Cyfarfod Llawn

Diolch yn fawr. Yr wythnos diwethaf, ymwelais â'r arddangosfa Treescapism yn fy etholaeth, a oedd yn edrych ar sut y gall cymunedau fel y rhai rwy'n eu cynrychioli, gyda rhai o'r lefelau isaf o orchudd brigdwf coed yng Nghymru, ddod yn lleoedd gwyrddach, iachach a mwy gwydn i fyw ynddynt. Un o'r negeseuon mwyaf pwerus o'r arddangosfa honno oedd nad ychwanegiadau addurniadol yn unig i'n cymunedau yw coed stryd, maent yn seilwaith hinsawdd hanfodol. Maent yn glanhau'r aer, maent yn cefnogi bioamrywiaeth, maent yn lleihau llifogydd dŵr wyneb, ac yn ystod digwyddiadau gwres eithafol, fel y gallem ei wynebu eto yr wythnos hon, maent yn darparu cysgod a ffordd o oeri. Dangosodd ymchwil a gomisiynwyd gan Coed Cadw yng Nghaerdydd y gall arwynebau sy'n cael eu cysgodi gan goed trefol fod tua 20 gradd yn oerach na'r rhai sydd mewn golau haul uniongyrchol. Ond nid yw mynediad at y buddion hyn yn gyfartal ac yn rhy aml, y cymunedau sy'n wynebu'r heriau mwyaf yn sgil llygredd aer a gwres eithafol yw'r cymunedau sydd â'r gorchudd coed lleiaf hefyd. Nawr, mae Cyngor Caerdydd wedi ceisio gwneud rhywbeth ynglŷn â hyn. Fe wnaethom sefydlu Coed Caerdydd bum mlynedd yn ôl fel menter benodol sydd wedi plannu dros 150,000 o goed yn ystod y pum mlynedd diwethaf. Ond dyma'r broblem: dim ond rhan fach iawn o'r rheini sy'n goed stryd, oherwydd problemau gyda phwysau ar briffyrdd, cyfleustodau tanddaearol a chynnal a gofal hirdymor. Felly, beth fydd Llywodraeth Cymru'n ei wneud, Ysgrifennydd y Cabinet, i gefnogi awdurdodau lleol i gyflymu'r gwaith o blannu coed stryd yn y cymunedau sydd eu hangen fwyaf?

Diolch iddo eto am y cwestiwn. Yn rhyfedd ddigon, mae'n rhywbeth y buom yn ei drafod yn ddiweddar. Rwy'n gefnogol iawn i'r syniad o gynyddu gorchudd canopi trefol drwy ddefnyddio coed am lawer o'r rhesymau rydych chi wedi'u hamlinellu o ran darparu cysgod, manteision bioamrywiaeth, draenio a lliniaru llifogydd hefyd. Felly, mae llawer i'w ddweud dros hynny. Rydym yn tangyflawni'n helaeth yn hynny o beth.

Pan edrychwn ar fater ehangach lefelau plannu coed, gall ffermwyr a rheolwyr tir wneud mwy, gall tir cyhoeddus a thir sy'n eiddo i'r Llywodraeth wneud mwy, ond gallwn wneud cymaint mwy o ran gorchudd trefol hefyd. Felly, rwy'n hapus i fynd ar drywydd hyn gyda chi ac i ddysgu mwy am yr hyn sy'n digwydd yng Nghaerdydd, oherwydd mae angen inni ailadrodd unrhyw enghreifftiau da ar draws Cymru gyfan. Nid coed yn unig, wrth gwrs—mae gan barciau poced ac ardaloedd gwyrdd eraill rôl fawr i'w chwarae hefyd.

Diolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn hwn. Weinidog, cyrhaeddodd y tymheredd mewn ystafelloedd dosbarth 39 gradd yn fy etholaeth i ychydig wythnosau yn ôl, gan wneud mynychu'r ysgol yn amhosibl. Felly, os yw llwyddiant Llywodraethau'r DU a Chymru yn lleihau ein hallyriadau carbon deuocsid yn annigonol i allu atal newid hinsawdd byd-eang o ganlyniad i allyriadau carbon deuocsid o wledydd fel Tsieina ac India, a fyddai'r Llywodraeth yn ystyried dadansoddiad cost a budd o fesurau canolraddol megis gosod systemau aerdymheru mewn ysgolion yng Nghaerdydd Penarth?

Yr ateb byr yw bod angen inni symud i'r cyfeiriad hwnnw oherwydd, yn amlwg, mae Pwyllgor Newid Hinsawdd y DU yn ei adroddiad diweddar yn nodi nad cadw pobl yn gynnes yw un o'r heriau mwyaf bellach, ond oeri pobl pan fydd y tywydd fel y mae, fel yr hyn a welsom yn ddiweddar a heddiw hefyd. Felly, mae angen inni edrych ar fuddsoddi mewn diogelu'r seilwaith sydd gennym ar gyfer y dyfodol, yn enwedig mewn adeiladau cyhoeddus—cartrefi pobl hefyd. Mae angen inni fynd i'r afael â hyn mewn cartrefi hen bobl, ysgolion, ysbytai ac ati. Felly, mae'n bendant iawn ar ein radar ac mae'n rhywbeth y mae angen inni feddwl mwy amdano, oherwydd dyma heriau'r dyfodol. Ni allwn gladdu ein pennau yn y tywod—mae'n dod, ac mae angen inni fod yn barod amdano.

Profwyd dro ar ôl tro fod atebion a arweinir gan y gymuned i newid hinsawdd yn llawer mwy effeithiol na rhaglenni o'r brig i lawr. Roedd hyn ar flaen fy meddwl pan ymwelais innau hefyd, gyda Huw, ag arddangosfa ysbrydoledig Treescapism yr wythnos diwethaf dan arweiniad gwirfoddolwyr cymunedol y Sblot, ynghyd â Coed Cadw. Ac yno siaradais ag un o'r gwirfoddolwyr, a ddywedodd wrthyf yn angerddol ei bod hi a'i chymdogion yn ddiflino yn neilltuo cymaint o eiliadau sbâr ag y gallent ddod o hyd iddynt i'r gwaith cymunedol amhrisiadwy hwn.

Mae'r profiad hwn yn cael ei adleisio ar draws fy etholaeth: enghreifftiau fel Gwyrddio Penarth Greening—dylwn ddatgan buddiant—a gadeiriais am chwe blynedd, neu Benthyg, Llyfrgell Pethau. Mae'r sefydliadau hyn yn creu cyd-fuddion amgylcheddol a chymdeithasol lluosog. Mae caffis trwsio lleol yn mynd i'r afael â'r cynnydd mewn gwastraff ac yn rhoi arian ym mhocedi teuluoedd drwy osgoi'r angen i brynu'n newydd. Mae plannu perllan gymunedol yn weithred o lesiant, un lle rwyf wedi teimlo'r manteision yn uniongyrchol. Mae prosiectau lleol fel hyn yn bwysig. Dyma'r hyn a'm denodd i mewn i wleidyddiaeth yn y lle cyntaf. Mae gweithredu ar yr hinsawdd dan arweiniad y gymuned yn gweithio, ac mae bron bob amser yn cael ei arwain gan bobl sy'n jyglo rolau a chyfrifoldebau lluosog—unigolion angerddol sy'n malio'n ddwfn am yr hyn a wnânt. Mae angen i'r Llywodraeth gyflawni ei rôl yn ymarferol a dangos arweinyddiaeth ar ei rhan i gynorthwyo'r sefydliadau hyn. Sut y bydd y Llywodraeth yn cydweithio ag awdurdodau lleol a chymunedau i hwyluso a galluogi gweithredu cymunedol wedi'i arwain gan yr hinsawdd?

Diolch yn fawr. Rwy'n cytuno'n llwyr. Mae perchnogaeth leol, cyfranogiad lleol yn y gwaith hwn yn magu grymuso, mae'n sicrhau bod pobl yn gwerthfawrogi ac yn gweld gwerth y gwaith sy'n digwydd, maent yn buddsoddi ynddo, byddant yn gofalu amdano, a bydd yn cael ei gyflawni mewn ffordd na allwch geisio'i gwneud yn artiffisial o'r brig i lawr. Felly, y dull o'r gwaelod i fyny yw'r dull rydym am ei weld. Rwy'n ymwybodol fod gan Lywodraeth Cymru gynlluniau penodol i gefnogi gweithgaredd ar lawr gwlad. Rydym bob amser yn chwilio am gyfleoedd i gynyddu a darparu cefnogaeth bellach, er, gan gofio pwy sy'n eistedd wrth fy ymyl, mae'n heriol ar adegau. Ond rydym o ddifrif ynglŷn â gwneud yn siŵr mai dyna lle mae'r gwaith caled yn digwydd, a dyna'r ateb mwy cynaliadwy hefyd, oherwydd ymhell ar ôl i sefydliadau, cwmnïau, noddwyr fynd, bydd y gymuned eu hunain, os ydynt yn cymryd perchnogaeth ar rywbeth, yn parhau i wneud hynny. Felly, mewn egwyddor, rydym yn ei gefnogi. Yn ymarferol, rydym yn gwneud yr hyn a allwn, ac mae mwy y gallwn ac y dymunwn ei wneud bob amser.

Wel, fel y gwyddom, mae'r polisi presennol yn nodi rhagdybiaeth o blaid gosod seilwaith grid o dan y ddaear. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet, fel y gallwch ddychmygu, ar lawer o'r materion hyn, a bydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn nodi rhagor o fanylion am ein polisi, gan adeiladu ar y dystiolaeth a gasglwyd am gostau ac effeithiau rhwydweithiau newydd, yn cynnwys ar yr amgylchedd.

Mae etholwyr yr effeithir arnynt gan beilonau arfaethedig ar draws Sir Gaerfyrddin yn parhau i ddweud wrthyf eu bod yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu gan y penderfyniadau sy'n cael eu gwneud am eu cymunedau. Mae hyn hefyd yn cynnwys effaith amgylcheddol peilonau arfaethedig, lle gwelwn golli cynefin, aflonyddwch yn ystod gwaith adeiladu, a pheilonau'n aml yn erydu tirweddau naturiol a golygfeydd. Yn eich swyddogaeth fel y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch a Chynaliadwyedd Gwledig, mae gennych chi rôl ar ochr effaith amgylcheddol peilonau. Yng ngoleuni hyn, pa gamau penodol y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau nad yw peilonau'n difetha'r tirweddau naturiol a'r golygfeydd y mae ein hetholwyr yn eu caru ac yn eu galw'n gartref? Diolch.

Diolch am hynny. Rydych chi'n hollol iawn, mae cyfrifoldeb ar bob un ohonom i ystyried yr effeithiau amlochrog y mae'r math hwn o seilwaith mawr yn eu cael. Mae'r un amgylcheddol yn un yn enwedig. Efallai y byddwch chi'n ymwybodol, wrth gwrs, fod diwygio polisi cynllunio ar ei ffordd, gobeithio, lle bydd y Llywodraeth yn adolygu a diweddaru polisi cynllunio cenedlaethol fel y gallwn alluogi rhai o'r penderfyniadau hyn i gael eu gwneud yn well mewn ffordd sy'n cyd-fynd â'r holl ystyriaethau hyn y mae angen eu cynnwys yn y polisi ynni, y system gynllunio, canllawiau gofodol cliriach, yr effaith amgylcheddol hefyd. Felly, mae'n waith ar y gweill. Mae'n rhywbeth rydym yn ymwybodol iawn ohono ac yn rhywbeth rydym o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael ag ef.

Diolch, Lywydd. Weinidog, a gaf i fanteisio y cyfle hwn i'ch annog i wneud unrhyw gyhoeddiadau polisi allweddol cyn Sioe Frenhinol Cymru yma yn y Siambr hon, yn y Senedd hon, yn y lle cywir a phriodol i wneud hynny, fel bod pawb ar draws y Siambr yn cael cyfle i graffu ar unrhyw bolisi allweddol cyn toriad yr haf?

Weinidog, o'r blaen mae Plaid Cymru wedi cefnogi cyllidebau carbon sy'n nodi'n benodol fod cyrraedd sero net erbyn 2050 yn galw am ostyngiad yn niferoedd da byw. Argymhellodd y Pwyllgor Newid Hinsawdd blaenorol y dylid lleihau niferoedd da byw yng Nghymru 19 y cant erbyn 2033. Mae Pwyllgor Newid Hinsawdd y DU newydd fynd â hyn ymhellach eto, ac mae wedi'i dderbyn gan Lywodraeth San Steffan, gan nodi, ar ôl 2033, y dylid bwyta 25 y cant yn llai o gig erbyn 2040, 35 y cant yn llai erbyn 2050, y dylid bwyta 20 y cant yn llai o gynnyrch llaeth erbyn 2035, ac y dylid lleihau nifer y gwartheg a'r defaid 27 y cant erbyn 2040 a 38 y cant erbyn 2050. A allwch chi roi gwarant sicr i ffermwyr Cymru heddiw y naill ffordd neu'r llall na fyddwch chi na Phlaid Cymru'n derbyn neu'n mabwysiadu argymhellion y ddau bwyllgor newid hinsawdd fel y'u nodais—'gallaf' neu 'na allaf', Weinidog?

