Cyfarfod Llawn

Diolch, Brif Weinidog. Mae Abertawe yn wynebu amgylchiadau economaidd enbyd. Y llynedd, collodd Abertawe 1,349 o swyddi. Mae hynny'n grebachiad o 1.3 y cant i'r gweithlu. Ers i Lafur ddod i rym yng Nghymru, gostyngodd gwerth ychwanegol gros Abertawe y pen o 85 y cant ym 1999 i 78 y cant yn 2023. Yn y cyfamser, mae Caerdydd ar 120 y cant. Mae'r gwahaniaeth rhwng Abertawe a'r DU, ac Abertawe a Chaerdydd, yn enfawr. Mae San Steffan wedi cyhoeddi cyllid Balchder Bro i gynorthwyo cymunedau yn Abertawe—£20 miliwn i gynorthwyo ardaloedd yr wyf i'n eu hadnabod mor dda. Mae mynd i'r afael â thlodi yn hanfodol. Fodd bynnag, mae angen atebion hirdymor arnom ni ar gyfer problemau hirdymor, ac mae angen i ni fynd i'r afael â'r achos sylfaenol, nid y symptomau yn unig. Yn Abertawe, mae uchelgais yn hanfodol. Mae angen twf economaidd ar Abertawe Gŵyr. Pa gamau wnaiff Llywodraeth Cymru eu cymryd i fanteisio ar gyfle enfawr yr economi werdd, fel yr awgrymir yn adroddiad Skidmore, a chan ddefnyddio'r nodweddion arbenigedd a phenodol yng Ngŵyr Abertawe, gan gynnwys porthladd dwfn, arbenigwyr mewn prifysgolion a'r ail drai llanw uchaf yn y byd?

Mae'r Aelod yn iawn, wrth gwrs, bod yr uchelgais yn sicr yn hanfodol yng Ngŵyr Abertawe, fel yng ngweddill Cymru. Gadewch i ni fod yn eglur bod effeithiau economaidd o'r mathau yr ydym ni wedi eu gweld yn y blynyddoedd diwethaf yn gadael etifeddiaeth sy'n para ac yn effeithio ar gymunedau, ac maen nhw'n effeithio'n ddwfn ar deuluoedd. Ond rwy'n argyhoeddedig hefyd bod gennym ni botensial gwirioneddol fel cenedl a bod gennym ni gyfleoedd gwirioneddol. Rydym ni'n gweithredu nawr, yn nyddiau cynnar y Llywodraeth hon, i ddatgloi'r cyfleoedd hynny, gan gyflwyno, er enghraifft, y strategaeth ynni genedlaethol honno, cyflymu cynllunio a chydsynio, a chydgysylltu darpariaeth, fel bod prosiectau adnewyddadwy mewn lleoedd fel Abertawe yn symud yn gyflym. Mae hynny'n datgloi grym yr economi werdd, ac mae cyflawni ein rhwymedigaethau newid hinsawdd, wrth gwrs, yn gyfle economaidd, yn ogystal â dyletswydd amgylcheddol. Mae defnyddio'r cyfnod pontio hwn nawr i ysgogi cynhyrchiant, i leihau anghydraddoldeb ac i ddatblygu economi gryfach a theg i Abertawe, a thu hwnt, yn rhywbeth y mae fy Llywodraeth yn benderfynol o'i wneud.

Brif Weinidog, mae pob Llywodraeth yn dweud ei bod wedi ymrwymo i dwf economaidd, ond y gwir amdani yw bod llwyddiant economaidd yn dibynnu ar sefydlogrwydd, blaenoriaethau eglur a chyflawni mesuradwy yn hytrach nag ymrwymiadau cyffredinol. Rwy'n croesawu eich sylwadau ar yr economi werdd, ond, yng Ngŵyr Abertawe, mae rhannau allweddol o'r economi yn cynnwys twristiaeth, gweithgarwch busnesau bach a gwasanaethau sy'n gysylltiedig ag economi ranbarthol ehangach Abertawe. Yr her yw sicrhau bod y sectorau hynny'n gallu tyfu, denu buddsoddiad a chreu swyddi â chyflogau da. A all y Prif Weinidog, felly, nodi pa sectorau, yn ogystal â'r economi werdd, y mae'n eu blaenoriaethu'n bersonol ar gyfer twf economaidd yng Ngŵyr Abertawe a nodi pa dargedau mesuradwy y bydd yn eu defnyddio dros y tymor Senedd hwn i ddangos bod dull ei Lywodraeth yn gweithio mewn gwirionedd? Wrth ymateb, byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi roi sylw i'r cwestiynau penodol sydd o'n blaenau a'r sefyllfa yng Ngŵyr Abertawe yn hytrach na sylwebaeth wleidyddol gyffredinol yn unig.

Wel, soniais i am y cyfle sydd gennym ni yn yr economi werdd, ac mae'n real iawn yn etholaeth Gŵyr Abertawe. Ond mae yna sectorau eraill hefyd sy'n gysylltiedig ag addysg uwch, er enghraifft, sy'n rhoi rheswm i mi fod yn llawn cyffro am y dyfodol—y gwaith sy'n cael ei wneud ym Mhrifysgol Abertawe trwy wyddorau bywyd, er enghraifft, y gwaith blaenllaw sy'n cael ei wneud ym Mhrifysgol Abertawe o ran y sector gweithgynhyrchu lled-ddargludyddion uwch yng Nghymru. Mae'r rhain yn feysydd twf economaidd sy'n ymwneud yn benodol ag etholaeth yr Aelod. Ond mae 'sefydlogrwydd' yn air pwysig y mae'n sôn amdano, ac mae bod â sefydlogrwydd o ran uchelgais a sefydlogrwydd ar y ffordd o'n blaenau yn mynd i fod yn allweddol i ni yn y blynyddoedd nesaf, a dyna pam mae bod â'r targed economaidd go iawn cyntaf mewn chwarter canrif, a gyhoeddwyd gan y Gweinidog menter yn ddiweddar, ar haneru'r bwlch cynhyrchiant gyda gweddill y DU, mor, mor bwysig. Gallwn ni ddilyn y llwybr hwnnw rŵan i wireddu'r uchelgais hwnnw, â phawb yn gwybod yn union i ba gyfeiriad yr ydym ni'n symud.

Ni ellir edrych ar economi Gŵyr Abertawe ar wahân i sir Gaerfyrddin a Chastell-nedd Port Talbot. Pa fath o economi ydych chi ei heisiau yn yr ardal? Rwyf i eisiau un sy'n seiliedig ar wyddorau bywyd, cyfrifiadura a TGCh. Mae'r rhain yn sectorau arloesol â chyflogau uchel sydd â'r gallu i gynnal twf sylweddol. Y ddwy brifysgol yw cryfderau economi Abertawe. Bu methiant yn flaenorol i dderbyn hynny a darparu'r cymorth iddyn nhw sydd ei angen arnyn nhw. Pa gymorth fydd Llywodraeth Cymru yn ei roi i'r adrannau prifysgol hynny er mwyn cynhyrchu swyddi â chyflogau uchel?

Rwy'n cytuno'n llwyr â'r Aelod bod Llywodraethau blaenorol wedi methu â chefnogi addysg uwch yn y ffordd y dylen nhw. Dyna pam rwy'n benderfynol ein bod ni'n dod o hyd i fath newydd o berthynas rhwng y Llywodraeth, y boblogaeth, busnesau a phrifysgolion, ac yn dod o hyd i fodelau newydd ar gyfer cynaliadwyedd yn yr hirdymor. Nid wyf i'n anwybyddu, fel y clywodd yr Aelod, yr effaith y gall ymchwil da a gwariant a chyllid addysg uwch ei chael ar gyfleoedd economaidd; fe wnes i enwi pethau yn Abertawe yn benodol sy'n ffynonellau o botensial gwirioneddol.

Ond rwy'n cytuno â'r pwynt cyntaf a wnaeth yr Aelod hefyd. Nid economïau ar wahân yw'r rhain. Mae'r ffordd, er enghraifft, y mae'r sector bwyd-amaeth mewn rhannau mwy gwledig o'r de-orllewin yn cyfrannu at weithgarwch economaidd ehangach yr ardal honno yn bwysig dros ben, a dyna pam y bydd yr asiantaeth ddatblygu newydd honno yr ydym ni eisoes yn ei sefydlu yn gwneud yn siŵr bod lledaeniad daearyddol gwirioneddol o ffyniant o ran datblygu'r math o ddyfodol economaidd yr ydym ni ei eisiau i Gymru.

Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi busnesau twristiaeth ym Mangor Conwy Môn drwy weithgareddau Croeso Cymru, ond mae fy Llywodraeth yn benderfynol o fanteisio i'r eithaf ar gyfleoedd sy'n deillio o dwristiaeth ac o wneud hynny mewn ffordd sy'n gynaliadwy i'r sector ei hun ac i gymunedau yng Nghymru.

Diolch. Wrth gwrs, mae hyd at 20 y cant o'r gweithlu ym Mangor Conwy Môn ym maes twristiaeth a lletygarwch. Mae twristiaeth y gogledd yn cynhyrchu tua £1.58 biliwn bob blwyddyn o oddeutu 9.39 miliwn o ymwelwyr. Ac wrth gwrs, gellir canfod rhywfaint o'r twristiaeth a lletygarwch gorau yn yr etholaeth hon. Mae mynegai teithio a thwristiaeth Fforwm Economaidd y Byd yn rhoi Prydain yn ei chyfanrwydd yn safle cant a thrydydd ar ddeg o 119 o wledydd ar gyfer cystadleurwydd prisiau. Rydym ni'n gwybod, gwn, bod y busnesau twristiaeth a lletygarwch yn y fy etholaeth wedi dioddef ergyd ar ôl ergyd o ran penderfyniadau polisi gwael, yn enwedig o ran y dreth dwristiaeth. Mae'r diwydiant ei hun bellach yn edrych ar ffordd o ddiogelu ei hun ac wedi codi gyda mi sawl gwaith y gyfradd TAW. Brif Weinidog, a wnewch chi ystyried gweithio gyda Llywodraeth y DU a cheisio cyflwyno achubiaeth i'r busnesau twristiaeth gwerthfawr hynny drwy geisio cyflwyno cyfradd TAW o 10 y cant ar dwristiaeth a lletygarwch? Diolch yn fawr.

Rwy'n hapus iawn i gytuno â'r Aelod. Mae fy mhlaid wedi galw ers amser maith i gamau gael eu cymryd drwy TAW i helpu twristiaeth. Mae'n ddadl a wnaed gennym ni fel gwrthblaid, ac mae'n ddadl y byddwn ni'n dal i'w gwneud fel Llywodraeth. Mae hwn yn sector cynaliadwy yr ydym ni ei eisiau, a cheir pwerau nad ydyn nhw yn ein rheolaeth, ac mae hwnnw'n un ohonyn nhw. O ran TAW, byddwn yn ceisio defnyddio'r rhai sydd gennym ni yn ein rheolaeth i ddatblygu cynaliadwyedd ar gyfer y sector twristiaeth, fel y dywedais i, mewn ffordd sy'n gyson â buddiannau'r cymunedau lle mae twristiaeth yn digwydd.

Un o'r prif atynfeydd i ymwelwyr ym Mangor Conwy Môn yw’n traethau a’n moroedd godidog, ac mae nifer o gwmnïau twristiaeth yn yr etholaeth hefyd yn dibynnu arnynt er mwyn denu busnes. Mae’n bryderus, felly, derbyn gohebiaeth gan nifer o etholwyr a rhai busnesau sy'n tynnu sylw at gyflwr ein moroedd ac afonydd, ac yn benodol faint o garthion sy’n cael eu rhyddhau i’r dŵr yn rheolaidd. Dwi’n croesawu addewid y Llywodraeth hon i sefydlu rheoleiddiwr dŵr newydd i Gymru a fydd yn goruchwylio buddsoddiad cyfalaf er mwyn lleihau gollyngiadau carthion. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau pryd fydd yr addewid hwnnw'n cael ei roi ar waith, fel bod trigolion lleol yn gallu mwynhau’r moroedd sydd ar garreg eu drws heb bryder ac fel bod y sector dwristiaeth yn gallu parhau i chwarae ei rhan mewn economi leol gynaliadwy?

Yn syml iawn, mae'r Llywodraeth yn bwrw ymlaen ar unwaith. Rydyn ni'n cymryd camau ar unwaith i sicrhau datganoli llawn y pwerau dros ddŵr, a hynny'n cynnwys y pwerau i sefydlu rheoleiddiwr dŵr newydd i Gymru. Pam ydyn ni'n gwneud hyn? Er mwyn gwella perfformiad, er mwyn cefnogi gwytnwch hirdymor ac, ie, er mwyn lleihau llygredd. Rydyn ni'n gweithio'n agos efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar y Bil dŵr glân, sydd i'w ddisgwyl yn ddiweddarach eleni, a fydd yn datganoli pwerau i'r Senedd, neu'n hwyluso'r ffordd ar gyfer gwneud hynny, er mwyn galluogi Cymru i sefydlu y rheoleiddiwr newydd hwnnw. Mae o'n addewid pwysig iawn i'r Llywodraeth yma.

Mae economi Bangor Conwy Môn yn dibynnu ar dwristiaeth, fel yr ydym ni wedi clywed. Mae llawer o lety ymwelwyr bach a theuluol eisoes yn cael trafferth cydymffurfio â'r rheol 180 diwrnod fympwyol ar osod a gyflwynwyd gan gytundeb cydweithio Plaid Cymru-Llafur yn nhymor diwethaf y Senedd. Gan fod cyngor Ynys Môn dan arweiniad Plaid Cymru wrthi'n ymgynghori ar hyn o bryd ar gyflwyno treth dwristiaeth, mae llawer yn teimlo mai dim ond cynyddu y mae'r pwysau arnyn nhw. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog wrando ar bryderon fy etholwyr a chyhoeddi adolygiad ar unwaith o'r rheol 182 diwrnod ar lety ymwelwyr, gyda'r bwriad o leihau'r trothwy fel ei fod yn adlewyrchu natur dymhorol lletygarwch Cymru, ac anfon neges eglur y bydd darparwyr lletygarwch yn cael eu cynorthwyo ac nid eu cosbi? Diolch yn fawr.

Rwy'n ofni y dylai'r Aelod fod yn ymwybodol ein bod ni eisoes wedi dweud ein bod ni'n adolygu'r trothwy 182 diwrnod yn barhaus. Byddwn yn nodi manylion y cynigion penodol maes o law. Ond gadewch i ni gofio pam y cyflwynwyd y mesurau hyn: rwy'n atgoffa'r Aelod ei bod, yn wir, yn cynrychioli gweithredwyr twristiaeth, sy'n rhan bwysig o'r economi, ond mae hefyd yn cynrychioli pobl sy'n cael trafferth dod o hyd i gartref yn eu cymunedau, mae hefyd yn cynrychioli pobl sydd mewn trafferthion oherwydd yr effaith y mae twristiaeth yn ei chael ar y farchnad dai. Yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud yw dod o hyd i'r cydbwysedd hwnnw; dyna'r nod. Ac a ddylai'r Llywodraeth fod yn dysgu bob amser i weld a oes camau lliniaru neu fân newidiadau y mae angen eu cyflwyno? Yn sicr. Ac mae'r Llywodraeth wedi ymrwymo i wneud hynny.

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, roeddech chi ar y radio y bore yma, yn siarad am y rhestr dymuniadau datganoli y byddwch chi'n ei chyflwyno i Brif Weinidog newydd y DU. Ond gadewch i ni edrych ar hanes datganoli yng Nghymru ac ar y meysydd sydd eisoes wedi'u datganoli: un o bob pedwar o bobl ar restr aros GIG; arosiadau dwy flynedd ar 42 y cant, yn sylweddol uwch nag yn Lloegr; canlyniadau addysg, y gwaethaf yn y DU; a diweithdra, yr uchaf yn y DU. Brif Weinidog, mae datganoli yn wrthdyniad. Mae angen Llywodraeth Cymru arnom ni sy'n canolbwyntio ar y problemau mwyaf sy'n wynebu Cymru. Nawr, wrth ymgyrchu, ni ddywedodd neb wrthyf i eu bod nhw eisiau i reilffyrdd neu Ystâd y Goron neu gyfiawnder gael eu datganoli. Roedden nhw'n poeni am y GIG, addysg a thrafnidiaeth. Felly, pam mae blaenoriaethau'r Prif Weinidog mor allan o gysylltiad â'r cyhoedd yng Nghymru?

Wel, rwy'n synnu braidd bod y blaid hon a oedd i fod i groesawu datganoli bellach ac eisiau gwneud iddo weithio i Gymru bellach yn dod allan yn agored ac yn dweud eu bod nhw yn erbyn datganoli i bob pwrpas. A wnaeth pobl alw am ddatganoli pwerau dros reilffyrdd, er enghraifft? Naddo. A yw pobl yn dweud wrthyf i, pobl ifanc yn arbennig, eu bod nhw'n deall yn llwyr anghyfiawnder y rheilffordd cyflymder uchel 2, a phe bai rheilffyrdd a'r cyllid sy'n dod gyda nhw yn cael eu datganoli, y gallem ni adeiladu seilwaith a allai roi dyfodol i'n pobl ifanc yma yng Nghymru, oherwydd ein bod ni'n buddsoddi yn y pethau sy'n bwysig iddyn nhw?

Mae fy mhlaid yn cael ei chyhuddo weithiau gan yr Aelodau o fod ag obsesiwn â'r cyfansoddiad rywsut. Mae gennym ni obsesiwn â gwneud y peth iawn i Gymru ac mae hynny'n golygu bod â'r arfau i wneud y gwaith. Yr hyn y mae'r Aelod yn ei wneud yn eglur yw ei fod eisiau dadwneud hynny, ac yn hytrach na rhoi'r arfau i Gymru wneud y gwaith yn well i bobl Cymru, ar iechyd, ar drafnidiaeth ac addysg, mae eisiau cymryd yr arfau hynny oddi arnom. Ac rwy'n ei atgoffa nad datganoli sydd ar fai, ond y ffaith ein bod wedi cael Llywodraethau nad ydyn nhw wedi gwneud y penderfyniadau cywir. Mae gennym ni newid Llywodraeth bellach. Edrychwch ar yr un hon i weld sut rydym ni'n newid cyfeiriad i Gymru.

Diolch. Maes datganoledig arall lle mae Llywodraeth Cymru allan o gysylltiad yn llwyr yw'r rhwydwaith ffyrdd. Nawr, yng Nghymru, mae teithio mewn car yn rheidrwydd i lawer; nid yw'n foethusrwydd. Ac er ei fod yn cael ei ddefnyddio i fynd o A i B, i lawer mae'n symbol o annibyniaeth a rhyddid personol. Ond mae gyrwyr Cymru wedi teimlo eu bod yn cael eu herlid dros y degawdau diwethaf. Pa un a yw'n derfynau cyflymder mympwyol, yn ganslo ffordd liniaru y mae wir ei hangen neu gynghorau yn mynd ar drywydd cynlluniau gwrth-geir a gwrth-draffig, mae Cymru yn cael ei gweld fel gwlad gwrth-geir. Felly, beth fydd y Prif Weinidog yn ei wneud i gefnogi gyrwyr ledled Cymru? Ac a wnaiff gadarnhau bod gwaharddiad Llafur ar adeiladu ffyrdd newydd drosodd bellach?

Roeddwn i'n meddwl ei fod yn mynd i barhau am annibyniaeth yn y fan yna. Roedd hwnna'n wahanol fath o annibyniaeth. Gwrandewch, rwyf i eisiau seilwaith sy'n gweithio i Gymru. Rwyf i eisiau seilwaith sy'n addas ar gyfer yr ail ganrif ar hugain, ac mae hynny'n golygu adeiladu'r holl wahanol elfennau hynny o seilwaith sy'n datblygu economi gydgysylltiedig, sy'n uno cymunedau. Ceir rhesymau cymdeithasol ac economaidd da iawn pam mae angen newid mawr arnom ni o bobl yn defnyddio ceir mewn ffordd draddodiadol, a dyna pam mae angen buddsoddiad arnom ni mewn trenau ac mewn bysiau ac mewn newid dulliau teithio a theithio llesol. Ond mae'r Aelod yn iawn y bydd y car yn dal i fod yn rhan o'r ffordd yr ydym ni'n cysylltu â'n gilydd am gryn amser. A dyna pam rwyf i eisoes wedi ei gwneud hi'n eglur, yn y chwe wythnos yn unig ers i mi ddechrau'r swydd, lle mae buddsoddiad y mae angen ei wneud mewn cryfhau ein rhwydwaith ffyrdd hefyd, byddwn yn ystyried hynny.

Nid yw ynni, yn gwbl gywir, wedi'i ddatganoli, ond mae'r cynllunio a'r seilwaith i gefnogi prosiectau ynni yn sicr o fewn rheolaeth Llywodraeth Cymru. Mae'r sector ynni niwclear wedi darparu miloedd o swyddi â chyflogau da yng Nghymru a cheir y posibilrwydd gwirioneddol o wella'r swyddi hynny ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd lle'r oedd gorsafoedd ynni niwclear gynt ac, yn wir, mewn safleoedd eraill ledled Cymru lle gallem ni ddatblygu adweithyddion modiwlaidd bach. Mae hwn yn faes lle gallai cydweithredu rhwng Llywodraethau Cymru a'r DU greu twf economaidd, gallai helpu i ostwng costau ynni a gallai helpu'r DU gyda diogelu ffynonellau ynni. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog gynnig ei gydweithrediad llawn i Brif Weinidog newydd y DU ar dyfu'r sector ynni niwclear ledled Cymru?

Rwy'n sylweddoli efallai fod yr Aelod yn newydd i Senedd Cymru, ond pe na bai, byddai wedi fy nghlywed ers 13 mlynedd, bellach, yn sôn am y manteision economaidd a all ddeillio o fuddsoddi mewn ynni niwclear yn y ffordd gywir, ac edrych arno o ran yr hyn sy'n gweithio i Gymru. Dyna fu, mewn swyddogaeth Aelod etholaethol, fy ngwaith mewn blynyddoedd blaenorol. Mae fy mhwyslais i yn union yr un fath fel Prif Weinidog rŵan: mae'n fater o edrych ar ein hanghenion ynni, yn fater o edrych ar ein rhwymedigaethau amgylcheddol a'r cyfleoedd economaidd a all lifo o fuddsoddiad, gan gynnwys mewn ynni niwclear. Nid yw fi'n dweud hynny yn ddim byd newydd. Rwyf i wedi bod yn gyson iawn ers blynyddoedd lawer ar hyn.

Diolch, Lywydd. Hoffwn dalu teyrnged i Keir Starmer, os caf i. Roedd yn un o'r gwleidyddion mwyaf parchus ac urddasol yr wyf i wedi eu hadnabod. Ar ran fy ngrŵp, hoffwn ddiolch o galon i Brif Weinidog y DU am ei wasanaeth i'r genedl.

Brif Weinidog, mae'n Wythnos y Lluoedd Arfog yr wythnos hon, wrth gwrs, a byddwn yn talu teyrnged i'n cymuned lluoedd arfog ac yn dangos parch atyn nhw. Ddydd Sadwrn, wrth gwrs, mae'n Ddiwrnod y Lluoedd Arfog ei hun. A allech chi egluro: a ydych chi'n credu, yn rhan o'r DU neu ar wahân i'r DU, yr hoffech chi weld Cymru fel aelod llawn o NATO?

Nid wyf i na fy mhlaid erioed wedi hyrwyddo nac awgrymu y dylai'r DU dynnu allan o NATO. Nid dyna fu safbwynt fy mhlaid erioed na safbwynt fy Llywodraeth rŵan, beth bynnag yr hoffai rhai pobl ei gyfleu. Rwy'n credu yn yr egwyddor a'r arfer o integreiddiad agos o ran ceisio sicrhau heddwch. Rwy'n credu bod NATO, ar yr adeg hon o densiynau uchel yn rhyngwladol, yn cyflawni swyddogaeth bwysig. Wrth gwrs, mater i Gymru annibynnol, yn y blynyddoedd i ddod, fyddai penderfynu ar ba fath o gysylltiad neu aelodaeth fyddai ganddi o ran NATO. Ond, o ran fy safbwynt i, mae mor eglur â hynny: mae NATO yn cyflawni swyddogaeth bwysig iawn, ac ni fu awgrym erioed y byddem ni rywsut yn galw ar y DU i dynnu'n ôl ohono.

Brif Weinidog, dim ond ar bwynt arall o eglurder, yn y gorffennol, rydych chi wedi dweud, ac rwy'n dyfynnu, 'Dydw i ddim yn meddwl y byddai poblogaeth Cymru yn dueddol o fod eisiau gwario ar gludwyr cerbydau awyr.' Nawr, fel y gwnaethoch hi ddweud, rydym ni'n byw ar hyn o bryd yn un o'r cyfnodau mwyaf ymfflamychol y mae unrhyw un ohonom ni wedi ei weld erioed, ac rydych chi'n galw, ac yn galw yn gyson, am doriadau eithafol i wariant amddiffyn. Ai dyna eich safbwynt o hyd? Ac a ydych chi'n credu y dylai toriadau eithafol i amddiffyn gynnwys toriadau i seiberddiogelwch, sy'n cadw ein democratiaeth yma yng Nghymru yn ddiogel rhag bygythiadau gelyniaethus o dramor?

Y cludwyr cerbydau awyr—fe wnaf i roi sylw i fater y cludwyr cerbydau awyr, mewn gwirionedd. Mae hwnna'n deitl llyfr, onid yw, The Phenomenon of Welshness—or, 'How many aircraft carriers would an independent Wales need?' Ateb: sero. Mae hynny'n eithaf gwahanol i'r hyn y mae'r Aelod yn ei awgrymu. Gwrandewch, rwy'n cydnabod, ac mae fy Llywodraeth yn cydnabod, ein bod ni'n wynebu bygythiadau newidiol, ein bod ni'n wynebu bygythiadau real iawn, a bod angen cydnabod yr angen i fuddsoddi'n briodol mewn amddiffyn confensiynol ar yr adegau hynny. Ac y dyddiau yma, mae hynny'n sicr yn cynnwys seiber-ryfela, sydd, mewn ffordd hybrid, eisoes yn digwydd o'n cwmpas. Felly, yn y termau hynny, ydw, rwy'n cydnabod yr angen i fuddsoddi. Ond nid wyf i'n cydnabod ei fod yn fater i Lywodraeth y DU, heb drafodaeth, wneud penderfyniadau sy'n effeithio ar allu Llywodraethau—boed hynny yng Nghymru neu rannau eraill o'r ynysoedd hyn—i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, oherwydd mae penderfyniadau'n cael eu gwneud yn unochrog am amddiffyn. Rwy'n credu bod y rhain yn egwyddorion pwysig iawn y dylai pob un ohonom ni yn y Siambr hon fod â safbwyntiau cryf arnyn nhw.

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, heddiw, fe wnaeth eich Llywodraeth leiafrifol osod ei chyllideb atodol gyntaf un. Roedd yn cynnwys £145 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer GIG Cymru. Rydych chi wedi sbinio’r ffigurau hynny yn drwm i awgrymu y byddan nhw'n datrys y broblem gyda rhestrau aros, y mae angen mynd i'r afael â nhw, wrth gwrs, oherwydd fel yr ydym ni i gyd yn ei wybod, maen nhw wedi cynyddu 13,000 yn y ffigurau diweddaraf a gyhoeddwyd. Ac mae dros 680,000 o bobl bellach ar restrau aros ledled Cymru. Ond yr hyn nad oes ei angen ar gleifion yw dull plaster glynu yn unig o fynd i'r afael â'r argyfwng hwn. A allwch chi edrych yn onest ar y 680,000 o gleifion hynny yn eu llygaid heddiw a wir sicrhau y bydd y dyraniad hwn yn lleihau amseroedd aros yng Nghymru yn barhaol, neu a ydych chi mewn gwirionedd yn mabwysiadu—a dyma sy'n digwydd rwy'n credu—yr un dull plaster glynu â Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru a fethodd â buddsoddi yn y seilwaith i gadw amseroedd aros i lawr yn barhaol?

Rwy'n croesawu'r cwestiwn fel ffordd i mi esbonio fy nghred gadarn nad dyna beth sy'n digwydd, ac rwy'n gofyn iddo'n ddiffuant i drefnu cyfarfod yn gyflym gyda fy Ngweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, fel y gall egluro i'r Aelod beth yn union sy'n digwydd yma. Rwy'n credu mai'r hyn yr ydym ni wedi ei weld yn ystod y blynyddoedd diwethaf yw'r union beth y mae'r Aelod yn ei ddisgrifio: atebion plaster glynu er mwyn cael yr ystadegau i le gwell, pan fo angen i ni adeiladu ar gyfer yr hirdymor mewn gwirionedd. Rwyf i wedi ei gwneud hi'n eglur—fe wnaethon ni hyn yn flaenoriaeth drwy'r ymgyrch etholiadol, ac rydym ni'n ei wneud rŵan mewn Llywodraeth—nad yw'n fater o leihau amseroedd aros yn unig a dweud, 'Diolch byth, iawn, beth nesaf?' Mae hyn yn fater o wneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r camau ar waith rŵan sy'n lleihau'r amseroedd aros mewn ffordd sy'n cynyddu capasiti er mwyn atal yr amseroedd aros rhag cynyddu eto. Rŵan, a ydw i'n rhoi sicrwydd pendant? Wel, pa mor bell ydym ni'n mynd mewn gwleidyddiaeth? Ond rwy'n dweud wrthych chi mai dyna'n union yr ydym ni'n bwriadu ei wneud a'r hyn y mae fy Ngweinidog yn treulio bob awr yn effro ac, rwy'n siŵr, rhai oriau yn cysgu yn meddwl amdano hefyd.

Wel, edrychwch, fe wnaf i ei gredu pan fyddaf i'n ei weld, i fod yn onest, oherwydd, gadewch i ni ei wynebu, roedd pedair o'r pum cyllideb ddiwethaf y cytunwyd arnyn nhw yn y lle hwn, yn y Senedd, rhyngoch chi a'r Blaid Lafur yn cytuno ar y buddsoddiad sy'n mynd i'r GIG, sydd wedi cyflawni'r perfformiad gwael sydd bellach wedi dod yn ôl ar eich pen, rwy'n ofni, o ran yr amseroedd aros hiraf ym Mhrydain, o ran perfformiad gwael y gwasanaeth ambiwlans ac o ran ystad y GIG sydd ar chwâl.

Ac nid y gwasanaeth iechyd yn unig, wrth gwrs, sydd mewn angen taer. Rwy'n credu bod llawer o bobl yn siomedig iawn o weld, yn y gyllideb atodol, dim un geiniog o gymorth ychwanegol yn mynd i gynorthwyo busnesau yng Nghymru sy'n gorfod ymdopi â'r gyfundrefn ardrethi busnes waethaf ym Mhrydain; dim un geiniog ychwanegol yn mynd i gefnogi ein ffermwyr, sy'n gorfod ymdopi â'r cynllun ffermio ofnadwy o anghynaliadwy, a luniwyd ar y cyd rhwng Plaid Cymru a Llafur yn y tymor blaenorol; ac, yn ofnadwy, er gwaethaf y ffaith fod cannoedd o filiynau o bunnoedd wedi dod i Gymru o ganlyniad uniongyrchol i wariant ar anghenion addysgol arbennig yn Lloegr, dim un geiniog ychwanegol yn cael ei dyrannu i gynorthwyo disgyblion anghenion dysgu ychwanegol yma yng Nghymru. Pam nad ydych chi'n mynd i ddeffro a sylweddoli eu bod nhw'n gymaint o flaenoriaeth â rhai o'r pethau eraill yr ydych chi'n dyrannu arian parod iddyn nhw?

Mae'n gwestiwn hir iawn, iawn ac aml-lefel. Fe wnaf i geisio rhoi sylw i rai elfennau ohono, os gallaf. Ceir elfen o wrthgyferbyniad yno wrth ofyn i ni daflu arian, er enghraifft, at yr economi ac at ffermio, pan mai'r hyn yr ydym ni'n ei ddweud mewn gwirionedd yw—ac rydym ni wedi cymryd y camau hyn eisoes yn y 37 diwrnod cyntaf o Lywodraeth—ei fod yn fater o fynd i'r afael â biwrocratiaeth, gweithio mewn gwahanol ffordd gyda ffermwyr, sy'n gallu gwneud gwahaniaeth. Mae'n fater o adolygu ardrethi busnes; bydd hynny'n gwneud gwahaniaeth i fusnesau, er enghraifft. Felly, nid yw'n fater o daflu arian yn unig, yn yr un ffordd ag y dywedodd ei hun nad yw rhoi arian i faes iechyd yn unig yn datrys y broblem. Dywedodd fod y buddsoddiad wedi methu. Nid yr arian oedd yn broblem yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond y ffaith na chafodd ei ddefnyddio yn iawn. Dyna'n union yr ydym ni'n bwriadu ei wneud: ymgorffori cynaliadwyedd ym maes iechyd a gofal.

Yn olaf, ar fater ADY, rwy'n cydnabod yn llwyr ddifrifoldeb yr her sy'n ein hwynebu, ond, ar hynny, yn sicr nid yw'n wir y bydd taliad untro yn datrys y problemau. Mae'n rhaid i hwn fod yn ateb cynaliadwy, gan adeiladu dros y blynyddoedd nesaf i gael system sy'n gweithio i deuluoedd, sy'n gweithio i awdurdodau lleol, ac mae'r Gweinidog addysg eisoes yn gweithio ar yr ateb cynaliadwy hwnnw, a dyna beth rydym ni ei eisiau mewn gwirionedd, yn hytrach nag atebion cyflym, y dywedodd yr Aelod nad dyna y mae ef ei eisiau chwaith.

Lywydd, os caf i gyfeirio yn gyntaf at fy natganiad o fuddiannau Aelodau, sy'n nodi bod aelod agos o'r teulu yn aelod o fwrdd cymdeithas dai.

I ateb y cwestiwn, rydym ni wedi ymrwymo i gael tai cymdeithasol wedi'u rheoleiddio'n dda, gan gydnabod bod cartref diogel yn sail i iechyd a llesiant pobl a'u gallu i adeiladu bywydau sefydlog. Mae'r fframwaith rheoleiddio ar gyfer landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru wedi cael ei ddiwygio i gryfhau trosolwg, tryloywder ac atebolrwydd, â phwyslais eglur ar ganlyniadau i denantiaid. Mae'r fframwaith hwn wrthi'n cael ei gyflwyno ar hyn o bryd ar draws pob landlord cymdeithasol cofrestredig.

Diolch, Brif Weinidog. Mae llawer o landlordiaid cymdeithasol cofrestredig wedi deillio'n rhannol neu'n llwyr o drosglwyddo stoc tai o awdurdodau lleol. Fodd bynnag, mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn fwy na landlordiaid yn unig, â rhestrau aros am dai, rheoli gwastraff ac ymddygiad gwrthgymdeithasol, i enwi dim ond rhai o'r meysydd lle mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn rhanddeiliaid allweddol. Er gwaethaf y rhan bwysig y maen nhw'n ei chwarae yn ein trefi a'n pentrefi a'r symiau enfawr o arian cyhoeddus y mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn eu derbyn, nid yw'r cyrff hyn yn adrodd yn uniongyrchol i'r cynghorau na'r ardaloedd y maen nhw'n eu gwasanaethu. Brif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i adolygu hyn, gyda'r nod o wneud landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn fwy atebol yn uniongyrchol i'r awdurdodau lleol y maen nhw'n gweithredu ynddyn nhw?

Mae gan landlordiaid cymdeithasol cofrestredig berthynas agos iawn o fewn yr ardaloedd awdurdod lleol lle maen nhw'n gweithredu. Mae llawer ohonyn nhw'n gweithredu ar draws sawl ardal awdurdod lleol. Dyna pam mae hi mor bwysig bod rheoleiddio canolog yn weithredol, wedi'i oruchwylio gan Lywodraeth Cymru a'i adolygu'n rheolaidd i wneud yn siŵr ei fod yn effeithiol a'i fod yn darparu'r math o dai cymdeithasol sydd eu hangen arnom ni.

Mae gan bob tenant tai cymdeithasol yr hawl i gartref diogel. Rwy'n credu bod hynny mor bwysig. Rydym ni'n gweithio'n agos gyda landlordiaid cymdeithasol cofrestredig ac awdurdodau lleol sy'n dal stoc dai i sicrhau hyn. Mae'r fframwaith rheoleiddio, sy'n ganolog, wedi'i ddylunio yn y modd hwnnw i ddiogelu tenantiaid ac i ddiogelu buddsoddiad cyhoeddus hefyd, trwy oruchwyliaeth effeithiol. A chofiwch y bydd pob landlord cymdeithasol cofrestredig yn derbyn dyfarniad rheoleiddiol blynyddol er mwyn rhoi sicrwydd i bobl ein bod ni'n cynnal y safonau y mae pobl yn eu haeddu ac yn eu disgwyl yn y sector landlordiaid cymdeithasol.

Brif Weinidog, a allech chi ymhelaethu ymhellach ar sefyllfa bresennol cymdeithasau tai yng Nghymru o ran eu nifer a'u rhyngweithio ag awdurdodau lleol? Yn benodol, y profiad sy'n gyffredin ymhlith awdurdodau lleol sy'n dal stoc dai yw bod cymdeithasau tai yn gallu cynnig gwell taliad i reolwyr datblygu ac maen nhw felly'n dwyn staff o gynghorau a thrwy hynny yn ei gwneud hi'n anoddach i gynghorau adeiladu tai. Gallai'r mater hwn gael ei waethygu, rwy'n amau, gan eich penderfyniad i greu Unnos. Sut wnewch chi ddatrys y broblem bresennol a sicrhau nad yw creu Unnos yn gwaethygu'r broblem ymhellach?

Diben llwyr sefydlu Unnos yw rhyddhau'r gwaith o adeiladu tai cymdeithasol; mae'n fater o ddod o hyd i ffyrdd newydd ac arloesol o gyflawni. Mae gennym ni sector sy'n gweithio mewn gwahanol ffyrdd. Mae gennym ni'r stoc dai a gedwir o fewn rhai awdurdodau lleol ac mae gennym ni'r llu o landlordiaid cymdeithasol cofrestredig hefyd. Rydym ni'n eglur ein bod ni eisiau symleiddio'r broses o ddarparu tai cymdeithasol a'i gwneud yn fwy effeithiol. Rydym ni wedi ymrwymo i ddarparu o leiaf 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030 a dyna'r hyn y mae'r Gweinidog eisoes yn mynd ati i'w wneud.

Brif Weinidog, fel y byddwch chi'n gwybod, nid oes gofyniad mwyach i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig fod â chynrychiolwyr etholedig ar eu byrddau. Yn wir, mae llawer ohonyn nhw eisoes yn gwaredu eu hunain, neu wedi gwneud eisoes, o gynrychiolwyr lleol. Sut allwch chi, Llywodraeth Cymru, fod yn hyderus bod y sefydliadau hyn yn gweithredu er budd pennaf cymunedau lleol, heb y trosolwg democrataidd uniongyrchol hwnnw? A ydych chi'n fodlon bod landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn cael eu dwyn i gyfrif yn effeithiol yn absenoldeb cynrychiolaeth etholedig?

Mae'r Aelod yn codi cwestiynau cwbl ddilys. Fel gyda chynifer o bethau, rydym ni'n adolygu'r pethau hyn yn barhaus. Ond ym mis Awst y llynedd y cyflwynodd y Llywodraeth flaenorol fframwaith rheoleiddio diwygiedig. Bob tro y bydd diwygiad i'r fframwaith rheoleiddio, ei ddiben yw gwneud yn siŵr bod y system yn gweithio'n dda a bod atebolrwydd ynddi. Mae cadw i fyny ag unrhyw heriau neu wendidau yn yr atebolrwydd hwnnw yn rhywbeth y bydd fy Ngweinidog yn awyddus i'w wneud.

Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gludiant i'r ysgol, ac rydym ni'n gweithio'n agos â nhw i gefnogi mynediad at addysg. Rwy'n cydnabod pwysigrwydd sicrhau y gall dysgwyr deithio'n ddiogel ac y gallan nhw deithio'n fforddiadwy. Yn rhan o hyn, rydym ni'n ymestyn y cynllun tocynnau bws am £1 i bobl ifanc, i leihau costau ac i ehangu mynediad at addysg. Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid ar draws y Llywodraeth i ystyried sut y gall y system ddiwallu anghenion dysgwyr orau.

Diolch am yr ateb yna. Brif Weinidog, mae cannoedd o ddisgyblion yn wynebu toriadau i gludiant hanfodol i'r ysgol yn ardal Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili. Ymunais â phrotestwyr ychydig wythnosau yn ôl, ac rwyf i wedi cerdded y llwybr newydd posibl fy hun. Er ei fod o fewn y pellter statudol, mae'r llethr i'r disgyblion hynny yn ei gwneud hi'n daith gerdded estynedig i'r ysgol. O gofio bod y gyllideb yn cael ei chyflwyno heddiw, a wnaiff ef ymrwymo nawr i'r £300,000 y mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yn ceisio ei arbed a rhoi'r sicrwydd i'r rhieni hynny na fydd gan eu plant daith gerdded anodd i'r ysgol ym mhob math o dywydd?

Byddwn ni fel Aelodau sy'n cynrychioli etholaethau ym mhob rhan o Gymru, gallaf eich sicrhau chi, yn derbyn gohebiaeth gan rieni ar adegau sydd â phryderon, yn gwbl briodol, am y ddarpariaeth o gludiant i'r ysgol. Mae hyn yn destun pryder iddyn nhw, ond mae'r rhain yn benderfyniadau lleol i'w gwneud gan awdurdodau lleol. Rwy'n deall, fel y soniodd yr Aelod, bod cynnig Caerffili mewn gwirionedd yn fwy hael na'r cynnig statudol. Mae'n heriol. Rwy'n sylwi bod arweinydd Reform cyngor Swydd Warwick wedi cael cryn dipyn o feirniadaeth pan gynigiodd ymestyn y pellter cerdded statudol i ddisgyblion ysgol o bosibl hyd at 5 milltir. Mae'r rhain yn benderfyniadau sy'n heriol i awdurdodau lleol ym mhobman, ond bydd fy Llywodraeth yn parhau i weithio gydag awdurdodau lleol i geisio dod o hyd i atebion mwy hirdymor ar gyfer yr hyn sy'n amlwg yn fater sy'n peri pryder.

