gwneud y mwyaf o’r cyfleon sydd o’n blaenau ni yn medru cael effaith gadarnhaol fawr ar ein cymunedau trwy gefnogi clybiau chwaraeon llawr gwlad a helpu efo agenda iechyd ataliol y Llywodraeth. Sut bydd y Llywodraeth yn mynd ati i sicrhau cynnydd mewn cyfranogiad ar gefn y digwyddiadau mawrion yma a sicrhau’r holl fuddion a all ddod o hynny i'n cymunedau ni? Diolch.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig hwnnw. Mi fydd Aelodau oedd yma yn y chweched Senedd yn gwybod bod hwn yn fater roedd gen i ddiddordeb mawr ynddo fo ac mi oeddwn i'n cwestiynu'r Llywodraeth ddiwethaf arno fo, oherwydd roedd o'n rhwystredigaeth i fi. Mi oedd yna ffocws ar ddenu digwyddiadau mawr, ond dim meddwl pam ac i ba bwrpas. A dyna'r cwestiwn byddaf i wastad yn gofyn i fi fy hun cyn inni roi ein henwau gerbron er mwyn galluogi hyn i ddigwydd: pam? Dydy o ddim jest er mwyn dweud, 'Rydym ni wedi cael y Tour de France yma yng Nghymru.' Dydy hynna'n golygu dim os nad oes yna waddol gwirioneddol a bod hynny'n rhan o'r cynllunio o'r dechrau.

Mae gen i gyfle rŵan i roi stamp Plaid Cymru o ran yr Ewros yn 2028, ac mae'r gwaith hwnnw yn mynd rhagddo. O ran y Tour de France, fy her gyntaf i i swyddogion oedd, 'Beth ydy'r gwaddol i bobl Cymru? Faint mwy o bobl fydd yn beicio?' Oherwydd dydw i ddim eisiau ein bod ni jest yn denu ymwelwyr i Gymru i ddod ar eu beics, dwi eisiau gwybod beth ydy'r newid yn ein cymunedau ni, oherwydd, drwy gynrychioli'r Cymoedd, dwi'n gwybod pa mor heriol ydy diffyg ffaith bod gennym lwybrau beicio neu'r holl frynnoedd sydd gennym ni ac ati. Os dydych chi ddim efo beic electrig, yna does yna ddim lot o obaith, meddai rhywun sydd yn byw ar ben bryn fan hyn.

Ond mae'n rhaid i ni ofyn y cwestiwn hwnnw, 'Pam?' bob tro, onid oes? A dyna fy ymrwymiad i o ran digwyddiadau mawr: maen nhw i bwrpas, mae yna waddol yn gorfod bod yn gysylltiedig â nhw, neu fedraf i ddim sefyll yma a chyfiawnhau degau o filiynau weithiau o wariant ar rywbeth sydd yn digwydd mewn amrantiad a fflach ac yn gadael dim ar ei ôl.