Wel, nid oes agenda gan y Llywodraeth hon i leihau niferoedd da byw. Gallaf roi'r sicrwydd hwnnw i chi. Mae amaethyddiaeth yn hollbwysig i gryfder ein heconomi wledig, ac mae'n gwbl hanfodol i wydnwch ein cymunedau gwledig. Mae'r Llywodraeth hon yn glir fod angen sector da byw cryf, cynaliadwy a chynhyrchiol ar Gymru. Rydym am weld ffermwyr Cymru yn cynhyrchu bwyd o ansawdd uchel mewn ffordd sy'n gynaliadwy yn economaidd, ac ie, yn amgylcheddol. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn rhan o gyflawni hynny, gan gynnwys drwy'r weithred opsiynol cynhyrchu cynaliadwy, a fydd yn helpu ffermwyr i wella cynhyrchiant a gwydnwch hirdymor wrth barhau i gynhyrchu cig Cymreig i'r safonau uchel y mae pob un ohonom yn eu disgwyl.

Pan edrychwn ar effaith amaethyddiaeth ar yr hinsawdd, rhaid inni edrych ar y darlun cyfan. Nid yw'r rhestr allyriadau amaethyddol yn adlewyrchu'n llawn y cyfraniad ehangach y mae'r sector yn ei wneud—drwy atafaelu carbon, er enghraifft. Mae cyfraniad enfawr yn cael ei wneud, a mwy y gellir ei wneud, yn y gofod hwnnw, ac mae angen inni edrych ar wneud y mwyaf o'r cyfleoedd hynny, i leddfu'r pwysau ar elfennau eraill o fewn y sector.

Felly, nid oes agenda gennyf i na'r Llywodraeth hon i ostwng niferoedd da byw, gan y bydd y math o system fwyd yr ydym am ei gweld, y math o economi fwyd yr ydym am ei gweld yng Nghymru, yn seiliedig ar gynhyrchiant lleol, prosesu lleol a chaffael lleol. Felly, mae angen inni gynnal a chryfhau pob elfen o hynny. Felly, mae prosesu a niferoedd da byw, y llif da byw, yn rhan o hynny, fel y gallwn ddarparu sector da byw cryf, cynaliadwy a chynhyrchiol, gan fod hynny'n flaenoriaeth bwysig iawn i mi.

Wel, mae'n syndod, Weinidog, o ystyried eich obsesiwn â chyflawni targedau hinsawdd ideolegol asgell chwith, na fyddech chi'n glynu wrth yr argymhellion hynny, gan Bwyllgor Newid Hinsawdd y DU yn enwedig. Ond fe'i derbyniaf, mae'n newyddion da, a byddwn yn eich dwyn i gyfrif ar hynny, Weinidog, nad oes gennych unrhyw fwriad i leihau niferoedd da byw, yn agored na thrwy'r drws cefn, gan fod hynny'n amlwg yn gwbl groes i bolisi Plaid Cymru yn y gorffennol a'r hyn y mae eich cyd-Aelodau yn San Steffan yn ei ddweud.

A yw hynny'n golygu felly y gallwn edrych ymlaen at gyhoeddiad cyn yr wythnos nesaf, cyn Sioe Frenhinol Cymru, yma yn y Senedd, ar sut y byddwch chi'n annog mwy o gynhyrchiant bwyd, mwy o fwyta cig yng Nghymru, yn ogystal â chynyddu niferoedd da byw, gan fod y ffermwyr a'r undebau llafur a Reform eisiau hynny? Efallai, Weinidog, y gallwn edrych ymlaen hefyd at gyhoeddiad yr wythnos nesaf y byddwch chi'n mynd i'r afael â TB unwaith ac am byth, ac efallai y byddwch chi hefyd yn cyflwyno premiwm buchod sugno, a fyddai o gymorth gwirioneddol i'r diwydiant yn hyn o beth. Ai dyna yw eich bwriad?

Wel, mae tua phedwar cwestiwn yno; rwyf am geisio ateb cymaint ag y gallaf. Yn gyntaf oll, ar eich sylw ynglŷn ag ideoleg asgell chwith, roedd eich cyd-Aelod ddau gwestiwn yn ôl yn gofyn i mi am wres mewn ysgolion a chanlyniadau newid hinsawdd a'r angen am aerdymheru a seilwaith gwell. Efallai y dylech chi siarad â'ch gilydd ynglŷn â ble rydych chi'n sefyll ar hyn, gan fy mod yn clywed negeseuon gwahanol iawn yn dod o'r ochrau hyn, y meinciau hyn draw yma.

Ar TB buchol, fe wyddoch beth yw fy marn i. Mae fy marn wedi bod yn glir, ac mae'n cyd-fynd â barn bwrdd y rhaglen TB, sydd wedi dweud yn glir yn ei safbwynt polisi fod angen inni fynd i'r afael â TB yn y boblogaeth ddynol, mewn da byw, ac mewn bywyd gwyllt. Rwy'n aros am gyngor gan y grŵp cyngor technegol sydd wedi bod yn ystyried y dull hwnnw, a chyn gynted ag y byddant yn adrodd, byddaf mewn sefyllfa wedyn i ystyried yr opsiynau. Hyd nes y gwelwn eu tystiolaeth, hyd nes y gwelwn y wyddoniaeth y maent wedi bod yn ei harchwilio, nid wyf mewn sefyllfa i wneud datganiad pendant ar hynny. Ond cyn gynted ag y byddaf, fe wnaf un, oherwydd, i mi, mae'n flaenoriaeth, ymhlith nifer, ond mae'n sicr yn uchel ar y rhestr.

O ran taliadau'r premiwm buchod sugno, rwy'n ymwybodol o ddull sydd wedi'i fabwysiadu yn yr Alban, lle gwneir taliadau uniongyrchol fesul y pen. Rwy'n ymwybodol o ddogfen bolisi a gyhoeddwyd gan Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru ychydig fisoedd yn ôl, gan imi fynychu'r lansiad. Mae llawer i'w ystyried yn y gofod hwnnw. Rwyf hefyd yn ymwybodol fod y niferoedd yn lleihau, ac mewn gwirionedd, nid yw'n synhwyrol o safbwynt amgylcheddol os nad oes gennych y lefel honno o bori rheoledig mewn rhai rhannau o Gymru. Felly, mae llawer i'w ystyried. Mae hyn ar fy radar, ac os gallwn ddefnyddio'r cynllun ffermio cynaliadwy i geisio mynd i'r afael â'r her honno mewn rhyw ffordd, fe wnawn hynny.

Diolch, Weinidog. Mae angen y sicrwydd hwnnw ar ffermwyr. Rwy'n cytuno â fy nghyd-Aelod ar draws y Siambr fod angen y sicrwydd hwnnw arnynt ynglŷn â TB, yn ddelfrydol cyn Sioe Frenhinol Cymru, gan ei fod yn dinistrio ein diwydiant yn llwyr ac mae ffermwyr yn torri eu calonnau. Mae angen mynd i'r afael ag ef, ac mae angen mynd i'r afael ag ef ar unwaith.

Nawr, un haws, Weinidog: y clafr. Mae'r clafr yn glefyd heintus iawn, a achosir gan widdon, sy'n costio miliynau i'r diwydiant defaid yng Nghymru ac yn parhau i fod yn fygythiad sylweddol i les anifeiliaid, ein hamgylchedd a'n cynhyrchiant. Nid yw'r methiant i reoli lledaeniad rhedyn wedi helpu, wrth gwrs. Mae risgiau clir ynghlwm wrth y dip a ddefnyddir i olchi defaid ar hyn o bryd o ystyried y cemegau gwenwynig sydd ynddo, ond rwy'n ymwybodol o dechnoleg newydd, Clear Dip, a fyddai'n dileu risg dipio defaid, gan ei drin yn y man y'i defnyddir, gyda diazinon yn cael ei ddal i'w waredu'n ddiogel ar y safle, sy'n well i ffermwyr ac yn well i ddefaid. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno, Weinidog. Ar ôl siarad â'r Gymdeithas Ddefaid Genedlaethol yr wythnos diwethaf, ymddengys ei fod yn ddewis hyfyw, heb fod mor ddrud â hynny, yn well i'r amgylchedd, ac yn well i les defaid. Weinidog, a yw Clear Dip yn rhywbeth y credwch y dylai Llywodraeth Cymru ei gefnogi ac y credwch y dylid ei gyflwyno ledled Cymru? Diolch.

Cyfarfûm innau â'r Gymdeithas Ddefaid Genedlaethol yr wythnos diwethaf, ac rwy'n ymwybodol iawn o bryderon y maent wedi'u mynegi yn fwy cyffredinol ynghylch gwaredu dip defaid a phob math o heriau. Mae'n dibynnu ar les anifeiliaid yn y pen draw. Mae'n rhywbeth yr ydym yn edrych arno. Rwy'n gobeithio y bydd datblygiadau newydd a phellach yn y maes hwnnw hefyd y gallwn eu defnyddio, gan y credaf fod realiti ymarferol o ran y ffordd rydych chi'n trin anifeiliaid yn y gofod hwn. Ar hyn o bryd, er bod rhai mesurau diogelwch amgylcheddol ar waith, ac yn briodol felly, credaf fod gwahanol ffyrdd o gyflawni'r hyn mae pob un ohonom am ei gyflawni.

Weinidog Cabinet, yr wythnos hon yw Wythnos Natur Cymru, ond fel gweddill y byd, mae Cymru yng nghanol argyfwng natur. Rwy'n falch mai Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru oedd y gyntaf yn y byd i gydnabod hyn yn ffurfiol drwy ddatgan argyfwng natur yn 2021, gan gyflwyno ystod eang o bolisïau a mentrau i helpu i wella cyflwr cynefinoedd a gwrthdroi colli bioamrywiaeth drwy fynd i'r afael â'r achosion sylfaenol a'r ffactorau sy'n achosi dirywiad. Ac eto, mae'r targed byd-eang i atal colli natur erbyn 2030 yn dod yn agosach o hyd. Mae un o bob chwe rhywogaeth yng Nghymru dan fygythiad o ddifodiant, a dim ond pum mlynedd sydd gennym i gyrraedd ein targed ecosystem 30x30.

Un o'r mentrau diwethaf a sefydlwyd gan y Llywodraeth flaenorol oedd Ystad Natur Cymru, sy'n dod ynghyd â sefydliadau sy'n gyfrifol am ardaloedd sylweddol o dir. Mae'n ffordd wych o wneud y gorau o ardaloedd mawr o dir wrth inni ymdrechu i gyflawni ein targedau adfer. Yn gysylltiedig â hyn mae'r safleoedd Naturfa, gyda phedwar wedi'u cyhoeddi erbyn diwedd y Llywodraeth ddiwethaf. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth yw eich asesiad o werth y ddau brosiect o ran cyfrannu at ein targedau adfer natur, ac a wnewch chi ymrwymo i sicrhau eu parhad?

Fe fyddaf yn onest gyda'r Aelod, nid wyf yn gwbl gyfarwydd â gwaith y rheini, felly rwy'n ddiolchgar iddi am dynnu fy sylw atynt. Gallaf weld o'r angerdd yn ei chwestiwn ei bod yn gwerthfawrogi eu cyfraniad. Fe nodaf hynny, fe roddaf ystyriaeth iddo ac fe ysgrifennaf at yr Aelod. Ond rwyf am ddweud bod gennym ddyhead yn ein cynllun gweithredu hinsawdd a natur yr ydym yn gweithio arno, cynllun a fydd, gobeithio, yn bodloni ac yn cefnogi rhai o'r dyheadau y bydd y grwpiau hynny a hithau, rwy'n siŵr, yn eu rhannu.

Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n fwy na pharod i gyfarfod â chi i siarad yn fanwl, yn angerddol, am y ddau brosiect.