Mae hwn yn rhywbeth sydd gyda fi yn gyffredin â Llŷr fan hyn, a dyw hwn ddim yn mynd i ddigwydd yn aml, so mae'n werth sôn amdano. Fe wnes i gerdded hefyd gyda'r plant a phobl ifanc yn ein hardal ni a chario ymlaen â'r gwaith arbennig mae Heledd Fychan wedi ei wneud yn ei rôl flaenorol i gefnogi'r grŵp yna, Save the School Transport, sydd yn weithredol iawn yn Rhondda Cynon Taf. Ro'n i jest eisiau gofyn cwestiwn. Mae angen adolygiad llawn o'r Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008, ond rwy'n gwerthfawrogi y bydd hwn yn cymryd amser. Felly a wnaiff y Llywodraeth weithio'n agos gyda'r awdurdodau lleol i sicrhau gwelliannau uniongyrchol ac ymarferol?

Mae hwn yn un o'r materion yna, fel y dywedodd yr Aelod, lle bydd yna gydweithio yn lleol, dwi'n gobeithio, ar faterion sydd o bryder i rieni. Yr ateb byr i'r cwestiwn yna ydy y byddwn ni yn sicr yn gweithio efo awdurdodau lleol i chwilio am ffyrdd o wella. Does yna ddim atebion syml yn fan hyn, ond mi ydyn ni wedi ymrwymo i weithio efo partneriaid—ac nid yn unig llywodraeth leol, ond rhieni a dysgwyr eu hunain—er mwyn sicrhau newid yn yr hirdymor.

Mae cludiant o'r cartref i'r ysgol yn hanfodol i lawer o deuluoedd ledled Cymru, nid yn unig i wneud yn siŵr bod pobl ifanc yn cyrraedd yr ysgol neu'r coleg, ond i alluogi rhieni i fynd i'r gwaith. Fel gwnaethoch chi sôn, Brif Weinidog, Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili sydd â'r cynnig cludiant o'r cartref i'r ysgol mwyaf hael yng Nghymru. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i dynnu sylw at waith da Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yn y maes hwn? A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod yn rhaid i unrhyw welliannau i fynediad o dan y Mesur teithio gan ddysgwyr gael eu hategu gan gyllid ychwanegol gan Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol?

Heb amheuaeth, mae yna enghreifftiau o arfer da ar draws Cymru, ac mi wnes i gyfeirio at y sefyllfa yng Nghaerffili. Mi fydd yr un peth yn wir mewn awdurdodau lleol hefyd. Ond mae hi'n amlwg yn wir fod yna heriau yn wynebu pob awdurdod lleol, yn cynnwys Caerffili, fel mae'r cwestiynwr wedi ei godi heddiw. Mae hwn yn fater sydd yn effeithio ar gyfleon pobl ifanc. Mae sicrhau mynediad i gyfleon dysgu yn bwysig iawn. Mae yna adolygiad yn barod yn digwydd o gwmpas sicrhau bod mynediad i addysg Gymraeg yn rhywbeth sydd ddim yn cael ei effeithio gan broblemau mynediad. Mae'r Llywodraeth, fel dwi'n dweud, tra'n wynebu, fel llywodraeth leol, cyfyngiadau ar faint o adnoddau sydd ar gael, yn benderfynol o weithio efo partneriaid i weld lle mae modd gwneud penderfyniadau sydd yn hwyluso trafnidiaeth i'n plant a'n pobl ifanc ni.

Brif Weinidog, mae pobl yng Ngheredigion Penfro yn bryderus fod y rheol pellter cerdded statudol 3 milltir yn hen ffasiwn ac nad yw'n gweithio i ddisgyblion sy'n byw mewn cymunedau gwledig. Mewn ardaloedd fel Rhydyfelin yng Ngheredigion, nid yw disgyblion sy'n byw llai na 3 milltir o ysgolion uwchradd Aberystwyth yn gymwys i gael cludiant am ddim ac yn hytrach maen nhw weithiau'n cael eu gollwng yn Llanfarian, y pentref agosaf dros 3 milltir i ffwrdd. Nid oes palmant rhwng y pentrefi hyn, ac mae'r gefnffordd brysur yn peri risgiau diogelwch difrifol. Er bod llawer o ddisgyblion yn defnyddio'r llwybr beicio, nid yw wedi'i oleuo, mae'n beryglus yn y gaeaf, a bu sawl digwyddiad. Felly, Brif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i gynnal adolygiad o bolisi cludiant i'r ysgol Llywodraeth Cymru, fel y gall ymateb yn well i anghenion disgyblion sy'n byw mewn ardaloedd gwledig, ac a allwch chi ddweud wrthym ni pa gymorth ychwanegol y byddwch chi'n ei ddarparu i awdurdodau i'w helpu i wella diogelwch a mynediad i ddisgyblion yn y cymunedau hyn?

Unwaith eto, mae'r rhain yn enghreifftiau lleol, fel y bydd gan bob Aelod. Dwi'n atgoffa eto mai penderfyniadau i awdurdodau lleol ydy'r rhain yn y pen draw. Mae yna gwestiynau yn codi o ran llwybrau teithio llesol yn y cwestiwn yna. Mae hwnnw, o bosib, yn fater gwahanol, ond sydd ag impact ar deithio i'r ysgol.

Dwi'n atgoffa'r Senedd am y trafod fu rhwng Plaid Cymru mewn gwrthblaid a'r Llywodraeth ddiwethaf er mwyn sicrhau setliad cadarn ar gyfer 2026-27, sy'n sicrhau £112 miliwn er mwyn cryfhau'r grant cymorth refeniw gymaint ag y gallwn ni, er mwyn rhoi gwaelodlin mor gadarn ag y gallwn ni i lywodraeth leol.

Mae'r rhain yn benderfyniadau anodd. Ydw i'n credu bod angen i ni fod yn adolygu drwy'r amser sut mae prosesau'n gweithio? Dwi'n gobeithio fy mod i wedi gwneud yn glir heddiw fy mod i.

Rydym ni'n adfywio'r dull o ymdrin â strydoedd mawr, gan gynnwys sefydlu tasglu canol trefi i nodi mesurau ymarferol, fel ardrethi annomestig a diwygiadau cynllunio, i gefnogi strydoedd mawr a busnesau lleol. Rydym ni eisiau i'n strydoedd mawr ffynnu a chwarae rhan gref mewn economïau lleol ar gyfer y dyfodol.

Diolch, Brif Weinidog. Fel y gwyddoch chi, rwy'n AS dros Sir Gaerfyrddin. Rwyf i wedi gweld dirywiad hirdymor canol tref Llanelli, wedi'i ysgogi gan gyfuniad o heriau economaidd-gymdeithasol a manwerthu. Mae colli diwydiannau traddodiadol yn y dref wedi lleihau cyfleoedd gwaith lleol ac wedi gwanhau'r grym gwario yn y gymuned. Ar yr un pryd, mae twf parciau manwerthu y tu allan i'r dref wedi gwaethygu'r broblem, gan gynnig lleoedd parcio am ddim a siopau mwy, sydd wedi tynnu siopwyr oddi wrth ganol y dref. Mae sawl manwerthwr hefyd wedi cau eu canghennau yng nghanol y dref. Mae hyn yn cael ei waethygu gan ymddygiad gwrthgymdeithasol a throseddu, sydd wedi effeithio ymhellach ar atyniad y dref i drigolion, busnesau ac ymwelwyr. Mae newid i arferion defnyddwyr hefyd wedi chwarae rhan hanfodol, â phobl yn dewis siopa ar-lein dros y stryd fawr. O ganlyniad, mae cyfraddau adeiladau gwag yn y dref wedi codi'n sydyn. Canfu arolwg manwerthu a gynhaliwyd yn 2023 fod 83 o 214 o siopau neu unedau manwerthu Llanelli yn wag, sy'n cyfateb i gyfradd swyddi gwag o 38 y cant. Er bod prosiectau adfywio ar y gweill, mae cynnydd wedi bod yn araf iawn. Felly, fy nghwestiwn i chi, Brif Weinidog, yw hwn: beth fydd y Llywodraeth hon yn ei wneud i fynd i'r afael â'r heriau hyn, i gryfhau ei strategaeth bresennol ac i ddarparu canol trefi mwy diogel, cryfach ac economaidd hyfyw i gymunedau fel Llanelli, o gofio bod y cyngor sir yn gyngor dan arweiniad Plaid Cymru?

Rwy'n cytuno â'r rhwystredigaeth sy'n cael ei leisio gan yr Aelod. Mae hwn yn fater sy'n destun pryder gwirioneddol i mi—sef pan fydd pobl yn gweld canol eu tref, maen nhw'n aml yn meddwl mai canol eu tref nhw yw'r un gwael. Cymerais ran mewn ymchwiliad gan y Cynulliad Seneddol Prydeinig-Gwyddelig ychydig flynyddoedd yn ôl, lle gwnaethom ni ymweld â strydoedd mawr ledled Cymru, Gogledd Iwerddon a Lloegr. Y gwir yw bod y stryd fawr wedi cael ei anrheithio mewn cynifer o ardaloedd. Mae'r teimlad hwnnw mai eich ardal eich hun sy'n syrthio'n ddarnau yn arwain at chwalfa o ran cydlyniant cymdeithasol hefyd. Felly, ceir rheswm da pam mae angen i ni fynd i'r afael â hyn.

Dyna pam mae sefydlu'r tasglu canol trefi hwnnw mor bwysig. Dyna pam mae'r gwaith ar hynny yn cychwyn nawr. Mae'n adeiladu, a dweud y gwir, ar waith sydd wedi bod yn weithredol yn ystod y blynyddoedd diwethaf ar y polisi 'canol trefi yn gyntaf'. Rwy'n gobeithio bod hwn yn faes efallai y gallwn ni gydweithio arno, oherwydd mae polisi fy Llywodraeth hefyd wedi'i adeiladu yn sicr ar yr angen i wella'r cydbwysedd sydd wedi arwain at ledaeniad darpariaethau y tu allan i'r dref ar draul, mae'n ymddangos, canol ein trefi. Dyna'n sicr fydd byrdwn gwaith y tasglu canol trefi, gan edrych ar yr holl arfau hynny sydd ar gael iddo o ran ardrethi busnes ac yn y blaen, i weld a allwn ni wir danio canol ein trefi mewn ffordd nad ydym ni wedi ei weld ers amser maith.

Mae Pont-y-pŵl wedi dioddef yn ddifrifol o gau siopau dros flynyddoedd lawer. Yn anffodus, mae unedau gwag wedi dod yn nodwedd, â llawer o landlordiaid absennol yn anffodus heb unrhyw ddiddordeb yn nyfodol y dref. Nid yw llawer o ymdrechion adfywio o'r brig i lawr wedi llwyddo chwaith, er gwaethaf yr ymdrechion gorau. Ond ceir rhesymau i fod yn optimistaidd. Mae gan farchnad dan do Pont-y-pŵl fusnesau unigryw a lleol yng nghanol y dref, ac mae gwirfoddolwyr diflino, fel Cyfeillion Tref Pont-y-pŵl, y gwnaethoch chi gyfarfod â nhw yn ddiweddar, Brif Weinidog, yn gweithio i ddatblygu a gwella cyfleusterau a chefnogi entrepreneuriaid lleol. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod angen i leisiau lleol fod yn ganolog i ymdrechion adfywio trefi fel Pont-y-pŵl? Ac a yw'n cytuno y dylid defnyddio gorchmynion prynu gorfodol i ddod â mannau sydd wedi bod yn wag ers amser maith yn ôl i ddefnydd? Diolch.

Fe wnes i fwynhau fy ymweliad yn ddiweddar â Phont-y-pŵl gyda'r Aelod a, do, fe wnaethom ni ymweld â'r Stryd Fawr a'r farchnad bryd hynny. Mae yna ymdeimlad gwirioneddol o gymuned a dyhead i greu bywyd newydd yno, ac mae yna arwyddion gwirioneddol o'r bywyd newydd hwnnw. A ddylid clywed lleisiau lleol? Yn sicr. Rydym ni'n awyddus i feithrin ein heconomïau lleol ar gyfer y bobl sy'n byw ynddyn nhw, ac fe ddylen nhw allu dylunio'r fath o gymunedau y maen nhw'n dymuno eu cael.

O ran prynu gorfodol, ydy, mae hwnnw'n arf yn y gist arfau, un sy'n cael ei ddefnyddio fel arfer pan nad oes dewis arall ar ôl. Ond, efallai dim ond i droi oddi wrth brynu gorfodol ac at orfodi, yn sicr, o ran gorfodi rydym ni'n cefnogi awdurdodau lleol i gymryd camau gorfodi, lle bo hynny'n briodol, gyda'r gronfa gorfodi eiddo gwag, gan gynorthwyo gyda chamau dadrisgio eiddo lle ceir problemau—rhan o ystod o ffyrdd yr ydym ni'n gobeithio gweithio ynddyn nhw, a gaiff eu harwain unwaith eto gan waith y tasglu canol trefi.

Rydym ni i gyd yn meddwl am lawer o wahanol gaffis a bariau a bwytai, a llawer o siopau lleol yr ydym ni i gyd yn mynd iddyn nhw'n aml. La Mina ar Ffordd Albany yw un o fy ffefrynnau personol i, wrth gwrs. Ac rydym ni bob amser yn credu y byddan nhw yno am byth, ond mewn gwirionedd, wrth gwrs, maen nhw'n dibynnu ar bobl leol i fynd allan i siopa yno. Felly, rwy'n falch iawn fod y Llywodraeth yn awyddus i annog pobl i siopa yn lleol a gwneud y pethau iawn i gyd. Ond, yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â hygyrchedd hefyd, ac mae trafnidiaeth yn rhan fawr o hynny. Felly, pa gamau y bydd y Llywodraeth eu cymryd nawr i sicrhau y bydd trafnidiaeth gyhoeddus, gan gynnwys bysiau a thacsis hygyrch, a threnau hygyrch, gan gynnwys y gorsafoedd newydd sydd wedi eu cynllunio ar gyfer Dwyrain Caerdydd, yn cael eu hintegreiddio yn llawn mewn cynlluniau adfywio, yn enwedig felly, wrth gwrs, o ran pwysigrwydd masnachfreinio bysiau, er mwyn inni allu helpu pobl i siopa yn lleol a pheidio â'u rhwystro nhw oherwydd problemau teithio?

Rydym ni'n amlwg yn gytûn yn hyn o beth. Rydym ni'n gallu gweld gwaith da a wnaed yn ddiweddar ynghylch datblygu'r metro yn y de a sut mae hynny wedi trawsnewid y ffordd y mae pobl yn teithio yn eu cymunedau eu hunain ac o un gymuned i'r llall. Rwy'n llawn cyffro ynghylch yr hyn y gallwn ni ei gyflawni trwy ail-reoleiddio bysiau, sy'n beth hynod bwysig. Unwaith eto, cynnyrch cydweithio yn y Senedd ddiwethaf. Wel, gadewch i ni ddal ati i gydweithio ar hynny oherwydd mae'r rhain yn faterion y dylai bob un ohonom fod yn barod iawn i'w hyrwyddo, am fod hynny er budd cymunedau bywiog, ac mae'n amlwg bod yn rhaid i hygyrchedd fod wrth hanfod hynny hefyd.

Brif Weinidog, rwyf i wedi bod yma ers bron i 20 mlynedd, ac nid wyf i erioed wedi clywed Aelod yn lladd ar ei stryd fawr leol, am resymau amlwg. Tranc etholiadol yw gwneud hynny. Ond yr hyn a welsom ni dros yr 20 mlynedd hynny, yn anffodus, yw dirywiad ar bob stryd fawr ledled Cymru, a hynny oherwydd nad oes dull cydgysylltiedig gan y Llywodraeth yn y fan hon. Mae yna ddull y gall y Llywodraeth ei gymeradwyo: diwygio'r system gynllunio fel bod golwg fwy eang dros 24 awr y stryd fawr er mwyn darparu lleoedd preswyl, siopa ac amwynder ar y stryd fawr honno; bod â dewisiadau trafnidiaeth priodol, ac yn enwedig parcio am ddim; gweithio gyda'r awdurdodau lleol i leihau ardrethi busnes; a sicrhau bod rheolwyr canol trefi yn cael eu rhoi ar waith i gydlynu'r cyfle o ran y cyfle hwnnw i ailddatblygu ar draws pob un o gyfadeiladau stryd fawr yn ardaloedd yr awdurdodau lleol. Yn anffodus, nid yw'r cydlyniad hwnnw wedi dod oddi wrth y Llywodraeth yn y fan hon. Rydych chi'n Llywodraeth newydd—a fyddwch chi'n ymrwymo i chwalu'r seilos sy'n aros o fewn yr ardaloedd portffolio, i ddefnyddio'r system gynllunio, defnyddio'r adran gyllid i ostwng ardrethi busnes a sicrhau bod yr awdurdodau lleol yn cefnogi'r dyhead, sy'n cael ei fynegi yn y Siambr hon, o adfywio'r stryd fawr sy'n ganolbwynt i falchder dinesig?

Rwy'n cymryd mai rhoi anogaeth y mae cwestiwn yr Aelod i barhau â'r hyn yr ydym ni wedi dechrau ei wneud yn nyddiau cynnar y Llywodraeth hon, a chynyddu ein hymdrechion. O ran chwalu seilos, fe ddylwn i ddweud bod gwaith ar y gweill eisoes yn y Llywodraeth i greu strwythurau ffurfiol ar gyfer chwalu seilos, fel y bydd cyfarfodydd rhyngweinidogol yn digwydd, fel nad yw penderfyniadau yn cael eu gwneud yno gan un Gweinidog mewn ffordd y gellid bod wedi gwneud pethau mewn ffordd amgen gyda chyfraniad oddi wrth un arall. Felly, mae'r gwaith trawslywodraethol hwnnw'n rhywbeth sy'n bwysig i mi yn ei egwyddor, ac rydym ni'n mynd i'r afael ag ef.

Rydych chi wedi bod yma ers 20 mlynedd. Mae'r Aelod wedi bod yma ers 20 mlynedd. Rydym ni eisoes, onid ydym ni, yn y pedair sesiwn hyn o gwestiynau i'r Prif Weinidog, wedi clywed oddi wrth Aelodau ar draws y Siambr am eu pryderon ynglŷn â'u strydoedd mawr lleol. Mae hynny'n dweud wrthyf i fod gan bawb sydd yma gyfraniad i'w wneud at waith y tasglu canol trefi. Fe all pawb fwydo i mewn i hwnnw oherwydd nid problemau ynysig yw'r rhai sydd ar strydoedd mawr etholaethau un grŵp o Aelodau yn y fan hon. Mae'r rhain yn effeithio ar bob un ohonom ni, ac fe ddylai hi fod yn ddyletswydd ar bob un ohonom i geisio cyfrannu at y datrysiadau. Mae drws y Llywodraeth yn agored iawn, iawn i'r syniadau hynny, ac mae'r Aelod wedi rhestru nifer o'r pethau y bydd y tasglu yn mynd i'r afael â nhw o ran ardrethi, o ran cynllunio ac yn y blaen. Mae'n ymwneud â chreu'r bywiogrwydd newydd hwnnw. Gadewch i ni i gyd fod â rhan yn hynny.

Mae'r gogledd yn amlwg yn rhan allweddol o'n huchelgeisiau economaidd ni yn y Llywodraeth. Fe fyddwn ni'n cryfhau cysylltiadau economaidd gogledd Cymru â gogledd-orllewin Lloegr drwy well cysylltiadau trafnidiaeth, drwy gydweithio trawsffiniol ymarferol, drwy gefnogi sectorau allweddol fel gweithgynhyrchu ac ynni. Ac rydym ni'n gwneud hyn, wrth gwrs, gyda phwyslais clir ar gynyddu cynhyrchiant, mwy o fuddsoddiad a budd economaidd hirdymor i'r gogledd.

Diolch, Brif Weinidog. A chithau o Ynys Môn, fe wyddoch chi nad pwynt haniaethol mo hwn i'r gogledd. Oni bai bod Plaid Cymru wedi prynu hofrennydd i chi i allu mynd i'ch swydd newydd, yn ei hanfod, felly, fe fydd hi'n cymryd 4 awr a hanner i chi, hyd yn oed, gyrraedd Bae Caerdydd, Brif Weinidog. Felly, i lawer o gymunedau, mae ein cysylltiadau economaidd ymarferol yn rhedeg i'r dwyrain tua Chaer, Lerpwl a Manceinion. Yn wir, o'r gogledd-orllewin, y brifddinas agosaf yw Dulyn ac nid Caerdydd. Mae hynny'n mynegi rhywbeth pwysig am ddaearyddiaeth, trafnidiaeth a realiti economaidd, onid ydyw? Felly, a wnaiff y Prif Weinidog dderbyn bod angen polisi economaidd ar y gogledd sydd wedi ei lywio gan sut y mae'r rhan hon o Gymru yn gweithio mewn gwirionedd, gyda chysylltiadau cryf â gogledd-orllewin Lloegr ac economi môr Iwerddon, nid drwy edrych arno o safbwynt Bae Caerdydd?

Mae yna sawl pwynt y gallwn ni ei wneud yma. Rwy'n credu y dylid uno cenedl Cymru, ac rwy'n credu mai ein prifddinas ni yw'r brifddinas i bawb, boed i bobl Penarlâg neu bobl Caergybi neu bobl Merthyr Tudful. Rydym ni'n adeiladu economi sy'n gweithio i ni. Ie, Dulyn yw'r brifddinas agosaf i Ynys Môn, ond Caeredin yw'r brifddinas agosaf i bobl sy'n byw yn Newcastle. Nid wyf i'n siŵr beth yw'r pwynt y mae'r Aelod yn ceisio ei wneud yn hynny o beth. Ond un o'r pethau a eglurais i yw'r angen i bob cwr o'n cenedl ni deimlo ei fod yn rhan o gynllunio economaidd ar gyfer Cymru i gyd. Nid wyf i ac nid yw fy Ngweinidogion yn edrych ar bopeth o safbwynt Bae Caerdydd neu Barc Cathays. Rydym ni'n edrych ar bethau o safbwynt Cymru gyfan. Mae pob Gweinidog yn y Llywodraeth hon yn Weinidog i Gymru gyfan gyda buddiannau Cymru gyfan yn ganolog, ac fe fydd hynny mor wir o ran datblygiad economaidd ag o ran unrhyw beth arall, ac rwy'n dweud hynny fel mab i Sgowsar. [Chwerthin.]

Brif Weinidog, rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol mai fy etholaeth i Fflint Wrecsam sy'n debygol o gael ei heffeithio fwyaf gan y berthynas economaidd honno â gogledd-orllewin Lloegr, ac mae busnesau'r etholaeth yn sôn wrthyf i am bwysigrwydd y rhwydwaith ffyrdd, yn enwedig llwybrau priffyrdd yr A55, yr A483 a'r A494. I fod yn deg i'r Llywodraeth flaenorol yn y lle hwn, tua diwedd y tymor Seneddol diwethaf fe wnaethon nhw rai ymrwymiadau sylweddol i wella'r ffyrdd hynny yn Fflint Wrecsam. A fydd eich Llywodraeth chi'n parhau i gefnogi'r gwelliannau hynny, ac a fyddwch chi'n ystyried buddsoddiadau pellach ar y ffyrdd hynny yn fy etholaeth i, Fflint Wrecsam?

Fel y cyfeiriais ato yn gynharach, mae fy Llywodraeth i wedi ymrwymo, trwy waith y Gweinidog menter, cysylltedd ac ynni a'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth, i sicrhau y bydd seilwaith gennym ni sy'n gweithio i ni o ran estyn cyfleoedd economaidd a chymdeithasol. Mae hynny'n cynnwys sicrhau bod y rhwydwaith ffyrdd cadarn a'r buddsoddiadau angenrheidiol yno, a fydd yn ysgogi, ar yr un pryd, y newid moddol hwnnw er mwyn yr economi a'r cysylltedd y mae angen i ni i gyd eu gweld yn digwydd.

Roedd Gweinidog y Cabinet dros Iechyd a Gofal yn nodi blaenoriaethau ar gyfer gofal iechyd yng Nghymru, gan gynnwys ym Mrycheiniog Tawe Nedd, yn ei ddatganiad llafar ar 2 Mehefin. Mae'r rhain yn canolbwyntio ar wella mynediad, cryfhau gwasanaethau lleol, darparu mwy o ofal yn nes at adref, byrhau amseroedd aros, cefnogi staff a sicrhau cynaliadwyedd hirdymor. Rydym ni'n ystyried profiad cleifion o ofal iechyd trawsffiniol yn rhan o'r gwaith parhaus hefyd.

Rwy'n diolch i chi, Brif Weinidog, am eich ateb. Roeddech chi'n sôn nawr am ofal iechyd trawsffiniol. Rydych chi wedi cyhoeddi £140 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros, ond fe gyflwynodd Llywodraeth flaenorol Cymru £120 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros, a dim ond £115,000 o hwnnw gyrhaeddodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys, sef 0.1 y cant o'r dyraniad cyllid cyffredinol. Felly, fe hoffwn i ryw fath o sicrwydd oddi wrthych chi heddiw y bydd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn cael mwy na'r hyn a gafodd y tro diwethaf, er mwyn i ni fynd i'r afael â'r mater trawsffiniol mewn gwirionedd. Fel y gwyddoch chi, mae fy etholwyr yn cael eu gorfodi i ohirio eu gofal yn Lloegr oherwydd penderfyniadau y mae'r bwrdd iechyd yn eu gwneud i gydbwyso ei gyllideb, felly fe hoffwn i glywed gennych chi heddiw y bydd mwy o arian yn mynd i Fwrdd Iechyd Addysgu Powys fel nad oes yn rhaid i fy etholwyr i aros am fwy o amser i gael gofal iechyd pan fo capasiti dros y ffin yn Lloegr.

Rwy'n mynd i daflu hynny'n ôl at yr Aelod os caf i, gan awgrymu mai'r hyn y mae ei etholwyr ef yn ei eisiau yw canlyniadau gwell yn hytrach na mwy o arian. Rŵan, efallai y bydd arian—[Torri ar draws.] Wel, nid yw hi'n ymddangos ei fod yn argyhoeddedig o hynny. Fe allaf i eich sicrhau chi mai canlyniadau gwell y byddai ei etholwyr ef yn dymuno eu gweld, oherwydd dyna y dylem ni ei sicrhau bob amser. [Torri ar draws.]

Mae'r Llywodraeth wedi gwneud buddsoddiad sylweddol eisoes yn y cam mawr cyntaf o greu cynaliadwyedd ym maes iechyd a gofal yng Nghymru. Mae hynny'n cynnwys cleifion ym Mhowys y gwyddom ni, yn sgil dadleuon yma yn y Senedd yn ystod y misoedd a'r blynyddoedd diwethaf, sy'n teimlo nad ydyn nhw wedi cael bargen dda. Fe fydd fy Ngweinidog i'n canolbwyntio cymaint ar bobl Powys ag unrhyw le arall, ac fe fydd y canolbwyntio bob amser ar ganlyniadau.

Mae nifer o Aelodau wedi codi heddiw y cwestiwn ynglŷn â pha werth a gawn am arian. Gofal iechyd gwell yr ydym ni ei eisiau. Nid yr elw yn ariannol, yr elw o ran iechyd pobl ac mae hynny'n bwysig dros ben i bobl.

Prynhawn da, Brif Weinidog. Yn dilyn ymlaen o fater James, mae llawer ohonom ni yma yn y Senedd sy'n cynrychioli Powys, ac mae Powys yn anarferol oherwydd nad oes ysbyty cyffredinol yn y sir. Dyma'r unig fwrdd iechyd yng Nghymru nad oes ganddo ysbyty cyffredinol, felly mae'n rhaid i'r rhai sydd ar ochr ddwyreiniol Powys fynd i ysbytai yn Lloegr. Ac mae gennym ni gleifion mewn ysbytai yn Lloegr sy'n aros am fwy o amser wrth ymyl gwelyau lle mae cleifion o Loegr yn gorwedd nad ydyn nhw wedi bod yn aros cyhyd â'r cleifion hynny o Gymru. Mae hynny'n sicr yn fater o gydraddoldeb i'r cleifion hynny. Felly, fel llawer yn y Senedd yma heddiw, a'r rhai sydd wedi mynd o'r blaen—ac rwy'n rhoi clod i'r nifer lawer sydd wedi ei godi; ers mis Gorffennaf 2024 rydym wedi cael y mater hwn—mae angen bargen well arnom ni i Bowys, yn bendant. Rydym ni'n gwybod bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys â diffyg o £44 miliwn, felly mae yna broblem ynglŷn â faint o gyllid y maen nhw'n ei gael, ac rydym ni'n dymuno apelio unwaith eto i fwrdd Powys gael ei ystyried yn wahanol i fyrddau iechyd eraill. Diolch yn fawr iawn.

Unwaith eto, fe wyddom ni am y pwysau ym Mhowys, yn sicr, ac mae'r Gweinidog iechyd a'r Gweinidog cyllid, rwy'n gallu eich sicrhau chi, yn ymwybodol iawn o'r pwysau ar draws y system iechyd gyfan yng Nghymru. Fe aeth newidiadau, wrth gwrs, i drefniadau comisiynu rhwng Bwrdd Iechyd Addysgu Powys a darparwyr y GIG yng Nghymru a Lloegr i rym ym mis Gorffennaf y llynedd, ac maen nhw wedi gweld rhai cleifion yn gweld eu bod yn aros am fwy o amser ar gyfer gofal a gynlluniwyd. Rŵan, nid yw hi'n fawr o syndod fod pobl o'r farn mai mater o ran tegwch yw hwn, nac ydyw? Pam ddylai pobl ar un ochr i'r ffin deimlo eu bod nhw'n cael gofal sy'n is na'r safon? Mae hwn yn fater y mae fy Ngweinidog yn ymwybodol iawn, iawn ohono, ac wrth sicrhau ein bod ni'n creu y cytundebau cadarn hynny rhwng y GIG yng Nghymru a Lloegr, fe fyddwn ni'n sicrhau bod buddiannau pobl Powys wrth eu gwraidd.

Mi fyddwn ni'n defnyddio dull cydweithredol, effeithiol, sy'n seiliedig ar lefydd i helpu pobl ifanc ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni i gael hyfforddiant a chyflogaeth. Gan ddefnyddio'n dulliau cymorth ar gyfer cyflogadwyedd a sgiliau, mi wnawn ni ddarparu cefnogaeth wedi'i theilwra i anghenion pobl ifanc. Mewn partneriaeth â Medr, darparwyr hyfforddiant, cyflogwyr ac eraill, mi fyddwn ni'n darparu prentisiaethau o ansawdd uchel, gan hybu twf busnesau hefyd i greu cyfleoedd cyflogaeth newydd a chynaliadwy.

Diolch, Brif Weinidog. Fe wyddom ni fod nifer y bobl ifanc nad ydyn nhw mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant yn llawer rhy fawr ledled Cymru, gyda bron i 57,000 o bobl ifanc yn cael eu dosbarthu fel yna. Ar raddfa o 17 y cant, dyma'r gyfran uchaf ymhlith cenhedloedd y DU, ac mae pobl ifanc yn colli ffydd yn gyflym iawn. Blaenau Gwent yn fy etholaeth i sydd â'r gyfran uchaf o breswylwyr 16 oed neu hŷn heb unrhyw gymwysterau, sef 27.9 y cant. Ac mae Caerffili yn bedwerydd ymhlith awdurdodau lleol Cymru i gyd.

Mae'n amlwg bod angen i ni wella'r cyfleoedd sydd i bobl ifanc fod â swyddi go lew ar gyflogau go lew, boed hynny trwy gyfleoedd addysg neu hyfforddiant a chyflogaeth uniongyrchol. Felly, pa gamau mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i wella addysg a chyfleoedd galwedigaethol, er enghraifft drwy brentisiaethau, i bobl ifanc mewn etholaethau fel fy un i?

Fe ddaeth rhai canlyniadau brawychus i'r golwg o ganlyniad i adolygiad Milburn, ac fe ddylem ni i gyd fod yn bryderus iawn am y gyfradd uchel a welwn ni o NEETs, ac mae'r Aelod yn myfyrio ar y sefyllfa arbennig o ddyrys yn ei hetholaeth hi. Yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â cheisio darparu'r sgiliau angenrheidiol i'n pobl ifanc ni—sgiliau bywyd a sgiliau ar gyfer cyflogaeth. Mae ein hymrwymiad 100 diwrnod cyntaf ni'n cynnwys cynnull yr uwchgynhadledd sgiliau yn y dyfodol, a fydd yn dod â chynrychiolwyr o bob rhan o'r gymdeithas at ei gilydd i gytuno ar weledigaeth gyffredin, i lunio strategaeth ar gyfer dyfodol ein system sgiliau, un nad yw'n derbyn NEETs fel rhan anochel o'r dirwedd.

Rydym ni'n cynyddu cyfleoedd ar gyfer hyfforddiant a chyflogaeth i bobl ifanc drwy fuddsoddiad parhaus mewn prentisiaethau—dyna yw'r cynnig—a thrwy atgyfnerthu'r ffordd y caiff y ddarpariaeth honno ei chyflawni ledled Cymru, yn ogystal ag archwilio sut y gellir ehangu'r rhaglen prentisiaethau iau ymhellach i fwy o ddysgwyr allu manteisio arni. Ni ddylem barhau i siomi ein pobl ifanc.

Yn hytrach na dim ond bod yn faich ac yn ddolur llygad.

Fe fydd ein strategaeth ynni genedlaethol yn sicrhau bod prosiectau ynni adnewyddadwy yng Nghymru o fudd i Gymru. Fe fyddwn ni'n symud y tu hwnt i fuddion cymunedol gwirfoddol tuag at greu cyfleoedd i gymunedau fod yn berchen ar brosiectau. Mae gennym ni enghreifftiau da o hynny ledled Cymru a thrwy ein strategaeth ni, y rhain fydd y norm ac nid yr eithriad. Ac fe fyddwn ni'n creu un cwmni ynni cyhoeddus yng Nghymru hefyd a fydd yn eiddo i bobl Cymru er mwyn pobl Cymru.

Diolch am eich ateb, Brif Weinidog.

Brif Weinidog, mae'r penderfyniad gan gyngor sir Caerffili a gaiff ei redeg gan y Blaid Lafur i breifateiddio prosiect fferm solar Cwm Ifor wedi amddifadu'r cyhoedd mewn gwirionedd o'r hyn a oedd o fod yn ased gwyrdd blaenllaw. Addawyd ffrwd incwm hirdymor i drigolion lleol i wella cyfleusterau lleol a chefnogi grwpiau cymunedol ond, yn hytrach na hynny, fe gafwyd cytundeb cyfrinachol gyda chwmni preifat ac fe gafodd ei werthu. Mae'r trysor teuluol wedi cael ei werthu erbyn hyn. Pa arweiniad y gall Llywodraeth Cymru ei gynnig i atal cynghorau rhag camreoli datblygiadau gwyrdd ac osgoi'r hawl sydd gan y gymuned i gael gwybod?

Rwy'n ymwybodol ac rwy'n nodi'r pryder am y prosiect penodol hwnnw. Wrth gwrs, o ran prosiectau penodol, penderfyniadau i'r awdurdodau lleol eu gwneud ydyn nhw. Rwy'n cydnabod hefyd, wrth gwrs, y pwyntiau ehangach y mae'r Aelod yn eu gwneud o ran sicrhau bod cymunedau lleol yn cyfranogi yn y prosiectau ac yn cael y cyfle naill ai i fod yn berchen ar brosiectau yng Nghymru neu i fod ag ymdeimlad o berchnogaeth arnyn nhw. Ac am yn rhy hir, mae Cymru wedi cynnal prosiectau ynni heb gadw digon o'r elw y maen nhw yn ei greu, ac mae hynny ar fin cael ei wrthdroi erbyn hyn. Os yw tir Cymru, os yw'r gwynt, dŵr, gwely'r môr yn creu cyfoeth, mae'r Llywodraeth hon o'r farn y dylai pobl Cymru weld mwy o'r cyfoeth hwnnw, er mwyn ei fuddsoddi ar gyfer y dyfodol. Ac ar lefel prosiectau, fe fyddwn ni'n ehangu cynlluniau mwy i wneud cynnig perchnogaeth gymunedol wirioneddol, gyda model budd lleol cyfatebol, taliad cronfa gyfoeth, neu fecanwaith eglur arall dim ond pe byddai ecwiti yn wirioneddol anymarferol. Ond mae hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei weld yn newid.

Rydym ni wedi ymrwymo i frwydro yn erbyn camwybodaeth a thwyllwybodaeth am geiswyr lloches, ffoaduriaid ac ymfudwyr, i gefnogi cymunedau teg, diogel a chytûn. Mae yna broblem gynyddol o ran defnyddio camwybodaeth ynglŷn â cheiswyr lloches, ffoaduriaid ac ymfudwyr i hau ymraniad. Rydym ni'n datblygu offer i sicrhau y bydd pobl yn gallu gwahaniaethu rhwng ffeithiau a ffuglen, a fydd yn caniatáu i gymunedau fod yn gynhwysol ac yn ffyniannus.

Roedd hi'n Wythnos y Ffoaduriaid wythnos diwethaf, cyfle i ddathlu'r cyfraniadau y mae ffoaduriaid yn eu gwneud i'n cymunedau ni ledled Cymru. Roeddwn i'n ffodus iawn i weld gêm bêl-droed saith bob ochr a drefnwyd gan yr Ely Rangers ddydd Sul, gyda thimau o Wcráin, Afghanistan, Irac, Eritrea, Kurdistan ac eraill—cymunedau yn dod at ei gilydd yn gytûn ar gyfer diwrnod anhygoel o chwaraeon. Roeddwn i'n bresennol yng Ngwobrau'r Genedl Noddfa wythnos diwethaf hefyd, pryd cefais i glywed am rai o'r pethau anhygoel y mae ffoaduriaid a cheiswyr lloches yn eu gwneud yn ein cymunedau ni yng Nghymru. Er gwaethaf hyn i gyd, yn aml mae yna fwlch rhwng canfyddiad y cyhoedd a'r sefyllfa wirioneddol o ran y system lloches. Felly, tybed wnaiff y Prif Weinidog egluro pa swyddogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gweld i sicrhau y bydd dadl gyhoeddus am y system lloches yn cael ei llywio gan wybodaeth gywir ac yn cefnogi cymunedau gwydn a chydlynol? Ac a yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod gan bob cynrychiolydd etholedig a ffigyrau cyhoeddus gyfrifoldeb i herio camwybodaeth a sicrhau bod y ddadl ar sail ffeithiau a thystiolaeth? Diolch.

Yn ymarferol, mae fy swyddogion i'n gweithio'n agos gyda'r awdurdodau lleol a'r Swyddfa Gartref i sicrhau bod camwybodaeth ynghylch llety lloches, er enghraifft, yn cael ei nodi yn gyflym, ac fe ofynnir i'r Swyddfa Gartref gywiro unrhyw beth sy'n niweidiol ac yn gamarweiniol. Er mai mater a gedwir yn ôl gan Lywodraeth y DU yw polisi mewnfudo, nid felly y mae hi gyda pholisi cydlyniant. Rydym ni wedi ymrwymo i wneud popeth y gallwn ni i feithrin cydlyniant yn ein cymunedau er mwyn cefnogi cymunedau teg, diogel a chytûn. Mae pob un ohonom ni, sy'n arweinwyr, yn gyfrifol am sicrhau bod y drafodaeth yn seiliedig ar y ffeithiau ac nid yn annog chwalu cydlyniant yn ein cymunedau ni.

Os caf i symud at fusnes Senedd yr wythnos hon, mae datganiad llafar wedi ei ychwanegu at agenda heddiw ar gyflawni ein blaenoriaethau, lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi ei nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Drefnydd, un o'r meysydd yr oeddwn i'n canolbwyntio arno yn y Senedd ddiwethaf oedd yn ymwneud â chŵn peryglus a hyrwyddo perchnogaeth cŵn gyfrifol. Roedd hyn yn dilyn rhai ymosodiadau a marwolaethau trallodus iawn yn ymwneud â chŵn a oedd allan o reolaeth yn y rhanbarth yr oeddwn i'n ei gynrychioli. Yn ogystal â chodi'r mater ar sawl achlysur gyda'r Prif Weinidog a'r Gweinidog materion gwledig ar y pryd, rwy'n cyflwyno cynnig deddfwriaethol Aelod sy'n canolbwyntio ar berchnogaeth cŵn gyfrifol. Roedd hyn yn dilyn yr egwyddor y gall unrhyw gi bron iawn fod yn beryglus yn y dwylo anghywir, a dyma sut mae llawer o wledydd eraill yn mynd i'r afael â'r mater, gyda chanlyniadau gwych. Mae rhywfaint o arfer da yng Nghymru drwy fentrau fel y cynllun Ymwybyddiaeth Amgylcheddol Leol ar Gŵn, cynllun LEAD, sy'n rhannu gwybodaeth ymhlith awdurdodau ac yn defnyddio mesurau fel llythyrau rhybuddio, a chamau gorfodi lle bo hynny'n briodol. Fe all darpariaethau fel hyn fod yn dameidiog ledled Cymru. A gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth ynglŷn â sut maen nhw'n bwriadu mynd ar drywydd mater a welodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf yn siarad llawer ond yn gwneud ychydig iawn o ran camau diriaethol? Mae'n hollbwysig ein bod yn hyrwyddo diogelwch cymunedol a sicrhau bod ein hagwedd ni at gŵn peryglus a pherchnogaeth gyfrifol yn gyson ledled y wlad. Diolch.

Gaf fi ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hynod o bwysig yna, gan barhau i ymgyrchu ar fater sydd o bwys i nifer? Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd wedi ein heffeithio'n arw pan welwn ni'r penawdau pan mae pethau difrifol yn mynd o'u lle a phobl yn colli eu bywydau yn ddiangen o ran hyn. Mi oedd gan Blaid Cymru ymrwymiad cryf yn ei maniffesto o ran hyrwyddo perchnogaeth a bridio anifeiliaid anwes cyfrifol, gan archwilio cosbau cryfach am berchnogaeth anghyfrifol, hysbysiadau rheoli cŵn, pwerau gorfodi sy'n seiliedig ar dystiolaeth a chynllun cofrestru neu drwyddedu cŵn. Mi wnaf i ofyn i'r Gweinidog Cabinet perthnasol am ddiweddariad i'r Senedd wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo.

Drefnydd, wythnos diwethaf, fe gefais i ymateb i gwestiwn ysgrifenedig oddi wrth Weinidog Iechyd y Cabinet. Roeddwn i ychydig yn bryderus am nad oes gan Lywodraeth Cymru ddata ar hyn o bryd ynghylch nifer y cleifion sy'n cael eu tynnu oddi ar restrau aros yng Nghymru. Nawr, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe byddai'r Trefnydd yn gofyn i'r Gweinidog Cabinet ddod ymlaen i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr o ran sut y gallai hynny ddigwydd. Nid yw cleifion sy'n cael eu tynnu oddi ar restrau aros yn cael eu trin mewn gwirionedd; dim ond eu dileu i addasu'r ffigurau. Fe fyddwn i'n ddiolchgar pe bai'r Llywodraeth newydd yn gallu cywiro hyn a chyflwyno rhywbeth er mwyn inni gael golwg go iawn ar yr hyn sy'n digwydd gyda niferoedd cleifion. Diolch i chi.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Yn amlwg, mi ydych chi mewn cyfathrebiad efo'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a byddwn i'n gofyn eich bod chi'n parhau efo'r ddeialog honno. Yn amlwg, mae gennych chi hawl i ymateb hefyd i gwestiwn ac ymateb ysgrifenedig. Mae'r Gweinidog hefyd yn gwneud datganiad yn hwyrach heddiw, sydd yn benodol o ran lleihau amseroedd aros, ac efallai y byddwch yn dymuno codi cwestiwn o'r fath iddo fo bryd hynny.

Drefnydd, mae'n fater sydd wedi codi eisoes heddiw, ond, os gwelwch yn dda, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar yr amserlen ddisgwyliedig ar gyfer adolygu'r Mesur teithio gan ddysgwyr. Mae'r ymrwymiad i adolygu'r Mesur ac i weithio gydag awdurdodau lleol o ran cludiant ysgol i'w groesawu, ac mae'n dod ar ôl cyfnod hir o'r Llywodraeth Llafur flaenorol yn llusgo'u traed ar y mater. Mewn ymateb i ymgynghoriad y Llywodraeth flaenorol ar ganllawiau gweithredol, daeth 74 y cant o'r ymatebion o ardal Rhondda Cynon Taf, fel y gwyddoch chi, sy'n tanlinellu cryfder y teimladau ar y mater hwn mewn rhannau o'm hetholaeth. Mae hwn yn fater yr oedd Aelodau wedi'i godi ar ddechrau tymor blaenorol y Senedd yn 2021. Yn y cyfamser, mae llawer o ddysgwyr mewn sefyllfaoedd lle mae'n rhaid iddynt gerdded am dros awr ym mhob tywydd, yn aml ar hyd llwybrau nad ydynt yn gwbl ddiogel, er mwyn cael mynediad at eu haddysg. Rwy'n gwybod bod cynnydd ar y gweill, ond byddai llawer o etholwyr, serch hynny, yn croesawu mwy o eglurder ar yr amserlen ddisgwyliedig ar gyfer cwblhau'r adolygiad a pha mor gyflym y gellir gweithredu unrhyw newidiadau sy'n deillio o hynny. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Mi fydd o'n wybyddus i nifer a oedd yma yn y chweched Senedd fod hwn yn bwnc y gwnes i ymgyrchu yn sylweddol arno fo, ond hefyd nifer o Aelodau yn drawsbleidiol, felly, oherwydd y teimlad cryf yna sydd o fewn ein cymunedau ni a'r heriau gwirioneddol, fel yr amlinellwyd gan y Prif Weinidog yn gynharach, o ran yr heriau sydd gan awdurdodau lleol efo'r cyllidebau sydd ganddyn nhw a'r toriadau sydd wedi bod i ddiwallu'r anghenion hynny.

Yn sicr, mi oedd gennym ni ymrwymiad yn ein maniffesto i fod yn edrych ar y mater hwn. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth eisoes wedi bod mewn cyswllt efo nifer o'r grwpiau ymgyrchu hynny er mwyn sicrhau bod y ddeialog honno yn parhau. Yn sicr, yr hyn y mae angen ei weld ydy'r amserlen honno, a phan fydd honno ar gael mi fyddwn ni yn ei rhannu hi efo'r Senedd yn ehangach. Dwi'n gwybod, o glywed yr holl gyfraniadau yn gynharach heddiw, y teimlad cryf trawsbleidiol sydd o ran hyn, a'r angen i ni gydweithio i geisio gweld beth ydy'r datrysiadau posib.

Drefnydd, rwy'n credu ei bod yn cymryd 30 diwrnod i ddatblygu arferiad, ac mae'n ymddangos bod y Llywodraeth leiafrifol hon eisoes wedi magu arferiad o osgoi craffu trwy wneud llawer o gyhoeddiadau difrifol a chyhoeddiadau arwyddocaol y tu allan i'r Senedd yn gyntaf. Ac, wrth wneud hynny, mae'n ymddangos bod y Llywodraeth yn anwybyddu goruchafiaeth y Senedd. Nawr, a gaf i ofyn am ddatganiad ar ba bryd y bydd y Llywodraeth yn cydymffurfio â'r gweithdrefnau y mae Llywodraethau blaenorol wedi bod yn awyddus iawn i'w dilyn?

Mi fyddaf i yn nodi bod yr Aelod a gododd y mater yn ymwybodol o'r cod gweinidogol, ac mae'r Llywodraeth hon wedi sicrhau, ac yn gweithredu bob amser i sicrhau, fod Aelodau'n ymwybodol o bob cyhoeddiad gan y Llywodraeth yn unol â'r cod hwnnw. Yn sicr, o ran y craffu, dwi'n meddwl bod y ffaith eich bod chi wedi gweld pob Gweinidog yn gwneud datganiadau blaenoriaethau yn rhoi'r cyfle i graffu, a bod nifer o'r cyhoeddiadau a oedd wedi eu gwneud yn bethau sydd wedi cael eu crybwyll, ac y byddai'n bosib craffu bryd hynny. Mi fyddwn ni bob amser yn sicrhau ein bod ni yn gweithredu yn unol â'r cod gweinidogol.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal ar ddarpariaeth gwasanaethau canser y prostad yma yng Nghymru. Mae canser y prostad yn dal i fod yn un o'r canserau mwyaf cyffredin i effeithio ar ddynion, ond mae pryderon yn dal i gael eu codi ynghylch canfyddiad cynnar, mynediad at driniaeth, a chefnogaeth i ddynion ar y daith hon. Yn ddiweddar, fe wnes i gyfarfod â Movember i drafod mentrau iechyd dynion, ac mae'n amlwg bod awydd mawr am ganlyniadau gwell trwy ddiagnosis cynnar a chymorth wedi'i dargedu. A minnau'n un sy'n byw gyda chanser y prostad, rwy'n ymwybodol iawn o'r ddadl barhaus ynghylch swyddogaeth sgrinio ac a yw'r dulliau presennol yn ddigonol i gefnogi canfyddiad cynharach a gwella canlyniadau. Fe fu yna ddatblygiadau a thriniaethau newydd hefyd, fel radiotherapi abladol stereotactig, a allai gynnig dewisiadau sydd wedi eu targedu yn fwy ac effeithiol i gleifion. Felly, o ystyried pwysigrwydd y mater hwn, fe fyddwn i'n ddiolchgar am ddatganiad sy'n amlinellu safbwynt cyfredol Llywodraeth Cymru ar raglen sgrinio genedlaethol, ei hasesiad o driniaethau sy'n dod i'r amlwg, fel radiotherapi abladol stereotactig, a pha gamau y mae'n eu cymryd i wella canlyniadau i ddynion â chanser y prostad ledled Cymru.

Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater eithriadol o bwysig hwn, a hefyd am fod yn agored yn rhannu profiad personol? Mae hwn, yn amlwg, yn fater y bydd pob un ohonom ni, dwi'n siŵr, wedi dod ar ei draws mewn gwaith achos, a bod yna deimladau cryf o fewn ein cymunedau ni o ran sut ydym ni'n sicrhau bod sgrinio yn digwydd, bod cymaint o bethau yn digwydd, er mwyn dal unrhyw ganser cyn gynted ag y mae'n bosib. O ran cael diweddariad penodol, mi wnaf i godi hyn gyda'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a gofyn am ddiweddariad i'w roi i chi ar y materion hyn.

Lywydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros addysg ar gyfraddau cyllido anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Mae'n amlwg bod y system anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru dan straen, gyda gwariant cynghorau ar ADY yn cynyddu gan 34 y cant mewn termau real rhwng 2018-19 a 2025-26. Nid yn unig hynny, ond fe ddaeth adroddiad Archwilio Cymru i'r casgliad bod casglu data gwael a chyrff cyhoeddus aneffeithiol yn dal y system gyfan yn ei hôl. Ni all plant ag ADY aros blynyddoedd lawer am ddatrysiad. Felly, a wnaiff y Gweinidog addysg ddatganiad yn amlinellu'r hyn y bydd hi'n ei wneud i wella'r system hon sydd gennym ni? A pha warantau y bydd hi'n eu rhoi y bydd canlyniadau Barnett sy'n dod i Gymru ar gyfer ADY yn cael eu gwario ar ADY mewn gwirionedd?

A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw? Dwi ddim yn gwybod os oedd yr Aelod yma yn bresennol pan wnaeth y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ei datganiad ar flaenoriaethau yr wythnos diwethaf, lle roedd yna ymrwymiadau o ran y gwaith pendant y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud o ran anghenion dysgu ychwanegol. Roedd y sylwadau hynny wedi'u hategu gan y Prif Weinidog hefyd yn gynharach heddiw ac yn yr wythnosau diwethaf. Yr ymrwymiad clir ydy bod y Llywodraeth hon wedi ymrwymo i fynd i'r afael â'r heriau a cheisio cael datrysiadau tymor hir i'r heriau gwirioneddol hynny y byddwn ni i gyd yn ymwybodol ohonyn nhw, un ai drwy brofiad personol neu drwy ein gwaith achos. Yn sicr, mi roedd hwn yn fater a godwyd gyda minnau fel Aelod o'r Senedd yn y tymor diwethaf, ac mae'n parhau i'w wneud. Mae'r ymrwymiad yna eisoes wedi ei wneud gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg.

Prynhawn da, Drefnydd. Rwyf am godi mater ynglŷn ag un o'r materion cyfansoddiadol hynny sy'n anhydrin iawn. Mae'n ymwneud â datganoli rheilffyrdd. Fe hoffwn i ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gyflymu atebion i'r pryderon a'r cwestiynau gwirioneddol sydd gennym ynglŷn â datganoli'r rhwydwaith rheilffyrdd a'r gwasanaethau i Gymru, oherwydd mae hynny'n gwneud cymaint o wahaniaeth i'r bobl yma yng Nghymru. Roeddwn i'n siomedig, a bod yn onest, mai ymwneud â blaenoriaethau'r ffyrdd yr oedd y datganiad cyntaf a wnaeth eich Gweinidog Trafnidiaeth, pan ddylem ni fod yn blaenoriaethu datblygiad ein system trafnidiaeth gyhoeddus. Ond rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth hon yn wahanol i'r Llywodraeth ddiwethaf i Gymru a Llywodraeth Lafur San Steffan hefyd, sydd wedi trin Cymru gyda'r fath ddirmyg mewn gwirionedd.

Os cawn ni ein hatgoffa ein hunain, heddiw yn arbennig felly, wrth i ni weld arweinydd Llafur posibl yn San Steffan, Darren Jones—. Gadewch i ni atgoffa ein hunain am yr hyn a ddywedodd Darren Jones wrth David Chadwick, AS y Democratiaid Rhyddfrydol, pan ofynnodd hwnnw am gyllid HS2 i Gymru. Fe ddywedodd y dylem ni fod yn ddiolchgar am yr arian hwnnw—y dylem ni fod yn ddiolchgar. Nid dyna'r ffordd y dylem ni fod yn cael ein trin ynddi. Felly, rwy'n gobeithio y gallwch chi ddweud wrthyf i y byddwch chi'n sefyll i fyny i Lywodraeth San Steffan a chael datganoli'r system reilffyrdd yma i Gymru. Diolch yn fawr iawn.

Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am godi hynny?

Dydyn ni, yn sicr, ddim yn ddiolchgar am inni beidio â chael yr hyn y mae Cymru yn ei haeddu. Gadewch i ni fod yn eglur iawn yn hynny o beth. Ar hynny, fe fyddwn i'n gobeithio y byddem ni'n unedig yn y Senedd, oherwydd mae Cymru wedi cael ei thanariannu. Mae hynny'n gyfarwydd iawn, fe gydnabyddir hynny, ac eto rydym ni'n cael ein trin â dirmyg. Gadewch i mi fod yn eglur iawn hefyd, pan wnaeth y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth ei ddatganiad, roedd hynny'n dilyn y sefyllfa a welsom ni yn Ynys Môn o ran cau'r bont ar y pryd. Fe ofynnwyd i ni gyflwyno datganiad, a hwnnw oedd y datganiad. Fe ofynnwyd i ni ystyried ffordd liniaru'r M4 hefyd. Mae yna lawer o bethau pellach o ran rhwydweithiau rheilffyrdd a bysiau yr ydym ni wedi ymrwymo iddyn nhw hefyd.

Mae sicrhau cyllid rheilffyrdd tecach, ynghyd â llwybr at ddatganoli llawn, yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon i Gymru. Mae'r Prif Weinidog wedi codi cyllid rheilffyrdd gyda'r Prif Weinidog ac wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth ynglŷn â'r mater. Mae disgwyl i'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth gwrdd â Gweinidog rheilffyrdd y DU yn ystod y misoedd nesaf i fwrw ymlaen â'r trafodaethau hynny. Felly, fe allwch chi fod â sicrwydd fod hyn yn bwysig i ni. Rydym ni'n croesawu unrhyw gefnogaeth i hyn ar draws pleidiau, ond yn sicr rydym ni'n awyddus i weld cynnydd ac mae angen i ni weld cynnydd.

Drefnydd, y gyfraith yw'r gyfraith. Rydych chi'n dweud eich bod chi'n parchu dyfarniad y Goruchaf Lys, felly pryd fyddwn ni'n eich gweld chi'n cyflawni'r rhwymedigaeth honno ac yn amddiffyn hawliau menywod a merched ledled Cymru? Mae hi'n amser inni gael dyddiadau nawr, ac fe hoffwn i ofyn am ddatganiad sy'n adlewyrchu hynny, sy'n amlinellu eich camau gweithredu arfaethedig ar unwaith yn hyn o beth. Diolch.

Rwy'n cyfeirio'r Aelod at sylwadau a wnaed yn flaenorol, sef bod ymrwymiad Llywodraeth Cymru yn eglur o ran dilyn y cyngor cyfreithiol, ac fe fyddwn ni'n ei chyfeirio at ddatganiadau blaenorol.

Ddirprwy Lywydd, mae fy ymagwedd i'n eglur: trosi blaenoriaethau yn ganlyniadau mesuradwy, a'u hysgogi nhw o'r canol, a'u cyflwyno nhw trwy gyfrwng ein gwasanaethau cyhoeddus a'u barnu nhw yn ôl canlyniadau y gall pobl eu gweld yn eu bywydau bob dydd, a'u gwreiddio mewn cyfres o egwyddorion eglur, pwyslais di-baid ar ganlyniadau, eglurder pwrpas fel bod pob rhan o'r Llywodraeth yn cyd-fynd â blaenoriaethau a rennir, disgyblaeth o ran cyflawni, tryloywder a bod yn agored, oherwydd mae ymddiriedaeth yn dibynnu ar fod pobl yn gallu gweld yr hyn yr ydym ni'n ei wneud a'r hyn yr ydym ni'n ei gyflawni, a chydweithrediad a chydweithio ar draws y gwasanaethau cyhoeddus ac, rwy'n mawr hyderu, ar draws y Senedd hon.

Mae'r egwyddorion hyn yn berthnasol nid yn unig i'r ffordd yr ydym ni'n trefnu ac yn cyflawni yn y Llywodraeth, ond i'r fframwaith cyfansoddiadol y mae Cymru yn gweithredu ynddo hefyd, oherwydd mae cysylltiad sylfaenol rhwng effeithiolrwydd y Llywodraeth a diwygio cyfansoddiadol. Nid cysyniad haniaethol mo diwygio cyfansoddiadol; mae'n ymwneud ag a oes gennym y pwerau, yr adnoddau a'r offer er mwyn cyflawni canlyniadau gwell i'n pobl, gan gynnwys o ran cyfiawnder, o ran plismona, o ran seilwaith rheilffyrdd, fel y clywsom ni'n gynharach, o ran cyllid, o ran ynni, o ran adnoddau naturiol ac Ystad y Goron. Ac fe wyddom ni fod cefnogaeth gadarn ar draws y Senedd hon—yn y rhan fwyaf o'r Senedd, o leiaf—i gynnydd mewn nifer o'r meysydd hyn a mandad democrataidd eglur gan bobl Cymru. Dyna pam, yn rhan o'n cynllun 100 diwrnod cyntaf, y byddwn yn bwrw ymlaen â gwaith i ailosod y berthynas â San Steffan, ar sail tegwch, partneriaeth a pharch ar y ddwy ochr, ac sy'n canolbwyntio ar ymgysylltiad cyson, ystyrlon sy'n cyflawni er mwyn Cymru. Ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at fy mhwyllgor sefydlog rhyngweinidogol cyntaf, a fydd yn cael ei gynnal yn Belfast yfory, a chael sgyrsiau cadarnhaol a chynhyrchiol gyda chydweithwyr o Lywodraethau ar draws y pedair gwlad hyn.

Mae'r Llywodraeth hon yn galw hefyd am Fil Cymru newydd, i sicrhau bod ein setliad cyfansoddiadol yn eglur ac yn addas i'r diben, ac yn pwyso am fformiwla ariannu deg, ar sail anghenion, i fynd i'r afael â thanariannu hanesyddol a sicrhau bod Cymru yn cael yr adnoddau y mae eu hangen. Mae'n bwysig bod y gwaith cyfansoddiadol hwn yn cael ei wneud mewn ffordd agored a chydweithredol. Mae'n rhaid i hon fod yn sgwrs sy'n perthyn i Gymru yn ei chyfanrwydd. Felly, yn rhan o'r cynllun 100 diwrnod, fe fyddwn ni'n dechrau gweithio ar sefydlu comisiwn cenedlaethol sefydlog ar y cyfansoddiad i gefnogi ymgysylltiad deallus, cynhwysol a chydgynghorol ar ddyfodol Cymru. Rwy'n edrych ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd wrth i ni fwrw ymlaen â'r gwaith i sefydlu'r comisiwn hwn ar sail eang.

Ddirprwy Lywydd, fy uchelgais i yw helpu i adeiladu Llywodraeth sydd ag enw am ei heffeithiolrwydd, am wneud yr hyn y mae'n ei ddweud, am ganolbwyntio ar yr hyn sy'n bwysig, ac am fod yn dryloyw o ran y cynnydd y mae hi'n ei wneud. Llywodraeth sy'n sefyll i fyny dros Gymru, sy'n sicrhau bod y pwerau, yr adnoddau a'r partneriaethau angenrheidiol gennym ni ar gyfer llwyddo er mwyn pobl Cymru. Fy nod i yw troi'r diben yn gynnydd, cynnydd yn ganlyniadau gwell, a chanlyniadau gwell yn ymddiriedaeth newydd yn y Llywodraeth ledled Cymru. Diolch yn fawr.

Weinidog, diolch am eich datganiad, a gawsom ychydig yn gynharach. Ddirprwy Lywydd, rwyf am ddechrau gyda rhywfaint o gyd-destun personol, os caf i. Mae fy nheulu yn dod o Ben Llŷn. Roedd fy hynafiaid yn ffermwyr ar Ynys Enlli ac yn Aberdaron. Roedd fy nhaid yn dod o Gricieth ac yn gweithio fel gof yn Sarn. Ganwyd fy nhad ym Mhwllheli ac roedd ei daid yn geidwad goleudy ar Ynys Enlli. Felly, mae enaid Cymru yn fy ngwythiennau. Ymunodd fy nhad â'r RAF yn ystod yr Ail Ryfel Byd a gwasanaethodd yn y Bomber Command, a phob tro y dringodd y dyn ifanc hwnnw o Bwllheli i'w awyren fomio Lancaster, roedd yn gwybod efallai na fyddai'n dod adref. Nid yn unig yr oedd yn peryglu ei fywyd dros ei gartref yng Nghymru, roedd yn ymladd dros oroesiad y Deyrnas Unedig; atebodd alwad y Brenin a'r wlad, fel y gwnaeth cymaint o ddynion a menywod Cymreig. Fel fi ac fel fy hynafiaid, roedd yn unoliaethwr. Dyna pam mae'n fy synnu pan fydd Plaid Cymru yn galw ei hun yn 'Blaid Cymru'. Yr hyn y mae'n ei olygu, wrth gwrs, yw mai plaid cenedlaetholwyr ydyw, plaid o ymwahanwyr sydd eisiau i Gymru ymwahanu oddi wrth y Deyrnas Unedig—mae yn eich cyfansoddiad.

Ond nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i garu eich gwlad. Nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i werthfawrogi diwylliant Cymru. Ac nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i ddymuno bywydau gwell i bobl Cymru. Ac yn sicr nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i fod yn Gymro. Dyna pam y mae'r datganiad heddiw mor bryderus.

Roedd Plaid Cymru yn rhan o'r consensws gwleidyddol a arweiniodd at 27 mlynedd o fethiant yng Nghymru. Nawr, yn hytrach na chanolbwyntio ar iechyd, addysg, trafnidiaeth, yr economi a meysydd datganoledig eraill y mae pobl angen eu gweld yn cael eu cyflawni, mae'r Llywodraeth yn dod i'r Siambr yn gofyn am fwy o bwerau. Ddirprwy Lywydd, rwy'n teimlo anobaith llwyr. Nid gwers y 27 mlynedd diwethaf yw nad oes gan Fae Caerdydd bŵer; y wers yw bod y pŵer wedi cael ei ddefnyddio'n wael yn rhy aml.

Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, cafodd pobl addewid o fath newydd o wleidyddiaeth. Roedden nhw wedi blino ar yr un hen gonsensws, wedi blino ar wleidyddion yn dweud un peth ac yn gwneud rhywbeth arall, wedi blino ar addewidion o newid a chael yr un canlyniadau. Felly, beth ydym ni'n ei gael heddiw? Rydym yn cael Gweinidog yn gofyn i bobl Cymru gredu y bydd mwy o newid cyfansoddiadol rywsut yn trwsio methiannau'r Llywodraeth. Nid ydych chi'n gwrando, nid ydych chi'n dysgu, ac nid ydych chi'n deall, nac ydych?

Daliwch ati i wneud yr un peth ac ni ddylem gael ein synnu pan fyddwn yn cael yr un canlyniadau. Mae angen i Blaid Cymru ddeall bod pobl Cymru wedi cael digon o obsesiwn cyfansoddiadol. Maen nhw eisiau rhestrau aros GIG byrrach, maen nhw eisiau ysgolion gwell, maen nhw eisiau trafnidiaeth foddhaol, cymunedau mwy diogel ac economi sy'n gweithio. Nid ydynt eisiau arian cyhoeddus, amser gwasanaeth sifil a sylw gwleidyddol yn cael ei ddargyfeirio i gam arall o'r obsesiwn gydag ymwahanu.

Mae cost i bopeth a gynigir heddiw, gadewch i ni beidio ag anghofio hynny. Gallai'r arian, yr amser a'r ymdrech a dreuliwyd ar newid cyfansoddiadol diangen gael eu defnyddio i helpu i drwsio ein gwasanaeth iechyd, ein system addysg sy'n methu a'n seilwaith sy'n chwalu. Yn lle hynny, mae'r Llywodraeth eisiau gwario arian trethdalwyr—ac arian trethdalwyr ydyw, gadewch i ni byth anghofio hynny—ar lwybr tuag at annibyniaeth, beth bynnag yr ydych chi'n dewis ei alw. Byddwch yn sicr, bob tro y bydd Gweinidog Plaid Cymru yn sefyll i fyny yn y Siambr hon gyda pholisi newydd, byddaf yn gwylio â llygaid barcud i weld a oes ganddo unrhyw oblygiadau i'n cyfansoddiad.

Mae rhoi nodau gwleidyddol Plaid Cymru uwchben buddiannau Cymru yn golygu ideoleg yn gyntaf a synnwyr cyffredin yn ail, ac ydi, Ddirprwy Lywydd, mae'n gwneud i'm gwaed Cymreig ferwi. Byddwn ni yn Reform yn gwrthwynebu'r polisïau ideolegol camarweiniol hyn ar bob cyfle. Rwy'n caru Cymru, dyma fy nghartref. Mae'n gartref i fy nhad a fy hynafiaid, ac ni fyddaf yn sefyll yn llonydd wrth i Blaid Cymru geisio tynnu Cymru allan o'r Deyrnas Unedig. Does dim rhaid i chi ddewis rhwng bod yn Gymro a bod yn Brydeinig; does dim rhaid i chi ddewis rhwng caru Cymru a chefnogi'r undeb. A dylai'r Siambr hon ganolbwyntio nid ar gael mwy o bŵer i Fae Caerdydd, ond ar roi Llywodraeth well i bobl Cymru. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd.

Gall yr Aelod o leiaf fod yn dawel ei feddwl fod darn sylweddol o'm blaenoriaethau wedi'u nodi yna, a oedd yn ymwneud â llywodraeth well a gwneud pethau'n wahanol, oherwydd nid oedd y Llywodraeth flaenorol yn gweithredu yn y modd hwnnw, ac rydym wedi gwneud newidiadau clir, diffiniol i strwythur y Llywodraeth fel y gallwn wir gyflawni o ran y GIG, ysgolion, yr economi, tlodi plant, a chostau byw, y blaenoriaethau mae fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet wedi'u hamlinellu i gyd i'r Siambr eisoes. Felly, rydw i ychydig ar goll o ran y sylwadau yna.

Rwyf am droi at y sylwadau ynglŷn â'r cyfansoddiad yn benodol. Yr hyn a nodais yn fy nghwestiynau yr wythnos diwethaf, ac yr wyf wedi eu hailadrodd heddiw, yw fy mod yn ceisio pwerau nid er mwyn pŵer, ond at bwrpas. Lle mae gwelliant clir a diffiniol y gallwn ei wneud i fywydau pobl Cymru, os yw ar ddŵr, os yw ar reilffyrdd, os yw'n ymwneud â phlismona, yna byddaf yn gwneud yr achos dros hwnnw a byddwn yn cyflawni gwelliannau i fywydau pobl Cymru. Oherwydd os yw'r Senedd hon yn ymwneud ag unrhyw beth, mae'n ymwneud â gwella bywydau pobl Cymru a dyna yw ffocws y Llywodraeth hon.

Gaf i longyfarch y Gweinidog, oherwydd yn ystod wythnos gyntaf y Llywodraeth hon, rŷn ni wedi gweld ei bod hi'n effeithiol iawn, yn effeithiol iawn, hynny yw, am gomisiynu adolygiadau, cynlluniau a chyfarfodydd? Yn wir, hynna oedd ffocws llethol eich cynllun 100 diwrnod chi. Yr hyn rydyn ni wedi gweld llai ohono fe yw penderfyniadau, gweithredu, newidiadau gwirioneddol ac ystyrlon, a dyna, yn ein barn ni, ydy'r mesur o Lywodraeth effeithiol. A all y Gweinidog ddweud wrth y Senedd beth yw cyfanswm y gost amcangyfrifedig i'r pwrs cyhoeddus o'r holl adolygiadau, yr holl gynlluniau a'r holl gomisiynau a lansiwyd gan y Llywodraeth ers iddi ddod i rym?

Ar rai polisïau allweddol y Llywodraeth hon, mae cwestiynau heb eu hateb ynghylch hanfodion y ddarpariaeth, cwestiynau am sut a phryd y gall pobl Cymru ddisgwyl newid yn eu bywydau beunyddiol. Roeddwn i eisiau rhoi cyfle i'r Gweinidog egluro rhai o'r rhain heddiw. Erbyn pryd fydd y Llywodraeth hon yn dileu arosiadau dwy flynedd yn y gwasanaeth iechyd? Erbyn pryd fydd y cynnig gofal plant ar gael i blant o naw mis oed? Faint o weithwyr gofal plant a lleoliadau gofal plant newydd fydd eu hangen i wneud i hynny ddigwydd? A ble fydd y 10 canolfan lawfeddygol newydd a addawyd ledled Cymru? Erbyn pryd fyddan nhw wedi eu hadeiladu, Weinidog?

Dyma'r atebion ymarferol y mae pobl yn dymuno eu cael.

Nawr, rydym yn croesawu'r cynigion ar gyfer dangosfwrdd cyhoeddus. Mae hynny'n dilyn arweiniad rhai cynghorau lleol y gallwn eu crybwyll. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo y bydd y data hwn yn ddata byw, yn cael ei ddiweddaru'n rheolaidd, ac a fydd yn ymrwymo y bydd yn cynnwys dangosyddion perfformiad allweddol a nodwyd ac y gofynnwyd amdanynt gan bwyllgor y Senedd?

A gaf i hefyd godi un mesuriad syfrdanol o effeithlonrwydd y Llywodraeth, nad wyf yn credu bod pobl Cymru yn ei ddisgwyl, a hynny yw ei gyfeiriad at ehangu Swyddfa'r Cabinet? Weinidog, mae pobl eisiau gwasanaethau cyhoeddus gwell; dydyn nhw ddim eisiau mwy o weision sifil ym Mharc Cathays. Felly, beth yw cost Swyddfa'r Cabinet estynedig honno, os gwelwch yn dda?

Ac wrth gwrs, mae absenoldeb nodedig o flaenoriaethau'r Gweinidog. Ymhen tair wythnos, bydd staff cymorth ysgolion, ein cynorthwywyr addysgu, gofalwyr, staff arlwyo a mwy, yn y bôn yn gweld eu cyflog yn dod i ben tan yr hydref. Dyna filoedd o bobl sy'n gweithio yr ydym i gyd yn dibynnu arnyn nhw, o ddydd i ddydd, nad ydynt yn cael eu talu trwy gydol y flwyddyn. Dyma'r math o anghyfiawnder y dylai Llywodraeth effeithiol yn sicr geisio ei ddatrys. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i sefydlu corff negodi staff cymorth ysgolion gyda chyflog drwy gydol y flwyddyn yn flaenoriaeth?

Ar faterion cyfansoddiadol, bydd y Gweinidog a minnau yn rhannu llawer o safbwyntiau ynghylch pa bwerau ddylai gael eu trosglwyddo o San Steffan i Gymru. Mae'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru wedi sefydlu tir cadarn a rennir, ac rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog i ailddodi'r berthynas â San Steffan yn seiliedig ar barch gan y naill at y llall.

Ond i Lafur Cymru—ac yn enwedig i mi, o ystyried fy mhrofiad o lywodraeth leol—nid yw datganoli yn dod i ben, ac ni ddylai ddod i ben, ym Mae Caerdydd. Nid oedd erioed ac ni ddylai byth fod yn ymwneud â disodli un math o ganoli gydag un arall; mae'n ymwneud â rhoi pŵer yn ôl yn nwylo pobl, rhoi mwy o lais i bobl ac i'n helpu ni i gyd i wneud y newidiadau rydym ni eisiau eu gweld, yn gyflymach.

Felly, gyda hynny mewn golwg, a all y Gweinidog nodi pa bwerau y mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu eu datganoli o Lywodraeth Cymru i'n cyd-bwyllgorau corfforedig, i'n hawdurdodau lleol, i'n cymunedau? A all y Gweinidog esbonio pam y mae ei Lywodraeth, yn hytrach nag ymddiried mewn cynghorwyr a etholwyd yn ddemocrataidd i gyflawni twf economaidd, eisiau rhoi'r pwerau i dechnocratiaid anetholedig i redeg cwango newydd Asiantaeth Ddatblygu Genedlaethol i Gymru? A all y Gweinidog esbonio pam, yn hytrach nag ymddiried mewn cynghorwyr a etholwyd yn ddemocrataidd i ddarparu tai cymdeithasol, rydych chi am greu cwango newydd, Unnos, sy'n creu haen arall o fiwrocratiaeth?

Rwyf am ddyfynnu Aneurin Bevan nawr, mae'n debyg nid am y tro olaf. Dywedodd mai pwrpas cael pŵer yw gallu ei roi i ffwrdd. Roedd yn golygu i bobl gyffredin a chymunedau. Yr hyn rydych chi'n ei wneud, rwy'n ofni, yw mynd â'r pŵer hwnnw ymhellach oddi wrthyn nhw. Diolch.

Diolch yn fawr i'r llefarydd. Tra bod y cyfraniad blaenorol, dwi ddim yn siŵr, wedi holi unrhyw gwestiynau, dwi'n credu bod y llefarydd wedi llwyddo i ofyn dwsinau o gwestiynau yn fanna, ac felly mi wnaf i fy ngorau i wneud cyfiawnder â'r rheini.

Cychwyn gydag a oes angen adolygiadau neu gomisiynau neu gynlluniau, fe fydd y llefarydd yn gyfarwydd gyda'r adnodd sy'n sôn am adeiladu tŷ ar y graig, nid ar y tywod, ac mae yna wirionedd yn hynny, onid oes? Mae angen seiliau cadarn; er mwyn symud gyda phwrpas, mae angen sicrhau ein bod ni'n symud i'r cyfeiriad cywir. Mae angen adeiladu tŷ ar y graig, nid ar y tywod. Felly, dwi ddim yn ymddiheuro mai dyna ran o dasg gyntaf Llywodraeth Plaid Cymru, ond dwi yn gobeithio eich bod chi'n glir, trwy gydol y datganiad yma, ein bod ni'n sôn am gyflawni ac am ddelifro, ac ymhen rhai misoedd, dwi'n siŵr y byddwn ni'n cael ein holi am y cynnydd sydd wedi'i wneud ar yr ymrwymiadau maniffesto dros y pedair blynedd nesaf.

Mi fuoch chi'n holi am y cyfansoddiad a'r berthynas adeiladol gyda Llywodraeth San Steffan. Mi fues i yn y bwrdd gwrthderfysgaeth gweinidogol yn y Swyddfa Gartref yr wythnos diwethaf, a chael croeso cynnes, a chael trafodaethau adeiladol iawn gyda chyd-Weinidogion o Lywodraeth Prydain yn fanna. Ddiwedd yr wythnos diwethaf, ges i lythyr hyfryd iawn o gyfarch gan y Prif Ysgrifennydd i'r Prif Weinidog, Darren Jones, oedd yn dweud bod e'n edrych ymlaen at fy nghwrdd yn Belfast. Dwi ddim yn siŵr a fydd e yn Belfast yfory, ond mae'r ymroddiad yna at fod yn adeiladol ac yn gydweithredol yn sicr yno gan Lywodraeth Cymru, a dwi'n gobeithio y bydd e yna gan Lywodraeth Prydain hefyd.

Mi fuoch chi'n sôn am y dashfyrddau. Dwi'n awyddus bod y dashfyrddau yma yn rhai cenedlaethol sydd o ddefnydd i'r Llywodraeth ac i'r Senedd ac i bobl Cymru. Mae hynny, wrth gwrs, yn golygu wedyn bod y data mor fyw â phosib a'i fod e'n cael ei ddiweddaru yn rheolaidd. Dwi'n hapus iawn i wneud yr ymrwymiadau yna. Dwi'n hapus hefyd i ymrwymo i gydweithio a chyd-drafod gydag unigolion, yn y Senedd hon a thu hwnt, er mwyn sicrhau bod y dashfyrddau yna yn ffit i bwrpas ac yn addas. Dwi'n credu bod hynny'n addas iawn.

Aethoch chi ymlaen wedyn i drafod y gwasanaeth sifil. Dwi o'r farn bod angen carfan o weision sifil er mwyn delifro blaenoriaethau Llywodraeth Cymru. Mae'r newidiadau sydd wedi'u gwneud wedi'u gwneud o fewn ffrâm gyllideb y gwasanaeth sifil yng Nghymru. Dwi hefyd o'r farn, fel sosialydd datganoledig, bod datganoli i lefelau is yn rhywbeth yr ydym ni, fel plaid ac fel Llywodraeth, yn cytuno ag ef. Ond mae'n rhaid i mi ddadlau gyda'r syniad nad yw creu asiantaeth hyd braich—sydd wedi'i arwain gan bobl ddynamig, arloesol, sydd wedi llwyddo ym myd busnes—i ddatblygu economi Cymru yn ateb gwell i broblem economaidd Cymru na'r hyn sydd gyda ni ar hyn o bryd. Dwi'n gefnogol iawn i gynllun y Llywodraeth hon i greu asiantaeth ddatblygu newydd. Mae dirfawr angen datblygu ein heconomi ni. Dyw'r hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd heb weithio, ac mae angen datblygiadau felly i symud pethau yn eu blaenau. Diolch.

Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn siomedig iawn ynghylch eich datganiad. Rydych chi i fod yn Weinidog y Llywodraeth dros effeithlonrwydd. Fe fyddwn yn dymuno i chi fod yn fwy effeithlon o ran y geiriau rydych chi'n eu defnyddio, oherwydd nid ydych chi mewn gwirionedd yn dweud nac yn ymrwymo i lawer. Fe wnaethoch chi lawer o ddatganiadau gwlanog am ysgol ar gyfer llywodraeth, beth bynnag mae hynny'n ei olygu, a dangosfwrdd cyhoeddus, sy'n golygu, rwy'n tybio, gwefan. Fe wnaethoch chi sôn hefyd am gryfhau dylanwad comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol ar Lywodraeth Cymru. Wnaethoch chi ddim cyfeirio at unrhyw un o'r comisiynwyr eraill sydd gennym. Ac, wrth gwrs, maen nhw i gyd yn bobl anetholedig. Dylech chi gael eich dwyn i gyfrif gan y Siambr hon. Dyma lle dylai eich prif bwrpas a'ch ffocws fod. Ac, wrth gwrs, fe wnaethoch chi sôn am y defnydd o AI. Rwy'n credu y gallai AI wneud gwaith gwell na rhai pobl yn y Llywodraeth. Dydw i ddim eisiau bod yn anghwrtais, ond mae'n hollol bosibl y byddai'n gwneud rhai penderfyniadau gwell.

Prif bwyslais traean o'ch datganiad oedd y cyfansoddiad. Nid yw'n fy synnu, oherwydd rydym ni'n gwybod mai dyna yw eich obsesiwn. Nid obsesiwn pobl Cymru ydyw. Maen nhw eisiau gwneud yn siŵr eu bod yn gallu gweld meddyg teulu mewn pryd, bod ambiwlans yn cyrraedd ar amser, y gallan nhw gael eu triniaeth ar amser mewn ysbyty. Maen nhw eisiau gwneud yn siŵr bod y genhedlaeth nesaf yn cael addysg o ansawdd uchel, ac yna'r cyfle i fynd i mewn i swydd foddhaol â chyflog da. Maen nhw eisiau gweld pobl yn dod oddi ar fudd-daliadau lles ac yn mynd yn ôl i'r gwaith. Ac maen nhw eisiau gwneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu byw mewn gwlad sy'n lân, sydd hefyd yn bwerdy o ran yr economi. Ni wnaethoch chi wneud un ymrwymiad ar yr economi, gyda llaw. Dim cyfeiriad at yr economi o gwbl. Oherwydd dyma fan dall i rai ohonoch chi ar y chwith, yn enwedig ym Mhlaid Cymru. Roeddech chi'n cymeradwyo'ch hun am fod yn sosialydd yn eich ymateb i'r llefarydd Llafur.

Rwy'n credu mai'r hyn y mae pobl yma eisiau ei weld yw rhai targedau clir. Rydym ni eisiau gweld targedau clir, cerrig milltir clir ar y ffordd i ddileu arosiadau dwy flynedd yn y GIG, yna arosiadau blwyddyn yn y GIG. Rydym eisiau sicrhau bod targedau clir i bobl allu cysylltu â meddyg teulu a chael apwyntiad gyda meddyg pan fydd ei angen arnom. Rydym eisiau targedau clir i'n pobl ifanc o ran eu bod yn gallu darllen, ysgrifennu a chael y cyfle i gael yr addysg y maent yn ei haeddu gydag arwydd o ble rydych chi eisiau i'r wlad hon fod o ran y set nesaf o ganlyniadau'r Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr. Nid y rhai a gyhoeddwyd yn ddiweddarach eleni, a oedd wrth gwrs pan oedd y Llywodraeth flaenorol mewn grym, ond mewn tair blynedd. Rydym ni eisiau gallu mesur y cynnydd hwn, oherwydd heb y gallu i wneud hynny, does neb yn mynd i allu eich dal i gyfrif, hyd yn oed y cynorthwywyr digidol AI rydych chi eu heisiau yn Llywodraeth Cymru ac mae'n ymddangos eich bod yn credu y gallai hynny fod yr ateb i bopeth.