Mae a wnelo fy ail gwestiwn â'r ffaith mai rhan hanfodol o ddiogelu ac adfer natur yng Nghymru yw sicrhau bod gennym y rheoliadau cywir ar waith. Weinidog, fe gyhoeddoch chi adolygiad o fiwrocratiaeth ffermio yn ddiweddar. Gadewch imi ddweud yn glir mai ffermwyr yw ceidwaid ein tir, maent yn gweithio'n anhygoel o galed, a gwn eu bod yn angerddol iawn ynglŷn â diogelu'r amgylchedd. Felly, wrth gwrs, mae lleihau biwrocratiaeth ddiangen yn nod teilwng, ond ni ellir galw pob rheoliad yn fiwrocratiaeth. Mae llawer o'r rheoliadau ar gyfer y sector amaethyddol yn cyflawni diben amgylcheddol pwysig, er enghraifft y rheoliadau sydd ar waith i leihau llygredd amaethyddol a gwella ansawdd dŵr ein hafonydd a'n moroedd. Felly, Weinidog, a allwch chi warantu heddiw na fydd rheoliadau a gynlluniwyd i ddiogelu ansawdd dŵr yn cael eu torri na'u glastwreiddio'n rhan o'r adolygiad?

Diolch am eich cwestiwn. Rwy'n credu ei fod yn rhoi cyfle imi ailadrodd pwynt pwysig yma, sef prif bwyslais eich cwestiwn: er ein bod yn awyddus i leihau biwrocratiaeth, nid yw hynny mewn unrhyw ffordd yn lleihau ein ffocws ar bwysigrwydd llawer o'r rheoliadau a'r amddiffyniadau sydd gennym, gan eu bod yno at ddiben, ac mae angen inni sicrhau eu bod yn cael eu parchu a'u rhoi ar waith a'u cyflawni.

Yr hyn nad wyf yn hapus yn ei gylch yw'r baich biwrocrataidd sydd ynghlwm wrth rai o'r prosesau hynny. Felly, rwyf wedi dweud o'r dechrau, os gallwn gael gwared ar ddyblygu o'r system—ac mae yno ddyblygu, rydym eisoes yn gweld hynny ychydig wythnosau i mewn i'r adolygiad hwn o fiwrocratiaeth, fod yno ddyblygu. Os yw'r Llywodraeth yn gofyn am ddata a gwybodaeth, yna a ydym yn hyderus ein bod yn eu defnyddio? Oherwydd, os nad ydym, pam ein bod ni'n gofyn amdanynt? Dyma'r cwestiynau y mae angen i ni eu gofyn. Nid, 'A ydym eisiau gostwng rhai o'r safonau, y safonau uchel, yr ydym yn eu mynnu'n gyffredinol yng Nghymru?' Ac mae'r safonau uchel hynny'n bwysig, gan eu bod yn rhan fawr o beth yw bwyd Cymru a chynnyrch Cymru: mae a wnelo ag ansawdd uchel, safonau amgylcheddol uchel, safonau lles anifeiliaid uchel. Mae angen inni gadw'r rheini.

Lle caf fy argyhoeddi bod angen newid rheoleiddiol, bydd hynny ar sail gwneud bywyd yn haws ac yn fwy ymarferol, ond ni fyddaf yn aberthu rhai o'r egwyddorion sylfaenol sydd gennym ynghylch yr amgylchedd ac iechyd a lles anifeiliaid ac ati—nid dyna sy'n ysgogi hyn; dyna rwy'n ceisio'i ddweud. Yr hyn sy'n ysgogi hyn yw'r awydd i wneud bywyd yn haws i ffermwyr wrth iddynt gyflawni'r rheoliadau a'r dyheadau sydd gennym ar gyfer y canlyniadau yr ydym am eu gweld.

Diolch, Lywydd. Weinidog, byddwch wedi cael eich cynnwys mewn llythyr a anfonwyd at lefarwyr o'r Gymdeithas Ddefaid Genedlaethol ynglŷn â materion yn Hybu Cig Cymru—mater y byddwch yn gyfarwydd iawn ag ef o'ch cyfnod fel llefarydd yr wrthblaid. Cwblhaodd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig adroddiad manwl ar y mater ac ar lywodraethiant yn Hybu Cig Cymru. Ei argymhelliad cyntaf oedd y dylid ei roi yn ôl yn nwylo'r cynhyrchwyr ac y dylai gael ei redeg gan y cynhyrchwyr a thalwyr yr ardollau. Ac rwy'n datgan buddiant fel talwr ardollau.

Gan eich bod mewn sefyllfa bellach i roi'r newid hwnnw ar waith, a ydych chi'n ystyried gwneud hynny a rhoi HCC yn ôl yn nwylo talwyr yr ardollau, fel bod llywodraethiant yn llywio'r sefydliad at y llwyddiant y mae pob un ohonom eisiau ei weld yn hyrwyddo cig eidion, cig oen a phorc gwych Cymru ar lwyfan y byd, yn hytrach na thalu cyfreithwyr a chynghorwyr adnoddau dynol i ddelio â'r cyhuddiadau chwerthinllyd a wneir yn erbyn llawer o unigolion yn y sefydliad hwnnw?

Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi cyfarfod â phrif weithredwr a chadeirydd Hybu Cig Cymru yn ddiweddar, ac maent yn gwybod beth yw fy marn i a beth yw fy nyhead. Rwyf eisiau Hybu Cig Cymru sy'n gweithio'n iawn ac sy'n llwyddo. Rwy'n teimlo, o dan y prif weithredwr newydd a'r strategaeth Gweledigaeth 2030 a gyhoeddwyd yn ddiweddar, eu bod bellach ar lwybr cadarnhaol. Byddaf yn ffrind beirniadol iddynt, ond byddaf yn cefnogi'r gwaith a wnânt, gan fy mod yn credu o ddifrif mai nhw yw'r sefydliad i'n symud ymlaen yn y gofod hwn. Mae lleisiau talwyr ardollau yn allweddol, wrth gwrs eu bod, ond mae angen inni daro'r cydbwysedd cywir o ran sicrhau bod gennym sefydliad sy'n gweithio, sy'n cyflawni. Os ydym yn chwalu popeth a dechrau eto, mae arnaf ofn na fyddwn yn gwneud unrhyw beth ond edrych ar strwythurau mewnol am beth amser. Rwy'n credu ein bod y tu hwnt i'r pwynt bellach lle rydym yn edrych yn ôl. I mi, mae a wnelo ag edrych ymlaen a datblygu Hybu Cig Cymru i fod yr hyn y gall ac y dylai fod.

Gyda phob parch, Weinidog, dim ond pedair wythnos yn ôl y daeth y llythyr hwnnw gan sefydliad a fyddai'n gyfarwydd iawn â gweithrediadau HCC, ac fe ddywedasant nad yw'r diwylliant wedi newid. Ac ni wnaethoch chi ateb y cwestiwn a ofynnais i chi, a gefnogwyd gennych pan oeddech yn yr wrthblaid, ac a gefnogwyd gan eich llefarydd yn yr adroddiad a luniwyd. Ac nid yw'n golygu chwalu'r holl lywodraethiant yn y sefydliad. Mae ond yn golygu rhoi'r sefydliad yn ôl yn nwylo'r cynhyrchwyr a thalwyr yr ardollau sy'n talu'r biliau. Ac fel y dywedais, mae llawer o'r talwyr ardollau hynny wedi bod yn talu cyfraddau fesul awr uchel i gyfreithwyr a chynghorwyr adnoddau dynol i ddelio â phroblemau yn hytrach na rhoi'r arian hwnnw tuag at farchnata'r cynnyrch o safon sy'n dod o ffermydd Cymru. Felly, dyma'ch cyfle, Weinidog: a wnewch chi roi HCC yn nwylo talwyr ardollau fel y gallant redeg sefydliad a all fod o'r radd flaenaf ar lwyfan y byd?

Wel, gadewch inni beidio ag anghofio bod Llywodraeth Cymru yn cyfrannu llawer yma hefyd. Felly, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru gael ei chynrychioli yn y sefydliad. Ac rwy'n credu eu bod ar y trywydd cywir nawr. Felly, nid wyf yn credu mewn newid y strwythur presennol. Wrth gwrs, byddaf yn cadw llygad ar bethau wrth iddynt ddatblygu. Ac rwyf wedi siarad â Chymdeithas Ddefaid Genedlaethol Cymru ac eraill ynglŷn â llu o faterion sy'n gysylltiedig â hyn. Ond rwyf hefyd wedi siarad â'r bobl sy'n rhedeg HCC, yn arwain HCC, ac maent yn rhoi hyder i mi eu bod ar y trywydd iawn, a byddaf yn eu cefnogi.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Rŷn ni wrth gwrs wedi ymrwymo i fynd i'r afael â chanlyniadau ein gorffennol diwydiannol ac i sicrhau cyfiawnder i'r cymunedau meysydd glo yma yng Nghymru. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet dros Gyllid wedi codi hyn gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys mis diwethaf, dwi'n meddwl oedd y sgwrs a gafwyd. Ddylai Cymru ddim bod yn cario'r baich yma ar ein pennau ein hunain ac rŷn ni wrth gwrs wedi ymrwymo i sicrhau y bydd buddsoddiad yn dod er mwyn cadw ein cymunedau ni'n ddiogel.

Diolch. Yn ystod y Senedd ddiwethaf, roedd cefnogaeth gref ar draws pleidiau i Ddeddf Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) 2025, ac rwy’n falch y bydd yr awdurdod tomenni nas defnyddir newydd yn cael ei leoli ym Merthyr Tudful, gan greu 60 o swyddi yn fy etholaeth i. Ac er fy mod yn gwerthfawrogi bod Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol wedi buddsoddi mwy na £100 miliwn yr un i sicrhau diogelwch tomenni glo, mae’n amlwg bod pryderon bod hyn yn ddigon i fynd i’r afael ag etifeddiaeth y diwydiant glo yma yng Nghymru. Felly, a yw’r Gweinidog Cabinet yn cytuno nad yw’r gwaith adfer sydd wedi ei addo gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol ar hyn o bryd yn ddigonol i fynd i’r afael â’r heriau y mae’r Cymoedd yn eu hwynebu o dan gysgod hanes y diwydiant glo?

Ydw, a dwi eisiau diolch i’r Aelod am y gwaith y mae hi’n ei wneud i geisio cyfiawnder i’r cymunedau o dan sylw. Mae yna lawer iawn o waith i'w wneud. Mae hon yn her hirdymor. Mae’r heriau cyllidol, wrth gwrs, yn sylweddol, ac rŷn ni yn mynd i fod yn pwyso, fel roeddwn i’n dweud, ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i chwarae eu rhan nhw. Ni ddylai Cymru fod yn cario’r baich yma ar ein pen ein hunain, fel roeddwn i’n dweud, ac mae yna waith i’w wneud i sicrhau, y tu hwnt i’r ymrwymiadau rŷn ni wedi’u derbyn hyd yn hyn, y bydd yna gyllid yn dod. Oherwydd, er cymaint rŷn ni wedi’i dderbyn—ac, wrth gwrs, rŷn ni’n ddiolchgar am yr arian yna ac, wrth gwrs, yn cydnabod y cyfraniad y mae Llywodraeth Cymru ei hunan yn ei roi i’r gwaith yma—mae yna lawer iawn mwy i’w wneud, ac mi gymeriff hi ddegawdau, dwi’n meddwl, i ni gyflawni’r gwaith yn llwyr. A dwi’n siŵr, tra byddwn ni’n gwneud y gwaith, y bydd yr Aelod yn parhau i fod yn codi’r cwestiynau yma.

Weinidog Cabinet, ar ôl tyfu i fyny yn nyffryn Merthyr Tudful yn y 1970au a'r 1980au, roedd gennyf lawer o gydweithwyr, cyd-chwaraewyr a ffrindiau y dinistriwyd eu bywydau gan drasiedi Aberfan. Mae cymunedau ym Mhontypridd, Cynon a Merthyr Tudful, ynghyd â llawer o gymunedau eraill ledled Cymru, yn parhau i fyw ger hen domenni glo. A all y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y trafodaethau gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod y cymunedau hyn yn cael y buddsoddiad hirdymor sydd ei angen arnynt i wneud y tomenni hynny'n ddiogel, gan fy mod i o'r farn, bron i 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, ein bod ni'n dal i fod heb gael y cyllid sydd ei angen i glirio'r tomenni hyn ac i'w gwneud yn ddiogel? Diolch.

Ie, diolch yn fawr. Felly, fel y dywedais, cododd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid y mater hwn gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ar 16 Mehefin. Nawr, mae buddsoddiad ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn golygu bod mwy na £230 miliwn wedi'i ymrwymo i ddiogelwch tomenni glo ers 2020. Mae hynny wedi cefnogi datblygiad rhaglen grant amlflwyddyn tair blynedd, sydd wrth gwrs wedi cefnogi awdurdodau lleol a phartneriaid eraill i gynllunio, datblygu a chyflawni cynlluniau mwy a mwy cymhleth. Ac mae hynny'n cynnwys, gyda llaw, dyfarniad grant o bron i £10 miliwn mewn cyllid cyfalaf a £1.8 miliwn mewn cyllid refeniw i Ferthyr Tudful. Ond gallaf roi sicrwydd i'r Aelod fod gwneud ein meysydd glo yn ddiogel yn rhaglen hirdymor. Fel y dywedais, bydd yn cymryd y rhan orau o ddegawdau—10, 15 mlynedd, a thu hwnt. Ond byddwn yn dadlau'n gryf dros gynyddu cyfraniad ariannol Llywodraeth y DU yn y blynyddoedd i ddod yn yr adolygiad nesaf o wariant y DU, yn enwedig, wrth gwrs, fel bod y cyllid yn ymestyn y tu hwnt i 2029-30, pan ddaw'r setliad cyllido presennol i ben.