Wnaethoch chi ddim ateb yr un cwestiwn a ofynnwyd i chi nawr am gost y mesurau hyn rydych chi'n eu rhoi ar waith. Faint o weision sifil ychwanegol sy'n mynd i fod yn eich adran? Nid wyf wedi gweld unrhyw gyfeiriad at y comisiwn sefydlog hwn ar y cyfansoddiad yn y gyllideb atodol. O ble mae'r arian ar gyfer hwnnw'n dod? Pwy fydd aelodau'r corff hwnnw? Rwy'n amau nad oes ots mewn gwirionedd, oherwydd byddwch wedi ysgrifennu'r adroddiadau ymlaen llaw beth bynnag, a bydd pob un ohonynt, gallaf ddweud wrthych nawr, yn dweud, 'Mae angen mwy o bwerau arnom oherwydd nad oes gennym yr offer i wneud y gwaith', oherwydd mae'n ateb cyffredin gan bob un comisiwn sydd erioed wedi'i sefydlu yng Nghymru sy'n edrych ar y cyfansoddiad. Y rheswm am hynny yw oherwydd eich bod chi'n penodi pobl, ac mae'r Llywodraeth flaenorol wedi penodi pobl, ac maen nhw'n talu'r bobl hynny, ac mae'r bobl hynny'n ufuddhau i'r bobl sy'n eu talu, oherwydd dyna'r ffordd y mae'r comisiynau hyn a'r sefydliadau eraill hyn sy'n annibynnol fel y'u gelwir yn cael eu sefydlu. Pwy ar y ddaear sy'n mynd i ffurfio'r comisiwn hwn? Gyda phwy maen nhw'n mynd i ymgysylltu? Beth fydd eu cyllideb? Oherwydd mae'n mynd i fod yn wastraff arian y gellid ei wario ar ein GIG, gellid ei wario ar ein hysgolion, gellid ei wario ar ein ffyrdd, gellid ei wario ar ddatrys y problemau hynny y mae pobl eraill wedi'u rhestru.

Pam ydych chi'n ymgysylltu â'r un comisiynydd hwn yn unig, yn hytrach na chomisiynwyr eraill? Beth am ein comisiynydd cyn-filwyr? Oni ddylai'r comisiynydd cyn-filwyr gael dweud ei ddweud ar yr hyn sy'n digwydd ym mywydau cyn-filwyr yng Nghymru a'r penderfyniadau rydych chi'n eu gwneud yn eu cylch? Oni ddylai'r comisiynydd plant gael dweud ei ddweud ar gymorth anghenion dysgu ychwanegol a chithau wedyn yn gwrando ar yr hyn a ddywedir? Pam mai dim ond comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol ydyw? Beth am y comisiynydd pobl hŷn, yr holl bobl eraill hynny yng Nghymru sydd dros 50 oed? Rwy'n ymuno â'r clwb hwnnw yn ddiweddarach eleni. Rwyf eisiau gwneud yn siŵr bod gan y comisiynydd hwnnw lais yn y penderfyniadau rydych chi'n eu gwneud. Pam ydych chi'n gwrando ar un comisiynydd yn fwy nag eraill? Pam nad ydych chi'n gosod rhai targedau a dweud wrthym beth ar y ddaear fydd cost y nonsens hwn?

Diolch am y cwestiynau a'r sylwadau yna. Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud anghymwynas ag aelodau'r comisiwn annibynnol. Dydw i ddim yn gwybod faint o amser rydych chi wedi'i dreulio gyda'r cyn-archesgob, Rowan Williams, ond mae'r awgrym y byddai'n rhoi ei farn oherwydd ei fod yn cael ei dalu gan Lywodraeth benodol rwy'n credu yn gwneud anghymwynas â'r comisiwn, a'r aelodau hynny o'r comisiwn. Byddai unrhyw un sydd erioed wedi cwrdd â Rowan Williams yn gwybod bod hynny'n awgrym sy'n debygol o fod islaw urddas yr Aelod.

Mae'n codi'r cwestiwn o aelodaeth y comisiwn. Fe wnes i, yn fy nghwestiynau, ymrwymo i'r Senedd y byddem yn ceisio aelodaeth eang i'r comisiwn. Rwy'n ailadrodd yr ymrwymiad hwnnw heddiw. Hoffwn ymgysylltu â chyd-Aelodau ledled y Senedd i weld a oes unigolion a allai gyfrannu'n adeiladol ac yn effeithiol at y comisiwn hwnnw o ystod eang o safbwyntiau.

Mae'r dangosfyrddau yn ymwneud â data mesuradwy a'r gallu i olrhain cynnydd mesuradwy. Dyna beth rydym ni eisiau ei wneud. Dyna sut y gallwn ni gael ein dwyn i gyfrif, ond hefyd gellir dwyn y system gyfan i gyfrif, a byddwn yn awyddus iawn i wneud cynnydd ar hynny.

Rydych chi'n gofyn pam y soniais am Ddeddf cenedlaethau'r dyfodol, sy'n ddarn sylfaenol o ddeddfwriaeth sy'n ymdrin â chyrff cyhoeddus ledled Cymru. Wrth gwrs, byddaf yn ymgysylltu â phob un o'r comisiynwyr a benodwyd gan y Llywodraeth hon. Pan fyddwn yn dweud ein bod yn ceisio dod â'r gwasanaethau cyhoeddus at ei gilydd fel un i gyflawni ein blaenoriaethau, rydym yn golygu hynny, a dyna fyddaf yn ei wneud fel Gweinidog. Diolch.

Rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog Cabinet i ddatganoli cyfiawnder a phlismona i Gymru fel blaenoriaeth ar unwaith, ac i ddechrau sgwrs gyda Llywodraeth y DU yn gynnar ar y mater hwn. Gwyddom nad yw plismona a chyfiawnder yn cyflawni'r canlyniadau sydd eu hangen yng Nghymru ac mae hyn, i raddau helaeth, oherwydd y rhyngberthynas rhwng materion datganoledig a materion a gedwir yn ôl. Gwyddom nad yw darnio yn fuddiol i lywodraethu effeithiol—mae'r ffaith bod cyfiawnder a phlismona yn faterion a gedwir yn ôl tra bod gwasanaethau cefnogi fel gofal iechyd, tai ac addysg wedi'u datganoli.

Fel y nododd fy nghyd-Aelod Alun Cox yr wythnos diwethaf, mae'r ymyl ysgythrog hwn yn peri i Lywodraeth Cymru weithredu mewn meysydd a gedwir yn ôl, gyda thua 40 y cant o gyfanswm y cyllid ar gyfer y system gyfiawnder yn gyfraniad gan Gymru. O ystyried y datblygiadau gwleidyddol presennol, mae'n ymddangos hefyd yn addas i atgoffa pobl bod gan Fanceinion Fwyaf fwy o bwerau o ran plismona ar hyn o bryd nag sydd gennym yma yng Nghymru. A yw'r Gweinidog Cabinet yn cytuno y bydd datganoli plismona a chyfiawnder yn lleddfu'r pwysau ar gyllideb Llywodraeth Cymru yn ogystal â gwella canlyniadau i'r rhai sydd yn ein system gyfiawnder ac i'n cymdeithas yn ehangach?

Diolch yn fawr. Mae'r achos dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona wedi cael ei wneud yn bwerus ac yn annibynnol gan gomisiwn Thomas, comisiwn Silk, a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, fel y gallai Cymru fod yn yr un sefyllfa â'r Alban a Gogledd Iwerddon. Edrychaf ymlaen at gwrdd â swyddogion cyfatebol o'r ddwy Lywodraeth hynny dros yr wythnos nesaf i drafod rhai o'r materion hyn. Ond yn sicr nid yw'n iawn fod gennym lai o bwerau nag ardal Manceinion. Mae hynny'n amlwg yn afresymol. Mae cyfle hefyd, gyda'r diwygiadau heddlu sy'n digwydd ar hyn o bryd ar lefel y DU, i'r achos hwnnw gael ei ddatblygu mewn modd cydweithredol a chynhyrchiol.

Weinidog, rwy'n credu fy mod i wedi clywed llefarydd Llafur a llefarydd y Ceidwadwyr yn gofyn i chi yn glir am gost, ac nid wyf yn credu yn eich holl atebion fy mod wedi clywed un gost yn ymwneud â faint mae'r comisiwn newydd hwn yn mynd i gostio. Ar ddiwrnod pan fyddwch chi'n gosod cyllideb sy'n mynd i gymryd arian o bosibl oddi wrth yr hyn a ddyrannwyd ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, rwy'n credu bod pobl Cymru yn haeddu ateb o ran faint mae'r comisiwn hwn yn mynd i'w gostio i bobl Cymru.

Yn ail, edrychais ar y datganiad hwn ac rwy'n synnu'n fawr nad wyf eto wedi eich clywed yn sôn am un o'r cylchoedd gwaith yn eich swydd, sef yr adolygiad COVID. Roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr ynghylch pryd rydych chi'n mynd i gyflwyno, pryd y bydd yr adolygiad hwnnw'n dechrau, a faint y bydd yn ei gostio.

Ac yn drydydd, yn eich trafodaethau gyda Llywodraeth y DU, ydych chi wedi cael unrhyw drafodaethau ynglŷn â'r comisiynwyr heddlu a throseddu? Oherwydd yn Lloegr mae'n ymddangos eu bod yn symud y pwerau hynny i feiri etholedig, ac roedd gen i ddiddordeb i glywed a yw hynny'n rhywbeth yr ydych yn ei ystyried. Diolch.

Diolch. Byddwn ni'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd o ran yr adolygiad COVID maes o law. Fel y gwyddoch chi, mae yna ymchwiliad COVID y DU, sy'n ddarn enfawr o waith. Yr hyn yr wyf yn awyddus i'w wneud yw deall yn llawn pa agweddau y mae'r ymchwiliad hwnnw wedi canolbwyntio arnynt yng nghyd-destun Cymru, ac adeiladu ar hynny, fel, pan fyddwn yn cyflwyno cynigion, y byddant yn addas ar gyfer y Senedd hon ac yn adlewyrchu'r safbwyntiau a fynegwyd eisoes yn y Senedd flaenorol am bwysigrwydd edrych ar ein profiad drwy COVID.

Mae'r Aelod yn hollol gywir i dynnu sylw at y newidiadau posibl i gomisiynwyr heddlu a throseddu. Mae hynny'n rhan o'r pecyn o newidiadau i blismona yng nghyd-destun Cymru a Lloegr. Felly, bydd hynny'n rhan o'r trafodaethau gyda Gweinidogion ar lefel y DU, ac edrychaf ymlaen at y trafodaethau cynhyrchiol hynny gyda nhw.

Mae'r comisiwn annibynnol ar y cyfansoddiad, fel y dywedir wrthyf gan swyddogion, wedi costio £1.5 miliwn y tro diwethaf, ac mae yna gyllideb sydd wedi bod yn rhan o linell gyllideb y Llywodraeth flaenorol ar hynny. Fel y bydd yr Aelodau yn ymwybodol, rwyf wedi ymrwymo i edrych ar effeithiolrwydd holl wariant y Llywodraeth, ac felly bydd hynny'n amlwg yn rhan o'n gwaith sy'n mynd rhagddo.

Mae'n ddrwg gennyf, ond rydw i'n mynd i fynegi pryder hefyd ynghylch y comisiwn. Cawsom ein comisiwn diwethaf ddwy flynedd yn ôl, ac fe wnaethon nhw adrodd yn glir iawn: pwerau pellach, datganoli pellach. Rwy'n cytuno'n llwyr â hynny. Ond mae'n bryderus iawn gweld a chlywed eto bod Plaid Cymru yn mynd i lansio un arall. Rwy'n bryderus iawn ac eisiau cael gwybod gennych chi beth mae hynny'n mynd i'w gwmpasu.

Ond os gallaf symud ymlaen i'r rhan arall o'ch blaenoriaethau hefyd, rydych chi'n siarad am ddull system gyfan. Dyma ni ar ddiwrnod poethaf y flwyddyn hyd yma yng Nghymru, ac mae mwy i ddod. Mae eich datganiad o ran effeithiolrwydd yn dweud dim am effaith newid hinsawdd ar yr holl wasanaethau hynny rydych chi'n chwilio am ddull gweithredu trawsbynciol ar eu cyfer. Rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog dros wydnwch a chynaliadwyedd yn siarad am hyn, ond eich rôl chi yn sicr yw cael dull gweithredu hofrennydd ar gyfer pob mater sy'n effeithio ar y gwasanaethau rydych chi'n ceisio eu darparu ledled Cymru. Newid hinsawdd yw'r mater mwyaf sy'n effeithio arnom yma, nid yn unig yng Nghymru, ond yn y DU, ac yn y byd, a hoffwn weld hynny'n cael ei amlygu yn fwy mewn datganiadau pellach gennych chi. Diolch yn fawr iawn.

Diolch i'r Aelod. Fel mae'r Aelod wedi nodi, fe fydd y Gweinidog sydd yn gyfrifol am newid hinsawdd yn y Llywodraeth yn gwneud datganiad toc i'r Senedd hon. Mae e'n bwysig. Mae e'n allweddol. Fel rŷn ni'n profi ar hyn o bryd, mae newid hinsawdd yn bodoli. Mae e'n effeithio ar gymunedau ar draws ein gwlad, ac ar draws y byd, ac mae e'n flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon.

Fe fyddaf i, fel dywedais i, Ddirprwy Lywydd, yn diweddaru'r Senedd maes o law am drefniadau'r comisiwn. A gobeithio, wrth amlinellu'r gwahanol elfennau o'r gwaith hwnnw—. Achos bydd yr Aelod hefyd yn gwybod bod y grŵp cynghori ar arloesi democratiaeth wedi gwneud gwaith pwysig iawn yn edrych ar ddemocratiaeth gyfranogol yng Nghymru. Gan adeiladu ar y gwaith hwnnw, mae yna gyfle yn fanna inni adeiladu ymhellach ar y gwaith hwnnw. Diolch.

Diolch am y datganiad heddiw, Weinidog.

Nid yw'n gyfrinach bod potensial aruthrol tir Cymru a gwely'r môr yn gyfle gwirioneddol i ail-lunio daearyddiaeth economaidd hirdymor Cymru. Fodd bynnag, mae cwestiwn sylfaenol arall yn parhau: pwy sy'n rheoli'r ysgogiadau sy'n penderfynu sut mae'r asedau hyn yn cael eu datblygu, sut maen nhw'n cael eu rheoli ac, yn hollbwysig, sut mae'r gwerth y maen nhw'n ei gynhyrchu yn cael ei ddosbarthu? Dyna pam mae datganoli Ystad y Goron yn fater mor bwysig.

Mae ymrwymiad hirsefydlog a chyson Plaid Cymru i hyn yn hysbys, ac erbyn hyn mae'n cael ei gefnogi gan bob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru, wrth gwrs. Nid oes unrhyw reswm pam na ddylai pobl yng Nghymru elwa ar gyfoeth naturiol eu cenedl yn yr un modd â phobl yn yr Alban, lle mae rheolaeth Ystad y Goron wedi'i ddatganoli.

Mae Plaid Cymru wedi ei gwneud yn glir dro ar ôl tro y bydd hyn yn cael ei drin gyda'r cadernid y mae'n ei haeddu, gyda mandad nawr i agor trafodaethau gyda Llywodraeth y DU. Ac mae'r eglurder hwnnw o fwriad yn tanlinellu brys yr achos sy'n cael ei wneud.

Yn erbyn cefndir o sawl ffawdelw hanesyddol sylweddol yn sgil trwyddedu gwynt ar y môr diweddar, ac yng ngoleuni bwriad y Llywodraeth hon i ddechrau trafodaethau o'r diwrnod cyntaf, byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog Cabinet nodi sut mae Llywodraeth newydd Cymru yn bwriadu ymgysylltu ag ymrwymiadau'r maniffesto yn ymarferol. Ac yn benodol, sut mae'r Llywodraeth yn paratoi i sicrhau bod Cymru yn y sefyllfa gryfaf bosibl i symud y trafodaethau hyn ymlaen gyda Llywodraeth y DU ar adeg o aflonyddwch gwleidyddol parhaus yn San Steffan?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae yna her, wrth gwrs, gyda'r ansefydlogrwydd yn San Steffan ar hyn o bryd, ac rŷn ni'n gobeithio na fydd hynny yn amharu gormod ar ein cyfeillion ni yn San Steffan. Mae'r Llywodraeth hon yn focused ac yn symud ymlaen â'i hagenda o ran datganoli Ystad y Goron. Mi gafwyd cyfarfod adeiladol iawn gydag Ystad y Goron yn y dyddiau diwethaf, gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn chwarae rôl greiddiol yn hynny.

Fel mae'r Aelod wedi nodi, fe godwyd £700 miliwn o'r rownd ddiweddaraf o wynt ar y môr, ac felly mae yna gyfle sylweddol i Gymru wrth ddatganoli Ystad y Goron.

Ond dwi'n credu hefyd—. Felly, mae yna drafodaethau i'w cael gyda Llywodraeth Prydain ar y materion yma, ond mae yna hefyd gyfle inni weithio'n adeiladol ac yn rhagweithiol gydag Ystad y Goron nawr i sicrhau bod buddsoddiad sylweddol yn yr economi Gymreig, yn y gadwyn gyflenwi Gymreig, a thrwy hynny sicrhau gwelliannau i'r seilwaith economaidd yma yng Nghymru. A dwi'n awyddus i wneud y ddau: datblygu'r drafodaeth am ddatganoli Ystad y Goron, ond hefyd i gymryd pob mantais ar fuddsoddiad Ystad y Goron nawr.

Yn gyntaf oll, daeth yr ymchwiliad COVID, fel yr wyf yn ei ddeall, i ben ac fe wnaeth gynhyrchu pentwr cyfan o argymhellion ar gyfer Cymru, fel y gwnaeth ar gyfer cenhedloedd eraill. Ac, wrth gwrs, addawodd Plaid Cymru ymchwiliad i'r teuluoedd mewn profedigaeth yn sgil COVID.

Ond gan fynd yn ôl at y pwynt go iawn yr oeddwn i eisiau ei wneud, sef, fel y dywedais i o'r blaen, gellir gweld effeithlonrwydd fel gair teg am doriadau. Felly, pa ran o gyllideb ariannol Cymru ydych chi'n mynd i dorri i'w drosglwyddo i'r asiantaeth ddatblygu genedlaethol? Pa darged ydych chi'n mynd i'w osod o ran mewnfuddsoddiad, ond hefyd, beth yw'r swyddi newydd hyn y mae pobl yn mynd i'w gweld yng Nghymru? A ydyn nhw'n mynd i fod yn swyddi yr ydym ni eisoes yn gwybod amdanynt? Beth fydd y swyddi hyn? Beth yw'r targed mewn perthynas â hynny? Ond hefyd, faint o fusnesau newydd ydych chi wedyn yn bwriadu eu sefydlu trwy'r asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd, ac a oes gennych darged ar gyfer hynny hefyd?

Diolch am y cwestiynau.

Bydd fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, yn gwneud datganiadau pellach i'r Senedd am yr asiantaeth ddatblygu genedlaethol, ac rwy'n siŵr y bydd yn cynnwys ffocws ar y mathau o swyddi y mae angen i ni eu creu, y math o fuddsoddiad y mae angen i ni ei ddenu a'i gefnogi yng Nghymru, a sut rydym yn tyfu busnesau Cymru drwy fframwaith yr asiantaeth ddatblygu genedlaethol.

Rydym eisoes wedi clywed heddiw am gydweithrediad trawsffiniol. Yn dilyn sylwadau yr wythnos diwethaf gan yr ysgrifennydd Cabinet dros iechyd ar bwysigrwydd gofal trawsffiniol, pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r effaith y byddai unrhyw newid cyfansoddiadol yn ei chael ar y trefniadau hynny? A sut fyddwch chi'n gwarantu na fydd cleifion mewn cymunedau ar y ffin sy'n dibynnu ar driniaeth arferol ac arbenigol yn Lloegr yn wynebu aflonyddwch, oedi neu rwystrau ychwanegol os bydd angen ail-drafod y trefniadau presennol?

Diolch am y cwestiwn. Mae'r GIG wedi'i ddatganoli'n llawn ar hyn o bryd. Fel y nododd fy nghyd-Weinidog y Gweinidog dros iechyd, rydym yn gweithio'n effeithiol gyda phartneriaid ar draws y ffin, rydym yn ceisio gweithio'n fwy effeithiol, ac rydym yn rhagweld y partneriaethau hynny yn parhau, fel y maen nhw'n ei wneud mewn rhanbarthau trawsffiniol mewn sawl rhan o'r DU ac ar draws Ewrop.

Diolch. Weinidog Cabinet, mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn parhau i fod yn un o'r darnau deddfwriaeth mwyaf uchelgeisiol ac arloesol yn y byd i gyd. Mae'n rhoi llais i'r rhai nad ydynt wedi'u geni eto, gan sicrhau bod y penderfyniadau a wnawn heddiw yma yn y Siambr hon yn cael eu llunio nid yn unig gan yr angen presennol, ond gan ein cyfrifoldeb i genedlaethau'r dyfodol. Mae'r Ddeddf yn darparu fframwaith ar gyfer mynd i'r afael â heriau mawr, gan gynnwys yr argyfwng hinsawdd—fel yr ydym yn ei weld yr wythnos hon, gyda'r rhybudd tywydd coch—anghydraddoldeb, tlodi a phwysau ar wasanaethau cyhoeddus. Fodd bynnag, mae ei llwyddiant yn dibynnu ar weithrediad effeithiol ar draws y Llywodraeth a'r sector cyhoeddus ehangach.

Rwy'n croesawu'r adroddiadau 'Llesiant Cymru' a 'Tueddiadau'r Dyfodol' sydd ar ddod, ochr yn ochr ag ymrwymiad y Llywodraeth i adolygiad ôl-ddeddfwriaethol. Mae'r rhain yn creu cyfle pwysig i gryfhau gweithredu a sicrhau bod penderfyniadau'n cael eu llywio gan yr heriau a'r cyfleoedd hirdymor sy'n wynebu Cymru. O ystyried y cyfleoedd hyn, sut y bydd y Llywodraeth yn cryfhau gweithredu'r Ddeddf ac yn troi ei huchelgais yn weithred i bobl Cymru?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fel yr ydym wedi ailadrodd droeon, rydym fel Llywodraeth wedi ymrwymo i Ddeddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, ond hefyd adolygiad i wneud yn siŵr bod y Ddeddf honno'n gweithio yn y ffordd fwyaf effeithiol ac effeithlon posibl i gyflawni ei photensial mawr. Mae Cymru wedi dod yn adnabyddus ledled y byd am ei deddfwriaeth arloesol ar lesiant cenedlaethau'r dyfodol. Ond fy awgrym cychwynnol i gyd-Aelodau yw nad yw'r cysylltiad rhwng datganiadau'r Ddeddf a'r ffyrdd o weithio, a sut mae hynny wedi'i gyflawni ar draws y sector cyhoeddus, bob amser fel y gallai fod. Felly, mae pethau fel swyddfa'r cabinet, yr un gwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru, sy'n datblygu ar draws y sector cyhoeddus, ffocws ar y ffyrdd hynny o weithio ar y dyfodol ac ar bobl Cymru, yn sylfaen gadarn i ddatblygu mewn ffordd gynaliadwy, mewn ffordd sy'n gallu cyflawni i bobl nawr, a gadael etifeddiaeth gadarnhaol ar ôl i genedlaethau'r dyfodol. Byddwn yn gweld hynny eto gyda'r adroddiad 'Tueddiadau'r Dyfodol' sydd ar fin digwydd, y byddwn yn ei osod fel Llywodraeth gerbron y Senedd hon a bydd yn rhoi cyfle i bob Aelod ar draws y Senedd hon drafod y tueddiadau hynny sy'n hanfodol bwysig. Diolch, Ddirprwy Lywydd.

Mae'r cynllun yn ymwneud â chyflawni. Byddwn yn gwella gwydnwch i effeithiau hinsawdd wrth gefnogi cyfleoedd ar gyfer swyddi medrus â chyflog da, ynni cymunedol, cartrefi cynhesach, gwell seilwaith a phontio teg i bawb. Bydd y cynllun yn dwyn ynghyd y camau ymarferol sydd eu hangen i leihau allyriadau, adfer natur a chryfhau gwydnwch. Bydd hyn hefyd yn cynnwys camau gweithredu ar blannu coed ac adfer mawndiroedd, gan gydnabod eu rôl hanfodol wrth adfer cynefinoedd, gwella ansawdd dŵr, lleihau'r perygl o lifogydd, yn ogystal, wrth gwrs, â mynd i'r afael â newid hinsawdd. Felly, byddwn yn cyflawni'r rhaglen weithredu mawndiroedd genedlaethol ac yn blaenoriaethu creu coetiroedd brodorol, adfer a choetiroedd cymysg, gan ddiogelu tir amaethyddol cynhyrchiol ac osgoi planhigfeydd corfforaethol a grëwyd ar gyfer gwrthbwyso carbon yn unig. Byddwn yn cefnogi plannu ar raddfa fach, gan gydnabod pwysigrwydd cynhyrchu pren masnachol. Gan ddefnyddio caffael cyhoeddus a gweithio mewn partneriaeth â diwydiant, byddwn yn helpu i ddatblygu cadwyni cyflenwi Cymru ac yn gweithio gyda'n gilydd i gyflawni'r strategaeth ddiwydiannol o ran pren. Nid yw ein hamgylchedd naturiol yn stopio ar y draethlin. Mae ein moroedd yn cefnogi bywyd morol cyfoethog, pysgodfeydd a dyframaethu cynaliadwy, twristiaeth, cymunedau arfordirol ac ehangu gwynt ar y môr ac ynni adnewyddadwy morol yn gyfrifol. Mae amgylchedd morol iach yn ganolog i wydnwch hinsawdd ac adferiad natur.

Trwy ymgorffori gweithredu ar yr hinsawdd a natur ar draws y Llywodraeth, byddwn yn sicrhau bod yr angen i ddatgarboneiddio, gwella gwydnwch ac adfer natur yn cael ei adlewyrchu'n gyson mewn polisi, cyllid ac wrth gyflawni. Mae Deddf yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethu a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) 2026 yn rhoi offer pwysig i ni wneud hyn. Mae ein ffocws bellach ar ymgorffori egwyddorion amgylcheddol wrth lunio polisïau, gosod canlyniadau clir ar gyfer adfer natur a sefydlu Swyddfa Llywodraethu Amgylcheddol Cymru i ddarparu goruchwyliaeth annibynnol. Trwy symud i economi gylchol sy'n sicrhau bod adnoddau'n cael eu defnyddio ac yn osgoi gwastraff, a fydd nid yn unig yn lleihau allyriadau ac yn diogelu natur trwy leihau'r pwysau ar adnoddau byd-eang, bydd hefyd yn manteisio ar y cyfleoedd economaidd sy'n deillio o'n hailgylchu o'r radd flaenaf. Bydd hyn, yn ei dro, yn cryfhau ein cadwyni cyflenwi, a bydd hefyd yn lleihau amlygiad i farchnadoedd byd-eang anwadal, gan ddenu buddsoddiad i gefnogi swyddi medrus.

Rydym hefyd wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â diwygio dŵr, gan gynnwys cynlluniau ar gyfer rheoleiddiwr dŵr economaidd newydd yng Nghymru gyda'r pwerau sydd eu hangen i ysgogi buddsoddiad, lleihau llygredd ac i gyflawni gwelliannau hirdymor. Gan fabwysiadu dull gwyddonol o reoli bregusrwydd nitradau, byddwn yn symud y tu hwnt i'r hen reolau yn seiliedig ar y calendr ac yn cefnogi ffermwyr i fabwysiadu technolegau ac arferion newydd sy'n gwella ansawdd dŵr. Er mwyn cyflawni ein hagenda, byddwn yn gweithio ar y cyd ar draws sectorau mewn partneriaeth â llywodraeth leol a chyrff cyhoeddus ac yn tynnu ar sgiliau a phrofiad pobl sy'n gweithio ledled Cymru, gan gynnwys mewn sefydliadau nid-er-elw.

Nawr, fel rhan o'n hymrwymiad i adfer bioamrywiaeth wrth greu swyddi a chryfhau'r cysylltiadau rhwng cymunedau a'u hamgylchedd naturiol, rwy'n falch o gyhoeddi y bydd cronfa Rhwydweithiau Natur yn agor ar 9 Gorffennaf. Bydd hynny'n golygu £10 miliwn o fuddsoddiad yn cael ei gyflawni mewn partneriaeth â Chronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Fodd bynnag, ni all cyllid cyhoeddus ar ei ben ei hun gyflawni ein hamcanion hinsawdd a natur. Felly, byddwn yn ymgynghori yn ddiweddarach eleni ar ein dull gweithredu o ran cyllid natur, i ddatgloi cyllid preifat cyfrifol i adfer tir a morluniau, i gefnogi economi Cymru ac i greu cyfleoedd cyflogaeth.

O fewn ein 100 diwrnod cyntaf, byddwn hefyd yn amlinellu'r cylch gorchwyl ar gyfer fforwm gwydnwch a pharodrwydd llifogydd newydd i Gymru, gan ddod â rhanddeiliaid allweddol at ei gilydd i gydlynu dull cenedlaethol o ymdrin â llifogydd. Mae llifogydd eisoes yn effeithio ar gartrefi, busnesau a chymunedau fel rhan o batrwm ehangach o bwysau hinsawdd, o law a stormydd mwy dwys i sychder, gwres a phwysau ar ddŵr, tir a seilwaith. Mae angen dull cydweithredol o ran parodrwydd a gwell gwydnwch hirdymor. Mae hyn yn cynnwys atebion ar raddfa dalgylch a natur sy'n lleihau risg, sy'n diogelu cymunedau, yn cefnogi adferiad natur ac yn helpu Cymru i addasu i'r effeithiau hinsawdd yr ydym eisoes yn eu profi.

Byddwn hefyd yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU ynghylch cyfiawnder amgylcheddol ar gyfer cymunedau meysydd glo, gan gynnwys y cyllid sydd ei angen i adfer tomenni glo a thir halogedig. Ni ddylid gadael cymunedau sy'n byw gyda gwaddol gorffennol diwydiannol Cymru i gario'r risg honno ar eu pennau eu hunain. Byddwn yn mabwysiadu dull hirdymor, cydgysylltiedig i ddiogelu'r safleoedd hyn, diogelu cymunedau ac, wrth gwrs, datgloi eu potensial yn y dyfodol.

Rwyf nawr eisiau troi at wydnwch gwledig. Ddirprwy Lywydd, i mi, mae hyn yn ymwneud â gwrando ar gymunedau gwledig ac arfordirol, gyda llaw, a chydnabod pobl, lle a chyfleoedd: y cartrefi y mae pobl yn byw ynddynt, y gwasanaethau maen nhw'n dibynnu arnynt, y busnesau maen nhw'n eu hadeiladu, y bwyd maen nhw'n ei gynhyrchu, a'r tirweddau a'r morluniau sy'n llunio eu bywydau. O fewn ein 100 diwrnod cyntaf, byddwn felly'n cyflwyno cynigion ar gyfer dyletswydd statudol newydd ar ddiogelu gwledig, gan sicrhau bod rhaglenni, modelau cyllido a gwasanaethau'r Llywodraeth yn adlewyrchu anghenion cymunedau gwledig yn iawn. A bydd hyn ochr yn ochr â datblygu strategaeth datblygu gwledig i ddechrau mynd i'r afael â thlodi ac i greu cyfleoedd newydd yng nghefn gwlad Cymru.

Rwy'n credu'n gryf mai'r sector amaethyddiaeth yw calon ein cymunedau gwledig ac asgwrn cefn yr economi wledig. Mae ffermydd teuluol yn cynnal busnesau a gwasanaethau lleol; maent yn sail i'n system fwyd, yn ogystal â'n diwylliant a'n hiaith. Trwy'r cynllun ffermio cynaliadwy, rydym yn gofyn i ffermwyr ymuno â ni ar daith i sector amaethyddol mwy gwydn a chynaliadwy. Nawr, eleni, fel y gŵyr yr Aelodau, mae 50 y cant o ffermwyr—hynny yw dros 8,000 o fusnesau—wedi ymuno â haen gyffredinol y cynllun. Nawr, mae hynny'n ddechrau eithaf cadarnhaol, yn fy marn i, ond byddaf yn parhau i wrando ac i weithio gyda'r gymuned ffermio i fireinio'r cynllun, fel bod mwy yn ymuno y flwyddyn nesaf a thu hwnt. Fel rydw i wedi dweud o'r blaen, mae hyn yn ymwneud ag esblygiad, nid chwyldro. Mae angen sicrwydd ar ffermwyr, wrth gwrs, ac mae hynny'n arbennig o wir pan ddaw i gymorth ariannol, a dyna pam rydw i ar hyn o bryd mewn trafodaethau ynglŷn â sicrhau cyllideb amlflwyddyn ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy.

Mae TB buchol, fel y gwyddom ni i gyd, yn parhau i fod yn un o'r heriau mwyaf arwyddocaol a pharhaus sy'n wynebu amaethyddiaeth yng Nghymru. Byddwn yn adnewyddu'r rhaglen dileu TB, gan adeiladu ar sylfeini cadarn, ond gan gydnabod bod angen newid sylweddol i gyflawni ein huchelgais o Gymru heb TB erbyn 2041. Gan adeiladu ar hanes gref Cymru o ran lles anifeiliaid sydd eisoes yn bodoli, byddwn hefyd yn cyflwyno cynllun iechyd a lles anifeiliaid newydd, gan gynnwys rheoliadau newydd ar gyfer sefydliadau lles anifeiliaid.

Dwi hefyd, Ddirprwy Lywydd, eisiau lleihau'r baich biwrocrataidd sydd ar ffermydd teuluol, gan wneud gwahaniaeth go iawn i'r amser sy'n cael ei dreulio ar brosesau cymhleth a dyblyg—amser y gellid, wrth gwrs, ei dreulio, fel arall, yn rheoli stoc, yn gwella cynhyrchiant neu, wrth gwrs, yn cynllunio ar gyfer y dyfodol. Dwi wedi gofyn i John Davies arwain adolygiad annibynnol i nodi meysydd o gymhlethdod diangen a chamau gweithredu i'w leihau.

Dyw cefnogi ffermwyr yn unig, wrth gwrs, ddim yn ddigon. Mi fyddwn ni hefyd yn hyrwyddo pysgodfeydd Cymru, gan gefnogi'r diwydiant fel rhan hanfodol o system fwyd ac economi arfordirol Cymru. Rhaid i ni hefyd gryfhau'r system sy'n darparu bwyd i bobl ledled Cymru. Mi fyddwn ni'n gwneud hyn drwy strategaeth fwyd genedlaethol newydd i Gymru, gan ddiogelu cyflenwadau bwyd, gwella llythrennedd bwyd, cryfhau cadwyni cyflenwi a chefnogi ein diwydiant bwyd a diod i dyfu, gan adeiladu ar ein henw da am fwyd o ansawdd uchel sy'n cael ei gynhyrchu yn gynaliadwy.

Mae gennym ni weledigaeth glir: Cymru lle mae gweithredu ar yr hinsawdd a natur yn cryfhau ein heconomi ni, yn gwella iechyd ein pobl ni ac yn diogelu ein cymunedau ni, lle mae gwneud ardaloedd gwledig ac arfordirol yn fwy gwydn yn greiddiol i bopeth y mae'r Llywodraeth yma yn ei wneud, lle mae ein ffermwyr a'n pysgotwyr ni yn cael eu gwerthfawrogi am y gwaith caled y maen nhw'n ei wneud i roi bwyd ar ein byrddau ni, lle mae ein system fwyd yn gweithio er lles pobl Cymru. Mae angen i ni i gyd weithio gyda'n gilydd er mwyn gweithredu a gwireddu'r weledigaeth hon. Mi fyddaf i, wrth gwrs, yn agored am yr heriau y byddwn ni'n siŵr o'u hwynebu ar y ffordd, ond mi fyddaf i hefyd yn canolbwyntio ar y cyfleoedd i ddatblygu Cymru fwy gwydn, mwy iach a mwy llewyrchus, gan weithio gyda chymunedau, gyda ffermwyr, busnesau a gwasanaethau cyhoeddus i gyflawni newid ymarferol sydd wedi'i siapio, wrth gwrs, gan bobl sy'n adnabod eu cymunedau orau. Dyma'r daith sydd o'n blaenau ni: gwrando, cyfrifoldeb ar y cyd, cyflawni ymarferol a gwydnwch hirdymor i Gymru. Dwi'n gobeithio'n fawr y bydd yr Aelodau yn y Siambr yma yn ymuno â ni ar y daith honno. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch am eich datganiad, Weinidog. Rydyn ni wedi gweld yn ddiweddar beth sydd wedi digwydd pan wnaeth y Prif Weinidog presennol ddilyn dogma sero net gwallgof, gan bentyrru costau ar bobl gyffredin ac anghofio'r cymunedau sy'n darparu bwyd ar gyfer y wlad hon—mae e wedi cael ei wrthod am fynd i lawr y llwybr hwnnw. Ai dyma'r llwybr rydych chi wir eisiau ei ddilyn? Oherwydd dyma eich cyfle i wneud rhywbeth gwahanol, i gydnabod realiti ac i fabwysiadu dull synnwyr cyffredin. Ydyn, rydyn ni i gyd eisiau gofalu am yr amgylchedd, wrth gwrs rydyn ni eisiau gwneud hynny, ond dydy hynny ddim yn golygu gosod mwy o reolau a gofynion, mwy o gostau a mwy o fiwrocratiaeth ar ffermwyr yng Nghymru, gan drin cynhyrchu bwyd fel ôl-ystyriaeth. Felly, heddiw, rwyf eisiau pwyso arnoch chi, Weinidog, ar rai pwyntiau ymarferol.

Rydych chi'n dweud yn eich datganiad bod angen i fusnesau gael mynediad at gadwyni cyflenwi gwydn a bod yn rhaid i ni gryfhau'r system sy'n dod â bwyd i bobl ledled Cymru; rwy'n cytuno 100 y cant â hynny. Fe wnaethoch chi ddweud eich bod chi eisiau hyrwyddo bwyd o Gymru yn briodol—unwaith eto, wrth gwrs rydyn ni eisiau gwneud hynny—drwy strategaeth fwyd genedlaethol i Gymru. Ond, fel arfer, dydych chi ddim wedi rhoi unrhyw fanylion ar sut y byddech chi'n ceisio gwneud hyn. Mae angen i ni glywed mwy o fanylion ynghylch hyn a sut y byddwch chi'n hyrwyddo cynnyrch Cymreig, nid yn unig yng Nghymru ond ar draws y DU a thramor. Mae angen i chi sicrhau bod cynllun clir ar waith, o'r cae i'r fforc, fel bod ffermwyr, cynhyrchwyr, proseswyr a manwerthwyr o Gymru i gyd yn cael y gefnogaeth briodol. Ac rwy'n cytuno—mae angen i chi gryfhau cadwyni cyflenwi lleol fel y gallwn ni gael mwy o fwyd o Gymru i mewn i gadwyni cyflenwi yng Nghymru, i ysbytai, i ysgolion ac yn y blaen. Felly, fel rhan o'r strategaeth honno, beth rydych chi'n bwriadu ei wneud i sicrhau nad ydyn ni'n colli mwy o ladd-dai hanfodol?

O ran yr adolygiad o fiwrocratiaeth, rwy'n croesawu unrhyw ymdrechion difrifol i leihau biwrocratiaeth—rydyn ni i gyd yn croesawu hynny—ond pam ar y ddaear y mae'n rhaid iddo gymryd naw mis i adolygu rhywbeth rydyn ni i gyd eisoes yn gwybod yr atebion iddo? Mae angen gwneud hyn ar rywfaint o frys, Weinidog, ac fe wnaethoch chi gydnabod hynny pan oeddech chi'n wrthblaid. Mae angen i ffermwyr gael eu rhyddhau o'r fiwrocratiaeth ddibwys nawr fel y gallan nhw fod yn rhydd i wneud yr hyn maen nhw'n ei wneud orau—ffermio a chynhyrchu bwyd. Pan oeddech chi'n wrthblaid, fe wnaethoch chi leisio'r union bryderon hyn, fel rydw i'n ei wneud nawr, ond nawr eich bod chi yn y Llywodraeth, mae'n ymddangos eich bod chi'n newid eich meddwl ynghylch pa mor gyflym y mae angen mynd i'r afael â hyn. Mae cymryd naw mis i adolygu hyn yn ffars. Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi argymhellion cynnar o'r adolygiad hwn cyn i'r broses naw mis gael ei chwblhau?

Rwy'n croesawu, yn eich datganiad, eich ymrwymiad i ymdrin â llifogydd, sydd, wrth gwrs, wedi cael effaith ddinistriol yn ddiweddar ar fusnesau, cartrefi a chymunedau yn fy etholaeth fy hun, yn enwedig yn Nhrefynwy, yn sir Fynwy. Yr hyn sydd ei angen yw camau ymarferol brys i atal llifogydd, yn enwedig i atal llifogydd i fyny'r afon, neu hyd yn oed carthu afonydd. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n edrych ymlaen at ddatganiad ar hyn cyn yr haf yn amlinellu eich cynlluniau.

O ran y cynllun ffermio cynaliadwy, mae angen adolygiad priodol arnom ar frys i ganfod pam mae cyn lleied yn manteisio arno, fel bod modd addasu'r cynllun ffermio cynaliadwy a sicrhau ei fod yn fwy hyblyg ac yn gynhwysol i bob fferm.