Mae Cymru eisoes wedi cymryd camau allweddol i sicrhau nad oes lle i lo mwyach yn ein dyfodol ynni glân. Roedd cau gorsaf ynni Aberddawan yn gam ymlaen ar y llwybr tuag at Gymru sy’n annibynnol o ran ynni gwyrdd. Mae Llywodraeth y DU yn cytuno na ddylai glo fod yn rhan o strategaeth ynni'r DU mwyach, fel y dangosir yn ei hymrwymiad i wahardd trwyddedau newydd i gloddio am lo yn y Bil annibyniaeth ynni sydd ar y ffordd. Fodd bynnag, mae perygl, yn y ddeddfwriaeth ddrafft honno fel y mae, y bydd echdynnu glo o domenni y tu allan i gwmpas y gwaharddiad. Er nad yw hwn yn fater datganoledig, mae rhai gwelliannau syml i'r Ddeddf a fydd yn unioni hyn, drwy ddatgan yn benodol fod echdynnu glo o domenni wedi'i gynnwys yn y gwaharddiad. Mae angen trafod y gwelliannau hyn gyda Llywodraeth y DU. Mae'r goblygiadau'n bwysig i Gymru. Byddai prosiectau fel y cynnig presennol i gael gwared ar domenni Bedwas yn gyfnewid am yr hawliau masnachol i gannoedd o filoedd o dunelli o lo yn tanseilio ymrwymiadau hinsawdd Cymru ac yn ailagor y drws i ddiwydiant echdynnol a budr. A wnaiff y Gweinidog Cabinet drafod yr angen am waharddiad ar echdynnu glo o domenni ym Mil annibyniaeth ynni Llywodraeth y DU gyda'i swyddog cyfatebol yn San Steffan?

Diolch. Mae'n bryder sydd wedi'i amlygu. Yn fy amser fel Cadeirydd y pwyllgor newid hinsawdd yn y Senedd ddiwethaf, roedd yna bryderon. Er bod yr angen i glirio'r tomenni hyn yn bwysig ac yn briodol, mae pryderon ynghylch echdynnu unrhyw lo dros ben yn y tomenni a beth sy'n digwydd iddo. Rwy'n fwy na pharod i wneud sylwadau i Lywodraeth y DU, ac efallai y gallwn gael eiliad o amser yr Aelod hefyd i fanteisio ar ei brofiad neu'r wybodaeth sydd ganddo a allai ein cefnogi i ddadlau'r achos hwnnw.

Byddwn yn darparu fforwm llifogydd pwrpasol i Gymru i gynorthwyo awdurdodau rheoli risg, ymatebwyr brys a chymunedau ledled Cymru i gryfhau gwydnwch, gwella parodrwydd a chefnogi gweithredu lleol cydgysylltiedig. Bydd ein rhaglen lifogydd yn mabwysiadu dull dalgylch cyfan, gan flaenoriaethu atebion sy'n seiliedig ar natur lle bynnag y bo modd wrth gwrs, er mwyn darparu buddsoddiad cadarn a diogel ar gyfer y dyfodol.

Diolch. Gwn ei bod yn teimlo'n rhyfedd siarad am lifogydd yn yr haf ac ar un o'r dyddiau poethaf, ond i bobl sydd wedi dioddef llifogydd neu sydd mewn perygl o ddioddef llifogydd, mae'r pryder hwnnw'n para drwy gydol y flwyddyn. Cwblhawyd cynllun gwerth £25 miliwn ar Stryd Stephenson yn ardal Llyswyry yng Nghasnewydd yr hydref diwethaf. Fe wnaeth leihau'r perygl o lifogydd o afon Wysg i fwy na 2,000 o gartrefi a busnesau. I fyny'r afon, mae un o is-afonydd afon Wysg yng Nghaerllion, afon Lwyd, yn creu risg o lifogydd i gartrefi a chlybiau chwaraeon cyfagos. Rwyf wedi cyfarfod â thrigolion, Cyfoeth Naturiol Cymru a chlybiau chwaraeon, ac mae pobl leol yn dal i aros am eglurder gan Cyfoeth Naturiol Cymru ynghylch amddiffynfeydd rhag llifogydd a gynlluniwyd. Buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru y lefelau uchaf erioed o gyllid ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd. Felly, a all y Gweinidog roi sicrwydd i fy etholwyr y bydd y Llywodraeth hon yn buddsoddi mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd er mwyn diogelu ein cymunedau?

Gallaf roi'r sicrwydd hwnnw i chi. Rydym o ddifrif ynglŷn ag ymateb i'r her uniongyrchol y mae cymunedau'n ei hwynebu. Wrth gwrs, nid oes a wnelo hyn â chymysgu concrit yn unig. Fel roeddwn yn ei ddweud, ac fel y gwn eich bod yn deall, fe geir atebion sy'n seiliedig ar natur y gallwn eu defnyddio a'u rhoi ar waith ar lefel dalgylchoedd hefyd. Ac wrth gwrs, nid cyllid llifogydd uniongyrchol yn unig a all helpu i liniaru rhai o'r problemau hyn; mae ffynonellau eraill o gyllid a all gyfrannu yn eu ffyrdd unigryw. Os hoffai'r Aelod ysgrifennu ataf am y rhaglen fuddsoddi benodol y cyfeiriodd ati, yn sicr fe edrychaf ar hynny hefyd.

Mae llifogydd yn parhau i gael effaith ddinistriol ar gymunedau ar draws fy etholaeth innau hefyd yng Nghaerdydd Ffynnon Taf. Rwyf wedi clywed yn uniongyrchol gan etholwyr am y difrod a'r tarfu yn sgil llifogydd diweddar. Ar hyd afon Taf, mae Ffynnon Taf a Nantgarw yn wynebu heriau penodol. Mae eu dyffrynnoedd serth, eu hardaloedd o ddatblygiad dwys a'u seilwaith sy'n heneiddio yn golygu nad yw amddiffynfeydd traddodiadol rhag llifogydd ar eu pen eu hunain yn ddigon mwyach. Mae rhaglen dalgylch afon Taf yn cydnabod bod angen dull dalgylch cyfan er mwyn lleihau'r risg o lifogydd, gan gyfuno dulliau rheoli llifogydd yn naturiol, buddsoddiad hirdymor a gwydnwch cymunedol. Gan mai dim ond un o lawer o afonydd sy'n llifo drwy fy etholaeth i a Chaerdydd yw afon Taf, mae hyn yn adlewyrchu her lawer ehangach sy'n wynebu ein cymunedau lleol. A wnaiff y Gweinidog Cabinet amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r gwaith o reoli llifogydd ar raddfa dalgylchoedd i ddiogelu cymunedau fel Ffynnon Taf a Nantgarw yn well?

Ie, diolch. Yn amlwg, rwy'n cytuno, fel y byddwch wedi'i ddeall o fy ateb blaenorol, fod hyn yn rhan fawr o'r ateb i ni o ran mynd i'r afael â her llifogydd. Rydym wedi buddsoddi mwy na £5 miliwn mewn gwirionedd, yn 2026-27 i gefnogi dulliau rheoli llifogydd yn naturiol, ac mae llawer o hynny, yn amlwg, yn ymwneud â defnyddio'r dull dalgylch hwnnw. Mae angen inni edrych yn strategol ar sut y gallwn arafu llif dŵr, sut y gallwn storio dŵr, croestorri dŵr wyneb hefyd, yn enwedig o ran yr arwynebau mwy serth hynny mewn dalgylchoedd, cyn iddo gyrraedd cymunedau a chyn iddo effeithio ar ein seilwaith hanfodol. Rwy'n gobeithio y gall y dulliau gweithredu hynny ddarparu manteision ehangach ar yr un pryd o ran bioamrywiaeth, ansawdd dŵr, yn ogystal â rhai o'r cyfleoedd economaidd sy'n gysylltiedig â gwneud rhywfaint o'r gwaith hwn.

Mae rhwng 30,000 a 40,000 o bobl yn Afan Ogwr Rhondda mewn perygl o lifogydd o afonydd a dŵr wyneb. Ym mis Rhagfyr 2025, cafodd cymunedau yng Nghastell-nedd Port Talbot a Rhondda Cynon Taf eu taro gan lifogydd. Nododd yr adroddiad ymchwiliad llifogydd adran 19 ym Mhentre mai cwympo coed gan Cyfoeth Naturiol Cymru oedd prif achos llifogydd yn yr ardal, a derbyniodd Cyfoeth Naturiol Cymru y cyfrifoldeb ac addo gwella eu harferion. Pa gyfarfodydd a gawsoch chi gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, Weinidog, i sicrhau bod eu harferion a'u safonau wedi gwella fel na fydd gweithgarwch cwympo coed yn peryglu trigolion? Diolch.

Diolch. Yn amlwg, roedd hyn cyn fy amser i, ond rwy'n ymwybodol fod hynny wedi'i nodi fel mater hollbwysig. Fy nealltwriaeth i yw bod cytundebau ar waith bellach. Y mater arall hefyd a amlygwyd i ni fel pwyllgor mewn bywyd blaenorol gan arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ar y pryd, oedd bod angen i weithwyr y cyngor symud a chwympo coed er mwyn caniatáu i weddillion a dŵr lifo i ffwrdd oddi wrth eiddo a oedd wedi dioddef llifogydd, ond wrth gwrs, roedd angen ceisiadau am drwyddedau i gael gwared ar rai o'r coed hynny. Felly, fy nealltwriaeth i, unwaith eto, yw bod y cyrff dan sylw bellach yn cytuno ar ffordd bragmatig ymlaen. Efallai y byddwch yn nodi—efallai y bydd yr Aelodau'n nodi—fy mod yn hoff iawn o ddulliau ymarferol a phragmatig o wneud y mathau hyn o bethau, a buaswn yn siomedig iawn os nad yw wedi cael sylw, gyda hyn wedi'i amlygu beth amser yn ôl bellach, ond fe edrychaf eto ac adrodd yn ôl.

Diolch am eich cwestiwn. Ein polisi, wrth gwrs, yw rhoi'r gorau i dirlenwi yn raddol drwy symud gwastraff i fyny'r hierarchaeth drwy atal, ailddefnyddio ac ailgylchu, gan sicrhau bod safleoedd tirlenwi gweithredol yn cael eu rheoleiddio'n annibynnol i'r safonau amgylcheddol uchaf gan Cyfoeth Naturiol Cymru.

Diolch yn fawr. Gwn eich bod wedi rhannu rhwystredigaethau trigolion ger safle tirlenwi'r Hafod yn Nhre Ioan ers amser maith ac wedi cydsefyll gydag ymgyrchwyr sydd wedi dioddef y niwsans hwn am ormod o flynyddoedd. Mae teuluoedd wedi dweud wrthym dro ar ôl tro na allant agor eu ffenestri, mwynhau eu gerddi na byw bywydau normal oherwydd yr arogl parhaus, ac wrth gwrs, mae rhwystredigaeth gynyddol yn enwedig gan fod degawdau ar ôl o hyd tan y daw'r drwydded i ben. Er gwaethaf hanes ardderchog Wrecsam o ailgylchu, mae cymunedau lleol yn parhau i ddwyn baich safle tirlenwi sy'n cael llawer o'i wastraff o'r tu hwnt i'r ffin, gan adael trigolion i fyw gydag arogl parhaus sy'n effeithio ar eu hiechyd, eu lles ac ansawdd eu bywydau. A wnewch chi amlinellu pa gamau pellach y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd nawr i wella tryloywder monitro yn yr Hafod a pha gerrig milltir rydych chi'n disgwyl i'r gweithredwr eu cyrraedd cyn i'r Llywodraeth ddod i'r casgliad na all y niwsans maith hwn barhau a bod angen cymryd camau i gau'r safle er mwyn atal y drewdod yn yr Hafod?