Yn olaf, Weinidog, ai un o flaenoriaethau eich Llywodraeth chi yw rhoi ffermydd solar mawr ar dir amaethyddol delfrydol, neu a fyddech chi, fel y Gweinidog ffermio, yn ystyried atal unrhyw ffermydd solar sylweddol sy'n cynnwys tir amaethyddol delfrydol fel bod gennym bob dull posibl i greu'r genedl fwyd gynaliadwy honno, os mai dyna, yn wir, yw eich bwriad? Diolch.

Diolch yn fawr iawn am y rhestr hirfaith yna o bynciau imi ymateb iddyn nhw.

Fe wnaf i eu cymryd nhw mewn—. Na, efallai wnaf i ddim eu cymryd nhw mewn trefn, ond fe wnaf i eu cymryd nhw yn nhrefn dewis, efallai. [Chwerthin.]

O ran yr adolygiad o fiwrocratiaeth, edrychwch, rwyf o ddifrif am fuddugoliaethau cyflym. Rydyn ni wedi gosod naw mis fel terfyn, os mynnwch chi. Mae'n mynd i fod yn broses ailadroddol. Rwyf wedi'i wneud yn glir i John Davies, sy'n mynd i gadeirio'r broses hon, os bydd yn dod o hyd i bethau yn y cyfamser y gallwn ni ymdrin â nhw nawr, yna byddwn ni'n gwneud hynny. Ond dydw i ddim yn dod i'r swydd hon fel gwleidydd sy'n credu fy mod i'n gwybod orau. Rwy'n credu ei bod ond yn deg bod y bobl allan yno sydd â'r profiad bywyd hwnnw—pobl fel John ac eraill rydyn ni i gyd yn eu hadnabod, rwy'n siŵr—yn cael y cyfle i gyflwyno eu hawgrymiadau a'u hargymhellion. Efallai y bydd rhai o'r rheini yn hawdd eu cyflawni o fewn wythnosau, neu efallai misoedd, wn i ddim—mae'n dibynnu beth ydyn nhw. Efallai y bydd angen newidiadau rheoleiddiol ar eraill, efallai hyd yn oed newidiadau i ddeddfwriaeth. Allwn ni ddim gwneud hynny ar fympwy. Felly, gallwch fod yn sicr, er ein bod ni wedi gosod y naw mis hwnnw fel rhyw fath o derfyn amser, fy mod yn gobeithio y bydd pethau'n digwydd yn y cyfamser a dydyn ni ddim i gyd yn edrych ar ein gilydd yn aros am naw mis o nawr.

Cadwyni cyflenwi gwydn—yn bendant, mae angen cadwyni cyflenwi gwydn arnon ni, a newid hinsawdd yw un o'r ffactorau sy'n aflonyddu fwyaf ar gadwyni cyflenwi gwydn. Ac, wrth gwrs, fe wnaethoch chi sôn yn eich cwestiwn am bwysigrwydd hyrwyddo bwyd Cymreig. Rwy'n cytuno'n llwyr. Fe wnaethoch chi sôn am bwysigrwydd hyrwyddo bwydydd Cymreig dramor. Wel, wyddoch chi beth? Byddai cael gwared ar bresenoldeb Llywodraeth Cymru dramor ddim yn helpu yn hynny o beth, fyddai fe? Ond dyna ni; rwy'n crwydro oddi ar y testun. [Ymyriad.] Na, mae'n wir. Mae'n wir. Allwch chi ddim ei chael hi'r ddwy ffordd. Naill ai mae gennych chi bobl allan yno'n gweithio'n galed i hyrwyddo a marchnata cynnyrch Cymreig, neu ddim. Mae'n ddewis hawdd i'w wneud.

O ran y cynllun ffermio cynaliadwy, fe wnaethoch chi ddweud ei bod yn syfrdanol bod cyn lleied yn manteisio arno. Ymunodd mwy o bobl â'r cynllun ffermio cynaliadwy nag a ddewisodd aros o fewn y cynllun taliad sylfaenol. Dewisodd wyth mil o fusnesau ymuno â'r cynllun ffermio cynaliadwy. A dweud y gwir, ar gyfer cynllun newydd sbon heb unrhyw hanes o gwbl, nad yw'n gallu rhoi sicrwydd cyllid hirdymor i ffermwyr ar hyn o bryd, dydw i ddim yn credu bod hynny'n ffôl. Dydw i ddim yn dweud ei fod yn berffaith, dim o gwbl, ond y ffordd rydych chi eisiau ei fframio yw'r ffordd rydych chi'n fframio'r rhan fwyaf o fywyd yng Nghymru, ontefe? Mae'n ddu i gyd. Mae'r wydr yn hanner gwag drwy'r amser.

Ac, wrth gwrs, fe wnaethoch chi ddechrau gyda'r llinell arferol am sero net 'gwallgof'. Wel, gadewch i ni roi enghraifft i chi o ba mor wallgof yw sero net: un o'r prosiectau neu un o'r cynlluniau y mae'r Llywodraeth hon yn gobeithio ei ddilyn yn egnïol yw ôl-ffitio cartrefi. Nawr, bydd hynny'n lleihau allyriadau carbon. Gwallgof, onid yw e? Bydd hynny'n rhoi cartrefi cynhesach i bobl fyw ynddyn nhw. Mae hynny'n wallgof, onid yw e, yn ôl Reform. Bydd yn golygu bod pobl yn talu biliau is. Wel, mae hynny hyd yn oed yn fwy gwallgof, os gofynnwch chi i mi. Bydd yn rhoi gwell canlyniadau iechyd i ni yng Nghymru. Wel, pa mor wallgof yw hynny? Llai o blant â phroblemau anadlol a llai o farwolaethau gormodol yn y gaeaf—pa mor wallgof allai hynny fod? Yr unig beth sy'n wallgof am sero net yw polisi Reform.

Diolch, Weinidog, am eich datganiad ar eich blaenoriaethau o fewn eich portffolio, ac edrychaf ymlaen at chwarae fy rôl wrth graffu arnoch chi, gyda gwydr hanner llawn, i gael y gorau i'n gwlad, gan eich cefnogi lle rydyn ni'n cytuno â chi, ond eich herio'n gadarn pan fydd angen. Felly, i ddechrau, rwy'n nodi eich sylwadau ynghylch tomenni glo a thir halogedig, ac rwy'n falch eu bod nhw ar eich rhestr o flaenoriaethau, gan eu bod nhw hefyd yn flaenoriaethau i gynifer o fy etholwyr sy'n byw yng nghysgod ein hetifeddiaeth ddiwydiannol. Fe wnaethoch chi sôn am Lywodraeth y DU, ac rwy'n nodi bod addewidion y Llywodraeth Cymru hon am y 100 diwrnod cyntaf yn cynnwys galwad debyg i bwyso ar Lywodraeth y DU ar gyfiawnder amgylcheddol i gymunedau meysydd glo ac ar gyllid i adfer tomenni glo a thir halogedig—felly, bron air am air yn y fan yna. Felly, hoffwn i ofyn pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU am hyn, ac a ydych chi'n bwriadu trefnu cyfarfod am hyn cyn diwedd mis Awst, a fyddai'n nodi'r pwynt 100 diwrnod hwnnw?

Yn yr un modd, rwyf eisiau cyfeirio'n ôl at eich ateb i fy nghwestiwn yn gynharach y mis hwn ar safleoedd etifeddiaeth mwyngloddio, fel safleoedd glo brig. Fe ofynnais i a fyddech chi'n bwrw ymlaen â'r gwaith a ddechreuwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru ac a fyddech chi'n sicrhau bod rhanddeiliaid a thrigolion lleol yn rhan o'r broses. Roeddwn i'n hapus iawn gyda'ch ateb cadarnhaol i fy nghwestiwn ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n cytuno â fy holl geisiadau yn yr un modd.

Yn ddiweddar, fe wnes i gwrdd ag etholwyr sy'n byw ger Ffos-y-frân ym Merthyr i drafod yr effaith y mae byw ger y safle glo brig hwn yn ei chael ar eu bywydau ac ar eu lles. Felly, Weinidog, allwch chi amlinellu sut y byddwch chi'n sicrhau bod trigolion lleol yn cymryd rhan lawn yn y gwaith hwn, a hefyd sut y bydd grwpiau sy'n eirioli ar eu rhan, fel Coal Action Network, nid yn unig yn cymryd rhan fel rhanddeiliaid, ond yn cael eu galw i helpu i lunio'r broses?

Mater arall sy'n effeithio ar ein holl gymunedau, wrth gwrs, yw'r ffordd rydyn ni'n ymateb i lifogydd, ac rwy'n nodi eich cynlluniau ynghylch fforwm parodrwydd a gwydnwch rhag llifogydd i Gymru. Mae fy etholaeth i yn gyfarwydd â llifogydd, ac, yn wir, rwyf wedi gweithio'n agos gyda thrigolion Teras Clydach yn Ynys-y-bwl, y cafodd eu cartrefi eu prynu'n ddiweddar gan gyngor Rhondda Cynon Taf i'w galluogi i symud i dir mwy diogel. Felly, rwy'n gwybod, yn uniongyrchol, pa mor bwysig yw hi fod unrhyw sgwrs yn y Siambr hon yn cael ei hategu gan y buddsoddiad sydd ei angen i wneud yn siŵr bod y bobl rydyn ni'n eu cynrychioli yn ddiogel ac yn teimlo'n ddiogel. Gosododd Llywodraeth flaenorol Cymru y lefel uchaf erioed o gyllid ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd yn y gyllideb ddiwethaf, gyda 52,000 o eiddo yn cael eu diogelu rhag llifogydd. Felly, a fydd y Llywodraeth hon yn ymrwymo i gynnal y lefel ariannu honno, o leiaf, ar gyfer gweddill tymor y Senedd hon?

Yn olaf, rwyf eisiau troi at fater arall rwyf wedi'i godi gyda chi, ynglŷn â sut rydyn ni'n mynd i'r afael â TB mewn gwartheg. Mae tôn yr ateb hwnnw a'r awgrym na wnaeth y dull gweithredu a fabwysiadwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru weithio, yn anghywir, rwy'n credu, ac mae angen ei herio. Rwy'n gwybod nad ydych chi eisiau canolbwyntio ar faterion emosiynol fel lladd miloedd o bosibl o rywogaethau gwarchodedig—ac fe ddylwn i ddatgan buddiant yma fel aelod o'r Ymddiriedolaeth Moch Daear—ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi dweud eich bod chi eisiau canolbwyntio ar yr wyddoniaeth, ac rwyf wir yn croesawu hynny, gan fod yr wyddoniaeth yn dangos bod y dull a fabwysiadwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru wir yn gweithio.

Mae'r data a gyhoeddwyd ar 17 Mehefin yn dangos gostyngiad o 23 y cant yn yr achosion newydd mewn buchesi yng Nghymru yn ystod y 12 mis hyd at fis Mawrth 2026. Hefyd, gostyngodd nifer yr anifeiliaid a gafodd eu lladd 21 y cant yn ystod yr un cyfnod, ac mae nifer yr achosion newydd o bTB mewn buchesi wedi gostwng dros 40 y cant ers 2010. Felly, yn ôl y data chwarterol diweddaraf, mae nifer yr achosion mewn buchesi ar eu hisaf ers mis Ionawr 2017 ar hyn o bryd, ac mae bron i 95 y cant o fuchesi yng Nghymru bellach yn rhydd o bTB ar hyn o bryd. Felly, mae hyn yn dangos bod ein rhaglen yn gweithio. Felly, eto, a wnewch chi ymrwymo i ddilyn yr wyddoniaeth—yr holl wyddoniaeth—yn enwedig gyda rhethreg eich datganiad ynghylch natur, ein hamgylchedd a chefnogi ecosystemau llewyrchus? Diolch.

Diolch yn fawr. Diolch am y cwestiynau hynny. Rwy'n edrych ymlaen at y craffu y byddaf, yn ddi-au, yn ddarostyngedig iddo gennych yn y Siambr hon a thu hwnt.

O ran diogelwch tomenni glo, yn sicr rwy'n dymuno parhau â gwaith y Llywodraeth flaenorol ac mae llawer o hynny'n golygu trafod gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod etifeddiaeth Cymru cyn datganoli yn cael ei chydnabod gan Lywodraeth ganolog y DU. Dydw i ddim wedi cael trafodaethau yn bersonol hyd yn hyn, ond rydyn ni'n awyddus i gael cyfarfodydd dwyochrog. Byddwch chi'n gwerthfawrogi bod pethau braidd yn gythryblus yn San Steffan ar y funud, ond gobeithio y bydd y trafodaethau hynny'n digwydd yn fuan, ac nid dim ond ynghylch y mater o ddiogelwch tomenni glo, mae yna restr hir o faterion. Fe gawson ni gyfarfodydd gyda Gweinidogion eraill, ond yn amlwg mae angen i ni fod yn siarad â'r bobl gywir hefyd. Felly, yn sicr, mae hynny ar fy rhestr o bethau i'w gwneud, gobeithio o fewn yr ychydig wythnosau nesaf.

O ran glo brig, ydw, rwy'n cydnabod fy mod wedi cymryd diddordeb arbennig yn hynny yn fy rôl fel Cadeirydd y pwyllgor newid hinsawdd; rwy'n gobeithio parhau i wneud hynny yn fy rôl fel Gweinidog. Mae'n hollol hanfodol, yn fy marn i, bod llais pobl leol yn cael ei glywed yn y drafodaeth hon, oherwydd rwy'n credu ein bod ni wedi cyrraedd lle rydyn ni nawr am nad yw'r lleisiau hynny wedi cael eu clywed yn ddigonol. Felly, yn sicr mae'n rhywbeth y byddwn i'n eirioli drosto.

O ran llifogydd, mae'n bwysig ein bod ni'n dod â phartneriaid ynghyd. Wrth gwrs, byddwch chi'n gwybod hynny, oherwydd y ffordd orau y gallwn ni fanteisio i'r eithaf ar fuddsoddiad yw sicrhau bod y bunt Gymreig yn gweithio mor galed â phosibl, ac mae hynny'n golygu, wrth gwrs, awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru, gwasanaethau brys, sefydliadau cymunedol, ac ati. Yn sicr, byddwn ni'n parhau i fuddsoddi. Dydw i ddim mewn sefyllfa i ddweud wrthych chi faint yn union ar hyn o bryd, oherwydd mae'r trafodaethau hynny'n dal i fynd rhagddynt. Ond dydyn ni ddim yn twyllo'n hunain. Rydyn ni'n gwybod bod hyn yn falltod difrifol ar nifer o gymunedau, mae angen ein help arnyn nhw, mae angen ein cefnogaeth arnyn nhw. Gall yr olwg sydd ar hynny amrywio. Dydy e ddim i gyd yn ymwneud â chymysgu concrit; gall fod yna atebion sy'n seiliedig ar natur, fel y gwnes i gyffwrdd arno yn fy sylwadau agoriadol. Felly, mae yna fwydlen, os mynnwch chi, o ddewisiadau yn y fan yna, ond yr hyn y mae angen i ni ei sicrhau yw bod y gefnogaeth yno i gyflawni cymaint o hynny ag y gallwn ni.

Yn olaf, o ran TB buchol, rydyn ni'n aros, wrth gwrs, onid ydyn ni, am waith y grŵp cynghori technegol sydd wedi bod yn edrych ar yr wyddoniaeth, sydd wedi bod yn edrych ar y dystiolaeth, yn enwedig yng nghyd-destun bywyd gwyllt. Rydych chi'n dweud bod y dull presennol wedi bod yn gweithio. Byddwn i'n anghytuno â hynny. Rwyf wedi bod yn Aelod o'r Senedd hon ers 15 mlynedd, ac roedd y datganiad blynyddol a gawsom gan Weinidogion fel diweddariad ar TB fwy neu lai yr un un ag yr ydyn ni wedi bod yn ei gael am y 15 mlynedd diwethaf. Gadewch i ni fod yn onest, yn ddiweddar, dywedodd bwrdd y rhaglen a sefydlwyd gan y Llywodraeth i arwain ar TB fod angen newid sylweddol ar Gymru yn y ffordd mae'n mynd i'r afael â TB, oherwydd rydyn ni ymhell ar ei hôl hi o ran cyflawni'r statws heb TB rydyn ni ei eisiau erbyn 2041. Yn wir, fe ddywedon nhw, ar y llwybr presennol, y bydden ni ymhell i mewn i'r 2050au, felly dydy hynny ddim yn swnio fel polisi llwyddiannus i mi.

Weinidog, diolch am eich datganiad y prynhawn yma. Pan oeddwn i'n ei ddarllen, roeddwn i yn credu bod y gwleidydd tanbaid hwnnw a arferai eistedd yr ochr hon i'r Siambr wedi troi'n ganeri yn y cawell yr oedd ei swyddogion wedi'i roi ynddo, a doedd dim byd yn y datganiad, a bod yn onest. Roedd llawer o adolygiadau, doedd dim llawer o sylwedd i feincnodi'r hyn roeddech chi'n addo ei wneud, ac mae'n ddrwg gennyf eich bod chi wedi cael eich cyfyngu nawr yn eich uchelgais gan eich swyddogion. Felly, rwy'n gobeithio y gwnewch chi gymryd rheolaeth dros eich swyddogion a dechrau mynd i'r afael â bygythiad TB buchol yr oedd llefarydd Llafur yn ceisio cymryd clod amdano, am fethiant eu Llywodraeth i'w ddileu. Sôn am gamarwain, mae'n anghredadwy i fod yn onest.

Mae'n fater difrifol iawn yng nghefn gwlad, a'r rheswm pam mae'r niferoedd yn gostwng yw oherwydd bod eich polisi gwledig wedi cau cymaint o ffermydd da byw. Dyma pam mae'r niferoedd yn gostwng, oherwydd mae pobl wedi digalonni ac maen nhw eisiau gweld Llywodraeth a fydd yn mynd i'r afael â TB buchol unwaith ac am byth. Felly, calliwch, Weinidog, cyflwynwch weledigaeth gadarnhaol o'r hyn rydych chi eisiau ei wneud, a bydd yr ochr hon o'r Siambr yn eich cefnogi chi yn hynny o beth. Fel y dywedais wrthych yng nghwestiynau eich llefarydd y diwrnod o'r blaen, mae yna fwyafrif yn y Siambr hon, am y tro cyntaf mewn 20 mlynedd, sydd eisiau gweld y newid sylweddol hwnnw wrth ymdrin â TB buchol. Defnyddiwch e, defnyddiwch e'n gadarnhaol, a gadewch i ni sicrhau bod Cymru yn rhydd o TB a dileu'r clefyd ofnadwy hwn o gefn gwlad.

Hoffwn hefyd ofyn y cwestiwn na wnaethoch chi ymateb iddo gan Laura Anne Jones o ran lladd-dai. Mae Kepak wedi cyhoeddi 85 o ddiswyddiadau, ac yna mae lladd-dy Farmers Fresh yn Wrecsam newydd gau hefyd. Os ydych chi eisiau ychwanegu gwerth at gynnyrch Cymreig, mae angen y cyfleusterau prosesu hynny arnoch chi. Beth ydych chi'n mynd i fod yn ei wneud i fynd i'r afael â hynny a'r prinder cyfleusterau prosesu yma yng Nghymru?

Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn sôn am gael polisi diogeledd bwyd. Mae angen i ni ddeall sut olwg fydd ar y polisi hwnnw a pha wahaniaeth y bydd yn ei wneud. Nid yw'r datganiad yn sôn unrhyw beth am hynny. Felly, allwn ni weld am y tro cyntaf yr hyn y mae'r Llywodraeth eisiau ei wneud o ran diogeledd bwyd a buddsoddi yn y cynllun ffermio cynaliadwy?

Byddwn i hefyd yn gofyn am bwysigrwydd gweithio gyda Llywodraeth y DU yn arbennig a gwneud yn siŵr bod gennych chi berthynas gref. Rwy'n gwerthfawrogi bod hynny'n anodd ar hyn o bryd, yn seiliedig ar yr ansicrwydd ar ben arall yr M4, ond a allwch chi wneud yn siŵr eich bod chi'n datblygu perthynas, i adeiladu'r pontydd hynny, fel y gallwch chi, pan ddaw i'r dreth gwrtaith, er enghraifft, fynd i'r afael â hynny? Ydych chi wedi gwneud sylwadau o ran y dreth gwrtaith, i wneud yn siŵr bod newid o ran y sefyllfa bolisi honno, fel nad yw'n gwthio prisiau bwyd i fyny? [Ymyriad.] Ydw, rwy'n iawn. Wedi cynhyrfu rhywfaint am TB buchol ydw i, fwy na thebyg. Mae hynny'n fater pwysig iawn, y mater o TB buchol, oherwydd mae'n bwysig iawn ein bod ni'n mynd i'r afael â hynny. Ond mae angen mynd i'r afael â'r dreth gwrtaith y disgwylir iddi gael ei chyflwyno ar 1 Ionawr hefyd, oherwydd bydd yn ychwanegu £50 i £100 mewn lefelau treth yma yn y DU, a gallwn ni ddim gorfodi prisiau bwyd i godi ar sail yr ansicrwydd yn y dwyrain canol.

Yr hyn yr hoffwn i ei ofyn hefyd yw beth fydd rôl Cyfoeth Naturiol Cymru yn y dyfodol, yn eich barn chi, oherwydd yn amlwg, mae gennych chi'r rheoleiddiwr amgylcheddol y deddfwyd ar ei gyfer yn y sesiwn ddiwethaf. Mae angen i ni ddeall rôl y rheoleiddiwr amgylcheddol a Cyfoeth Naturiol Cymru yn arbennig. Felly, os gallech chi dynnu sylw at ba wahaniaeth y bydd hynny'n ei wneud, yn eich barn chi, i'r berthynas rhwng y Llywodraeth, Cyfoeth Naturiol Cymru a'r rheoleiddiwr amgylcheddol, i godi safonau yma yng Nghymru, mae hynny'n bwysig iawn. Edrychaf ymlaen at yr atebion i'r cwestiynau hynny, os gwelwch yn dda.

Ar y pwynt olaf, wnes i ddim deall yn iawn. Rwy'n credu eich bod chi'n golygu Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru.

Ydw.

Iawn, oce, iawn. Wel, mae hynny, wrth gwrs, yn ganlyniad i Brexit. Rydyn ni'n cael ein gadael heb atebolrwydd os nad yw awdurdodau cyhoeddus yn cyflawni eu hymrwymiadau neu eu rhwymedigaethau cyfreithiol o ran yr amgylchedd; lle o'r blaen gallech chi ei gyfeirio at yr UE, allwch chi ddim gwneud hynny nawr. Mae Lloegr wedi creu ei swyddfa, Gogledd Iwerddon hefyd, yr Alban, felly dyna mae hynny'n ymwneud ag ef, o ran hynny. Mae'n sefydliad clir, gwahanol, ar wahân sydd â chyfrifoldebau gwahanol i Cyfoeth Naturiol Cymru.

O ran cyfarfod â Gweinidogion Llywodraeth y DU, fe wnes i gyfarfod â Stephen Morgan AS y bore yma, yn benodol i drafod y trefniadau iechydol a ffytoiechydol a'r cynigion ar gyfer cysylltiadau agosach rhwng yr UE a'r DU. Roedd yn gyfarfod pedwarochrog, gyda chynrychiolwyr o'r gweinyddiaethau datganoledig yn ogystal â Llywodraeth y DU. Bydd cyfle i ni barhau â thrafodaethau ynghylch meysydd polisi eraill, ac rwy'n arbennig o awyddus i wneud hynny.

O ran niferoedd da byw, rwy'n cytuno â llawer o'r hyn y gwnaethoch chi ei ddweud. Mae cadw lefel o lif gwartheg sy'n sicrhau bod y lladd-dai—a'r sector prosesu yn ehangach—yn parhau i fod yn hyfyw, yn hanfodol; mae'n angenrheidiol. Mae gan ffermwyr rôl allweddol i'w chwarae wrth gyflawni hynny, ond mae'n rhaid i bolisi hwyluso hynny a chaniatáu iddo ddigwydd. Mae'r math o economi fwyd rydyn ni eisiau ei datblygu yma yng Nghymru yn ymwneud â chynhyrchu lleol, prosesu lleol a chaffael lleol. Os ydych chi'n colli un o'r dolenni allweddol yn y gadwyn honno, yna rydyn ni i gyd ar ein colled a dydyn ni ddim yn cyflawni'r math o economi gynaliadwy rydyn ni eisiau ei gweld.

O ran TB, mae'n debyg eich bod chi'n gywir: mae bod yn y Llywodraeth yn ymwneud â mynd i'r afael â rhai o'r materion hyn. Rwy'n clywed yr hyn y gwnaethoch chi ei ddweud, ac fe wnaethoch chi ddweud hynny y tro diwethaf i mi fod ar fy nhraed yn y Siambr hon, ond mae'n rhaid i ni aros am gyngor y grŵp cyngor technegol. Maen nhw wedi cael y cyfrifoldeb o gyflwyno cynigion pendant ar y ffordd ymlaen. Os ydych chi'n credu ein bod ni fel gwleidyddion yn gwybod yn well, mae hynny'n iawn. Rwy'n credu y dylwn ni aros i'r arbenigwyr siarad; ystyried y dystiolaeth, edrych ar yr wyddoniaeth maen nhw'n ei rhoi i ni, ac yna cymryd rheolaeth a gweithredu.

Diolch, Weinidog, am ddatganiad cadarnhaol heddiw. Yn 2024, daeth 57 y cant o fwyd a fwytawyd yma o gynnyrch y Deyrnas Gyfunol. Mae ffactorau rhyngwladol yn gallu dylanwadu'n helaeth ar gadwyni cyflenwi, gan beryglu cyflenwadau. Mae hunan-ddibyniaeth ar fwyd cynhenid yn rhan allweddol o ddiogelwch cenedlaethol. Mae'r sector fwyd ac amaeth hefyd yn allweddol yn economaidd i ni yng Nghymru, yn gymdeithasol, ac yn un efo cryn botensial o ran ychwanegu gwerth. A all y Gweinidog Cabinet rhoi diweddariad, neu efallai mwy o gig ar yr asgwrn, ar y strategaeth fwyd cenedlaethol newydd fydd yn gwneud y mwyaf o'n cynnyrch ac yn creu hyder newydd yn y sector fwyd? Diolch.

Diolch am y cwestiwn. Mae pwysigrwydd y sector fwyd a diod i Gymru yn ddiamheuol. Hynny yw, pan ŷch chi'n edrych ar rai o'r ffigurau, mae'n anhygoel a dweud y gwir. Mae'n cynrychioli gwerth o tua £27 biliwn bob blwyddyn i economi Cymru, ac mae'n gyfrifol am gyflogi dros 220,000 o bobl yn y gweithlu Cymreig. Felly, mae sicrhau bod gennym ni sector fwyd ffyniannus, gynaliadwy, sy'n ffit ar gyfer y dyfodol, yn flaenoriaeth bwysig i bob un ohonom ni, dwi'n siŵr, ac mae'r gwaith wedi cychwyn. Mi fyddwn ni cyn bo hir, gobeithio, mewn sefyllfa i gyhoeddi pwy fydd yn arwain y gwaith ar y strategaeth fwyd genedlaethol. Mi fydd honno, wrth gwrs, yn rhoi ffocws ar, efallai, rhai o'r materion rŷn ni eisoes wedi'u crybwyll fan hyn y prynhawn yma. Ond, yn sicr, mae diogelwch bwyd yn bwysig.

Mae gwella llythrennedd bwyd hefyd yn bwysig, dwi'n meddwl. Mae gormod o'r cyswllt yna wedi mynd ar goll rhwng pobl sy'n bwyta eu bwyd ac sy'n gwerthfawrogi o ble mae'r bwyd yna wedi dod a beth mae e wedi ei gymryd i'r bwyd yna gyrraedd eu platiau nhw. Mae hynny yn golygu cryfhau cadwyni cyflenwi, ac fel roeddwn i'n sôn yn gynharach, mae caffael cyhoeddus yn mynd i fod yn ganolog i hyn. Os ydym ni eisiau tyfu sector fwy gwydn ar gyfer y dyfodol, yna mae'n rhaid i ni gychwyn wrth ein traed. Yr arf cryfaf sydd gennym ni fel Llywodraeth ac fel sector gyhoeddus yw caffael cyhoeddus. Mae yna lawer i'w wneud, ond bydd gen i dipyn yn ychwanegol i'w ddweud, efallai, a rhagor o fanylder, o fewn yr wythnosau nesaf.

Weinidog, mae'r hyn rwyf yn ei glywed ar draws Sir Gaerfyrddin yn syml: dydy pobl ddim yn teimlo'n fwy gwydn—maen nhw'n teimlo o dan bwysau. Mae gofyn i ffermwyr wneud mwy, cydymffurfio â mwy, ac ysgwyddo mwy o gost—o TB i'r cynllun ffermio cynaliadwy i'r cynnydd mewn costau diesel a chostau gwrtaith. Mae elw yn cael ei wasgu'n dynnach nag erioed. Ac ar yr un pryd, dydyn ni ddim yn sicrhau'r dyfodol. Ble mae'r cynllun clir i ddatblygu'r genhedlaeth nesaf o ffermwyr a fydd yn ein bwydo ni yn y dyfodol?

Ac nid dim ond ffermio. Mae busnesau gwledig, tafarndai, busnesau gwely a brecwast a gweithredwyr twristiaeth yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd, ond eto maen nhw'n wynebu treth twristiaeth, rheol 182 diwrnod. Maen nhw'n ei weld fel cosbi, nid cefnogi. Maen nhw'n ei chael hi'n anodd goroesi. Felly, gadewch i ni fod yn onest—efallai bod gan y polisïau hyn fwriad da, ond ar lawr gwlad maen nhw'n teimlo fel beichiau, nid cefnogaeth. Weinidog, os yw'r agenda hon yn ymwneud â gwydnwch a chynaliadwyedd, pam mae cynifer yng nghefn gwlad Cymru yn teimlo'n llai gwydn ac yn llai cynaliadwy? Diolch.

Mae'n debyg eu bod nhw'n teimlo'n llai gwydn ac yn llai cynaliadwy am mai dim ond am bedair neu bum wythnos rydyn ni wedi bod yn y Llywodraeth. Wyddoch chi, gadewch i ni fod o ddifrif. Rwyf wedi bod yma'n amlinellu camau rydyn ni eisoes yn eu cymryd. Fe sonioch chi fod yn rhaid iddyn nhw gydymffurfio â mwy. Rydyn ni wedi cyhoeddi adolygiad o fiwrocratiaeth. Rwyf newydd ddweud wrth eich cyd-Aelod sut y bydd hynny, gobeithio, yn tynnu rhywfaint o'r pwysau oddi ar ffermydd. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn ymwneud yn llwyr â chreu ffermydd cynaliadwy yng Nghymru. O ran TB, rwyf wedi sôn am TB fwy nag unwaith yma. O ran parthau perygl nitradau, rwyf wedi bod yn eithaf clir am rai o'n dyheadau o ran hynny. Felly peidiwch â cheisio dangos nad ydyn ni'n gwneud unrhyw beth ac nad oes diddordeb gennym ni.

Rwy'n gwerthfawrogi bod llawer i'w wneud, ac rwy'n gwerthfawrogi bod pobl yn teimlo o dan bwysau. I mi, y fferm deuluol, fel y dywedais i yn fy natganiad, yw calon Cymru wledig, conglfaen ein heconomi wledig. Mae'r holl bwysau hyn yn gwthio pobl i lawr. Maen nhw'n teimlo bod y byd yn eu herbyn nhw, ac rwy'n deall hynny. Rwy'n adnabod pobl sydd wedi bod yno ac rwy'n adnabod pobl sy'n byw hynny bob dydd. Fy swydd i yn y Llywodraeth yw eu cefnogi nhw i wneud pethau'n well. Gobeithio, os llwyddwn ni i wneud hynny, yna byddwn ni'n gweld y genhedlaeth iau yn awyddus i ddod i mewn i'r diwydiant, gan achub ar y cyfleoedd hynny, er gyda chynlluniau a rhaglenni y gallwn ni eu darparu i'w cefnogi, yn hollol. Ond ar y foment, mae angen i ni fod yn siarad yn gadarnhaol am y diwydiant, nid y gwydr hanner gwag eto, y gofid a'r gwae a phopeth o'i le. Mae yna heriau, wrth gwrs mae yna heriau, ond mewn gwirionedd, os yw pawb yn gwrando ar hynny, fyddai neb yn dewis ffermio.

Weinidog Cabinet, i bobl ifanc yng Nghymru, dydy newid hinsawdd ddim yn rhyw bryder y gellir anghofio amdano am y tro—mae'n bwysau maen nhw'n ei gario bob dydd. Gwnaeth ymchwil a gomisiynwyd gan Lywodraeth ddiwethaf Cymru ganfod bod pobl ifanc yn fwy tebygol nag unrhyw grŵp oedran arall o fod yn bryderus iawn am newid hinsawdd. Maen nhw wedi cael eu magu yng nghysgod yr argyfwng hwn, ac maen nhw'n gofyn ar frys i bob un ohonon ni weithredu. Maen nhw'n teimlo cariad dwfn at y byd naturiol ac maen nhw eisiau gweld ein hafonydd yn llifo'n lân, ein harfordiroedd yn cael eu gwarchod, a'n bywyd gwyllt yn ffynnu ar gyfer pob cenhedlaeth sy'n dilyn. Yn yr etholiad hwn i'r Senedd, pleidleisiodd 60 y cant o bobl dan 30 oed dros Blaid Cymru. Mae hynny'n dweud wrthym fod pobl ifanc yn ymddiried yn y Llywodraeth hon i drin yr argyfwng gyda'r difrifoldeb y mae'n ei haeddu. Felly, Weinidog Cabinet, beth yw eich neges i'r bobl ifanc hynny a sut y bydd y Llywodraeth hon yn sicrhau bod ymddiriedaeth yn cael ei gwobrwyo gyda newid gwirioneddol, parhaol?

Diolch am y cwestiwn hwnnw. Fy neges i bobl ifanc yw ein bod ni'n eich clywed chi ac y byddwn ni'n gweithredu. Mae gennym ni gynigion i fod yn sero net erbyn 2040, ar gyfer adferiad natur erbyn 2050. Mae'r gwaith ar ein cynllun gweithredu hinsawdd a natur eisoes ar y gweill, a byddwn ni'n cyhoeddi ein cynllun cyllideb garbon 3 hefyd yn ddiweddarach eleni. Gallan nhw ein dal ni i'r lefel o uchelgais y byddwn ni, gobeithio, yn gallu ei dangos yn y rheini. Ac nid pobl ifanc yn unig, wrth gwrs. Mae angen i unrhyw un sy'n poeni am lifogydd yn eu cymuned, unrhyw un sy'n cael trafferth yn y gwres rydyn ni i gyd yn ei brofi heddiw, fod yn bryderus, rydyn ni'n gwerthfawrogi hynny. Ond mae angen i ni ddweud wrthyn nhw, fel y dywedais i, ein bod ni'n eu clywed nhw ac y byddwn ni'n gweithredu.

Hoffwn gofrestru buddiant datganadwy. Weinidog, rydych chithau a minnau wedi rhybuddio, ers nifer o flynyddoedd, am y gostyngiad yn ein da byw, ar draws y niferoedd a'r niferoedd critigol sy'n dod trwy ein lladd-dai, fel y codwyd gan Andrew R.T. Davies am y swyddi sydd wedi cael eu colli yn Kepak, sef un o'n lladd-dai mwyaf yn y wlad. Mae gennyf ddiddordeb mewn gwybod, Weinidog Cabinet, a ydych chi'n mynd i gynnull cyfarfod o'r holl broseswyr yng Nghymru i drafod y mater hwn a sut y gall y Llywodraeth ymateb iddo? Oherwydd dydyn ni ddim eisiau gweld swyddi'n cael eu colli yn ein lladd-dai ledled Cymru. Rydyn ni wedi colli gormod o ladd-dai bach ar draws ein gwlad fel y mae. A fyddwch chi hefyd yn dwyn Hybu Cig Cymru i gyfrif am hyn hefyd, er mwyn sicrhau eu bod yn gallu ymateb i hyn? Oherwydd does dim llawer o ffydd ynddyn nhw yn y diwydiant. Os ydyn ni'n mynd i weld ffydd yn cael ei hadfer, dyma'r math o fater y mae angen iddyn nhw fynd i'r afael ag ef. Hoffwn glywed eich barn ar y materion hyn. Diolch.

Diolch am y cwestiynau hynny. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â rhai cynrychiolwyr o'r sector da byw a lladd-dai yng Nghymru. Yn amlwg, fel yr atebais o'r blaen, rwy'n rhannu eich pryderon chi a phobl eraill am golli'r capasiti hwnnw. Dydyn ni ddim eisiau gweld hynny'n digwydd. Byddwn ni'n edrych ar ffyrdd y gallwn ni weithio gyda nhw, mewn ffyrdd priodol, efallai'n ategol o ran rhai o'r pethau y gallen ni eu datblygu fel rhan o'r cynllun ffermio cynaliadwy o ran yr haenau eraill o gymorth. Felly, mae yna bethau rydyn ni'n eu hystyried.

O ran Hybu Cig Cymru, yn bendant, mae ganddyn nhw rôl hanfodol i'w chwarae. Rwyf wedi cwrdd â'r cadeirydd a'r prif weithredwr. Fe wnes i'n glir mai'r hyn rwyf ei eisiau yw Hybu Cig Cymru cwbl weithredol sydd mor effeithiol ag y gall fod. Rwyf wir yn credu eu bod nhw ar y trywydd cywir i gyflawni hynny nawr, ond mae yna waith i'w wneud o hyd. Mae gan bawb ran i'w chwarae, o wneuthurwyr polisi i'r rhai sy'n cyflawni ar lawr gwlad. Rwy'n hapus i barhau â'r drafodaeth hon, ond yn sicr, mae gan y Llywodraeth ran i'w chwarae. Ac yn sicr, does dim agenda o'm rhan i o ran lleihau niferoedd da byw.

Diolch yn fawr iawn am y datganiad. Rwy'n croesawu llawer ynddo, ond yn arbennig, roeddwn i eisiau gwneud sylwadau cadarnhaol ar brawfesur gwledig yn dod yn ddyletswydd statudol. Roeddwn i hefyd eisiau siarad am yr argyfwng hinsawdd. Rwy'n gwybod yn y cyfraniad diwethaf y gwnes i fy mod wedi siarad am y tymereddau sydd gennym ni yma heddiw, ac maen nhw'n mynd i fod yn cynyddu. Rydyn ni'n mynd i weld llawer o sefydliadau yn edrych ar Gymru a'ch rôl chi i sicrhau ein bod ni wir yn gweithredu ar yr argyfwng hinsawdd.

Mae llawer o bobl eisiau gweld sero net—nid dwy blaid yn y Siambr hwn, wrth gwrs, ac rydyn ni'n gwybod pwy ydyn nhw—ac mae llefarydd Reform UK ar ffermio yn hollol anghywir. Mae NFU Cymru yn sefydliad sydd eisiau gweld sero net erbyn 2040, nod uchelgeisiol y maen nhw'n ei osod. Dyma ffermwyr yn dweud eu bod nhw eisiau bod yn rhan o'r gwaith o sicrhau bod yna sero net. Fe ddywedaf i wrthych chi beth sy'n rhoi pen tost i ffermwyr o ran biwrocratiaeth. Dyma ni, ddegawd ar ôl gadael yr UE, a Brexit sy'n rhoi hunllef lwyr i'n ffermwyr o ran biwrocratiaeth—

Hoffwn wybod gennych chi, os caf fi, Weinidog, beth ydych chi'n ei wneud er mwyn gweithio gyda Llywodraeth y DU i helpu ein ffermwyr er mwyn sicrhau bod yr heriau sydd gennym ynglŷn â gadael yr UE yn cael sylw? Diolch yn fawr iawn.

Diolch am hynny. Fel y dywedais i'n gynharach, rwyf wedi cyfarfod y bore yma â'r Gweinidog materion gwledig newydd yn San Steffan. Dim ond ers ychydig ddyddiau y mae wedi bod yn ymgymryd â'r rôl. Er tegwch, rwy'n credu ei fod ef a minnau ychydig fel lloi gwlyb, ond yn sicr mae yna ddeialog i'w chael yno.

O ran sero net, ymdrech gymdeithasol y mae angen i ni ei gweld. Nid dim ond un neu ddau sector. Mae newid hinsawdd yn effeithio ar bawb, a ffermwyr yn arbennig. Rydyn ni'n clywed yn rheolaidd am faterion llifogydd a bod tir cynhyrchiol o dan y dŵr am ran o'r flwyddyn, sy'n cael effaith fawr ar yr elw sylfaenol. Yn yr un modd, mae sychder yn effeithio ar hyfywedd y busnesau hynny. Felly, mae'n ddyletswydd ar bawb i gyflawni sero net. Ond hefyd, os byddwn ni'n ei wneud yn gywir ac yn dechrau lliniaru rhai o'r heriau hyn, yna gallwn ni atal neu warchod rhag rhai o'r effeithiau gwaethaf, sydd nid yn unig yn amgylcheddol, ond yn economaidd ac yn gymdeithasol hefyd. Felly, mae yna lawer i'w wneud, ond mae'n ddyletswydd arnom, rwy'n credu, i gyflawni cymaint ag y gallwn.

A gaf i groesawu datganiad y Gweinidog heddiw? Ddoe, roeddwn i'n falch o ymweld â fferm ar droed Mynyddoedd y Preseli gydag Undeb Amaethwyr Cymru. Mewn diwydiant sy'n wynebu cyfnod anodd, mae'r blaenoriaethau y mae'r Gweinidog wedi'u hamlinellu, gan gynnwys mynd i'r afael â TB, diwygio parthau perygl nitradau a chyfyngu ar fiwrocratiaeth, i'w croesawu. Mae'r Llywodraeth hon yn dod â gobaith newydd. Mae'r fferm hon, sy'n gweithio gyda Cyswllt Ffermio, yn defnyddio technegau newydd arloesol i leihau allyriadau a rhoi hwb i fioamrywiaeth, gan hefyd, yn hollbwysig, gynyddu elw. Mae ffermwyr yn dod â sgiliau a gwybodaeth ddofn o'u tir, eu stoc a'u cymunedau, a gofal am y dyfodol. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog eisoes wedi cyffwrdd â hyn, ond allwch chi amlinellu sut y byddwch chi'n gweithio gyda ffermwyr ochr yn ochr ag eraill wrth i chi ddylunio manylion eich polisïau a'ch rhaglenni blaenoriaeth? Diolch.