A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi hyn gan y gwn ei bod wedi bod yn eiriolwr cryf dros weithredu mewn perthynas â safle tirlenwi'r Hafod ers amser maith? Rwy'n cydnabod y gwaith y mae wedi'i wneud dros nifer o flynyddoedd mewn gwirionedd, ac rwyf hefyd yn cydnabod cryfder y teimladau lleol ynghylch y mater. Nawr, fe fyddwch yn gwybod bod Pwyllgor Deisebau'r Senedd wedi cyhoeddi adroddiad yn ddiweddar a bod y Llywodraeth, wrth gwrs, wedi ymateb i'w argymhellion, ac rydym yn gweithio'n agos gyda Cyfoeth Naturiol Cymru i gryfhau monitro ac i wella tryloywder.

Rydym wedi dyrannu cyllid yn y flwyddyn ariannol hon i gefnogi gwaith pellach ar wella monitro aroglau ar safleoedd tirlenwi yng Nghymru, gan gynnwys yr Hafod wrth gwrs, fel y gallwn asesu sut y gellir casglu, dehongli a defnyddio data monitro yn effeithiol o fewn y fframwaith rheoleiddio. Ond fe ddywedaf rywbeth arall hefyd oherwydd, fel rhan o'n symudiad oddi wrth safleoedd tirlenwi yn fwy cyffredinol, rwyf wedi gofyn i swyddogion archwilio opsiynau ar gyfer cyfyngu ar wastraff bioddiraddadwy i safleoedd tirlenwi. Gallai hyn helpu i leihau'r nwyon tirlenwi a gynhyrchir, a phroblemau cysylltiedig gydag aroglau, ac ar yr un pryd o bosibl, gallai leihau faint o wastraff o'r tu allan i Gymru a ddaw i'r safleoedd hyn. O ran cau, yn amlwg, mae penderfyniadau ar weithrediad safle tirlenwi'r Hafod, gan gynnwys unrhyw adolygu neu gyfyngiadau neu ddirymu trwyddedau, yn faterion i Cyfoeth Naturiol Cymru, ac fel Gweinidogion, ni allwn ragfarnu na chyfarwyddo'r penderfyniadau hynny. Ond wrth edrych ar y darlun ehangach, yn enwedig mewn perthynas â gwastraff bioddiraddadwy, rwy'n credu y gallwn wneud rhywbeth o ran hynny.

Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn. Dwi wedi dechrau ar y gwaith o sicrhau bod yna ryw fath o joined-up approach gyda ni pan fo hi'n dod i ddatblygu strategaeth fwyd genedlaethol ar gyfer y dyfodol. Mae fy swyddogion yn edrych ar sgôp ac approach strategol y gwaith yma. Dwi'n ymgysylltu, wrth gwrs, â rhanddeiliaid allweddol, yn cynnwys yr undebau amaeth a busnesau. Dwi wedi cael cyfarfod hefyd efo comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol er mwyn dechrau siapio’r gwaith yma a'i ddatblygu ymhellach. Mi fydd yna grŵp gweithredu gweinidogol yn cael ei greu, a gobeithio y byddwn ni’n cyhoeddi pwy fydd yn arwain y gwaith ac yn cadeirio'r gwaith yma cyn bo hir.

Diolch. Rwy'n croesawu uchelgeisiau'r Llywodraeth yn datblygu strategaeth fwyd genedlaethol, gan gynnwys cryfhau cadwyni cyflenwi a chapasiti prosesu bwyd. Mae proseswyr bwyd yng Ngheredigion Penfro wedi dweud wrthyf eu bod yn teimlo'n gyffrous iawn ynghylch y cyfleoedd y mae'r ymrwymiadau hyn eisoes yn eu creu i'n heconomi wledig. Mae prosesu bwyd yn chwarae rhan bwysig yn economi gorllewin Cymru, gan gynnwys, er enghraifft, Puffin Produce, sydd â throsiant o £15 miliwn, a Hufenfa Sir Benfro, gyda throsiant o £60 miliwn, sydd gyda'i gilydd yn cyflogi dros 300 o bobl ac yn cefnogi nifer o fusnesau ffermio yng nghefn gwlad gorllewin Cymru. Mae busnesau eisiau gweithio gyda'r Llywodraeth i gadw mwy o werth cynnyrch Cymreig yng Nghymru gan gefnogi ffermio cynaliadwy a ffermio adfywiol ar yr un pryd. Felly, a wnaiff y Gweinidog amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chynhyrchwyr a phroseswyr i wireddu uchelgeisiau a sicrhau bod cymunedau gwledig ledled Cymru yn rhannu'r manteision?

Mae tyfu'r mathau hynny o fentrau yn gonglfaen i lawer o'r gweithgarwch busnes a thwf yr ydym am ei weld. Fel Llywodraeth, byddwn yn cefnogi busnesau bwyd a diod o wahanol feintiau, o wahanol raddau o aeddfedrwydd, fel y gallant dyfu a ffynnu, drwy wahanol gynlluniau yr ydym yn eu darparu. Mae ein rhaglenni cymorth yn darparu cyngor ac arweiniad arbenigol wedi'i deilwra drwy eu taith fusnes, oherwydd mae pob busnes yn wynebu heriau gwahanol. Mae'r hyblygrwydd hwnnw a'r gallu i addasu i anghenion penodol yn bwysig hefyd.

Mae'n rhan fawr o'r math o economi wledig rwyf eisiau ei gweld yn cael ei thyfu yma a'i chryfhau yng Nghymru. Fe wneuthum y gymhariaeth o'r blaen yn y Siambr hon, rwy'n credu, fod yr economi leol yn rhy aml fel bwced sy'n gollwng. Mae gormod o dyllau yn y bwced, ac mae llawer o'r cyfoeth yn llifo allan o'n cymunedau. Mae angen inni lenwi'r tyllau hynny er mwyn inni allu cadw'r bunt i gylchredeg yn ein cymunedau lleol. Daw â mi yn ôl i ble y dechreuais y sesiwn hon, pan oeddwn i'n siarad am yr uchelgais i wneud y mwyaf o gynhyrchiant lleol a phrosesu lleol, wedi'u cefnogi gan gaffael lleol yn ogystal. Os llwyddwn i wneud hynny, rwy'n credu y byddwn wedi llenwi rhai o'r tyllau yn y bwced.

Mae Llywodraeth Cymru'n datblygu polisïau drwy gyfuniad o dystiolaeth wyddonol, ymgysylltu â rhanddeiliaid a phrofiad ymarferol o reoli tir. Mae rhaglenni fel y cynllun ffermio cynaliadwy wedi'u siapio drwy ymgynghori â ffermwyr, rheolwyr tir, gwyddonwyr a sefydliadau amgylcheddol, gan sicrhau bod polisïau'n seiliedig ar dystiolaeth, yn pwyso ar wybodaeth leol ac yn cefnogi'r ecosystemau gwydn a'r cymunedau gwledig yr ydym i gyd eisiau eu gweld.

Diolch. Weinidog, ni chaiff cadwraeth ei gyflawni drwy adael natur i ofalu amdani ei hun yn gyfan gwbl. Mae ffermwyr, ciperiaid a sefydliadau fel Cymdeithas Saethu a Chadwraeth Prydain yn deall bod gwarchod bioamrywiaeth yn aml yn galw am reoli cynefinoedd yn weithredol a lle mae'r dystiolaeth wyddonol yn cefnogi hynny, rheoli ysglyfaethwyr neu rywogaethau gordoreithiog yn gyfreithlon i ddiogelu bywyd gwyllt agored i niwed. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i weithio gyda Chymdeithas Saethu a Chadwraeth Prydain a'r gymuned ffermio fel partneriaid cyfartal i ddatblygu polisi bywyd gwyllt, neu a yw'n mynd i barhau i anwybyddu'r rhai sydd â degawdau o brofiad cadwraeth ymarferol?

Ar lefel bersonol, rwyf wedi gwneud llawer gyda Chymdeithas Saethu a Chadwraeth Prydain dros nifer o flynyddoedd ac yn gwerthfawrogi'r cyfraniad a wnânt. Mewn gwirionedd, mae'r Llywodraeth hon yn cydnabod y cyfraniad y mae saethu yn ei wneud i'r ecosystem gadwraeth yng Nghymru, ac mae'n rhywbeth nad wyf yn rhagweld y bydd yn newid.

Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi ailddosbarthu bwyd dros ben drwy ddarparu cyllid i FareShare Cymru a sefydliadau eraill i weithio gyda chynhyrchwyr a busnesau bwyd fel y gallwn ailddosbarthu bwyd dros ben i elusennau, grwpiau cymunedol, banciau bwyd a mwy.

Diolch, Weinidog. Fel y sonioch chi, mae elusennau fel FareShare yn sicrhau bod banciau bwyd ledled y wlad yn gallu cael mynediad at fwyd dros ben gan gynhyrchwyr a masnachwyr, ac mae hyn yn ffynhonnell hanfodol o fwyd iddynt. Mae cynlluniau fel Surplus to Purpose yn sicrhau nad yw bwyd da'n cael ei wastraffu ac y gellir ei ddefnyddio at ddibenion da. Fe fûm yn gwirfoddoli gyda FoodCycle yn Nhrelái a Glanyrafon o'r blaen. Maent yn darparu prydau cymunedol am ddim o fwyd dros ben, ac yn anelu at leihau gwastraff bwyd, newyn ac ynysu cymdeithasol. Amcangyfrifir bod tua 400,000 tunnell o wastraff bwyd yn digwydd yng Nghymru bob blwyddyn, sy'n gywilyddus, oherwydd rwyf wedi bod yn y Dusty Forge yn Nhrelái lle mae FoodCycle wedi'i leoli, ac wedi gweld y silffoedd gwag yno a'r hyn y maent yn ceisio gwneud prydau bwyd ohono. Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am amlinellu sut y bydd y Llywodraeth yn cefnogi cynhyrchwyr bwyd i gyfrannu bwyd dros ben, ond a wnewch chi amlinellu sut y byddwch chi hefyd yn cefnogi prosiectau fel FoodCycle i sicrhau nad yw bwyd yn cael ei wastraffu a'u bod yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt i gynnal eu prosiectau?

Diolch am eich cwestiwn. Gallaf gadarnhau y byddwn yn gweithio gyda'r grwpiau a'r sefydliadau hyn i wneud yn siŵr eu bod yn gynaliadwy a bod eu rhaglenni'n cefnogi'r rhai sydd ag anghenion penodol o ran cael mynediad at fwyd. Mae swyddogion ar draws yr is-adran fwyd—a mynd i'r afael â thlodi, mewn gwirionedd—yn gweithio'n agos gyda rhanddeiliaid i ddatblygu set gyffredin o amcanion a dangosyddion perfformiad ar gyfer partneriaethau bwyd lleol mewn perthynas â hyn. Bydd y gwaith hwn yn cysylltu blaenoriaethau trawsbortffolio'r cyllid cyfunol o fwyd, o gyfiawnder cymdeithasol hefyd, oherwydd mae'n croesi nifer o gyfrifoldebau portffolio yma, o iechyd i gyfiawnder cymdeithasol, tlodi, bwyd, ffermio, ac ati. Mae'n enghraifft arall, o'i gael yn iawn, o ble y gallwn gyflawni llu o fanteision drwy un buddsoddiad.

Fel Aelod sy'n cynrychioli Gŵyr ac Abertawe, rwy'n cydnabod yr ymdrech wych y mae llawer o'n clybiau rygbi lleol yn ei wneud, nid yn unig ar y cae ond oddi ar y cae hefyd yn ein cymunedau ehangach. I lawer o bobl ifanc, maent yn ymdrechu i gyflawni nodau rhanbarthol, megis cael eu dewis ar gyfer y Gweilch, a'r nod terfynol o gynrychioli Cymru. Rwy'n falch iawn o ddweud wrth yr Aelodau nad ydynt yn ymwybodol fod gennym ni dîm dan 20 Cymru yn cymryd rhan ar hyn o bryd ym Mhencampwriaeth Rygbi Iau y Byd yn Georgia, felly cofiwch wylio. Maent wedi ennill dwy gêm hyd yn hyn, yn erbyn Georgia ac Uruguay. Yn anffodus, colli fu eu hanes yn erbyn De Affrica ddoe, ond rwy'n siŵr y bydd y tîm yn cael ail wynt y penwythnos hwn yn erbyn Awstralia. Ar ran y Siambr, dymunwn bob lwc i'r tîm i gyd. Diolch.

Brynhawn yfory, fe welwn gerflun Rhodri Morgan yn cael ei ddadorchuddio y tu allan i'r Senedd, ac rwy'n gobeithio y bydd pawb yn ymuno â ni i ddod i weld. Pwy oedd Rhodri yn ei hanfod? Roedd Rhodri'n sosialydd, ac yn fwy na dim arall, roedd yn caru Cymru. Roedd yn Gymro balch iawn, ac roedd yn glir iawn ynghylch beth oedd datganoli'n ei olygu. Mae llawer ohonom yn edrych ar Rhodri fel tad bedydd i ddatganoli.