Diolch. Byddwn ni, fel y byddech chi'n ei ddisgwyl, yn gweithio'n agos gyda'r undebau ffermio. Rwy'n credu'n gryf yn yr effaith y mae polisi'r Llywodraeth yn ei chael ar fywydau a phrofiad pobl o'r polisi hwnnw. Mae'n ddigon hawdd i wleidyddion ddweud, 'Dyna sydd orau', ond os nad yw'n gweithio ar lawr gwlad, yna dydy e ddim yn gweithio i mi fel Gweinidog. Dyna fydd un o fy egwyddorion arweiniol. Mae gan arloesi ran fawr i'w chwarae, rwy'n credu, o ran lle rydyn ni eisiau mynd. Mae gan dechnoleg ran fawr i'w chwarae hefyd. Mae angen i ni groesawu'r cyfleoedd hynny. Fel rydych chi'n ei ddweud, maen nhw'n lleihau costau ac maen nhw'n gwella cynhyrchiant, felly beth sydd ddim i'w hoffi am hynny? Mae cyrraedd y pwynt hwnnw'n daith i lawer, ac efallai y bydd angen cymorth ymarferol arnyn nhw, neu anogaeth hefyd, trwy weithio gydag eraill. Rwy'n hollol barod amdano, ond byddaf bob amser yn cael fy arwain gan yr hyn sy'n gweithio ar lawr gwlad, ac mae hynny'n golygu gwrando ar yr hyn sydd gan bobl i'w ddweud.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. P'un a ydyn ni'n byw mewn ardaloedd gwledig neu yn ein trefi a'n dinasoedd, bydd pob un ohonon ni yn cael ein heffeithio os na fyddwn ni'n gweithredu nawr i ddatblygu'r gwydnwch gwledig rydych wedi'i nodi heddiw, Weinidog Cabinet. Rwy'n gwybod ein bod ni'n teimlo hynny yn fy etholaeth i. Mae angen i ni ddiogelu ein cymunedau gwledig ar gyfer diogeledd bwyd yn y dyfodol, ar gyfer aer glân, ar gyfer bywyd gwyllt a bioamrywiaeth, ar gyfer iechyd ein hafonydd, ar gyfer ein heconomi ac ar gyfer ein diwylliant. Pan ddaw i'r heriau hyn yng Nghymru, mae pawb yn yr un cwch. Mae pawb eisiau i'r cynllun ffermio cynaliadwy lwyddo. Rydyn ni i gyd eisiau gweld TB yn cael ei ddileu, ond does neb eisiau i hyn fod yn gêm wleidyddol.

Gan ganolbwyntio ar y cynllun ffermio cynaliadwy, Weinidog Cabinet, rwyf wedi siarad â chi o'r blaen am fuddugoliaethau cyflym y mae pobl yn fy nghymuned wledig yn credu y dylent gael eu gweithredu er mwyn annog mwy o bobl i gofrestru ar gyfer y cynllun—caniatáu mwy o ddisgresiwn i ffermwyr wrth dorri gwrychoedd, er enghraifft, i annog twf newydd, darparu llwyni mwy trwchus i adar a chynyddu'r carbon a ddelir. Rwy'n gwerthfawrogi bod asesiad yn cael ei gynnal am y fiwrocratiaeth, ac edrychaf ymlaen at weld pa fath o bethau y mae hwnnw'n eu hawgrymu—

Sut ydych chi'n mynd i gyfathrebu rhai o'r newidiadau arfaethedig hynny â'r gymuned wledig? Diolch.

Diolch yn fawr. A gaf i longyfarch yr Aelod am sôn wrthyf yn gyson am rai o'r materion hyn? Mae'n amlwg ei fod eisoes yn eiriolwr cryf dros y cymunedau gwledig y mae'n eu cynrychioli.

O ran rhai o'r newidiadau i'r cynllun ffermio cynaliadwy, rydyn ni wedi cael nifer o sylwadau, nid yn unig o bob rhan o'r Siambr, ond gan nifer o bobl sy'n gweithio yn y diwydiant hefyd. Mae'r gofyniad i dorri gwrychoedd yn un o'r rhai sydd wedi'u hamlygu. Mae yna rai eraill hefyd. Ond mae angen i ni ddeall y rhwystrau, a bydd gwersi yn cael eu dysgu o'r flwyddyn gyntaf hon. Byddwn ni'n gofyn am adborth gan yr undebau ffermio ac eraill sydd wedi gweithio gyda'u haelodau, yn paratoi eu ceisiadau ar gyfer y cynlluniau, i ddeall pam y cafodd rhai penderfyniadau eu gwneud i beidio ag ymuno â'r cynllun, fel y gallwn ni geisio rhoi ein bys ar rai o'r rheini, i annog cynifer â phosibl i ymuno â ni yn y dyfodol.

Felly, mae'n fater o wrando ar y lleisiau hynny, ond yna, pan fydd penderfyniadau'n cael eu gwneud, mae'n bwysig ein bod ni'n cyfleu hynny'n glir. Rwy'n gweld y rhanddeiliaid rydyn ni'n gweithio gyda nhw fel cyfrwng pwysig i gyflawni hynny. Rwy'n credu bod gan Aelodau yn y Siambr hon rôl i'w chwarae hefyd. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at gael y trafodaethau hynny, yn enwedig efallai dros yr haf mewn nifer o'r sioeau amaethyddol ac ati a fydd yn digwydd. Ydw, rwy'n gwybod, rydych chi eisoes wedi fy ngwahodd i Frynbuga; peidiwch â phoeni. Fe wnes i ei mwynhau'n fawr y llynedd, felly efallai fod siawns gyda chi o ran yr un yna. Ond cawn weld a fydd y dyddiadur yn caniatáu i hynny ddigwydd.

Ond beth bynnag, mae'n ymwneud â chwrdd â phobl a gwrando ar bobl, ymateb i'r hyn maen nhw'n ei ddweud wrthych, ac yna cyfleu'r canlyniadau. Mae'n dod yn ôl at ddatganiad blaenorol a gafodd ei wneud y prynhawn yma: mae angen i ni ganolbwyntio ar y canlyniadau. Diolch.

Wrth i mi edrych o'm cwmpas yn y Siambr hon heddiw, rwy'n gweld Aelodau a phleidiau a bleidleisiodd dros gyllideb gyfredol y flwyddyn ariannol hon, sydd heb newid gan fy natganiad heddiw. Rwy'n gweld y rheini sydd wedi eirioli dros y misoedd diwethaf mewn ymgyrchoedd etholiadol ledled Cymru dros yr angen i fuddsoddi i leihau rhestrau aros y Gwasanaeth Iechyd, sydd wedi cefnogi lleihau costau gofal plant ar deuluoedd, helpu i fynd i'r afael â thlodi plant, parhau i gefnogi pobl ifanc i deithio ar fysiau a gwella cysylltiadau bws mewn cymunedau gwledig. Mae'r blaenoriaethau hyn hefyd yn rhai y bu i bobl Cymru bleidleisio drostyn nhw ac mae angen i ni alluogi ein holl bartneriaid cyflawni mewn byrddau iechyd, awdurdodau lleol, ysgolion, cymunedau a busnesau nawr i fwrw ymlaen â'r gwaith o ddefnyddio adnodd ychwanegol y gyllideb hon i wella gwasanaethau cyhoeddus a lleihau costau i deuluoedd.

Rwy'n cyflwyno'r gyllideb hon heddiw, ydw, yn enw Plaid Cymru, ond hefyd fel cyllideb a all weithio i'r Senedd hon yn ei chyfanrwydd, oherwydd mae'n gyllideb sy'n gweithio i Gymru gyfan. Mae hon yn gyllideb ddarbodus—wedi'r cyfan mae'n gyllideb Cardi—gan ddefnyddio'r cyllid sydd ar gael, a'i wario'n ddoeth ar flaenoriaethau pobl, gyda golwg ar y pwysau ar y pwrs cyhoeddus sy'n parhau i'n hwynebu ni eleni a grant bloc Cymru a fydd yn debygol o ostwng mewn termau real dros y blynyddoedd nesaf.

Heddiw, felly, dwi’n gosod cyllideb atodol i ddechrau gwireddu ein blaenoriaethau a sicrhau sefydlogrwydd ar gyfer y tymor hir, nid jest atebion tymor byr. Mae’r gyllideb yn gosod y sylfaen ar gyfer ariannu ymrwymiadau’r Llywodraeth hon, a dwi’n falch o’i chyflwyno i’r Senedd.

Diolch, Lywydd. Diolch, Weinidog. Mae dogfennau eich cyllideb atodol eich hun yn honni eich bod wedi etifeddu amgylchedd ariannol heriol. Etifeddu, fel pe baech chi'n wyliedydd. Dim ond pum mis yn ôl y cefnogodd eich plaid gyllideb y Llywodraeth ddiwethaf, ac fe wnaethoch chi gefnogi cyllidebau yn ystod eich cytundebau cydweithio ac yn ystod eich cyfnod mewn clymblaid gyda'ch gilydd. Y gwir yw bod eich plaid yn rhannu cyfrifoldeb am gyflwr cyllid Cymru heddiw. Allwch chi ddim cuddio y tu ôl iddyn nhw i gyfiawnhau penderfyniadau anodd, ac ni fydd pobl Cymru yn gadael i chi wneud hynny—oni bai eich bod chi'n barod i ddal eich dwylo i fyny a chyfaddef y rhan y mae Plaid Cymru wedi'i chwarae yn y llanast hwn.

Ar y thema o gyfrifoldeb ariannol, gwelwn fod Llywodraeth Cymru yn tynnu o gronfeydd wrth gefn ar gyfer y gyllideb hon. Ar adeg y gyllideb derfynol, bum mis yn ôl, roedd cyfanswm y cronfeydd cyfalaf wrth gefn dros £120 miliwn. Erbyn hyn dim ond £3 miliwn sydd ar ôl mewn cronfeydd cyfalaf wrth gefn heb orfod defnyddio cronfa wrth gefn Cymru, sef y llinell amddiffyn olaf, yr ydych chi hefyd wedi cymryd £32 miliwn allan ohoni. Wrth ddod yn ôl at y gronfa gyfalaf wrth gefn, mae 97 y cant wedi cael ei gymryd gan un gyllideb fach Plaid Cymru a ddisgrifiwyd gan y Prif Weinidog y bore yma fel cyfle, i ddyfynnu, 'i wneud rhai addasiadau yn unig.' Mae hynny'n dipyn o addasiad.

Mae'r cronfeydd wrth gefn yno am reswm pwysig: i roi'r gwydnwch i ni yn erbyn ffactorau anhysbys, o ddifrod yn sgil llifogydd i bandemig yn y dyfodol i'r argyfwng traed a'r genau neu TB nesaf. Weinidog, mae'n amlwg bod eich Llywodraeth yn defnyddio'r cronfeydd wrth gefn hyn i ariannu eich addewidion maniffesto a gostiwyd yn amheus, gan adael Cymru'n ddiamddiffyn rhag siociau ac argyfyngau annisgwyl. Allwch chi ddweud wrth y Senedd heddiw pa asesiad risg rydych chi wedi'i wneud o wydnwch cyllideb Llywodraeth Cymru os bydd angen cyllid cyfalaf ar frys o fewn yr ychydig fisoedd nesaf? A pha gynllun ac amserlen sydd gennych ar waith i ailgyflenwi'r cronfeydd wrth gefn hynny rydych chi wedi tynnu arian allan ohonyn nhw, fel y gall pobl Cymru deimlo'n hyderus unwaith eto ein bod ni'n barod i ymgymryd â'r digwyddiad anhysbys nesaf?

Gan symud at fater pwysig arall yn y gyllideb hon, mae San Steffan wedi darparu arian canlyniadol sydd wedi dod i Gymru i wneud gwahaniaeth sylweddol i'n darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yma yng Nghymru, y cyfeirir ato'n gyffredin fel ADY. Ac eto mae'n ymddangos fel pe bai swm sylweddol o'r arian hwn, os nad y cyfan, wedi'i ddargyfeirio at brosiectau eraill.

Mae Archwilio Cymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi codi pryderon difrifol am gynaliadwyedd ariannol ADY yng Nghymru. Felly, mae angen yr arian y mae San Steffan wedi'i ddarparu at y diben hwn nid yn unig i wella addysg ein plant mwyaf agored i niwed, mae'n hanfodol i gadw'r system y maen nhw'n dibynnu arni yn weithredol. Fel pe na bai hynny'n ddigon o dystiolaeth bod dargyfeirio cyllid ADY yn gamgymeriad, mae Cymdeithas Genedlaethol y Penaethiaid wedi dweud yn ddiweddar, o ganlyniad i'r symudiad hwn, y bydd plant ag ADY yng Nghymru yn waeth eu byd na'r rheini yn Lloegr. Felly, a allwch chi nodi y prynhawn yma faint o'r gwariant canlyniadol hwnnw sy'n cael ei ddargyfeirio oddi wrth blant anabl?

Weinidog, yr wythnos diwethaf, fe wnaethom gynnal dadl ynglŷn â gwariant rhyngwladol, ac rwy'n falch eich bod, yn wahanol i lawer o'ch cydweithwyr, gan gynnwys y Gweinidog sy'n eistedd wrth eich ymyl, wedi aros yn y Siambr a gwrando. Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn meddwl, ar ôl darllen eich cyllideb, sut y byddai eich cyd-Aelodau yn ymateb i'ch cyllideb heddiw, o gofio eu bod wedi gadael ar bwynt am anllythrennedd plant yng Nghymru. Ac mae'r gyllideb hon yn cymryd arian i ffwrdd oddi wrth maes a allai fod wedi gwella cyfraddau llythrennedd yng Nghymru yn sylweddol. Dim cerdded allan y tro hwn.

I gloi, Weinidog, fy nghwestiwn olaf yw: beth sydd gennych i'w ddweud wrth yr unigolion hynny sydd ag ADY a'u teuluoedd y rhagwelir y byddan nhw'n waeth eu byd na'u cymheiriaid yn Lloegr? Diolch yn fawr.

Do, fel gwrthblaid, craffodd Plaid Cymru ar y gyllideb a gynigiwyd gan y Llywodraeth flaenorol, ac fe wnaethom ni geisio a chael adnoddau ychwanegol pellach fel rhan o'r broses gyllideb honno ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd ac awdurdodau lleol. Ac, oeddem, wrth gwrs roeddem ni'n gwybod y dyraniad, ond yn yr wrthblaid dydych chi ddim yn cael gweld y llyfrau, ac mae hynny'n rhywbeth y byddwch chi'n ei ddysgu. Felly, y pwysau sylweddol o fewn llinell y gyllideb, y cyllid heb ei ddyrannu—y cynlluniau cyllido nad oedd ganddyn nhw ddyraniad ar eu cyfer—wrth gwrs, nid oedd y rheini yn weladwy i Blaid Cymru nac unrhyw un arall ar y pryd. Ond y peth pwysicaf i'w ddweud yma yw bod pwysau sylweddol ar y Gwasanaeth Iechyd yn y gyllideb. Nid yw hynny'n syndod i unrhyw un ohonom ni yn yr ystafell hon, gan ein bod yn gweld Gwasanaeth Iechyd sy'n parhau i gael trafferth gyda'r cyllid cyhoeddus sydd ar gael iddo.

Dydw i ddim yn cydnabod y naratif ynghylch cronfeydd cyfalaf na'r symiau a'r ffigurau rydych chi wedi'u rhoi. Er eglurder i'r Siambr, felly, ac i ddiystyru'r naratif rydych chi newydd ei roi, mae gan y gyllideb hon amcangyfrif neu gyfanswm o dros £400 miliwn o refeniw a £80 miliwn o gyfalaf [cywiriad: £50 miliwn o gyfalaf] FootnoteLink sydd yng nghronfa Cymru ac fel adnodd heb ei ddyrannu. Fel y nodir yn y gyllideb, mae £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu o ganlyniad i'r gyllideb atodol hon, ac mae £29,000 o gyfalaf cyffredinol heb ei ddyrannu o ganlyniad wedi'i gadw mewn cronfeydd wrth gefn o ganlyniad i'r gyllideb atodol gyntaf hon. Ac mae hynny er mwyn ein galluogi, wrth i ni symud ymlaen yn ystod y flwyddyn ariannol hon, i fodloni peth o'r pwysau sydd angen ei fodloni yn y Gwasanaeth Iechyd ac mewn agweddau eraill ar wasanaethau cyhoeddus, a byddwn yn gwneud hynny'n ddoeth.

Mae'r swm canlyniadol i gyllideb Cymru o dros £300 miliwn sydd wedi deillio o ganlyniad i ddileu dyledion awdurdodau lleol ar ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr ar gael i'r gyllideb hon. Nid yw, fel y dywedais i, yn cael ei weld fel ffordd o ddarparu cyfraniad untro i awdurdodau lleol o ganlyniad i ddileu'r dyled honno; nid yw'r dyledion hynny wedi bodoli nac wedi cael eu caniatáu i fodoli yng Nghymru yn yr un modd ag yn Lloegr. Ni fydd unrhyw ddarpariaeth ychwanegol yn Lloegr yn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol o ganlyniad i'r dyraniad yn Lloegr. Ac felly rwy'n credu mai'r hyn y mae'r drafodaeth hon ar y cyllid canlyniadol wedi arwain ato yw y bu'n fodd i ni'r Llywodraeth roi sylw prydlon i'r pwysau ar gyllidebau anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Fel Llywodraeth—ac rydym ni wedi cyfathrebu hyn i awdurdodau lleol ac rydym ni'n gwneud hynny heddiw hefyd—nid ein ffordd ni yw atebion cyflym untro; ein ffordd ni yw cynllunio ar gyfer sylfaen briodol, gynaliadwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru, ac felly bydd y trafodaethau blynyddol ar y gyllideb y byddaf yn eu cael gyda'r Gweinidogion addysg a llywodraeth leol yn arwain at asesiad llawer mwy cynhwysfawr o ble rydym ni arni gyda chyllid anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru a sut y gallwn ni gynllunio gwasanaeth sy'n darparu'n well i rieni a phlant, ac yn gwneud hynny'n gyfartal ledled Cymru ac mewn ffordd sy'n gynaliadwy ar gyfer y dyfodol.

Bydd gan y Llywodraeth hon gynllun rhifedd a llythrennedd. Mae ar y Llywodraeth hon eisiau gwella rhifedd a llythrennedd yn ein hysgolion. Ein bwriad ni yw datblygu hynny ac i weithio gydag ysgolion ac eraill. Nid ein bwriad yw bychanu pobl ifanc a phlant Cymru am yr hyn maen nhw'n ei gyflawni. Nid ffordd hawdd yw hyn inni a thestun sbort yn y Siambr hon. Rydym ni o ddifrif am y gwaith mae arnom ni eisiau ei wneud er mwyn gwella'r cyfleoedd sydd gan ein pobl ifanc.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf i groesawu'r Gweinidog i'w swydd a'i llongyfarch, a dweud pa mor dda ydy cael cardi yng ngofal yr arian y dyddiau hyn?

Ond, Ddirprwy Lywydd, mae'n rhaid i mi ddweud fy mod i'n teimlo'n fwy parod ar gyfer y datganiad hwn nag oeddwn i wedi rhagweld, yn bennaf oherwydd bod cymaint o'r cynnwys wedi cael ei friffio ymlaen llaw i'r cyfryngau dros yr ychydig ddyddiau ac wythnosau diwethaf, ac, mae'n siomedig, heb unrhyw hysbysiad dyledus i'r Senedd hon.

Dylai llywodraethau groesawu craffu, nid ei osgoi, a byddwn i'n annog y Gweinidog, gan adeiladu ar ei hanes canmoladwy ar hyn pan oedd hi'n Llywydd, i fynd â'r neges hon yn ôl at ei chyd-Aelodau yn y Llywodraeth, gan ofyn iddyn nhw fyfyrio ar hyn a newid eu dull ar unwaith, i ddangos i'r Senedd y parch y mae'n ei haeddu.

Dros yr wythnosau diwethaf, rydym ni hefyd wedi clywed Plaid Cymru ar eu cyfryngau cymdeithasol yn cyhuddo Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru o gamreoli ariannol. Bydd syndod Plaid Cymru am y sefyllfa ariannol yn benbleth i'r rhai a archwiliodd y gyllideb ddiwethaf, a oedd, wrth gwrs, yn gwbl agored i graffu arni ac a basiwyd trwy gytundeb gyda Phlaid Cymru.

Dylai pob Aelod yma wybod bod y gyllideb flynyddol honno, a basiwyd yn gynharach eleni, yn cynnwys cadw £120 miliwn o gyllid cyfalaf a chanlyniadol ychwanegol a fyddai ar gael i'r Llywodraeth nesaf ei ddyrannu ar ôl yr etholiad, ac nid yw Plaid Cymru wedi gwastraffu amser wrth wneud hynny. Mewn gwirionedd, mae cymaint o arian o ganlyniad i reolaeth ariannol gyfrifol Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru fel bod Plaid Cymru heddiw yn cyhoeddi dros £400 miliwn o gyllid ychwanegol a dros £200 miliwn o gronfeydd wrth gefn ar ben cronfa wrth gefn Cymru. Allwch chi ddim gwario'r arian a adawodd Llafur ar ôl gan gwyno ar yr un gwynt am y gwaddol ariannol. Ni allwch ei gael y ddwy ffordd.

Nawr o ystyried yr holl ddyfalu hwn, rwy'n awyddus i archwilio manylion gwirioneddol y gyllideb atodol hon.

Rŷn ni'n nodi ac yn croesawu nad oedd unrhyw doriadau arfaethedig i raglen gyllideb sylfaenol Llafur Cymru. Mae cyllid pellach ar gyfer lleihau amserodd aros y gwasanaeth iechyd yn parhau â'r buddsoddiad a ddechreuodd Llafur Cymru. Ers y buddsoddiad hwnnw o £120 miliwn gan Lafur ym mis Mehefin y flwyddyn ddiwethaf, a diolch wrth gwrs i waith caled staff y gwasanaeth iechyd, mae amserodd aros yn y gwasanaeth iechyd wedi gostwng. Rhaid i'r gwaith hwnnw barhau, ac mae hynny'n golygu bod yn glir ynghylch beth fydd yn cael ei gyflawni ac erbyn pryd. Nawr bod gennym ffigurau buddsoddi arfaethedig o'n blaenau, a all y Llywodraeth ddweud wrthym, o'r diwedd, erbyn pa ddyddiad y bydd y Llywodraeth hon yn dileu arosiadau o ddwy flynedd?

Rwyf hefyd yn nodi y cyllid ar gyfer rhai o addewidion maniffesto Llafur Cymru, fel parhau â'r prisiau bws £1 i bobl ifanc, er dwi'n gweld bod Plaid Cymru wedi methu â chyflawni'n huchelgais ni i gynyddu'r oedran cymhwysedd o 21 i 25. Mae'n werth hefyd sôn bod y bws newydd o ogledd Cymru i'r de ond yn bosibl oherwydd y gwaith adeiladol a wnaed gan y cyn-Weinidog, Ken Skates.

Ond yr hyn sy'n fwy nodedig yw beth sydd ar goll.

Gwnaeth Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig £340 miliwn o gyllid canlyniadol ar gael eleni o'u buddsoddiad mewn cymorth i blant ag anghenion dysgu ychwanegol. Pam nad yw'r arian hwn yn cael ei drosglwyddo i gynghorau yng Nghymru i gefnogi ysgolion a phlant ag anghenion dysgu ychwanegol? Mae ein system anghenion dysgu ychwanegol o dan bwysau. Mae angen cymorth mwy cymhleth, helaeth a hirdymor ar anghenion plant a phobl ifanc. Mae'r pwysau sy'n wynebu Lloegr yn bodoli yma yng Nghymru hefyd. A dim ond oherwydd bod cynghorau Cymru wedi cael eu hariannu'n well a'u rheoli'n well na rhai o'r rhai yn Lloegr sydd wedi gorfod troi at ddiystyru statudol, nid yw'n golygu bod cronfeydd wrth gefn ysgolion yn ddigon helaeth i amsugno cynnydd costau parhaus. Mae pob un cyngor yng Nghymru, o bob lliw gwleidyddol, gan gynnwys rhai Plaid Cymru, pob undeb addysgu, wedi galw ar y Llywodraeth hon i'r arian hwn fynd i ysgolion. Mae Llafur Cymru yn sefyll gyda nhw. Sut gall y Gweinidog gyfiawnhau pam y dylai cynghorau, ysgolion a phlant Cymru fod ar eu colled? A ble mae'r cyllid canlyniadol hwn yn mynd? Ni allaf dderbyn eich bod mor bryderus am orwariant adrannol yn y flwyddyn fel bod angen i chi ddal yn ôl £246 miliwn o gronfeydd wrth gefn yn y flwyddyn ar ben cronfa wrth gefn Cymru.

Ac, ar nodyn gwahanol, ble mae unrhyw gyllid ychwanegol i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd? Mae hon yn gyllideb o flaenoriaethau yn ôl pob tebyg. Fe glywsom ni'n gynharach faint o bwysigrwydd y mae pobl ifanc Cymru yn ei roi ar newid hinsawdd. Dim un geiniog newydd yn y gyllideb atodol ar y mater hwn. Mae hynny'n peri pryder i ni, fel y bydd i eraill ar y meinciau hyn.

Mae rhai pethau cadarnhaol yn y gyllideb atodol—llawer o bolisïau Llafur Cymru y byddai'n parhau i'w cyflawni. Rydym ni'n cydnabod hynny. Ond, yn y pen draw, fy nehongliad i o'r gyllideb gyntaf hon yw ei bod yn ceisio ariannu addewidion maniffesto Plaid Cymru na chawson nhw mo'u prisio, a hynny ar gefn yr amgylchedd ac ar gefnau ysgolion a phlant ag anghenion dysgu ychwanegol. Os yw hyn yn cynrychioli blaenoriaethau'r Llywodraeth newydd mewn gwirionedd, yna rwy'n gwybod y bydd llawer o bobl yng Nghymru nawr yn bryderus iawn am yr hyn a geir dros y pedair blynedd nesaf.

Diolch am y cyfraniad, a chroeso i'r portffolio—cardi yn sgrwtineiddio cardi yn fan hyn, neu gardi o fagwraeth beth bynnag. Ie, mae'r Gweinidogion wedi clywed, a dwi wedi clywed, y feirniadaeth, a dwi wedi'i chlywed hi cyn y prynhawn yma hefyd, ynglŷn â chyhoeddi ar gyllidebau ac ar y gwaith y mae'r Gweinidogion yn mynd i neilltuo y cyllidebau ychwanegol yma ar eu cyfer nhw. Mae rhywfaint o'r gwaith yna wedi cael ei gyflwyno i'w drafod yr wythnos diwethaf. Mae'r Gweinidogion yn rhy awyddus i gychwyn ar y gwaith, mae'n amlwg, ond dwi'n ymddiheuro bod hynny wedi digwydd o flaen llaw a chyn bod y drafodaeth yma yn digwydd yn y Senedd ei hunan.

Mae'r dyraniad cyfalaf sydd ar gael i Lywodraeth Cymru, i'r Llywodraeth hon sydd gan Gymru, wedi ei drosglwyddo o ddyraniad cyfalaf a amlinellwyd yn glir gan Mark Drakeford, fy rhagflaenydd, fel rhywbeth yr oedd e'n meddwl, ac roeddem ni'n cytuno, y dylid ei ddyrannu gan Lywodraeth nesaf Cymru. Cyfeiriais at hynny yn fy natganiad, ac mae'n rhan o'r portffolio o gyllid sydd ar gael i alluogi llunio'r gyllideb atodol hon.

Mae angen i mi ddweud unwaith eto, fodd bynnag, wrth graffu ar gyllideb ac ym mhenderfyniad Plaid Cymru i gefnogi dyrannu arian ychwanegol i'r Gwasanaeth Iechyd ac i awdurdodau lleol ym mis Ionawr eleni ar gyfer y flwyddyn ariannol hon, yr hyn sydd ar gael i ni fel gwrthblaid yw dyraniad a manylion y dyraniad cyllideb. Nid yw'n rhoi gwybodaeth fanwl am y pwysau ariannol o fewn y Llywodraeth y gallai'r gyllideb honno arwain ato. Dyna beth sy'n newydd am yr hyn y mae Plaid Cymru yn ei weld a'r hyn rydw i wedi'i weld o ganlyniad i ffurfio Llywodraeth. Mae'r pwysau hynny'n real, maen nhw'n sylweddol, a dyna pam nad yw'r gyllideb atodol hon heddiw yn dyrannu ei holl refeniw neu gyfalaf, yn cadw rhywfaint o'r refeniw a'r cyfalaf hwnnw heb ei ddyrannu er mwyn bodloni'r pwysau hynny a bodloni unrhyw faterion ychwanegol a fydd yn codi, o bosibl, yn ystod y flwyddyn hon.

Mae'r £145 miliwn i'r Gwasanaeth Iechyd ar gyfer lleihau rhestrau aros ac ar gyfer gwaith cyfalaf hefyd yn rhywbeth y pleidleisiodd pobl Cymru drosto wrth bleidleisio dros Lywodraeth Plaid Cymru. Mae llawer yn y Siambr hon wedi dweud bod hyn yn flaenoriaeth i gymaint ohonom ni, oherwydd eu bod yn flaenoriaethau y mae ein hetholwyr yn dweud wrthym ni amdanyn nhw yn ein gwaith fel eu cynrychiolwyr. Ond mae'r dyraniad hwn yn wahanol i'r dyraniadau a wnaed gan Lywodraethau blaenorol. Nid yw'n canolbwyntio ar y rhestrau aros hynny yn unig. Nid plastr glynu mohono, fel y cyfeiriodd Darren Millar ato yn gynharach, ond mewn gwirionedd mae'n dechrau'r gwaith hefyd ar greu system sy'n ymdrin orau â diwallu'r pwysau sy'n parhau, ac i atal y rhestrau aros hynny rhag cynyddu o flwyddyn i flwyddyn, fel y gwnaethon nhw yn fwyaf diweddar. Bydd cyfle ichi, os dewiswch chi, i holi'r Gweinidog iechyd yn syth ar ôl y datganiad hwn.

Ac ie, o ran trafnidiaeth, diolch am eich croeso am y darpariaethau rydym ni wedi'u gwneud ar gyfer teithio i bobl ifanc, gan barhau â'r cynllun llwyddiannus a gyflwynwyd gan y Llywodraeth flaenorol. Ac ie, rwy'n cydnabod yn llawn fy mod wedi ei glywed yn sôn am y cynllun hwn yn aml pan oedd yn Weinidog Trafnidiaeth. Roeddwn i'n gwrando arno; nid yw'n gwrando arnaf ar hyn o bryd. [Chwerthin.] Rwy'n mynd i sôn amdanoch chi, Ken, oherwydd dyma eich bws chi. Rwy'n hapus i ddweud bod y cysylltiad bws hwn rhwng Bangor a Chaerfyrddin wedi'i ddechrau a'i ddatblygu yn eich Llywodraeth chi gyda'n cefnogaeth ni fel gwrthblaid. Rwy'n hapus i ni ei alw'n Bws Ken, os oes angen, oherwydd mae'n fws sy'n diwallu anghenion y cymunedau ar hyd arfordir y gorllewin nad ydyn nhw'n cael eu diwallu gan gysylltiad rheilffordd a gymerwyd ymaith.

O ran anghenion dysgu ychwanegol, mae'r cyllid canlyniadol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol sy'n gysylltiedig â hynny yn cael eu darparu gan Drysorlys y Deyrnas Unedig yn Lloegr i ddileu dyledion hanesyddol a gronnwyd gan gynghorau wrth ddarparu gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol. Nid yw'n arian i'w ddefnyddio i ddarparu mwy o wasanaethau anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr eleni. Mae'n daliad untro ar gyfer dyledion, yn daliad untro i ddileu, felly nid yw'n arian ar gyfer darparu gwasanaeth. Fodd bynnag, fel y dywedais i yn gynharach, mae'r drafodaeth, yr her o ran y cyllid canlyniadol hwn wedi canolbwyntio ein meddyliau fel Llywodraeth yn ein dyddiau cynnar ar yr angen i weithio gydag awdurdodau lleol ac ysgolion i roi anghenion dysgu ychwanegol ar sail ariannol gynaliadwy. Efallai y bydd cyllid canlyniadol rheolaidd i anghenion dysgu ychwanegol yn cyrraedd grant bloc Cymru ar gyfer 2028-29. Felly, mae'r gwaith i ddarparu gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol yn well i'r teuluoedd dan sylw ac yn fwy cynaliadwy yn ariannol i'r awdurdodau sy'n darparu'r gwasanaethau eisoes wedi dechrau. Mae angen i ni reoli gwariant anghenion dysgu ychwanegol. Mae wedi tyfu 2.5 gwaith yn gyflymach na'r gwariant addysgol cyffredinol yn ystod y 10 mlynedd diwethaf, ac mae ar lwybr i gyrraedd gwariant o £1 biliwn o fewn ychydig flynyddoedd. Ond mae'r mater hwn yn cael ei drin orau ar sail gynaliadwy, ailadroddus, ac wedi'i gynllunio'n briodol ar ei gyfer, a dyna'r gwaith rydw i'n mynd i fod yn ei wneud yng nghyd-destun y gyllideb flynyddol gyda'r Gweinidog Addysg. Byddwn yn gweithio gydag eraill, eraill yn y Siambr hon, i sicrhau ein bod yn cyrraedd sefyllfa lle mae ein hanghenion dysgu ychwanegol, a'r bobl hynny sydd angen y gwasanaethau, yn cael eu gwasanaethu'n well ledled Cymru, a'i fod ar sail gynaliadwy.

Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad ac am eich sylw buan i'r gyllideb atodol hon.

Wrth gwrs, mae'r gyllideb atodol gyntaf hon yn rhoi cyfle pwysig i Lywodraeth newydd Cymru nodi ei blaenoriaethau. Pan fydd pobl yn edrych ar y gyllideb hon, maen nhw'n meddwl am y materion sy'n effeithio ar eu bywydau bob dydd, eu swyddi, eu busnes, eu hysgol neu ysbyty lleol, ac a ydyn nhw'n teimlo'n hyderus am y dyfodol. Maen nhw eisiau sicrwydd y bydd y Llywodraeth a etholwyd ganddyn nhw fis diwethaf yn gwneud penderfyniadau a fydd yn helpu i wella eu bywydau, creu cyfleoedd i'r genhedlaeth nesaf, a darparu gwerth i drethdalwyr diwyd.

Fe wyddom ni, felly, mai'r cwestiwn cyntaf i alluogi hyn yw a yw'r gyllideb atodol yn gwneud digon i gefnogi twf yn ein heconomi yng Nghymru. Mae economi gref yn creu swyddi, yn cefnogi menter, yn denu buddsoddiad ac yn cynhyrchu'r refeniw sydd ei angen i ariannu a buddsoddi'n gynaliadwy yn ein gwasanaethau cyhoeddus hanfodol, ac yn bwysicaf oll yn galluogi pobl i gamu ymlaen, ffynnu a chefnu ar dlodi.

Mae busnesau ledled Cymru yn dweud wrthyf yn rheolaidd bod arnyn nhw eisiau Llywodraeth Cymru sy'n deall pwysigrwydd twf. Mae arnyn nhw eisiau buddsoddiad mewn seilwaith, gwell cysylltiadau trafnidiaeth, a pholisïau sy'n eu hannog i ehangu, arloesi a chreu swyddi. Mae angen i ni wybod sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu cefnogi menter, denu buddsoddiad a chreu'r amodau i fusnesau lwyddo. Yn wir, yn y ddogfen 'Y 100 Diwrnod Cyntaf' gan Blaid Cymru, dywedir:

'Bydd ein cynllun economaidd yn datgloi’r potensial hwnnw—gan dyfu a chynnal busnesau sydd mewn dwylo Cymreig, creu swyddi da, adfywio canol ein trefi a hybu safonau byw.'

Mae'n syndod, felly, Weinidog Cabinet, bod y gyllideb atodol hon yn ymddangos fel cyfle a gollwyd i fynd i'r afael â rhai o'r materion hynny yn yr economi. A all y Gweinidog Cabinet esbonio'n benodol sut y bydd y mesurau a gynhwysir yn y gyllideb atodol hon yn helpu i gyflawni'r amcan hwnnw o economi well? Mae'r cwestiwn hwn yn arbennig o bwysig o ystyried bod Cymru'n parhau i wynebu heriau economaidd hirsefydlog ar ôl bron i 27 mlynedd o Lywodraeth dan arweiniad Llafur. Mae twf economaidd yn rhy aml wedi llusgo y tu ôl i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig, gan arwain at lefelau anghymesur o dlodi yma yng Nghymru.

Rwyf yn pryderu, Weinidog Cabinet, yr ymddengys fod eich dull cychwynnol yn ymdrin â'r symptomau ac nid â'r achos. Rydych chi wedi cyhoeddi, wrth gwrs, y £2 filiwn o gyllid Cynnal, sydd yn y bôn yn wariant lles, nad yw'n gylch gwaith datganoledig. Sut y byddwch chi'n sicrhau mai dyma'r gwerth gorau am arian i drethdalwyr Cymru, a chyflawni twf parhaus, trawsnewidiol yn ein heconomi—y dull tosturiol sydd ei angen arnom ni—yn hytrach nag achosi i fwy o bobl fynd yn sownd mewn cylch o dlodi?

O ran addysg, mae'r Gweinidog Cabinet, rhieni ac athrawon ledled Cymru eisiau ysgolion wedi'u hariannu'n dda, gyda chefnogaeth fformiwla ariannu sy'n deg ac yn addas i'r diben. Rwy'n croesawu'r cyllid cyfalaf ychwanegol ar gyfer cynnal a chadw ysgolion, ond byddaf yn ymuno â chyd-Aelodau yn y fan yma mewn perthynas â'r cyllid anghenion dysgu ychwanegol. Rwy'n credu bod camddealltwriaeth o ble mae'r ddyled ynghylch cyllid anghenion dysgu ychwanegol. Fe ddywedoch chi yn eich datganiad eich bod wedi siarad

'ag arweinydd llywodraeth leol...wythnos diwethaf i esbonio na fydd cynghorau yn derbyn yr arian un-tro i waredu dyledion addysg arbennig a gronnwyd gan lywodraeth leol yn Lloegr, gan nad yw’r dyledion hynny yn bodoli yn yr un modd yng Nghymru.'

Wrth gwrs, ni fydd y rhan fwyaf o'r dyledion hynny yn dangos fel dyled anghenion dysgu ychwanegol ar gyfriflyfr cyllideb. Dyna'r rheswm, yn aml, pam mae cymaint o ysgolion yng Nghymru bellach yn gweithio ar gyllidebau diffyg. Mae gan ysgolion yng Nghymru gyllidebau diffyg o filiynau o bunnoedd. Dyna'r ddyled real iawn y mae addysg ac ysgolion ynddi, ac anghenion dysgu ychwanegol yw cyfran sylweddol o hynny.

Mae'n rhaid cydnabod hynny, Weinidog Cabinet. Nid wyf yn siŵr beth mae eich swyddogion yn ei ddweud wrthych chi os ydych chi'n meddwl nad yw'r ddyled honno yn bodoli yma yng Nghymru. Mae'n bendant yn bodoli, ac mae angen mynd i'r afael â hi. A byddwn i'n disgwyl bod yna ddadl deg i gydnabod hyn ac i ddarparu cyllid untro i liniaru'r diffygion hyn ac yna defnyddio'r cyllid yn y dyfodol y byddwch chi'n ei gael, fel y dywedoch chi, yn 2028, i roi model cynaliadwy ar waith. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi bod yn rhaid cael model cynaliadwy, ond mae'n rhaid i chi hefyd fynd i'r afael â'r diffyg sydd wedi'i achosi dros y blynyddoedd diwethaf. Felly, a fyddech chi'n ymrwymo i ymchwilio i hyn ymhellach a gweld a yw hynny'n ddull a allai fod yn dderbyniol?

Fe wnaf grybwyll gofal iechyd yn fyr, Weinidog Cabinet. Rydym ni'n ddiolchgar, wrth gwrs, am ymroddiad a phroffesiynoldeb staff y Gwasanaeth Iechyd ledled Cymru, ond mae cleifion yn parhau i wynebu heriau sylweddol, gan gynnwys yr amseroedd aros hir hynny. Mae'n braf gweld eich cyllideb atodol yn ceisio mynd i'r afael â rhai o'r materion hynny yn y tymor byr, ond fel y soniodd Darren Miller yn gynharach, mae peryg bod model anghynaladwy yn cael ei greu nad yw o reidrwydd yn cynnig y gwerth gorau am arian. Felly, sut y byddwch chi'n sicrhau eich bod chi'n cael y gorau am eich arian o ran y buddsoddiad hwnnw o £100 miliwn mewn gwasanaethau iechyd, a sut y byddwch chi'n sicrhau bod y gwariant hwn yn mynd i greu gwerth da am arian?