Mae llawer ohonom yn cofio hefyd pa mor galed y bu'n dadlau ac yn ymladd dros ein gweld yn aros yn Ewrop. Rwy'n cofio un tro pan oeddem yn cynnal dadl ym Mhrifysgol Caerdydd, ac fe ddaeth yno'n cario dau fag Tesco, cyn eu taflu ar y bwrdd a dechrau chwilota am bapurau i wneud ei achos dros pam roedd hyn yn bwysig. Fe wnaeth lawer o waith, wrth gwrs, yn hyrwyddo brand Cymru a denu mewnfuddsoddiad. Byddai'n cerdded i mewn i ystafell a byddai'n dechrau siarad am rywbeth hollol ddigyswllt, a phan fyddai'n cerdded oddi yno, byddai'r unigolion hynny'n gofyn, 'Ble mae'r lle hwn o'r enw Cymru? Mae'n rhaid inni ymweld'.

Roedd yn unigryw iawn yn yr ystyr hwnnw, ac fe wnaeth y cyfan gyda chymaint o steil a chyda hiwmor mor wych hefyd. Rwy'n gobeithio y gwnewch chi i gyd ymuno â mi a dod i'r dadorchuddiad yfory. Oherwydd fe wnaeth ein hatgoffa'n glir iawn, efallai ein bod ni'n fach, ond rydym ni'n bwerus, ac mae'n bwysig ein bod ni'n llywodraethu ein hunain er hynny. Fe gawn lawer o drafodaethau yn y Siambr hon yn y dyfodol wrth gwrs, ond cadwch mewn cof bob amser: beth fyddai Rhodri'n ei ddweud ac yn ei wneud?

Dwi am rannu gyda chi heddiw stori am ffrind annwyl i fi, Jamie Bevan, sydd ar hyn o bryd yn cerdded yr holl ffordd o Ferthyr Tudful i Istanbul—tua diwrnod 90, dwi'n meddwl, yw hi—siwrne o 3,000 o filltiroedd dros 11 o wledydd yn cynnwys Ffrainc, Gwlad Belg, yr Almaen, Awstria, Hwngari, Serbia a Bwlgaria, a fydd yn cymryd pedwar i bum mis.

Pam ydy e'n ei wneud e? Dwi'n siŵr bod yna sawl rheswm personol pam mae e am wneud hwn, ond mae e wedi dewis cyfrannu at ei gymuned trwy godi arian i gylch meithrin y Gurnos wrth wneud hwn. Mae e'n barod wedi codi dros £10,000 tuag at ddatblygu'r Gymraeg ym Merthyr Tudful. Mae'r cylch meithrin wedi'i leoli yn y Gurnos, un o'r llefydd mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae'n rhoi cyfle i blant gael mynediad at addysg Gymraeg mewn ardal fyddai byth wedi cael y cyfle yna o'r blaen. Mae e'n gwneud gwaith ffantastig.

Roeddwn i jest eisiau dweud diolch i Jamie am ei waith aruthrol dros y Gymraeg yn ein cymuned ni, am ei ymroddiad i Ganolfan Soar—roedd e wedi rili adeiladu hynny gyda fi—a hefyd, yn fwy pwysig na hynny, am ei gyfeillgarwch a'i gariad dros y blynyddoedd. Rydym wedi wynebu sawl her ar hyd y blynyddoedd o ran y Gymraeg a'n cymdeithas. Dwi am ei longyfarch ar beth mae e'n ei wneud, a diolch iddo fe, a dymuno pob hwyl iddo fe ar weddill ei daith.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n codi heddiw i nodi carreg filltir arwyddocaol yn hanes achub morwrol yng Nghymru, sef pen-blwydd gorsaf bad achub RNLI Port Talbot yn 60 oed, gorsaf bad achub a sefydlodd ei phresenoldeb arfordirol allweddol yn gyntaf ar draeth Aberafan yn ôl ym 1966. Am chwe degawd, mae dynion a menywod dewr Port Talbot wedi diogelu ein cymunedau arfordirol. Pan fydd larwm y galwr yn canu, ddydd neu nos, maent yn gadael diogelwch eu cartrefi i herio dyfroedd anrhagweladwy môr Hafren. Maent yn ymgorffori'r gorau mewn gwasanaeth cyhoeddus anhunanol.

Ond mae gorsaf bad achub yn llawer mwy na'i chriw môr arwrol. Mae'n ecosystem gyfan o ymroddiad. Estynnwn ddiolch diffuant y Senedd hon i bob unigolyn sy'n cadw'r gwasanaeth i fynd: y criw ar y tir, y rhai sy'n codi arian, gwirfoddolwyr y siop, yr ymddiriedolwyr. Mae eu hymrwymiad diwyro y tu ôl i'r llenni'n achub bywydau. Talwn deyrnged i lywyddion presennol a blaenorol yr orsaf, a'r holl gefnogwyr sydd wedi llywio RNLI Port Talbot drwy heriau a buddugoliaethau. Boed yn llywio'r tonnau peryglus neu'n codi arian hanfodol i gadw'r orsaf hon i fynd, nid yw haelioni'r gymuned erioed wedi diffygio. Mae chwe degawd o wasanaeth yn waddol rhyfeddol o fywydau wedi'u hachub a theuluoedd wedi'u cadw'n gyfan.

Diolch o galon i wirfoddolwyr bad achub Port Talbot.

Diolch i bawb am 60 mlynedd o ddewrder, ymroddiad a gwasanaeth diwyro i Gymru. Diolch yn fawr.

Rwy'n deall bod y Llywodraeth yn dweud bod y siarter wirfoddol yn well am ei bod yn gallu cyrraedd cyrff preifat a thrydydd sector na all deddfwriaeth eu cyrraedd, ond gadewch inni fod yn onest ynglŷn â sut y mae sefydliadau preifat yn ymddwyn. Dilyn y gyfraith nid taflen a wnânt, felly ehangder y siarter yw ei gwendid—mae'n cyrraedd yn eang oherwydd ei bod yn gofyn am lai. Cadwch hi ar gyfer y cyrff na allwn eu gorfodi, ond ar gyfer ein byrddau iechyd ac ymddiriedolaethau'r GIG, y cyrff y gallwn eu rhwymo, mae rhywun sy'n gadael gofal yn haeddu'r ddyletswydd y mae'r gyfraith yn ei gorfodi, nid addewid wedi'i anghofio'n ddistaw bach. Nid ydym yn gadael i ddiogelu fod yn fater o ewyllys da, felly ni ddylem adael i rianta corfforaethol fod yn fater o ewyllys da chwaith.

Fe wnaeth y Cwnsler Cyffredinol bwyso'n drwm ar un amddiffyniad penodol: fod rhan 6 o'r cod ymarfer yn cael ei ailystyried gyda phennod newydd ar rianta corfforaethol i'w chyflwyno yn ddiweddarach eleni. Rhaid imi ddweud wrth y Siambr nad yw'r amddiffyniad hwn yn arwain i unman. Yn ôl y gyfraith, mae ei gwmpas yn gyfyngedig iawn. Mae'n berthnasol i awdurdodau lleol wrth iddynt arfer swyddogaethau gwasanaethau cymdeithasol yn unig. Ni all osod unrhyw ddyletswydd gyfreithiol ar fwrdd iechyd.

Mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd rhianta corfforaethol statudol eisoes. Nid yw hyn yn cyflawni unrhyw beth i berson ifanc a gafodd gam gan y GIG. Ni all y Llywodraeth ehangu cwmpas y cod hwn; dim ond deddfwriaeth sylfaenol a gaiff ei phasio gan y Senedd hon all wneud hynny. Ac rwy'n gobeithio na fydd neb yn cynnig adolygiad arall i mi, oherwydd, yn 2023, edrychodd pwyllgor y Senedd ei hun ar yr union fater hwn, a gofynnodd gwestiwn, 'Os nad nawr, pryd?' Dair blynedd yn ddiweddarach, rydym yn dal i ateb 'ddim eto'. Mae'r realiti gyfreithiol yn glir: y mecanwaith mwyaf cadarn yw Deddf y Senedd, un sydd naill ai'n gosod dyletswyddau'n uniongyrchol neu'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion gyflwyno rheoliadau y gallwn eu siapio gyda'n gilydd wedyn.

Mae adran 23 o'r Ddeddf yn Lloegr eisoes yn darparu geiriad y gellid ei addasu ar gyfer ein cyrff datganoledig. Mae'r pŵer gennym, ac wedi bod o'r dechrau. Nid oes unrhyw ddyletswydd yn gwbl ddiogel rhag adolygiad barnwrol, ond ni reolir y risg honno drwy ddiffyg gweithredu, ond drwy ddrafftio dyletswyddau'n glir gyda safonau canfyddadwy a thargedau cadarn. Mae hynny'n rheswm dros ddeddfu'n ofalus, nid esgus dros osgoi deddfu o gwbl. Y risg a wynebwn drwy wneud dim yw ein bod ni'n talu gwahanol rannau o'r system i reoli argyfwng rydym wedi methu ei atal. Nid ydym yn arbed arian drwy ddibynnu ar siarteri gwirfoddol, ac yn llawer pwysicach, rydym yn achub rhywun rhag dioddefaint y gellir ei osgoi, oherwydd nid cwestiwn ariannol yw hwn, ond cwestiwn moesol. Mae'r rhain yn blant nad oes ganddynt yr hyn a gawsom ni. Ar gyfartaledd, bydd unigolyn ifanc yng Nghymru yn gadael cartref eu rhieni yn 24 oed, ond mae llawer o bobl sy'n gadael gofal yn cael eu gorfodi allan yn 18 oed—mae'n ymyl clogwyn serth y buaswn i wedi ei wynebu—heb rieni i'w dal pan fyddant yn cwympo.

Mae gadael gofal yn llwybr rhagweladwy i amddifadedd, gydag un o bob pedwar sy'n gadael gofal yn profi digartrefedd. Gofynnodd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i ni, 'A fyddai unrhyw un ohonom sy'n honni bod y system yn gweithio yn hapus i'n plentyn ein hunain gael gofal gan y system honno?' Yn bendant, ni fuaswn i. A fyddech chi?

Fe fyddaf yn onest am daith y cynnig hwn i gyrraedd y llawr heddiw. Pan wneuthum ei gyflwyno gyntaf, nid oeddwn yn teimlo'r gefnogaeth eang ar draws y Siambr. Ond mae hynny wedi newid ers hynny, ac rwy'n wirioneddol ddiolchgar i'r rhai a dorrodd y rhengoedd, a wnaeth y peth iawn a'i gefnogi. Nid wyf am enwi neb yn unigol, dim ond diolch yn ddiffuant iddynt. Ond hoffwn ddweud hyn yn ofalus: nid yw'r achos moesol dros gryfhau hawliau plant â phrofiad o ofal wedi dod yn wir yn sydyn dros yr wythnos ddiwethaf. Roedd bob amser yn wir. Mae'r ymateb i'r wythnos hon wedi dangos bod yr awydd cyhoeddus am hyn yn enfawr. Dyma'r union reswm pam y mae angen dyletswyddau statudol y mae'r system wedi'u rhwymo gan y gyfraith i'w parchu, nid addewid gwirfoddol y gall ddewis ei gadw.

Efallai y bydd rhai'n gofyn ai dyma'r foment, ai dyma, ynghanol yr holl bwysau ar y Senedd, yw'r flaenoriaeth. Ond fy ateb iddynt hwy fyddai: os nad nawr, pryd? I blentyn sydd â phrofiad o ofal ar ymyl y clogwyn, nid oes 'yn nes ymlaen' i'w gael. Nid yw eu plentyndod yn aros yn yr unfan tra byddwn ni'n dod o hyd i amser gwell. Mae pob blwyddyn y byddwn ni'n aros yn flwyddyn arall o bobl ifanc yn syrthio drwy fwlch y gwyddom eisoes sut i'w gau. Wedi'r cyfan, mae'n ymwneud â mwy na geiriau'n unig, ond â gweithredoedd, gan ddangos mewn cyfraith i bobl ifanc sy'n gadael gofal eu bod yn bwysig. Weithiau mae'n rhaid ichi ddeddfu er mwyn dangos i bobl ifanc sy'n gadael gofal fod eu hawliau wedi'u hymgorffori yn y gyfraith, ac rwy'n credu bod hynny'n wirioneddol arwyddocaol, ni waeth beth y mae'r siarter wirfoddol yn ei ddweud. Cofiwch, y gyfraith yw ein gair byw, ein haddewid byw, ac mae'r gyfraith, yn y pen draw, yn para ar ein holau ni oll.

Os caf i ddiolch yn fawr iawn, i ddechrau, i Sarah Cooper-Lesadd am ddod â'r ddadl yma gerbron heddiw yma.

Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal ymhlith y mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Mae llawer ohonynt wedi profi caledi sylweddol, trawma ac ansefydlogrwydd cyn iddynt hyd yn oed gyrraedd oedolaeth. I ormod ohonynt, nid yw'r heriau hynny'n bodoli ar wahân i'w gilydd. Yn aml, mae eu profiadau'n groestoriadol, wedi'u llywio gan ffactorau megis tlodi, anabledd, anghenion iechyd meddwl, ethnigrwydd, hunaniaeth ac amgylchiadau eraill a all greu rhwystrau ychwanegol drwy gydol eu bywydau.

Dyna pam y mae rhianta corfforaethol mor bwysig. Nid cyfrifoldeb statudol neu set o ddyletswyddau i'w cwblhau yn unig mohono, mae'n ymwneud â chydnabod bod gennym gyfrifoldeb i sefyll ochr yn ochr â phlant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal i eirioli drostynt a chreu cyfleoedd iddynt ac i ddarparu'r cysondeb a'r gefnogaeth y mae pob plentyn yn ei haeddu.

Fodd bynnag, rhaid inni fod yn onest ynglŷn ag a yw ein trefniadau presennol yn bodloni'r uchelgais hwnnw. Nid yw unigolyn ifanc yn rhoi'r gorau i fod angen cymorth ddim ond am eu bod yn cyrraedd pen-blwydd penodol. Mae newid i fod yn oedolyn yn heriol i unrhyw unigolyn ifanc, ond i'r rhai sydd wedi cael profiad o'r system ofal, mae'r newid hwnnw'n aml yn dod â phwysau ychwanegol yn ei sgil a heb y rhwydweithiau teuluol y mae llawer o'u cyfoedion yn dibynnu arnynt. Gallwn weld canlyniadau hynny wedi'u hadlewyrchu yn y dystiolaeth. Mae gan oddeutu un o bob pedwar oedolyn yn y carchar yng Nghymru gefndir o ofal, ac mae ymchwil wedi canfod, erbyn 24 oed, fod tua 15 y cant o bobl sydd wedi bod mewn gofal wedi cael dedfryd o garchar, o gymharu â dim ond 1 y cant o'r rhai heb fod mewn gofal. Dylai'r ffigurau hynny beri pryder i bob un ohonom, ac nid ydynt mewn unrhyw fodd yn adlewyrchiad o botensial pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Maent yn ein hatgoffa o'r hyn a all ddigwydd pan nad yw pobl ifanc agored i niwed yn cael y gefnogaeth gyson sydd ei hangen arnynt wrth iddynt dyfu'n oedolion.

Dylai ein huchelgais gynnwys sicrhau nad oes unrhyw unigolyn ifanc sydd â phrofiad o ofal yn colli mynediad at gymorth ystyrlon ddim ond am eu bod yn cyrraedd oedran penodol. Byddai ymestyn yr oedran pan fo awdurdodau lleol yn cadw cyfrifoldeb ffurfiol i 25 oed ar gyfer pob unigolyn sy'n gadael gofal, yn hytrach na chyfyngu cymorth estynedig i'r rhai sydd mewn addysg neu hyfforddiant, yn adlewyrchu realiti'r newid i fod yn oedolion yn well ac yn darparu cynnig mwy cyson a mwy tosturiol o gefnogaeth. Dylem anelu at system lle mae pob awdurdod lleol yn darparu'r safon uchaf o gymorth i blant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal, gydag atebolrwydd clir lle nad yw'r safonau hynny'n cael eu bodloni. Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal wedi bod yn gofyn ers blynyddoedd pwy sy'n atebol pan na chaiff y dyletswyddau hyn eu cyflawni. Rhaid i rianta corfforaethol olygu mwy na geiriau ar dudalen, rhaid iddo olygu ymrwymiad gwirioneddol fod pob plentyn ac unigolyn ifanc sydd â phrofiad o ofal yn cael y gefnogaeth, y sefydlogrwydd a'r cyfleoedd sydd eu hangen arnynt i ffynnu. Diolch yn fawr.

Diolch, Sarah. A diolch, Beca, hefyd. Lywydd, mae'r hyn sy'n mesur unrhyw riant yn syml: pan fydd plentyn yn dweud eu bod yn cael eu brifo, a ydych chi'n gwrando ac yn gweithredu? I un ferch ifanc, yr ateb gan ormod o oedolion oedd 'na'. Rwyf am siarad heddiw am rianta corfforaethol a'r hyn y mae'n ei olygu'n ymarferol, nid fel polisi ond fel cyfrifoldeb.

Rwyf am ddechrau gydag achos. Mae'n ddienw, ond mae'n real ac mae'n hynod bersonol i mi a fy nheulu. Mewn gwirionedd, dyma'r gwir reswm y dechreuais gymryd rhan mewn gwleidyddiaeth yn y lle cyntaf flynyddoedd lawer yn ôl. Tyfodd merch ifanc i fyny mewn cartref a ddiffiniwyd nid gan ofal ond gan reolaeth, trais a chamdriniaeth. Fel llawer o blant sy'n byw mewn ofn, nid oedd ganddi'r geiriau bob amser i esbonio beth oedd yn digwydd, ond roedd yna arwyddion. Newid ymddygiad, ofn heb esboniad—gwelwyd yr arwyddion hynny ond ni weithredwyd arnynt. Pan ddatgelodd hi o'r diwedd beth oedd wedi digwydd iddi, dylai'r system fod wedi camu i mewn i'w diogelu, ond yn lle hynny, wynebodd anghrediniaeth, pwysau a distawrwydd. Ar un adeg, cafodd ei pherswadio hyd yn oed i dynnu ei datganiad yn ôl. Flynyddoedd yn ddiweddarach, daeth o hyd i'r dewrder i roi gwybod eto beth oedd wedi digwydd iddi, y tro hwn gyda thystiolaeth gan blentyn arall, ond unwaith eto ni chafwyd erlyniad, dim achos llys, dim ond penderfyniad: dim gweithredu pellach.

Lywydd, nid methiant o ran proses yn unig yw hyn, mae'n fethiant o ran cyfrifoldeb, oherwydd os yw'r wladwriaeth yn gweithredu fel rhiant i blant agored i niwed, rhaid iddi wneud yr hyn y byddai pob rhiant da yn ei wneud, sef gwrando, sylwi a chredu, a lle bo angen, gweithredu. Dyna pam y mae'r ddadl hon heddiw yn bwysig. Nid yw plant yn profi gwasanaethau mewn seilos, ymhell o fod. Nid oes ots ganddynt ai awdurdod lleol, bwrdd iechyd, yr heddlu neu asiantaeth arall sy'n camu i'r adwy. Y cyfan y maent ei angen yw rhywun i'w diogelu.

Yn yr achos a ddisgrifiais, roedd arwyddion rhybudd yn bodoli ar draws y blynyddoedd ac ar draws asiantaethau, ond ni wnaeth neb gysylltu'r dotiau. Ni weithredodd neb yn ddigon penderfynol. Dyna'n union pam y mae dyletswyddau rhianta corfforaethol cryfach yn bwysig, am fod hyn yn ymwneud â mwy na strwythurau'n unig, mae'n ymwneud â diwylliant—diwylliant sy'n gwrando ar blant, diwylliant sy'n deall trawma a diwylliant nad yw'n aros am dystiolaeth berffaith cyn camu i mewn i ddiogelu plentyn. Oherwydd y tu ôl i bob polisi mae plentyn, plentyn sy'n cael ei glywed neu ei anwybyddu, plentyn sy'n cael ei gredu neu ei ddiystyru, plentyn sydd naill ai'n cael ei ddiogelu neu ei adael i wynebu niwed ar ei ben ei hun. Pan fyddwn ni'n cael hynny'n anghywir, gall y canlyniadau bara am oes, fel y gwn i.

Felly, os ydym i gyd yn mynd i alw ein hunain yn rhieni corfforaethol, rhaid inni fodloni'r safon y mae'r gair hwnnw'n ei fynnu, oherwydd nid yw rhiant da yn troi cefn. Nid yw rhiant da yn aros i rywun arall weithredu. Mae rhiant da yn diogelu eu plentyn. Dyna'r prawf sydd o'n blaenau heddiw, a dyna pam rwy'n cefnogi eich cynnig, Sarah. Diolch yn fawr.

A gaf i ddiolch i Sarah am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, ac am y ffordd y mae'n defnyddio ei phrofiad bywyd i ysgogi newid i blant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal? Buaswn wedi ei gefnogi, ond cefais wybod na fyddai hynny'n bosibl am fy mod wedi cyflwyno cynnig deddfwriaethol.

Rwyf am gydnabod y gwaith a wnaed gan y Llywodraeth yn y Senedd flaenorol ar drawsnewid gofal cymdeithasol plant, ar ddileu elw, ond hefyd y gwaith i wrando ar bobl ifanc ac i gydgynhyrchu atebion. Nawr, mynychais yr holl uwchgynadleddau a gynhaliwyd gan y Llywodraeth flaenorol gyda phobl ifanc â phrofiad o ofal, ac roedd yn fraint eu cael i rannu eu profiadau gyda ni, ond roedd hefyd yn brofiad sobreiddiol, rhwystredig a gofidus iawn weithiau. Yn yr un cyntaf a fynychais, gweithdy ar iechyd meddwl, cyfarfûm ag unigolyn ifanc a oedd wedi cael bron i 20 o weithwyr cymdeithasol, ac roedd yn amlwg iawn i mi fod cryn dipyn o waith i'w wneud i atal y system ofal rhag aildrawmateiddio pobl ifanc â phrofiad o ofal.

Fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, cefais gyfle i glywed am brofiadau plant â phrofiad o ofal mewn addysg. Cyfarfûm ag unigolyn ifanc a oedd wedi symud i leoliad gofal maeth gwahanol, ac o ganlyniad roedd wedi gorfod newid ysgol yn hytrach na bod eu hawdurdod lleol yn ariannu eu costau trafnidiaeth. Roedd hynny, i mi, yn enghraifft bwerus o unigolyn ifanc yn cael ei wasgu i mewn i system yn hytrach na bod system yn cael ei chynllunio i ddiwallu eu hanghenion nhw. Tarfwyd ar addysg sefydlog plentyn a oedd eisoes wedi'u trawmateiddio oherwydd cost trafnidiaeth.

Nawr, rwy'n credu mai'r prawf i bob ymarferydd yw, 'A fyddai'n ddigon da i fy mhlentyn i?' Os mai'r ateb yw 'na', ni ddylai ddigwydd. Dyma beth rwy'n credu y dylai ymrwymiad gwirioneddol i rianta corfforaethol ei olygu.

Mae gennym siarteri gwirfoddol, ond i mi, ar rywbeth mor sylfaenol â'r cyfrifoldebau sydd gennym i gyd tuag at blant â phrofiad o ofal, nid yw gwirfoddol yn ddigon da. Mae'r holl awdurdodau lleol a byrddau iechyd wedi llofnodi'r siarter, ond os edrychwch am unrhyw wybodaeth am yr hyn y maent wedi ymrwymo iddo'n rhan o'u siarteri, mae'n anodd iawn dod o hyd iddo. Nid yw'n cael ei gyhoeddi, ac yn sicr ni allwn i ddod o hyd i'r wybodaeth ar gyfer fy mwrdd iechyd fy hun.

Felly, rwy'n credu ei bod hi'n bryd edrych ar sut y cryfhawn yr amddiffyniadau ar gyfer plant sy'n derbyn gofal a phlant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Nid wyf yn gwybod sut y mae'r Llywodraeth yn bwriadu pleidleisio heddiw, ond rwy'n gobeithio y bydd yn gwrando ar y ddadl, yn gwrando ar y farn gref fod angen inni wneud mwy i'n plant—a'n plant ni ydynt i gyd—ac y bydd yn ymrwymo i weithio gyda Sarah ar y mater hollbwysig hwn. Diolch.

Mae'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau dechrau drwy gydnabod pwysigrwydd y cynnig sydd o'n blaenau heddiw, a chanmol yr Aelod am ei gyflwyno. Cefais y fraint, Ddirprwy Lywydd, o wasanaethu ar banel maethu am bron i 10 mlynedd mewn rôl flaenorol, ac mae'n rhoi cipolwg go iawn i chi ar bwysigrwydd y gwaith sy'n digwydd mewn awdurdodau lleol ar hyn o bryd.