Diolch, Sam Rowlands, a diolch am y cwestiynau a'r sylwadau hynny. Mae'r Llywodraeth hon yn awyddus i sicrhau ei bod hi'n gyfaill i fusnesau ac yn awyddus i wneud yn siŵr ein bod yn cefnogi twf busnes ac economaidd yma yng Nghymru. Ein prif flaenoriaeth ar gyfer gwneud hynny yw sefydlu'r asiantaeth datblygu economaidd genedlaethol yng Nghymru, ac rydym ni eisoes yn y broses o ddatblygu hynny a sicrhau y bydd gennym ni'r gofynion cyllidebol ar gyfer yr asiantaeth honno gan fod angen ei sefydlu, ac mae'r rhain yn drafodaethau y byddaf yn parhau i'w cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni wrth i ni symud nawr i ddechrau'r broses gyllideb flynyddol ar gyfer sefydlu cyllideb flynyddol y flwyddyn nesaf.

Mae mesurau, wrth gwrs, yn y dyraniad atodol hwn heddiw a fydd yn galluogi mwy o bobl i gymryd rhan yn y gweithle a chyfrannu at yr economi. Mae ein cynnig gofal plant, os nad ein dadl pennaf, yn rhywbeth a ddadleuwyd yn eithaf sylweddol o'i blaid, a bydd yn gweld budd i'r bobl hynny sydd eisiau cael gofal plant er mwyn eu galluogi i naill ai ail-ddychwelyd neu ail-ddychwelyd yn llawnach i'r farchnad swyddi. Mae hynny'n gyfraniad pwysig i'n heconomi. Lleihau'r costau teithio i bobl ifanc: mae pobl ifanc yn wynebu rhwystrau rhag gallu cyrraedd cyfleoedd cyflogaeth oherwydd costau teithio sylweddol, fel mae hynny ynddo'i hun hefyd yn galluogi'r hyblygrwydd hwnnw o fewn y gweithle economaidd. Mae mynd i'r afael â thlodi plant yn flaenoriaeth arall i'r Llywodraeth hon. Mae'r taliad Cynnal a'r cynllun peilot i sefydlu hynny yn rhywbeth rydym ni wedi ymrwymo iddo ac rydym ni'n ei ariannu yn y gyllideb atodol hon. Mae'r Gweinidog wedi sefydlu ei thasglu i ddatblygu manylion hyn, ac yn y manylion hynny hefyd, bydd angen asesu'r gwaith y gall y taliad hwn gyfrannu ato, ond mae angen i ni fod yn sicrhau bod mwy o'n plant yn cael eu tynnu allan o dlodi.

Diolch am gydnabod y dyraniad sylweddol o £40 miliwn o gyllid cyfalaf i ysgolion. Does dim amheuaeth—rydw i wedi clywed llawer yma yn y Senedd flaenorol yn sôn am hyn—nad yw safonau ein hadeiladau ysgol lle mae ein pobl ifanc neu athrawon yn haeddu iddyn nhw fod, ac felly mae cychwyn arni a gwneud rhan sylweddol o'r cyfraniad o gyllid cyfalaf yma, cychwyn arni i wella ein hysgolion yn bwysig.

Gan symud ymlaen, felly, at y mater o gyllid canlyniadol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, rydych chi'n gwneud sylw pwysig ynghylch diffygion ysgolion. Fe wyddom ni fod yna ysgolion mewn dyled, mwy o ysgolion nawr nag yr arferai fod. Mae'r ffigurau sydd gen i yn dangos bod gan 27 y cant o ysgolion yng Nghymru ddiffyg, ac fe allwn ni hefyd wybod bod rhywfaint o'r diffyg hwnnw yn cael ei greu o ganlyniad i'r pwysau ar anghenion dysgu ychwanegol, ond nid anghenion dysgu ychwanegol yn unig; mae yna bwysau eraill y mae ysgolion wedi'u hwynebu hefyd. Felly, mae'r materion hyn yn rhai y bydd arnom ni eisiau ymchwilio iddyn nhw wrth i ni symud ymlaen nawr i feddwl am sut rydym ni'n sicrhau bod ysgolion yn gallu cyllidebu mewn ffordd sy'n galluogi cyflawni anghenion dysgu ychwanegol yn effeithiol yn y lleoliad ysgol a thu hwnt, fel y gallwn ni gyrraedd sefyllfa lle gallwn ni gael sefyllfa gyllideb a dyraniad ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, a gwasanaeth sydd wedi'i gynllunio mewn ffordd sy'n rhoi gwell gwerth am arian, ond hefyd yn diwallu anghenion y rhieni a'r plant hynny sy'n dibynnu arno.

Diolch, Weinidog, am y datganiad y prynhawn yma. Fel cyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, dwi’n gwybod bod cyllidebau atodol yn aml yn cael eu camddeall neu eu camddehongli gan rai. Nid ydy cyllideb atodol fel arfer yn ailysgrifennu’r setliad cyllidol cyfan, ond yn hytrach yn ailalinio gwariant wrth i amgylchiadau newid. Mae hynny’n wir heddiw. Yn dilyn yr etholiad, mae’r gyllideb atodol hon yn dechrau symud o gyllideb olaf y Llywodraeth Lafur tuag at flaenoriaethau Llywodraeth newydd Plaid Cymru, a dwi’n croesawu’r cynnydd sylweddol sydd eisoes wedi’i wneud mewn prin chwe wythnos gyda’r Cabinet newydd yn dechrau ar y gwaith o drawsnewid Cymru gydag egni a phenderfyniad.

Fel yr amlinellwyd gennych chi yn gynharach, mae’n cynnwys buddsoddiad o £55 miliwn mewn gofal plant, £145 miliwn yn ychwanegol i’r NHS yn y flwyddyn ariannol yma, a £15 miliwn pellach i ddechrau galluogi mwy o ddisgyblion uwchradd i gael prydau ysgol am ddim, ac roedd lot o’r rhain ym maniffestos lot o’r pleidiau, os nad pawb, yn y Senedd yma. Mae’n dda gweld cymaint o gyflymder o ran newid, a dwi’n edrych ymlaen i weld faint mwy bydd y Llywodraeth yma yn ei gyflawni. Felly, Weinidog, allwch chi amlinellu sut mae’r gyllideb atodol hon yn rhan o broses o symud y cynlluniau gwariant rydych chi wedi’u hetifeddu tuag at flaenoriaethau Llywodraeth newydd Plaid Cymru? Diolch.

Diolch, gyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid. Mi oedd e’n benderfyniad bwriadol gan y Llywodraeth yma i anrhydeddu’r gyllideb a basiwyd gan y Senedd ddiwethaf, ac i wneud hynny oherwydd bod y gyllideb yna eisoes yn weithredol gan ein byrddau iechyd, ein cynghorau sir a'n grwpiau gwirfoddol sydd yn dibynnu ar gyllid oddi wrth y Llywodraeth yma. Mae cymaint o wahanol agweddau o fywyd cyhoeddus Cymru wedi cynllunio ar gyfer gwariant ar sail y gyllideb a basiwyd ym mis Ionawr eleni, ac felly mae’r sicrwydd yna’n cael ei roi o’r gyllideb atodol fod y gyllideb yna’n parhau am y flwyddyn ariannol yma.

Oes, mae yna gyflymder wedi bod gan y Llywodraeth yma i symud i gyflwyno’r gyllideb atodol hon er mwyn caniatáu i’r Gweinidogion yma i fod yn medru cychwyn ar y gwaith o wireddu rhai o’r blaenoriaethau a bleidleisiodd pobl Cymru amdanyn nhw. Wrth i fi wrando ar gwestiynau a chyfraniadau yn y Senedd yma dros y bythefnos ddiwethaf yma, dwi wedi clywed lot fawr o feirniadaeth bod y Llywodraeth ddim yn symud yn ddigon cyflym, bod gormod o gynlluniau a gormod o feddwl amboutu beth i’w wneud. Mae’r gyllideb yma’n caniatáu i Weinidogion Cymru symud yn gyflym ac i’r cyrff cyhoeddus fedru cyllido a gwireddu’r cynlluniau sydd yn derbyn cyllid o’r setliad yma heddiw.

Felly, mae symud yn gyflym yn bwysig, ond mae’r pwynt olaf rydych chi’n ei wneud, Peredur, yn bwysig hefyd, sef bod yna 27 mlynedd o lywodraethu wedi digwydd cyn i Blaid Cymru ddod mewn yn llawn i lywodraethu yng Nghymru, ac felly mae eisiau i ni fel Plaid Cymru edrych ar yr haenau yna sydd wedi datblygu o fewn cyllido cyhoeddus yng Nghymru ac ail-lunio hwnnw fel ei fod e’n adlewyrchu’n well beth rŷn ni’n meddwl sy’n flaenoriaethau erbyn hyn i Lywodraeth Cymru, sef y rhai wnaeth pobl Cymru bleidleisio drostynt yn yr etholiad sydd newydd fod, a’r rhai, dwi’n credu, sydd hefyd yn cael eu gofyn amdanynt ar draws nifer o’r pleidiau sy’n cael eu cynrychioli yn y Senedd yma. Felly, job o waith yw hynny ar gyfer y broses o ddatblygu’r gyllideb ar gyfer y flwyddyn ariannol y flwyddyn nesaf.

Yn y cyfnod cyn y gyllideb atodol hon heddiw, dywedodd y Gweinidog cyllid fod penderfyniadau anodd iawn o'n blaenau a bod y cyllid yn fwy heriol nag yr oedd hi'n ei ddisgwyl. Ymatebodd ei rhagflaenodd fel Gweinidog Cyllid i'r sylwadau hynny drwy ddweud bod Plaid Cymru yn rhan o osod cyllideb 2026-27 ac ni ddylent fod yn synnu gan fod y ffeithiau ariannol yn hysbys iddyn nhw ac yn glir ac yn gyhoeddus. Heddiw, mae'r Gweinidog cyllid wedi dweud nad oedd ganddi ddarlun llawn manwl o'r manylion ariannol. Felly, a yw hi nawr yn dweud mai ymdriniaeth Llafur o'r economi a'r cyllid a wnaeth y rhagolygon ariannol yn fwy heriol na'r disgwyl? Pan soniodd y Gweinidog am wneud penderfyniadau anodd a oedd hynny'n cyfeirio at y gyllideb atodol heddiw, neu a ddylem ni ddisgwyl i benderfyniadau anoddach ddod yn y dyfodol?

I ailadrodd y pwynt rydw i wedi'i wneud sawl gwaith erbyn hyn, byddai, byddai Plaid Cymru, fel y byddai pob Aelod yn y Senedd ddiwethaf honno, wedi gweld a gwybod y dyraniadau yr oedd y Llywodraeth flaenorol yn eu dyrannu i wahanol gyllidebau o ganlyniad i'r broses gyllideb honno ac yn arwain at y bleidlais. Doedd gennym ni mo'r wybodaeth ynghylch pa bwysau y byddai'r dyraniadau hynny'n arwain atyn nhw yng nghyd-destun y gwasanaethau cyhoeddus sy'n cael eu darparu yng Nghymru. Mae'r wybodaeth honno hwnnw wedi bod o fudd i mi fel y Gweinidog wrth gyflwyno'r gyllideb hon heddiw. Dyna pam mae angen i ni gadw dros £200 miliwn heb ei ddyrannu o ganlyniad i'r gyllideb hon, oherwydd y pwysau hynny sy'n parhau i fodoli. Ydy, mae hi'n gyllideb anodd i'w chyflwyno i'r Senedd hon heddiw. Mae ganddi heriau amrywiol sydd wedi'u mynegi ar draws y Siambr hon ynglŷn â ble ddylai'r blaenoriaethau fod. Ond rwy'n amau y bydd cyllidebau sy'n cael eu cyflwyno yn y dyfodol dros flynyddoedd nesaf y Senedd hon hyd yn oed yn anoddach, oherwydd mae'r rhagolygon ar ddyraniadau refeniw a chyfalaf termau real ar gyfer Llywodraeth Cymru wedi gostwng—9 y cant yn llai o wariant cyfalaf termau real ar gael i ni ymhen dwy flynedd. Felly, rwy'n amau y bydd yn gwaethygu, nid yn gwella.

Diolch. Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n siŵr na fyddwch chi'n synnu fod arnaf i eisiau eich holi'n fanylach am y cyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Fe allaf i ddweud wrthych chi, er nad oedd unrhyw ddiystyriad statudol, bod y pwysau hynny gydag anghenion dysgu ychwanegol naill ai wedi'u hamsugno gan awdurdodau lleol neu yn cael eu hadlewyrchu yn y traean o ysgolion bron a bod sydd â diffygion cyllideb. Mae gennym ni ysgolion sydd ag anghenion dysgu ychwanegol ar eu cofrestr risg, ac mae gennym ni nifer cynyddol o ysgolion sy'n derbyn hysbysiadau rhybuddio gan awdurdodau lleol. Mae'r arian hwnnw'n hanfodol, nid yn unig i fynd i'r afael â'r pwysau presennol, ond hefyd i symud i'r system gynaliadwy honno. Fe allaf i ddweud wrthych chi na allwn ni aros tan 2028-29 cyn i ni weld buddsoddiad da yn anghenion dysgu ychwanegol. Ni fyddai hynny'n arwain at sefyllfa gynaliadwy o gwbl. Mae angen yr arian hwnnw nawr. Fe hoffwn i ofyn i chi pa ddadansoddiad rydych chi wedi'i wneud o lefel y diffygion cyllidebol, o hysbysiadau rhybuddio, o anghenion dysgu ychwanegol ar gofrestrau risg, sydd wedi eich arwain i sefyllfa nid yn unig lle nad chi ydych wedi gwario'r cyllid canlyniadol ar anghenion dysgu ychwanegol—

—ond nad ydych wedi gwario'r un geiniog ar anghenion dysgu ychwanegol.

Mae'r gyllideb hon heddiw, y gyllideb atodol hon, yn anrhydeddu'r gyllideb a ddyrannodd y Llywodraeth flaenorol i'r holl gyllid cyhoeddus yng Nghymru, gan gynnwys anghenion dysgu ychwanegol. Does dim angen i mi ddweud wrthych chi mai chi oedd y Gweinidog addysg a oedd yn gyfrifol am ddadlau'r achos yn y gyllideb flaenorol dros ddyraniad ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol—mwy, os oes angen, fel rydych chi wedi'i amlinellu yma.

Fel rydw i wedi dweud, rydym ni'n ddiffuant yn ein dealltwriaeth. Rydym ni'n gwybod bod angen i ni, y Llywodraeth, wneud mwy i ddatblygu gwasanaeth sy'n gynaliadwy ac yn gwasanaethu'r defnyddwyr yn well na'r hyn rydym ni wedi'i etifeddu. Dydw i ddim yn golygu hynny mewn ffordd elyniaethus. Fe hoffwn i weithio gyda phobl fel chi, sydd â'r arbenigedd i'w ddarparu i'r Llywodraeth hon ac ar draws y Siambr hon, ac i'r pwyllgor a fydd yn cael ei sefydlu hefyd, i sicrhau y gallwn ni gyrraedd sefyllfa lle mae gennym ni system well o ariannu anghenion dysgu ychwanegol, lle nad yw'n rhoi'r pwysau y mae'n ei roi ar, fel y dywedwch chi, un rhan o dair o'n hysgolion ni ar hyn o bryd. Ond dydw i ddim eisiau gwneud hynny mewn ffordd lle rydym ni'n darparu cyfraniad untro eleni sy'n gorfod dod i ben ar ddiwedd eleni. Mae arnaf i eisiau ei gynllunio'n iawn, fel ei fod yn cael ei wneud mewn ffordd sy'n darparu'r gwerth gorau i'r bobl sy'n cael eu gwasanaethu ganddo ac i'r bobl sy'n talu trethi yng Nghymru.

Fel y dywedais i, rhagwelir y bydd hyn yn cyrraedd £1 biliwn mewn ychydig flynyddoedd o ran gwariant ar anghenion dysgu ychwanegol. Os ydym ni'n mynd i wario £1 biliwn o'n cyllideb yng Nghymru ar anghenion dysgu ychwanegol, mae angen i ni wneud yn siŵr ei bod yn cael ei wario yn y ffordd orau. Oherwydd ar hyn o bryd, mae gennym ni etholwyr yn dal i gwyno wrthym ni am y gwasanaeth sydd gennym ni, er bod dwy waith a hanner cymaint o gyllideb wedi'i wario nawr ar anghenion dysgu ychwanegol nag y byddai wedi bod dair neu bedair blynedd yn ôl. Mae hyn yn cynyddu'n enfawr, ac mae angen i ni gynllunio ar gyfer cyflawni hyn yn well. Rwy'n ddiffuant o ran eisiau cyflawni'r ateb hwnnw. Nid wyf yn argyhoeddedig mai datrysiad cyflym y dyraniad hwn eleni yw'r ffordd i wneud hynny orau. Rwy'n gwybod bod gennych chi farn wahanol ar hynny. Ond mae arnaf i eisiau sicrhau ein bod yn defnyddio'r sylw hwn yn y Siambr hon ar hyn o bryd ar anghenion dysgu ychwanegol i gyrraedd sefyllfa lle mae gennym ni ateb gwell o ran sut mae anghenion dysgu ychwanegol yn cael ei ariannu, faint sydd ei angen arno a sut y gall gyflawni i'n pobl ifanc.

Diolch yn fawr am y cyfle, a phrynhawn da i chi, Weinidog.

Dau beth ac un cwestiwn, os caf i. Yn gyntaf, y tocyn bws £1. Rwy'n falch iawn o weld hwnnw'n cael ei gynnwys. Dim ond i'ch atgoffa, roedd yn fenter gan y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yn y cytundeb cyllideb gyda Llafur, ac rwy'n falch iawn o weld ei bod yn parhau. Mae wedi bod yn llwyddiannus iawn. Yn ail, mae'n wirioneddol wych gweld yr holl fentrau sy'n ceisio mynd i'r afael â thlodi plant yn cael eu cynnwys. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at glywed manylion am Cynnal. Fe wyddom ni fod 100,000 o blant yn yr Alban wedi cael eu codi allan o dlodi plant oherwydd eu taliad plant. Fe wyddom ni fod 40 y cant o blant pedair oed yma yng Nghymru yn byw mewn tlodi, felly rwy'n falch iawn o weld y bydd rhywfaint o weithredu yn hynny o beth. Ond fe wyddom ni fod tlodi yn gysylltiedig â phethau eraill. Nid yw'n ymwneud â thaliad yn unig—mae'n ymwneud â thai, mae'n ymwneud â seilwaith hefyd. Mae angen i Gymru edrych ar ei phwerau benthyca. Fe wyddom ni y gallan nhw fenthyca hyd at £3 biliwn yn yr Alban, ond dim ond hyd at £150 miliwn y gall Cymru fenthyca. A fyddwch chi'n rhoi sylw i hynny yn y gyllideb nesaf? Diolch yn fawr.

Diolch i chi, a chydnabyddiaeth lwyr am eich rôl chi fel Aelod yn y Senedd ddiwethaf, yn gweithio ar y cyd â'r Llywodraeth i gyflwyno teithio bws am £1 i bobl ifanc. Mae wedi bod, mae'n ymddangos, yn gynllun llwyddiannus iawn, a dyna pam mae'r Llywodraeth yma wedi'i pherswadio i barhau â'r cynllun yna. Yn yr un modd, y gydnabyddiaeth gennych chi am yr angen yna i edrych am fesurau sydd yn mynd i helpu Llywodraeth a'n helpu ni fel cymdeithas i daclo tlodi plant. Mae'r gwaith sydd wedi cychwyn yn waith cynnar, ond mae e'n waith sydd eisiau mynd i'r afael â thlodi plant. Ond fel ŷch chi'n ei ddweud, mae yna nifer o agweddau sydd yn mynd i sicrhau bod plant yn cael eu codi allan o dlodi, ac nid jest taliad uniongyrchol yw hynny.

Sonioch chi am dai. Wrth gwrs, mae £20 miliwn o gyllid cyfalaf yn y gyllideb yma ar gyfer buddsoddi mewn tai newydd, tai cymdeithasol newydd. Wedyn, o ran y pwynt wnaethoch chi ar y diwedd, yr hyn sydd yn ein galluogi ni fel Llywodraeth i fod yn fwy blaengar, i anelu hyd yn oed yn uwch yn sut rŷn ni'n defnyddio'r bunt Gymreig i ddelifro gwasanaethau'n well ac i fuddsoddi mwy yng Nghymru, yw os ydyn ni'n cael mwy o hyblygrwydd ar y pwerau yna, ar fenthyg yn enwedig. Mae'r setliad ariannol sydd gyda ni, y setliad ffisgal yna sydd gyda ni gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, angen ei ddiwygio.

Dyw nifer fawr o'r pwerau sydd eisoes ar waith yn yr Alban ddim ar gael at bwrpas sefydlu cyllideb fel hyn heddiw. Felly, bydd y drafodaeth a gychwynnais i yr wythnos diwethaf gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys, pan gwrddais i â hi, ar yr anghenion i fynd i'r afael â nifer o'r materion yma—sydd ddim yn faterion datganoli enfawr, maen nhw'n bethau rhwydd i'w hadnabod ac mae yna werth penodol o fod yn eu cyflawni nhw—yn parhau gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Pwy a ŵyr, efallai bydd digwyddiadau'r diwrnod diwethaf yma'n arwain at well canlyniadau na'r hyn rŷn ni wedi ei weld dros y blynyddoedd diwethaf.

Diolch. Rwy'n falch iawn o weld y Llywodraeth yn cymryd gofal plant o ddifrif ac yn darparu'r cyllid y mae ei angen ac mae'n ei haeddu. Mae rhieni ledled Cymru yn ei chael yn anodd gyda chostau amhosibl gofal plant. Soniais i yr wythnos o'r blaen fy mod wedi bod yn chwilio fy hun am ofal plant ar gyfer fy merch, sy'n costio tua £75 y dydd, ac yna dim ond yr wythnos hon y clywais am un lle yn codi £105 am ofal plant y dydd—hynny yw £525 yr wythnos. Dim ond tua £610 yw'r cyflog wythnosol canolrifol yng Nghaerdydd. Mae hynny'n ddewis amhosibl i gyfran enfawr o fy etholwyr a phobl ledled Cymru. Felly, nid yn unig mae ymrwymiad y Llywodraeth hon i ddarparu gofal plant yn mynd i'r afael â'r costau byw ac yn dod â buddion i'r economi, ond mae gofal plant er budd y cyhoedd. Mae plant er budd y cyhoedd; mae angen cenedlaethau'r dyfodol arnom. Ni all pobl yng Nghymru deimlo na allant gael plant neu deuluoedd oherwydd lefel yr anghydraddoldeb cyfoeth difrifol sy'n wynebu pobl yng Nghymru. Rwy'n falch iawn o weld y £55 miliwn a ddyrannwyd yn y gyllideb atodol hon i greu capasiti. Tybed a allai'r Gweinidog rannu gyda mi pa asesiad sydd wedi'i wneud ynghylch sut y bydd y buddsoddiad hwn o fudd i'n heconomi.

Diolch am amlinellu'r budd a'r da a ddaw o'r £55 miliwn ar ymestyn y ddarpariaeth gofal plant a amlinellir yn y gyllideb atodol hon. Fel yr ydych chi wedi amlinellu'n glir iawn, mae costau gofal plant yn atal pobl rhag mynd i'r gweithle. Mae angen i ni fod ag economi fwy bywiog yng Nghymru, ac er mwyn ein galluogi i wneud hynny mae angen mwy o bobl yn cymryd rhan yn yr economi honno ac yn cyfrannu at greu cyfoeth.

Mae gofal plant yn dda i'r plant hefyd—mae hynny'n rhywbeth rydw i wedi clywed y Gweinidog yn sôn amdano yn aml. Mae sawl astudiaeth yn dangos bod gwell mynediad at ofal plant fforddiadwy yn cefnogi cyflogaeth uwch, yn enwedig ymhlith rhieni a gofalwyr, gan helpu mwy o bobl i fynd i waith a chynyddu eu horiau. Mae tasg o waith difrifol y mae'r Llywodraeth hon eisiau ei gwneud i wneud bywydau teuluoedd ifanc yn haws, mynd i'r afael â'u pwysau costau byw a'u galluogi i gyfrannu at yr economi er lles y cyhoedd ehangach, fel y gwnaethoch chi ei ddisgrifio. Rwy'n falch iawn ein bod ni'n gallu rhoi cyllid ychwanegol i hyn ac i ddatblygu ein polisi gofal plant llawn wrth i ni gyflwyno hynny dros y tair blynedd nesaf.

Diolch, Lywydd. Weinidog, diolch am eich datganiad. Mae'n eithaf amlwg i ni heddiw fod Plaid Cymru wedi cynnal cyrch ar gronfa argyfwng cyfalaf Cymru, gan beryglu gwydnwch ein heconomi. Fe ddywedoch chi heddiw yn eich datganiad eich bod yn credu bod gennych fandad gan bobl Cymru ar gyfer hyn, ond nid wyf yn cofio hynny'n cael ei drafod cyn yr etholiad. Byddwch yn cofio, fodd bynnag, pa mor amwys oedd Plaid Cymru ar eu costau cyn yr etholiad. Er gwaethaf galwadau dro ar ôl tro ar ôl hynny, nid ydym yn gwybod cost eich polisïau blaenllaw, felly mae unrhyw fandad, rwy'n ofni, yn hynod o denau.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae stormydd mawr wedi ysgubo trwy Gymru ac mae bywydau wedi eu difetha, busnesau wedi eu colli a swyddi wedi eu colli o ganlyniad i hynny. Yn hytrach nag ategu'r £121 miliwn a oedd gennych yn y gyllideb derfynol, mae'r Blaid wedi gadael dim ond £3 miliwn rhag ofn y bydd argyfwng, heb fynd i gronfa wrth gefn Cymru. Nid yw'r arian yma ar gyfer prosiectau ideolegol y Blaid, ond ar gyfer amddiffyn Cymru yn ystod digwyddiad brys.

Mae trigolion Pontypridd Cynon Merthyr yn fy etholaeth i wedi dioddef llifogydd dro ar ôl tro. Felly, Weinidog, os bydd Cymru'n wynebu storm drychinebus arall dros y gaeaf, a wnewch chi gwrdd â'r etholwyr yr effeithir arnynt i ddweud wrthyn nhw eich bod wedi gwario'r arian sydd wedi'i glustnodi'n benodol ar gyfer gwydnwch ac adferiad ac ar gyfer amddiffyn Cymru? A fyddwch chi'n dweud wrthyn nhw wyneb yn wyneb eich bod wedi ei wario mewn mannau eraill? Allwch chi warantu, os bydd trychineb neu bandemig cenedlaethol yn taro yfory, eich bod wedi gadael cyllid Cymru yn ddigon cryf i'w oroesi? Diolch.

Er mwyn osgoi amheuaeth ac er mwyn ei roi ar y cofnod cyhoeddus, mae gan y gyllideb hon a gyhoeddwyd am 10 o'r gloch y bore yma falans o £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu a £29 miliwn [cywiriad: £29,000] FootnoteLink o gyfalaf cyffredinol heb ei ddyrannu. Mae hynny'n rhoi'r hyblygrwydd i ni ysgwyddo'r holl bwysau a'r digwyddiadau posibl yn ystod y flwyddyn yr ydych wedi'u codi bwganod yn eu cylch a'r hyn y mae angen i'r Llywodraeth hon ei wneud, ac rydym yn hyderus y gall y gyllideb hon gyflawni ar gyfer pobl Cymru.

Gostwng amseroedd aros, trin y rhai sydd wedi aros hiraf a rhoi'r system ar sail gynaliadwy ar gyfer y dyfodol yw fy mlaenoriaeth uniongyrchol. Rwyf wedi bod yn gwbl glir na fydd gweithredu tymor byr ar ei ben ei hun yn cyflawni'r gwelliant parhaol i iechyd a gofal sydd ei angen. Am yn rhy hir, yr ateb oedd datrys y broblem yn syth o'n blaenau, ac mae'r materion sy'n ein hwynebu yn y dyfodol wedi eu hanwybyddu.

Lywydd, er mwyn ymdrin â'r heriau hynny, rhaid i wasanaethau foderneiddio a thrawsnewid. Rhaid symud y pwyslais i ffwrdd o ysbyty yn gyntaf i fwy o ofal yn y gymuned sy'n cefnogi pobl i aros yn iach gartref am gyfnod hirach. Ond rhaid i hyn o reidrwydd fynd law yn llaw â gweithredu ar unwaith i fynd i'r afael â'r ôl-groniad sylweddol ar y rhestrau aros a etifeddwyd gennym o'r weinyddiaeth flaenorol.

Yr wythnos diwethaf, cyhoeddais y bydd £145 miliwn ar gael eleni ar gyfer gweithredu wedi'i dargedu ar amseroedd aros. Bydd can miliwn o bunnoedd o'r dyraniad hwn yn cefnogi gweithgarwch i ostwng yr arosiadau hiraf o fewn ychydig fisoedd a gwneud cynnydd parhaus ar ein haddewid i leihau'r ôl-groniad cyffredinol i lefelau cyn y pandemig erbyn diwedd tymor y Senedd hwn. Mae wedi'i danategu gan ddull newydd, mwy strategol o'i gymharu â blynyddoedd blaenorol, wedi'i gynllunio i ymgorffori arfer gorau ar reoli galw am ofal dewisol ar sail fwy cynaliadwy.

Mae'r £45 miliwn sy'n weddill yn cael ei fuddsoddi yn ein datrysiad tymor hwy o ddatblygu capasiti llawfeddygol pwrpasol, gan gynnwys hyd at 10 canolfan lawfeddygol, erbyn diwedd tymor hwn y Senedd. Bydd ehangu capasiti, ynghyd ag ailosod llwybrau sy'n sicrhau bod cleifion yn cael eu gweld yn gynt, yn parhau i wneud cynnydd clir o ran lleihau'r aros hiraf am ofal ac osgoi'r rheini yn y dyfodol.

Rydyn ni'n rhoi'r offer i'r GIG sicrhau bod arosiadau hir, sydd wedi bod yn gysgod mor hir dros ein system iechyd a gofal, yn rhywbeth ar gyfer y llyfrau hanes yn unig, o'r diwedd. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ni hefyd drin achos sylfaenol y problemau mewn iechyd a gofal. Mae galw a chymhlethdod yn cynyddu, ac mae anghydraddoldebau iechyd yn ehangu. Bydd newidiadau demograffig dros y degawdau nesaf yn dod â'u heriau eu hunain. Bydd yr argyfwng nawr yn parhau i fod yn argyfwng y dyfodol os nad ydym yn gweithredu'n feiddgar i atal y llif hwnnw. Lywydd, mae atal, ymyrraeth gynnar a gofal yn agosach at adref yn hanfodol er mwyn bod pobl yn byw bywydau iachach, a bod gennym wasanaethau iechyd a gofal cynaliadwy nawr ac yn yr hirdymor.

Llwyddiant fydd bod angen triniaeth neu eu derbyn i'r ysbyty yn y lle cyntaf ar lai o bobl, nid llai o welyau a rhywun ynddynt neu restrau aros byrrach yn unig. Rhaid i adsefydlu fod yn ganolog i'r newid hwnnw, gan gefnogi pobl i wella, cynnal annibyniaeth a byw'n dda gartref.

Yr wythnos diwethaf, daeth y Prif Weinidog a minnau ag arweinwyr system y GIG at ei gilydd i drafod sut y byddwn yn gwireddu'r newid adnoddau o ofal eilaidd i ofal sylfaenol. Roedd llawer o egni, ymrwymiad a dealltwriaeth ar y cyd na fydd parhad â'n dull presennol yn dod â'r newid yr wyf i a'r cyhoedd yn ei ddisgwyl. Mae'r dystiolaeth yn glir bod y newid hwn yn hanfodol er mwyn bod y GIG yn gynaliadwy. Yn syml, mae ffurf y dirwedd iechyd a gofal yn parhau i adlewyrchu anghenion ddoe, yn hytrach na bod wedi'u halinio yn wirioneddol â rhai heddiw ac yfory. Am yn rhy hir, nid oes cynnydd wedi digwydd, ac yn hytrach, mae cyfran cyllid y GIG sy'n mynd i'r gwasanaethau hynny wedi parhau i ostwng. Rwyf wedi ei gwneud yn glir i fyrddau iechyd bod yn rhaid i newid ddigwydd nawr, a dyma lle rydym wedi disodli geiriau cynnes y blynyddoedd blaenorol â chamau gweithredu penderfynol, trwy sefydlu targed clir a mesuradwy ar unwaith i fyrddau iechyd reoli eu hadnoddau mewn ffordd sy'n cefnogi ac yn cryfhau gofal yn y gymuned yn well.

Rwyf wedi nodi'r her i bob bwrdd iechyd bod yn rhaid iddynt gyflawni cynnydd o 0.5 y cant bob blwyddyn o 2027 ymlaen, ac rwy'n disgwyl gweld eu cynlluniau ar sut y byddant yn cyflawni a chynnal hyn yn gyflym. Er mwyn cryfhau arweinyddiaeth y system a dod ag egni i'r newid, rydym wedi ymrwymo i recriwtio cyfarwyddwr gwasanaethau y tu allan i'r ysbyty ar gyfer Cymru gyfan, ac mae gwaith ar y gweill i lunio cwmpas y rôl newydd hon.

Mae gwaith hefyd ar y gweill gyda'n partneriaid i lunio cwmpas adolygiad o sut y mae gwasanaethau meddygon teulu yn cael eu hariannu. Bydd hyn yn penderfynu a yw'r dull presennol yn adlewyrchu'n briodol llwyth gwaith, angen y boblogaeth a phwysau ar bractisiau. Rwy'n arbennig o ymwybodol, fel rhywun sy'n cynrychioli etholaeth wledig i raddau helaeth, bod cymunedau gwledig dan anfantais benodol oherwydd diffyg mynediad at wasanaethau meddygon teulu, ac rwy'n benderfynol o fynd i'r afael â hyn. Byddaf yn ysgrifennu at gadeiryddion y GIG a phawb fydd yn yr uwchgynhadledd, gan roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ein meysydd blaenoriaeth, a byddwn yn rhoi tasg i'r rhaglen drawsnewid gymunedol drwy ddyluniad i wneud y blaenoriaethau hyn yn realiti ymarferol.

Rydym i gyd yn cydnabod yr her sydd o'n blaenau, ac er y byddai'n hawdd cnoi cil ar yr holl resymau nad ydym wedi bod yn llwyddiannus yn y gorffennol, rwy'n benderfynol y byddwn yn symud ymlaen gyda'n gilydd.

Lywydd, mae'r trawsnewidiad rydyn ni ei eisiau ac angen ei weld yn dibynnu ar weithlu cryf a gwydn, efo'r adnoddau yn y llefydd iawn. Y staff sy'n gweithio ar draws y maes iechyd a gofal yw'r ased mwyaf gwerthfawr sydd gennym ni. Nhw sy'n gweithio'n ymroddedig bob dydd i ddarparu'r gofal o safon uchel y mae pobl yn ei haeddu. Heb unrhyw amheuaeth, dyw'r NHS yn ddim byd heb ei luoedd o staff. Mae'n rhaid i ni eu grymuso a'u cefnogi nhw i wneud eu gwaith, ac mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod llif parhaus o sgiliau ac adnoddau yn mynd i mewn i'r system ar gyfer y dyfodol.

Mi wnes i nodi'n glir yn y Siambr yma fy mod i am weld camau'n cael eu cymryd i ymateb i'r heriau sy'n wynebu graddedigion wrth geisio dod o hyd i waith yng Nghymru ar hyn o bryd, a fy mod i am weld y problemau hynny'n cael eu hosgoi yn y dyfodol. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod y cyfoeth o dalent rydyn ni'n ei feithrin yng Nghymru yn cael ei gadw yma ar gyfer Cymru.

Yr wythnos diwethaf, fe ddes i â phartneriaid allweddol at ei gilydd, gan gynnwys Addysg a Gwella Iechyd Cymru, cyflogwyr yr NHS ac addysgwyr. Roedd yr uwchgynhadledd yn canolbwyntio ar nodi camau gweithredu ar unwaith, a rhai mwy hirdymor, i helpu graddedigion i gael swyddi. Mae hyn yn cynnwys archwilio cyfleoedd ar draws ystod ehangach o leoliadau, gan sicrhau bod y cynlluniau gweithlu yn parhau i fod yn gynaliadwy. Mae'r adborth o'r uwchgynhadledd wrthi'n cael ei roi at ei gilydd a bydd swyddogion yn rhannu hwn efo fi cyn bo hir, gan gadw ffocws clir ar nodi'r camau ymarferol nesaf i'w cymryd i yrru'r gwaith gweithredu yn ei flaen.

Mae'n hanfodol cynnal cyflymder wrth gyflawni holl ymrwymiadau ehangach y 100 diwrnod, ac rydyn ni eisoes yn gwneud cynnydd sylweddol yn gyflym mewn nifer o feysydd, gan gynnwys goruchwyliaeth genedlaethol o berfformiad yr NHS, strategaeth ddigidol newydd ar gyfer iechyd a gofal a chynllun canser cenedlaethol.

Efo'i gilydd, mi fydd y camau hyn, a'r ymrwymiadau ehangach a wnaethom i'r cyhoedd yn ein maniffesto, yn sicrhau bod momentwm yn y broses gyflawni ac yn cadw'r ffocws ar adeiladu poblogaeth iachach a gwasanaethau mwy modern, effeithiol a chynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Diolch.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad? Ychydig iawn sydd yn y datganiad, rwy'n credu, y byddai unrhyw un yn anghytuno ag ef—â'i egwyddor. Rydyn ni i gyd eisiau rhestrau aros byrrach, gwell mynediad at feddygon teulu, gofal yn agosach at adref, atal cryfach, gwell defnydd o dechnoleg ddigidol, a gweithlu sy'n cael ei gefnogi'n briodol. Ond y broblem yw bod cleifion ledled Cymru wedi clywed yr addewidion hyn dro ar ôl tro o'r blaen. Yr hyn sydd ei angen arnyn nhw nawr yw cyflawni. Ac rwy'n dweud hefyd yn garedig wrth Weinidog y Cabinet y dylai fod yn ofalus wrth awgrymu nad yw pleidiau eraill yn credu yn y GIG. Rydyn ni i gyd yn gwerthfawrogi'r GIG a'r egwyddorion y mae'n seiliedig arnynt. Nid a ydym yn credu ynddo yw'r broblem, ond a yw Llywodraeth Plaid Cymru Cymru yn barod i'w ddiwygio, herio perfformiad gwael a sicrhau bod arian yn cyrraedd y rheng flaen ac nad yw'n sownd mewn swyddogaethau swyddfa gefn.

Mae'r datganiad yn cyfeirio at £145 miliwn ar gyfer amseroedd aros. A all y Gweinidog Cabinet gadarnhau heddiw faint y bydd pob bwrdd iechyd yn ei dderbyn, pa arbenigeddau fydd yn cael eu blaenoriaethu a pha ostyngiadau mesuradwy y bydd cleifion yn disgwyl eu gweld o fewn y chwe mis nesaf? Oherwydd rydych chi a'r Prif Weinidog wedi dweud y bydd arosiadau dwy flynedd o hyd yn diflannu o fewn mater o fisoedd. Rydych chi wedi cael nifer o gyfleoedd i ymateb i hynny, ac nid wyf yn credu ein bod wedi cael ateb.

Ar ganolfannau llawfeddygol, rwy'n croesawu cyfeiriad y teithio, ond, unwaith eto, mae angen y manylion arnom. Ble bydd y canolfannau hyn wedi'u lleoli? Pryd fydd yr un cyntaf yn weithredol? A sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau nad yw cleifion gwledig yn gorfod teithio hyd yn oed ymhellach am driniaeth? Ac a all ef gadarnhau heddiw faint mae'n amcangyfrif y byddant yn ei gostio mewn gwirionedd? Oherwydd ni fydd £40 miliwn o gyfalaf yn mynd yn bell iawn.

Mae'r Gweinidog Cabinet hefyd yn sôn am symud adnoddau i ofal sylfaenol a chymunedol, ond nid yw'r cynnydd blynyddol o 0.5 y cant yn dechrau tan 2027. Ac rwy'n gofyn: pam mae'r Llywodraeth yn aros tan hynny, pan fo mynediad at feddygon teulu eisoes yn broblem fawr? Mewn ardaloedd gwledig, y mae llawer o bobl yn y Siambr hon yn eu cynrychioli, mae pobl yn cael trafferth cael apwyntiadau, mae practisiau dan bwysau ac mae cleifion yn aml yn teithio pellteroedd hir i gael gofal sylfaenol. Ac fe roddaf i gyfle arall i chi heddiw: pan oeddech chi'n eistedd ar y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, fe wnaethoch chi gymeradwyo'r holl argymhellion a gyflwynwyd gan y pwyllgor i wella mynediad i feddygon teulu yng Nghymru. Felly, rhoddaf y cyfle i chi heddiw: a fyddwch chi heddiw yn derbyn yr holl argymhellion hynny a pheidio â gwrthod yr un ohonyn nhw? Oherwydd roeddech chi'n un o'r Aelodau sefydlu a'u cyflwynodd.

A all y Gweinidog Cabinet hefyd esbonio sut y bydd y newid o ofal eilaidd i ofal sylfaenol yn cael ei gyflawni heb ansefydlogi ysbytai sydd eisoes dan bwysau? Ac a all ddweud wrthyf pa drafodaethau y mae wedi'u cael gyda byrddau iechyd am y cynllun hwn? Symud gofal yn agosach at adref yw'r uchelgais cywir, ond ni all ond olygu trosglwyddo pwysau o un rhan o'r system i'r ran arall heb y gweithlu, y cyllid a'r seilwaith i'w gyflawni.

O ran y gweithlu, mae'r datganiad yn cyfeirio at uwchgynadleddau, adborth ac, ie, y cynlluniau arferol a'r camau nesaf, ond mae angen mwy na chyfarfodydd ar raddedigion a staff y GIG—yr hyn sydd ei angen arnyn nhw yw camau gweithredu pendant. Felly, a fydd y Llywodraeth hon yn ymrwymo i gyhoeddi'r cynllun gweithlu hwnnw cyn y Nadolig sy'n paru'r lleoedd hyfforddi â swyddi gwirioneddol yma yng Nghymru? Ac rwy'n gobeithio y bydd yn fuan, ac rwy'n gobeithio na fyddwn ni'n cael yr ateb, 'Bydd yn dod mewn mater o fisoedd.'

Yn olaf, mae'r datganiad yn cyfeirio at oruchwyliaeth a pherfformiad cenedlaethol, felly a wnaiff y Gweinidog Cabinet gadarnhau a yw hyn yn golygu atebolrwydd gwirioneddol i fyrddau iechyd sy'n methu â chyflawni, ac a fydd Gweinidogion yn ymyrryd yn gynharach pan nad yw perfformiad yn ddigon da neu pan nad ydynt yn gwrando ar yr hyn rydych chi wedi'i ddweud wrthyn nhw? Ac os nad yw swyddogion gweithredol yn cyflawni'r newid rydych chi am ei weld, a fyddwch chi wedyn yn cyflwyno newid rheoleiddiol yma i ganiatáu i chi ymyrryd yn fwy uniongyrchol pan fydd uwch reolwyr yn methu â chyflawni eich gofynion a'ch blaenoriaethau? Oherwydd yr hyn rydyn ni'n ei weld, Gweinidog Cabinet, yw nad oes angen mwy o eiriau cynnes ar gleifion yma yng Nghymru; mae angen yr apwyntiadau meddyg teulu hynny, mae angen llawdriniaethau arnyn nhw, mae angen triniaeth canser a diagnosteg a phecynnau gofal cymdeithasol sy'n cyflawni ar amser. Felly, rwy'n croesawu'r uchelgais oherwydd rydyn ni'n rhannu rhywfaint o dir cyffredin ar sut rydyn ni am newid y GIG, ond mae angen i ni weld cyflawni gwirioneddol, go iawn. Allwn ni ddim bod â mwy o gynlluniau, allwn ni ddim bod â mwy o strategaethau. Mae angen i bobl weld buddsoddiad go iawn a newidiadau go iawn nawr. Ac os gallech chi ateb fy nghwestiynau, byddwn i'n gwerthfawrogi'n fawr. Diolch, Lywydd.

Diolch yn fawr iawn. Lywydd, mae'r Aelod yn dweud ei fod yn cytuno â fy nghynnig a'r syniadau a gyflwynwyd, felly edrychaf ymlaen at weld yr Aelod a'i gyd-Aelodau yn cefnogi'r gyllideb atodol pan ddaw i bleidlais er mwyn sicrhau y gallwn ni gyflawni hyn, oherwydd rwy'n cytuno â'r Aelod mai cyflawni yw'r hyn y mae angen i ni ei weld. Mae'r Aelod yn dweud unwaith eto, yn ail-bwysleisio, bwysigrwydd y GIG ac yn honni bod ei blaid hefyd yn cefnogi'r GIG. Fodd bynnag, i atgoffa Aelodau yn y Siambr, mae Nigel Farage, arweinydd ei blaid, wedi dweud nad yw am i'r GIG gael ei ariannu o drethiant. Sut arall mae'r Aelod yn bwriadu ariannu'r GIG yng Nghymru? Dydw i ddim yn gwybod. Rydym ni'n gwerthfawrogi'r GIG. Gwyddom y dylid talu amdano drwy drethiant a bydd yn parhau i fod yn rhad ac am ddim yn y man y caiff ei ddarparu o dan Lywodraeth Plaid Cymru ac yn y dyfodol.

Nawr, ar y pwyntiau a godwyd am y canolfannau gofal dewisol a'r cynllun rhestrau aros, nid yw hwn yn gynllun a luniwyd gennyf fel gwleidydd, gennym ni fel gwleidyddion. Bydd yr Aelod yn gwybod, Lywydd, fod yr Athro Jon Barry o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon wedi dadlau dros hyn flynyddoedd lawer yn ôl. Mae clinigwyr wedi dadlau dros y cynllun hwn ers blynyddoedd lawer. Rydym yn rhoi cynlluniau ar waith a gyflwynwyd gan glinigwyr. Mae hyn yn cael ei arwain yn glinigol. Bydd ble y bydd yr arian hwnnw'n mynd, faint fydd pob un yn ei gostio a ble y byddan nhw'n cael eu lleoli yn cael eu penderfynu ar gyngor clinigol. Dyna pam rydyn ni'n dod â grŵp arbenigol o glinigwyr ac arbenigwyr yn y maes at ei gilydd er mwyn ein cynghori ar hyn.

Lywydd, cyfeiriodd yr Aelod at yr uwchgynhadledd am ofal sylfaenol a'n galwad i symud 0.5 y cant i ofal sylfaenol. A gaf i atgoffa'r Aelod, ar y newid o 0.5 y cant i ofal sylfaenol, nad meddygon teulu yn unig yw gofal sylfaenol. Mae gofal sylfaenol yn llawer mwy na meddygon teulu. Dyna pam mae angen i ni weld y newid hwnnw, oherwydd mewn gofal sylfaenol y gallwn ni sicrhau bod gennym y timau amlddisgyblaethol ac y gallwn ni gael pobl yn cael eu gweld yn gynt fel nad ydyn nhw'n mynd ymlaen i restrau aros yn y pen draw.

Ac yn olaf, o ran yr uwchgynhadledd graddedigion, oedd, roedd hi'n uwchgynhadledd effeithiol a gwerth chweil, lle cyflwynwyd rhai cynlluniau diriaethol yn yr uwchgynhadledd honno. Er enghraifft, cafwyd trafodaeth ynglŷn â chyflwyno cysyniad cronfa safle, fel y maen nhw wedi gwneud yn Aneurin Bevan, fel y gallwn ni gyflwyno hynny ledled Cymru i elwa i'r eithaf ar leoedd i raddedigion, gan sicrhau bod rhai lleoedd ar gael i rai graddedigion nad ydynt yn gweddu iddyn nhw mewn gwirionedd, ond sy'n caniatáu iddyn nhw i gamu ar yr ysgol ac yna i mewn i swydd fwy perthnasol, megis sicrhau bod rolau technegydd ar gael.

Ar y cynllun gweithlu hwnnw, fel yr wyf wedi sôn o'r blaen wrth yr Aelod, Lywydd, byddwn ni'n cyflawni'r cynllun gweithlu lefel uchel hwnnw yn yr hydref, ymhell cyn y Nadolig, fel y dymunir gan yr Aelod.

Hoffwn i hefyd ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw. Mae gen i ddiddordeb mewn clywed rhai o'r blaenoriaethau, yn amlwg, ar leihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol ledled Cymru. Oherwydd gwaith caled staff y GIG ac, wrth gwrs, buddsoddiad o £120 miliwn blaenorol Llywodraeth Lafur Cymru ym mis Mehefin y llynedd, gwelsom restrau aros yn gostwng fis ar ôl mis am fwy na naw mis. Daeth hynny i ben pan ddaeth y cyllid i ben, felly mae'n dangos bod y buddsoddiad hwnnw sy'n cael ei wneud yn gweithio.

Nawr, mae angen i Lywodraeth Plaid Cymru gadarnhau, gyda rhywfaint o frys, mae'n rhaid i mi ddweud, dyddiad ar gyfer dileu arosiadau dwy flynedd o hyd. Rydym yn clywed amserlenni gwahanol, ac rwy'n credu bod y cyhoedd yn haeddu gonestrwydd ar y pwynt hwn.

Nawr, o ran canolfannau llawfeddygol, mae James Evans eisoes wedi codi nifer o gwestiynau pwysig, ac rwy'n ailadrodd rhai o'r cwestiynau hynny. Ble mae'r 10 canolfan yn debygol o gael eu hadeiladu? Beth yw'r capasiti arfaethedig ar gyfer pob un o'r canolfannau hynny? Pwy fydd yn penderfynu ble fyddan nhw cael eu lleoli? Beth yw'r amserlen ar gyfer cwblhau pob un o'r 10? Ac yn bwysicaf oll, sut maen nhw'n mynd i gael eu staffio? Oherwydd ar hyn o bryd, mae llawfeddygon y GIG sydd wedi paratoi trwy ymolchi'n lân, yn gweithio yn ein hysbytai, yn cynnal llawdriniaethau bob dydd.

Nawr, o ran gofal sylfaenol, fe ddywedoch chi y byddwch chi'n sicrhau cytundeb gyda'r byrddau iechyd y bydd cyfran eu cyllidebau sy'n cael ei neilltuo i ofal sylfaenol yn cynyddu 0.5 y cant bob blwyddyn o 2027-28. Felly, pa ran o gyllidebau eraill y GIG fydd yn cael eu cwtogi i ariannu hyn? Ac a oes cyngor wedi ei geisio, neu yn wir wedi'i ddarparu, gan unrhyw un o'r undebau dros y cynlluniau i gwtogi'r hyn rwy'n tybio yw gofal eilaidd, ac yn fwyaf tebygol gofal mewn ysbytai? Nawr, mae 0.5 y cant yn cynrychioli cyfanswm sylweddol. Ond, yn nhermau ariannol, a allwch chi gadarnhau faint erbyn 2030 y byddwch chi wedi'i gymryd o ofal mewn ysbytai a'i roi mewn gofal sylfaenol?

Rydych chi'n nodi hefyd:

'Rhaid symud y pwyslais i ffwrdd o ysbyty yn gyntaf i fwy o ofal yn y gymuned'.

Nawr, dyna'n union yr oedd Gweinidogion Torïaidd yn sôn amdano 30 mlynedd yn ôl bellach. Rwy'n cofio'n glir iawn pobl fel Virginia Bottomley yn sôn am ofal yn y gymuned. Nawr, roedd yn syniad gwych a fethodd oherwydd na wnaethon nhw roi arian y tu ôl iddo. Ac felly pan oedden nhw'n cau unedau salwch meddwl ac yn sôn am wella darpariaeth gofal trwy ei leoli yn y gymuned, yr hyn yr oedden nhw'n ei wneud mewn gwirionedd oedd cwtogi. Roedd yn gwbl amlwg mai dyna beth oedden nhw'n ei wneud. Ac rwy'n ofni y gallai'r camgymeriad a wnaed gan y Torïaid yn San Steffan 30 mlynedd yn ôl gael ei ailadrodd yma yng Nghymru gan Lywodraeth leiafrifol Plaid Cymru. Felly, faint yn fwy—faint yn fwy—fydd yn cael ei wario ar ofal yn y gymuned? Dim ond y 0.5 y cant hwnnw? Oherwydd ni fydd hwnnw'n symud y deial.

Mae Betsi Cadwaladr yn gyfrannwr sylweddol i'r rhestrau aros. A'r wythnos diwethaf, fe ddywedoch chi rywbeth tebyg i bod pob opsiwn yn cael ei ystyried wrth ddelio â Betsi Cadwaladr. Wnaethoch chi ddim ateb y cwestiwn a godais bryd hynny, felly rwy'n ei ofyn eto: a yw ad-drefnu yn cael ei ystyried?

Ac yna, yn olaf, rydych chi'n sôn am atal. Felly, erbyn 2030, pa gyflwr—pa gyflwr—allwch chi ei nodi fel y cyflwr y byddwch chi'n ei leihau fwyaf ledled Cymru trwy wasanaethau ataliol yn unig? A fydd yn ordewdra, clefyd y galon? A fydd yn iselder? Beth fydd e? Ac a fyddwch chi'n gosod targedau ar gyfer lleihau cyflyrau o'r fath, targedau sy'n ymwneud â'r gwaith sy'n gysylltiedig ag atal?

Felly, mae'r Aelod yn codi nifer o bwyntiau pwysig, sydd wedi eu hailadrodd sawl gwaith yn y sffêr gyhoeddus dros yr wythnosau diwethaf. Felly, byddaf yn manteisio ar y cyfle hwn i ateb unwaith eto rai o'r pwyntiau sydd wedi'u codi gyda mi ar wahanol fformatau—ar y cyfryngau, ar-lein, ac yn y Siambr.

Mae'r Aelod yn gofyn am y cyllid sydd gennym ni, ac yn cymharu'r cyllid rydyn ni'n ei gynnig â'r cyllid a gyflwynwyd gan ei Lywodraeth flaenorol. Ydy, efallai bod y rhifau'n swnio'r un fath. Felly, rhoddodd y Llywodraeth flaenorol £100 miliwn i £120 miliwn i mewn y llynedd. Rydyn ni'n rhoi £145 miliwn i mewn eleni. Felly, mae litr o laeth premiwm yn costio tua'r un peth â litr o betrol, ond fyddech chi ddim yn rhoi petrol ar eich grawnfwyd yn y bore, fyddech chi? Fyddech chi ddim yn rhoi llaeth yn eich car. Mae'r ffordd rydyn ni'n gwario'r arian yn hollol wahanol.

Mae'r ffaith eich bod chi'n dweud—. Mae'r Aelod yn dweud, Lywydd, fod y cyllid a gyflwynwyd gan y Llywodraeth flaenorol yn dangos ei fod yn gweithio. Mewn gwirionedd, mae'r niferoedd a gawsom y mis hwn ar restrau aros yn dangos nad oedd y cynllun blaenorol yn gweithio mewn gwirionedd, oherwydd aeth y niferoedd yn ôl i fyny eto, oherwydd y dull plastr glynu hwnnw oedd e. Wnaeth y Llywodraeth flaenorol ddim rhoi unrhyw beth yn y system i'w atal rhag digwydd eto.

Nawr, mae'r niferoedd yn frawychus. Nifer y bobl a fydd yn cyrraedd arhosiad o ddwy flynedd y flwyddyn nesaf, os na fydd unrhyw beth yn cael ei wneud, yw 88,000 o bobl sy'n dod trwy'r system. Felly, oni bai ein bod ni'n gwneud rhywbeth i atal y llif hwnnw yn gynnar, byddwn ni'n gweld mwy o bobl yn aros dwy flynedd. Dyna pam rydyn ni'n rhoi'r arian hwn i mewn i gael y 2,000 a mwy hynny i lawr—3,000 fel y mae nawr—yn y tymor byr, ac atal y llif hwnnw, gwneud yn siŵr bod gennym ni ddiagnosteg ar waith, gwneud yn siŵr ein bod ni'n nodi ac yn dilysu'r llwybrau yn gynnar fel nad yw pobl yn cyrraedd y pwynt hwnnw ac nad ydyn nhw'n dioddef yn ddiangen ar restrau aros.

Ac mae'r Aelod yn gofyn ble bydd y canolfannau hyn yn cael eu lleoli. Yn sicr. Gyda llaw, ymwelais ag Ysbyty'r Tywysog Philip, Ysbyty Tywysoges Cymru—mae yna lawer o frenhiniaeth o gwmpas ein hysbytai yng Nghymru am ryw reswm—ac ysbyty Castell-nedd Port Talbot, lle mae ganddyn nhw ganolfannau yno, ac roedden nhw'n gweithio o fewn y system. Roedden nhw'n sicrhau eu bod yn symud y gweithlu i weddu i ofynion y dydd fel y gallent baratoi ymlaen llaw. Roedd hynny'n ffordd well, fwy effeithlon o weithio. Dyna beth rydyn ni'n ei gynnig nawr, defnydd mwy effeithlon o'n mannau theatr, defnydd mwy effeithlon o'n gweithlu. A bydd y penderfyniad ar ble bydd y canolfannau'n cael eu lleoli a pha waith fydd yn cael ei wneud ym mhob un yn cael ei arwain yn glinigol. Rwy'n ailadrodd nad penderfyniad gwleidyddol yw hwn—mae hwn yn benderfyniad meddygol, a arweinir yn glinigol, lle bydd y grŵp arbenigol yn ein cynghori.

Ac yn olaf, y cwestiwn ar Betsi Cadwaladr. Fel rydw i wedi dweud sawl gwaith—. Roedd e'n gofyn am ad-drefnu. Yn gyntaf oll, rwy'n credu bod angen i ni egluro beth yw diffiniad 'ad-drefnu', ond does dim byd nad yw'n cael ei ystyried. Maen nhw bellach ar wyliadwriaeth. Mae angen i ni wneud yn siŵr eu bod yn cyflawni dros y ddwy flynedd nesaf. Dyna beth rydyn ni wedi'i ddweud. Rwyf wedi cael sgyrsiau a chyfarfodydd gyda'r prif weithredwr a gyda'r cadeirydd, gan wneud yn siŵr eu bod yn deall na fydd y Llywodraeth hon yn sefyll dros hyn mwyach. Mae'n rhaid iddyn nhw gymryd rheolaeth ac mae'n rhaid iddyn nhw gyflawni canlyniadau gwell, neu bydd pethau'n newid.

Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad. Wrth gwrs, rwy'n croesawu cyllid ychwanegol i leihau amseroedd aros, ond rwy'n pryderu na fydd hyn ar ei ben ei hun yn ddigonol pan fyddwn yn edrych ar yr holl broblemau y mae GIG Cymru yn eu hwynebu, ac rwy'n gwybod y byddech chi'n cytuno â hynny. Rwy'n dweud hyn gan ein bod wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer y cleifion sy'n aros dros ddwy flynedd am driniaeth, ac rwy'n arbennig o bryderus wedyn bod Betsi Cadwaladr, er enghraifft, er ei bod wedi derbyn arian sylweddol gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'i rhestr aros ers sawl blwyddyn, yn gyfrifol am draean y cleifion sy'n aros dros flwyddyn am driniaeth a dwy ran o dair o'r cleifion sy'n aros dros ddwy flynedd. Felly, Weinidog, a ydych chi'n hyderus felly y bydd y strategaeth ariannu hon yn helpu i leihau amseroedd aros yn Betsi Cadwaladr? Oherwydd os na fydd yn gwneud hynny yno, ni fydd yn delio â'n problem ni mewn gwirionedd.

Gan droi at amseroedd aros damweiniau ac achosion brys, unwaith eto rydyn ni'n gweld gostyngiad bach yn y ffigurau, i 64 y cant, o bobl sy'n cael eu gweld o fewn pedair awr. Fodd bynnag, mae'r ffigwr hwn yn gostwng yn sylweddol wrth edrych ar adrannau brys mawr, lle mae ychydig dros hanner y cleifion yn aros llai na phedair awr. Pan fydd y Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys yn adrodd bod dros 1,000 o bobl wedi marw yn aros dros 12 awr am driniaeth yn 2025, rydym yn gwybod bod problem frys i'w datrys. Weinidog Cabinet, rydych chi wedi gwneud lleihau gofal mewn coridorau yn rhan allweddol o'ch addewidion i Gymru. Sut bydd y cyllid hwn yn cael ei ddefnyddio i ryddhau mwy o leoedd gwely yn ysbytai Cymru? Mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni i gyd ei wybod, rwy'n credu.

Ac o ran damweiniau ac achosion brys, yn fy etholaeth i dim ond un ysbyty, y Faenor, sydd gennym i wasanaethu damweiniau ac achosion brys ar gyfer 600,000 o bobl, un rhan o bump o boblogaeth Cymru. Roedd bron i 1,200 o bobl yn aros dros 12 awr i gael eu gweld yn yr ysbyty ym mis Mai. Felly, Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi ei bod yn sefyllfa chwerthinllyd i gael dim ond un adran damweiniau ac achosion brys i wasanaethu ardal mor eang ac, fel y cyfryw, dylem ailagor unedau damweiniau ac achosion brys mewn ysbytai fel Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd?

Gan droi at ganser, er bod cyfraddau goroesi canser wedi adfer i lefelau cyn y pandemig, mae hyn yn y bôn yn gwastatáu o 2019 ar ôl gwelliannau ar ddechrau'r ganrif. Yn ogystal â hyn, fel y gwelwn o ystadegau canser y mis hwn, mae ychydig dros hanner y cleifion canser yn cael eu trin o fewn 62 diwrnod. Weinidog Cabinet, rwy'n pryderu bod y GIG o bosibl yn colli tir ar gyfraddau canser. Sut bydd eich dull chi yn sicrhau bod mwy o gleifion canser yn derbyn triniaeth hanfodol yn gynt fel eu bod yn gallu byw bywydau iachach, hirach?

Yn eich datganiad y prynhawn yma, rydych chi'n sôn am recriwtio cyfarwyddwr Cymru gyfan ar gyfer gwasanaethau y tu allan i'r ysbyty. Allwch chi ymhelaethu ar yr hyn rydych chi'n disgwyl i'r rôl hon ei gyflawni, ac amlinellu beth rydych chi'n rhagweld y bydd cylch gwaith y cyfarwyddwr?

Ac rwy'n falch o'ch pwyslais ar atal, gan ei fod yn hanfodol, fel yr ydym ni i gyd wedi ailadrodd—mae wedi cael ei ddweud yma sawl gwaith heddiw. Croesewir adolygiad o sut mae meddygfeydd yn cael eu hariannu, yn enwedig gan ein bod wedi colli dros 100 o bractisiau ers 2012. Allwch chi amlinellu sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i leddfu'r pwysau ar feddygon teulu tra hefyd yn sicrhau bod trigolion ledled Cymru yn cael mynediad amserol at feddyg teulu pan fyddan nhw mewn angen? Gwyddom y gellir rhoi pwysau ychwanegol ar ysbytai oherwydd nad yw cleifion yn aml yn gwybod ble y dylen nhw fod yn mynd i gael y driniaeth, o bosibl yn mynd i unedau mân anafiadau am driniaeth pan mewn gwirionedd y dylid eu helpu o dan y gwasanaeth anhwylderau cyffredin yn lle hynny. Mae cyfeirio yn allweddol, Weinidog Cabinet, felly pa waith y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud yn y maes hwn?

Ac yn olaf, Weinidog Cabinet, rwy'n nodi bod llawer i'w ddweud am y canolfannau llawfeddygol—ydyn, maen nhw'n bwysig—ond fy mhrif bryder i yw bod ystad bresennol y GIG yn datgymalu. Dylai'r ffaith bod dros £1 biliwn o ôl-groniadau cynnal a chadw sy'n cael eu hystyried yn risgiau uchel neu sylweddol anfon ias i fyny asgwrn cefn pob un ohonom. Sut allwn ni ddisgwyl gostwng rhestrau aros os oes colomennod mewn ardaloedd clinigol, adrannau damweiniau ac achosion brys yn cau oherwydd tarfu ar y cyflenwad dŵr a thoeau yn cwympo mewn ysbytai? Felly, pa ymdrechion ydych chi'n eu gwneud i gefnogi ystad y GIG fel y gall cleifion a staff ddisgwyl ysbytai diogel a glân? Diolch.

Lywydd, codwyd nifer o bwyntiau pwysig iawn yn y fan yna gan fy nghyd-Aelod ar y pwyllgor iechyd, a chyn Gadeirydd y pwyllgor iechyd, sy'n amlwg yn deall llawer o'r pethau hyn. Mae'r sefyllfa yn Betsi Cadwaladr yn annerbyniol—yn sicr. Does dim cuddio oddi wrth hynny, ac mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd gymryd cyfrifoldeb ac ysgogi gwelliannau ar frys. Byddaf yn cadeirio cyfarfod o'r bwrdd fy hun ym mis Gorffennaf fel y gallwn ni roi arweinyddiaeth glir a llywio clir, a chymryd rheolaeth o'r sefyllfa. Ydw i'n hyderus y byddwn ni'n gallu gostwng y rhestrau aros yn Betsi Cadwaladr? Yn syml, 'ydw'. Rwy'n hyderus y gallwn ni wneud hynny ledled Cymru oherwydd bod gennym y cynllun i wneud hynny, a gwneud yn siŵr ei fod yn gynaliadwy ar gyfer y tymor hir. Mae'r un peth yn wir gydag adrannau brys ledled Cymru, ac yn enwedig mewn rhannau o Betsi Cadwaladr—yn Ysbyty Glan Clwyd, yr ymwelais ag ef fy hun, i weld y sefyllfa gyda gofal mewn coridorau. A'r broblem gyda gofal mewn coridorau, yn debyg i bopeth arall y mae gennym broblemau â nhw yn y system, yw ei fod yn symptom o broblem ddyfnach, ehangach. Nid yw'n ymwneud â diffyg gwelyau yn yr ysbyty yn unig, mae'n ymwneud â diffyg cefnogaeth yn y lleoliad gofal sylfaenol hwnnw a diffyg mynediad at ofal cymunedol pan fydd angen i bobl adael yr ysbyty.

Mae hynny'n fy arwain at y pwynt am y cyfarwyddwr Cymru gyfan y byddwn yn ei roi ar waith. A dyna fydd gwaith y cyfarwyddwr Cymru gyfan hwnnw—gwneud yn siŵr ein bod ni'n cydlynu ledled Cymru, gan dorri'r ffiniau rhwng byrddau iechyd ac awdurdodau lleol, rhwng byrddau iechyd a'i gilydd, fel y gallwn ni fod â dull mwy cydgysylltiedig, gan sicrhau bod hyn yn cael ei ystyried yn holistaidd, yn gyffredinol, fel bod pobl yn cael gofal yn y gymuned ac yn cael gofal yn gynharach yn y system ar lefel gofal sylfaenol.

Unwaith eto, mae gofal canser yn gwbl annerbyniol. Rydw i wedi gwneud hynny'n glir sawl gwaith. Dyna pam rwy'n gwybod eich bod chi'n cytuno â mi ar hyn. Byddwn ni'n cyflwyno cynllun canser ar gyfer Cymru—cynllun canser cynhwysfawr sy'n ateb y pwyntiau hyn ac yn sicrhau bod pobl yn cael eu gweld yn gynharach. Gwyddom fod diagnosteg yn bwysig. Po gynharaf y byddwch chi'n rhoi diagnosis i rywun, y gorau yw'r siawns o'u gwella.

Mae hynny'n dod â mi at y pwynt olaf am yr ystad. Ydy, mae ystad y GIG yn chwalu, ond mae problemau'n benodol o fewn gwariant cyfalaf ar gyfer y rhestrau aros. Dyna pam mae'r Gweinidog Cyllid wedi dweud ein bod ni'n cynnig £20 miliwn ar gyfer y rhaglenni cyfalaf hynny fel ein bod yn edrych ar yr union fannau theatr hynny, y peiriannau diagnostig hynny y mae angen i ni eu gwella er mwyn cael canlyniadau gwell i bobl yng Nghymru.

Diolch yn fawr, Lywydd. Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a'r ymrwymiad cryf i ostwng amseroedd aros. Mae saith can mil o bobl ar restr aros ar gyfer y GIG, ac i ehangu ar gymhariaeth a gyflwynwyd gan Mr Millar, mae'r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru wedi'i orchuddio â chymaint o haenau o blastrau glynu fel ei fod ar hyn o bryd yn debyg i ryw fath o fymi o'r Aifft. Mae pobl ledled Cymru angen newid yn y ffordd yr ydym ni'n gwneud pethau ac rwy'n falch y bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn cyflawni hyn. Mae angen gwneud y gwaith hwn yn gywir, wedi'i arwain gan y rhai sydd â dealltwriaeth ddofn o'r strwythurau a'r materion a wynebir. Yn amlwg, mae datganiad eithaf mawr o ddiddordeb yma, yn yr ystyr fy mod yn credu mai clinigwyr, meddygon, staff rheng flaen sydd yn y sefyllfa orau i wneud y penderfyniadau hyn. Maen nhw'n gwybod beth yw'r problemau ac maen nhw'n gwybod sut i'w datrys. Rwyf i'n un, wrth gwrs. Felly, rwy'n croesawu sefydlu eich grŵp gorchwyl a gorffen, ond a yw'r Gweinidog Cabinet yn cytuno â mi bod yn rhaid i weithrediad y rhaglen canolfannau llawfeddygol gael ei arwain gan staff clinigol rheng flaen, gan feddygon, yn glinigol ac yn arbenigol? Diolch.

Diolch yn fawr iawn am hwnna. Lywydd, mae'r Aelod yn gwneud pwynt arbennig o bwysig—hynny ydy, mae'n dangos yn glir fod y mymi yn mynd i ailgodi ac yn mynd i gael ei aileni o dan Blaid Cymru. Ond y pwynt pwysig mae'n ei wneud ydy bod angen i ni gael mewnbwn clinigol yn hyn. Mae'n iawn i ni wrando ar wleidyddion o bob ochr i'r Siambr yma yn dadlau ac yn cyflwyno syniadau gwahanol am sut y mae mynd i'r afael â'r rhestrau aros, ond os nad ydyn ni'n rhoi'r farn glinigol, y profiad clinigol yna, yn ganolog i sut y mae mynd i'r afael â hyn, yna mi fyddwn ni'n methu unwaith eto. Dyna ran o'r broblem rydyn ni wedi ei gweld yn y gorffennol. Dyna pam yr wyf i, yr ydym ni, wedi gwneud yn siŵr mai clinigwyr sydd yn arwain ar hyn, mai nhw fydd yn ein cynghori ni, ac fe fyddwn ni'n gweithredu yn ôl eu cyngor doeth nhw.

Cyn i mi ddechrau, hoffwn nodi buddiant. Ysgrifennydd Cabinet, yn eich datganiad fe wnaethoch chi sôn am ofal sylfaenol ac atal a rhestrau aros. Y rhan o ofal sylfaenol a oedd yn amlwg ar goll oedd deintyddiaeth y GIG. O fy mhrofiad personol fy hun yn gweithio mewn meddygfa ddeintyddol, a fy merch yn nyrs ddeintyddol, rwyf wedi gweld drosof fy hun sut olwg sydd ar yr argyfwng. Gwelais gleifion yn dod i mewn am ofal, yn erfyn am gael eu rhoi ar restr y GIG, hyd yn oed pan oedd y rhestr honno eisoes mor hir fel bod staff yn gwybod nad oedd llawer iawn o siawns iddyn nhw gael eu gweld. Gwelais apwyntiadau brys yn cael eu defnyddio i ymdrin â phobl mewn poen difrifol, heb yr amser na'r capasiti i ddelio â'r broblem. Nid yw hynny'n helpu gydag atal. Gwelais hefyd y pwysau ar ddeintyddion eu hunain, y gwaith papur, y costau. I lawer o bractisau, mae cadw'r GIG yn parhau yn dod yn anymarferol. Yn eich maniffesto eich hun, mae'n dweud mai dim ond 44 y cant o bobl yng Nghymru sy'n gallu cael mynediad at ddeintydd drwy'r GIG. Ysgrifennydd Cabinet, beth ydych chi'n mynd i'w wneud i leihau'r rhestrau aros ar gyfer cleifion yng Nghymru, a sut ydych chi'n bwriadu atal deintyddiaeth y GIG rhag diflannu o'n cymunedau? Hoffwn i hefyd ychwanegu, fel gweithiwr angerddol y GIG, fy mod mewn gwirionedd yn poeni yn ddwfn iawn am y GIG.

Diolch. Mae'r Aelod yn codi'r pwynt ynghylch deintyddiaeth. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad fy hun, gyda fy ngwaith achos fy hun yn yr etholaeth dros y pum mlynedd diwethaf, ei fod yn amlwg yn broblem. Mewn gwirionedd, rydym ni'n derbyn llawer o lythyrau gan aelodau o'r cyhoedd i'r Llywodraeth ar ddeintyddiaeth. Dyna pam rydyn ni wedi dweud bod angen i ni edrych ar sut i gyflawni'r contract newydd sydd wedi dod i rym, sut y gallwn adolygu hynny a gwneud yn siŵr ei fod yn gweithio i bobl, oherwydd nid oedd y contract blaenorol a oedd ar waith yn gweithio. Roedd y pwyllgor iechyd, fel yr oedd, yn dadlau, yn ôl yn y cyfnod cyn-COVID, nad oedd y contract yn gweithio. Ni wnaeth y Llywodraeth ar y pryd wrando.

Nawr mae gennym gontract newydd. Mae'n ymwreiddio. Bu rhai problemau cychwynnol, ond byddwn ni'n adolygu hynny. Mae'n cael ei adolygu'n gyson ar hyn o bryd, ond bydd gennym adolygiad cynhwysfawr cyn cyfnod y Nadolig, wrth i ni barhau i adolygu'r pethau hyn. Yn y cyfamser, wrth gwrs, mae yna borth mynediad deintyddol, lle gall pobl fynd iddo i geisio dod o hyd i'r deintydd agosaf posibl. Ond ar yr un pryd, nid yw'n achos o edrych ar y tymor byr yn unig; rydyn ni'n edrych ar y tymor hir. Dyna pam rydyn ni wedi addo edrych ar ddatblygu ysgol ddeintyddol rhwng Bangor ac Aberystwyth. Ac rydyn ni'n edrych ar ffyrdd o gynyddu nifer y hylenwyr sydd gennym yng Nghymru, fel ein bod ni'n mynd i'r afael â'r agenda ataliol honno, oherwydd gall hylenwyr helpu i wneud yn siŵr bod dannedd pobl yn lân ac yn iach, ac nad oes problemau'n datblygu yn y dyfodol.

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw yma. Rydyn ni'n gwybod, wrth gwrs, fod cymorth yn gweithio'n well pan fydd o ar gael yn gynnar ac yn agos, a dwi'n falch iawn o glywed y cynlluniau i wella gofal yn ein cymunedau. Tra bod llawer o eiriau cynnes wedi bod ar yr angen i symud gofal yn agosach at y gymuned gan y Llywodraeth flaenorol, mae'n dda clywed bod Llywodraeth Plaid Cymru yn cefnogi hyn gyda thargedau, disgwyliadau a chyfeiriadau clir. Mae'n bwysig bod yn glir efo'r rheini sy'n gweithio yn y sector, ac mae'r uwchgynhadledd a ddigwyddodd yr wythnos diwethaf yn gam pwysig a chadarnhaol yn hynny o beth. Felly, pa asesiad mae'r Llywodraeth wedi ei wneud ar y camau angenrheidiol ac effaith symud gofal i mewn i'r gymuned?

Lywydd, mae'r Aelod yn berffaith iawn i ddweud bod yna eiriau cynnes wedi cael eu dweud ers blynyddoedd, yn wir degawdau, ynghylch symud gwasanaethau i'r elfen gynradd. Yn wir, roedd yna Aelod Seneddol y darfu iddo gael ei ethol yn 1966 yng Nghaerfyrddin, ac un o'i areithiau cyntaf o yn y Senedd bryd hynny oedd dadlau dros ofal ataliol a chymunedol, ac yr ydyn ni'n dal i ddadlau am hynny heddiw. Ond, mae gennym ni Lywodraeth Plaid Cymru sy'n gweithredu ar hynny rŵan. Dyna pam yr wyf i wedi ei gwneud hi'n glir o'm disgwyliad i i'r byrddau iechyd i roi cynllun gerbron a fydd yn symud yr adnoddau, y 0.5 y cant yna, i fewn i'r elfen gynradd. Dwi'n disgwyl cael eu hadroddiadau ganddyn nhw er mwyn dangos sut maen nhw'n mynd i wneud hynny yn fuan. Felly, dyna sut fyddwn ni'n mesur ein llwyddiant ni, sef gwneud yn siŵr fod yr arian yna yn symud, fod mwy o wasanaethau yn y gymuned yn yr elfen gynradd, ac yna fod canlyniadau pobl yn gwella.

Noswaith dda, Weinidog. Diolch yn fawr iawn am y datganiad, ac rwy'n falch iawn o glywed eich bod chi'n canolbwyntio'n rhannol ar ofal iechyd gwledig a gwasanaethau ataliol gwledig. Dechreuais y sesiwn Siambr yn gofyn i'r Prif Weinidog am Bowys a'n hamseroedd aros. Mae llawer o'n cleifion yn aros am ddwy flynedd oherwydd y pryderon trawsffiniol a bod gennym gleifion bellach ddim yn cael mynd i ysbytai ar draws ffin Lloegr, felly mae'r amseroedd aros wedi cynyddu. Felly, hoffwn eich ymateb i hynny os gwelwch yn dda.

Ac yn ail, ar ofal cymdeithasol, eto ym Mhowys, ym mis Mai, roedd 111 o bobl yn yr ysbyty, o Bowys, na ddylai fod wedi bod yno oherwydd gofal cymdeithasol. Felly, a gaf i ofyn i chi, ar eich cyfarwyddwr gwasanaethau y tu allan i'r ysbyty ledled Cymru, a yw honno'n rôl fydd yn edrych ar ofal cymdeithasol cyn, gobeithio, bod angen i bobl fynd i'r ysbyty, ac i'w cael allan o'r ysbyty hefyd? Diolch yn fawr iawn.

Diolch i Jane am y cwestiwn, neu'r ddau gwestiwn yna. Mae'r mater o broblemau a thrafferthion trawsffiniol wedi codi ambell i waith. Mi ddaru iddo godi'r wythnos yma a'r wythnos diwethaf. Mae yna gyrff wedi cael eu creu er mwyn edrych ar y materion trawsffiniol yna, Lywydd, er mwyn gwneud yn siŵr nad oes yna bobl yn dioddef yn fwy nag sydd angen yn sgil y ffin sydd yn bodoli rhwng Lloegr a Chymru. Mi fyddwn i'n awgrymu i'r Aelod fynd yn ôl i edrych ar gofnodion yr wythnos diwethaf er mwyn gweld y manylion yna ddaru i mi sôn amdanynt.

Os oes yna enghreifftiau gan yr Aelod o broblemau lle mae pobl yn dioddef triniaeth waeth neu nad ydyn nhw'n cael triniaeth amserol oherwydd eu bod nhw'n byw ym Mhowys, ond bod y driniaeth yna yn cael ei darparu yn Henffordd, yna mi fyddwn i'n awgrymu bod yr Aelod yn codi'r mater yna'n uniongyrchol efo Llais i ddechrau er mwyn iddyn nhw ei godi o ar y cyrff trawsffiniol yna ac, os ydy hynny'n methu, i ddod â'r materion yna'n uniongyrchol ataf i, ac mi wnaf i hynny drwy fy swyddogion.

O ran y swyddog newydd rydym ni'n mynd i'w gyflogi er mwyn gwneud yn siŵr ein bod ni'n edrych ar elfen y tu allan i ysbytai, yn union y pwynt yna ddaru i'r Aelod ei godi, Lywydd. Mi fydd y swyddog newydd yna yn edrych ar y materion yn ymwneud â gofal cymdeithasol, a gwneud yn siŵr eu bod nhw'n edrych ar sut mae gofal yn y gymdeithas yn alinio gyda'r hyn sy'n cael ei wneud yn yr ysbytai er mwyn torri i lawr y ffiniau yna sydd rhwng awdurdodau lleol a byrddau iechyd.

Diolch. Fel seicolegydd sy'n ymarfer, mae'n rhwystredig i mi fod Cymru yn gwario mwy y pen ar iechyd nag yn Lloegr, ond mae cleifion yng Nghymru yn dal i aros misoedd, blynyddoedd, am driniaeth iechyd meddwl. Y broblem yw sut mae cyllid yng Nghymru yn cael ei ddefnyddio. Yn Lloegr, mae buddsoddiad iechyd meddwl yn cael ei flaenoriaethu'n glir, a thua 9 y cant o gyllideb y GIG wedi'i ddyrannu iddo, yn codi bob blwyddyn ac yn cael ei gefnogi gan safonau gorfodadwy. Yng Nghymru, does dim gwarant cyfatebol. Mae cyllid yn llai tryloyw, wedi ei dargedu'n llai ac wedi'i wasgaru ar draws system fwy tameidiog. Y canlyniad yw bod 2,000 a mwy o oedolion y mis yn aros chwe mis i dair blynedd a mwy am therapi. Mae plant yn wynebu galw cynyddol ac, mewn llawer o achosion, rhestrau aros cudd cyn iddyn nhw hyd yn oed gyrraedd gofal arbenigol. Mae'r rhai sy'n niwroamrywiol yn aros mwy na dwy flynedd am therapi.

Felly, er gwaethaf gwariant cyffredinol uwch, mae canlyniadau'n wannach oherwydd nad yw cyllid yn cael ei gyfeirio a'i ddiogelu'n gyson mewn ffordd sy'n gwarantu mynediad amserol at gymorth iechyd meddwl. Yn hanesyddol yng Nghymru, maen nhw'n dameidiog wrth olrhain iechyd meddwl. Mae hynny'n codi cwestiwn syml ond beirniadol: os yw'r arian eisoes wedi'i neilltuo ar gyfer iechyd meddwl a bod cleifion ar restrau aros yn mynd i ddod i lawr, pa newidiadau mesuradwy penodol y bydd y Llywodraeth yn eu gwneud i sicrhau bod cyllid iechyd meddwl yn darparu gofal amserol mewn gwirionedd?

Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fe wnaf ateb yn rhannol ond, maddeuwch i mi, mae hyn ym mhortffolio fy nghyd-Aelod Delyth Jewell, felly nid wyf am fusnesu yn ei gwaith hi. Ond rwy'n cytuno nad yw'r waddol a roddwyd inni gan y Llywodraeth flaenorol yn ddigon da. Rydym wedi gweld llawer gormod o adnoddau yn mynd i mewn i ddiwedd yr argyfwng yn hytrach na chyllid i atal hynny rhag digwydd yn gynharach. Dyna pam y byddwn ni'n mynd ati i ystyried sut y gallwn ariannu yn uwch i fyny'r llif. Ond nid wyf yn gwbl argyhoeddedig. Ydy, mae rhan ohono yn amwys ynglŷn â'r gwariant, ac mae angen i ni wneud yn siŵr bod hynny'n glir, ond mae cyllid ar gyfer iechyd meddwl fel y'i diffinnir wedi'i glustnodi, ac rydym wedi addo parhau i glustnodi hwnnw. Felly, mae'n glir o ran ble bydd y cyllid hwnnw'n mynd. Does dim ansicrwydd ynglŷn â hynny. Ond byddaf yn gadael i Delyth—. Rwy'n awgrymu eich bod chi'n ei godi'n uniongyrchol gyda Delyth Jewell, y Gweinidog â gofal. Diolch yn fawr iawn, Lywydd.

Yn ffurfiol, Lywydd.