Wrth gwrs, ar ei orau mae rhianta corfforaethol yn ymwneud â'r wladwriaeth yn gweithredu, pan fo angen, fel y dylai rhiant cyfrifol ei wneud, gyda chysondeb, gofal, sylw, cariad, tosturi a ffocws gwirioneddol ar ddyfodol hirdymor y plentyn dan sylw—yr holl bethau y dylai rhiant biolegol ei wneud, ond ym mhob maes. Mae'n cael ei adlewyrchu yn y cynnig sydd o'n blaenau heddiw. Mae'n eithaf trawiadol fod gofyn i hyn ddigwydd. Rwy'n credu y byddai llawer o bobl, ein hetholwyr, yn cymryd yn ganiataol fod rôl rhianta corfforaethol eisoes wedi'i hymgorffori mewn cyrff cyhoeddus ledled Cymru. Rwy'n credu y byddent yn synnu gweld cynnig fel hwn yn gorfod cael ei gyflwyno yma heddiw. Felly, rwy'n sicr yn canmol yr Aelod am ei gyflwyno.

Rwyf hefyd eisiau cydnabod rôl gadarnhaol deddfwriaeth 2026 y cyfeirir ati ar lefel y DU, sy'n effeithio ar bobl ifanc yn Lloegr, y gydnabyddiaeth ohoni fel rhywbeth sy'n gwella cyfleoedd bywyd plant â phrofiad o ofal. Ac mae'n galw am ddull system gyfan o weithredu. Mae'n gwbl briodol fod Cymru bellach yn ystyried y ffordd orau o gyflawni'r un uchelgais. Os yw cyfrifoldebau rhianta corfforaethol cryfach ar draws cyrff cyhoeddus yn helpu plant yn Lloegr, pam y dylem ni ddisgwyl unrhyw beth llai i blant yma yng Nghymru? Rwy'n llwyr gefnogi'r egwyddor y dylai pob rhan o'r sector cyhoeddus chwarae ei rhan yn gwella canlyniadau i blant sy'n derbyn gofal a phobl ifanc sy'n gadael gofal. Rwy'n credu mai dyma'r lleiaf y byddai pobl yn ei ddisgwyl.

Rwyf am nodi un peth—rwy'n sylweddoli bod yr amser yn hedfan; mae'n ddadl 30 munud ar gyfer eitem mor bwysig heddiw. Nid wyf yn siŵr a yw hynny'n arferol ar gyfer cynigion deddfwriaethol gan Aelodau, ond mae'n teimlo fel amserlen eithaf tynn, oherwydd, er fy mod yn gobeithio bod cefnogaeth i'r ddeddfwriaeth hon yma heddiw, mae angen sgwrs ynghylch gweithredu hyn hefyd. Oherwydd fe wyddom fod gwasanaethau cyhoeddus dan bwysau ar hyn o bryd, ac mae'n hanfodol fod unrhyw ddyletswyddau newydd yn cael eu cefnogi gan adnoddau, capasiti gweithlu a chanllawiau clir i'w gwneud yn ystyrlon yn ymarferol hefyd. Felly, hoffwn glywed barn y Llywodraeth ar hynny. Oherwydd ni allwn osod cyfrifoldebau statudol newydd ar wasanaethau sydd eisoes dan bwysau a disgwyl canlyniadau gwell heb roi adnoddau iddynt lwyddo. Rwy'n credu ein bod wedi gweld hynny'n digwydd dro ar ôl tro pan fydd pethau'n cael eu cytuno yn y lle hwn, pan nad yw'r adnoddau'n dilyn i alluogi i bethau gael eu gweithredu'n llawn ac yn briodol.

Felly, rwyf am ddod i ben, Ddirprwy Lywydd, drwy ddweud y byddwn yn cefnogi'r cynnig deddfwriaethol hwn. Rydym hefyd yn awyddus iawn i ymgysylltu'n adeiladol, wrth iddo fynd rhagddo, i sicrhau bod yr adnoddau a'r capasiti gweithlu sydd eu hangen yno hefyd i'w wneud yn effeithiol. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwyf eisiau dechrau, fel y mae llawer wedi gwneud, drwy ganmol Sarah a'r gwaith rydych wedi'i wneud. Fe'ch clywais ar Radio Wales y bore yma, ac am eiriolwr ydych chi—cyfweliad anhygoel, ac fe gyfleoch chi'r neges mor glir. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n cefnogi'r Bil hwn yn llwyr. Gadewch inni fod yn glir, serch hynny, wrth basio'r Bil hwn, nad yw'n ei gwneud yn ofynnol i'r Llywodraeth ei fabwysiadu, sy'n drychineb ac yn drasiedi. Felly, y lleiaf rwy'n disgwyl i'r Dirprwy Weinidog ei ddweud yw y bydd y Llywodraeth yn bwrw ymlaen â hyn yn ffurfiol. Ac a gaf i ddweud am y Dirprwy Weinidog—rwy'n eich parchu'n llwyr—mae gennych friff anhygoel o eang. Rydym wedi galw am Weinidog yn benodol ar gyfer babanod, plant a phobl ifanc, a dyna mae ein babanod, plant a phobl ifanc yma yng Nghymru yn ei haeddu. Felly, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried hyn ac yn creu rôl Cabinet arall, ar lefel uchel iawn, ar gyfer y briff hwnnw'n benodol.

Fe fûm yn gweithio gyda phlant, fel y gŵyr llawer ohonoch, am dros 25 mlynedd fel gweithiwr cymdeithasol. Roedd y rhan fwyaf ar goll, wedi'u trawmateiddio, yn dyheu am gariad, ac yn anffodus, dim ond drwy wylltio a theimlo fel pe baent mewn cornel y gallai llawer ohonynt ymateb. 'Pam eu bod yn gwneud hynny?', mae llawer o bobl yn gofyn. Oherwydd ei bod hi'n haws gwrthod ar unwaith na meddwl y byddant yn cael eu caru ac yna darganfod yn nes ymlaen nad ydynt. Felly, cânt eu barnu ar unwaith, cânt eu gwrthod, cânt eu niweidio hyd yn oed yn fwy. Ein plant ni yw'r rhain. Maent yn perthyn i ni. Ac rydym ni, yn y Senedd hon, yn gyfrifol amdanynt. Ar hyn o bryd, mae mwy na 7,000 o blant yn derbyn gofal yng Nghymru, ond mae eu dyfodol yn cael ei siapio nid yn unig gan wasanaethau cymdeithasol ond gan ein hysgolion, ein gwasanaeth iechyd, ein system dai a'r sector cyhoeddus ehangach. Dychmygwch sut deimlad yw cael gofal gan gyfres o asiantaethau. Nid felly y dylai fod. Maent yn blant i ni ac mae angen inni roi'r lefel uchaf o ofal iddynt, fel y clywsom.

Rydych chi wedi clywed pobl ar draws y Siambr yn cytuno â llawer o hyn, ac mae'n galonogol iawn clywed hynny, ond rwy'n apelio'n benodol at y Dirprwy Weinidog yma heddiw: rhaid i hyn gael ei sefydlu mewn deddfwriaeth. Rhaid inni eich gweld yn mynd ati o ddifrif—a gwn eich bod yn cymryd hyn o ddifrif—i weithredu ar ran ein babanod, ein plant a'n pobl ifanc drwy fabwysiadu rôl weinidogol, fel y gallwn roi'r holl faterion y dymunwn eu rhoi i'r rôl benodol honno. Felly, edrychaf ymlaen at glywed gan y Gweinidog, ac unwaith eto, rwy'n talu teyrnged i Sarah. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn innau ddechrau drwy ddiolch i Sarah am daflu'r goleuni hwn ar rianta corfforaethol. Rwy'n credu bod eich gwaith yn y maes hwn wedi bod yn glod i'r Senedd. Felly, diolch am hynny, Sarah. Rwyf am weithio gyda chi i wella pethau yn y maes hwn.

Mae'n hynod bwerus fod anghenion plant a phobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal wedi cael eu rhoi ar ein hagenda mor gynnar yn nhymor y Senedd hon. Ni allwn orbwysleisio'r gwahaniaeth y gall pob un ohonom ei wneud i fywydau plant â phrofiad o fod mewn gofal. Dyma lle mae ein rôl gyfunol fel rhieni corfforaethol yn allweddol, gan gefnogi plentyn i lywio'r newid i fod yn oedolyn, ac mae hynny'n galw am gyfranogiad gweithredol asiantaethau a phartneriaid allweddol, fel y nodwyd yn y ddadl hon.

Cefais fy nharo gan y cyfraniad a wnaeth Beca Brown yr wythnos diwethaf mewn dadl arall, drwy ddweud ei bod yn cymryd pentref neu gymuned i fagu plentyn a sut y mae'n rhaid i'r ymadrodd hwnnw olygu rhywbeth. Oherwydd beth yw ein cymdeithas heb hynny, y cyfrifoldeb cyfunol hwnnw rydym yn ei rannu i sicrhau bod pawb yn cael cyfle teg mewn bywyd?

Nawr, mae gennyf feddwl agored ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd yn y cyswllt hwn. Rwy'n dal i ddysgu. Rwyf am weithio gyda phobl sydd wedi byw drwy hyn. Mae deddfwriaeth yn amlwg yn ysgogiad pwysig. Rwy'n fwy na pharod i ystyried yr opsiwn hwnnw. Y ddau ddewis fyddai—. Nid wyf yn ei ystyried yn ddewis deuaidd o reidrwydd, naill ai/neu. Nid wyf yn ei weld fel cywir yn erbyn anghywir, rwy'n ei weld fel cywir yn erbyn cywir. Oherwydd mae agweddau cadarnhaol iawn i'r trefniant sydd gennym yng Nghymru hefyd, na fyddem eisiau eu colli ni waeth beth sy'n digwydd yn y dyfodol. Mae'r ffaith ei fod yn wirfoddol yn rhoi mwy o hyblygrwydd iddo, yn annog arloesi, creadigrwydd a chefnogaeth wirioneddol i'r cysyniad, yn hytrach na bod yn rhwymedigaeth yn unig, lle na fyddai sefydliadau, o bosibl, yn gwneud mwy na'r gofynion sylfaenol statudol. Nid wyf yn dweud bod hynny'n golygu na ddylem ystyried deddfwriaeth; rwyf ond yn nodi'r hyn na fyddem eisiau ei golli pe byddem yn gwneud hynny.

Mae cymhlethdodau hefyd, wrth gwrs, y byddai angen inni eu goresgyn yn deillio o'r hyn sydd wedi'i ddatganoli a'r hyn nad yw wedi'i ddatganoli. Felly, yr hyn yr hoffwn ei wneud yw sicrhau ein bod yn cael y cydbwysedd yn iawn rhwng cryfhau ein sefyllfa, rhywbeth y mae gwir angen inni ei wneud, a sicrhau nad ydym yn colli'r daioni sydd wedi'i feithrin yn y system sydd gennym, yr hyblygrwydd sy'n caniatáu i sefydliadau siapio eu haddewidion eu hunain, i fynd ymhellach na rhwymedigaethau statudol, er fy mod yn derbyn y pwynt a wnaeth Lynne, mewn gwirionedd, os nad yw'r addewidion hynny'n cael eu cyfleu'n dda iawn, nid ydynt yn gwneud yr hyn y maent i fod i'w wneud. Unwaith eto—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf.

Diolch yn fawr. Ar y pwynt ynglŷn ag a ddylai fod yn wirfoddol neu a ddylai fod yn statudol, os ydych chi'n unigolyn ifanc ac eisiau dwyn asiantaeth i gyfrif ac nad yw'n statudol, pa bwerau sydd gan yr unigolyn ifanc hwnnw? A fyddech chi'n cytuno mai dyna lle dylem fod?

Yn sicr. O ran rhai o'r—. O ran awdurdodau lleol, maent yn rhwymedigaethau statudol, wrth gwrs. Mae a wnelo hyn â—. Nid wyf yn anghytuno o gwbl â'r hyn a ddywedwch. Nid wyf yn anghytuno. Unwaith eto, nid wyf yn ei weld fel dewis naill ai/neu. Rwyf eisiau sicrhau bod gan y system a ddatblygwn rinweddau'r ddau, a dyna pam fy mod eisiau sicrhau ein bod yn gwneud hyn gyda phobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal. Felly, na, nid wyf yn anghytuno o gwbl, Jane, wrth gwrs.

Mae ein siarter corfforaethol yn ymwreiddio rhianta corfforaethol ar sylfaen llawer ehangach na'r ddeddfwriaeth yn Lloegr. Dim canolbwyntio'n syml ar gyrff y sector cyhoeddus ydym ni, rydym ni hefyd yn meithrin partneriaethau â'r sector preifat a'r trydydd sector i adlewyrchu'r ffordd mae cymdeithas yn gweithio, oherwydd mae Cymru yn genedl o gymunedau. Mae'r siarter wedi cael ei ddatblygu ar y cyd â phobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal—so, dŷn ni eisiau gweithio, yn amlwg, gyda'r grwpiau hynny hefyd. Mae pob egwyddor yn cyd-fynd ag erthyglau Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Hyd yn hyn, mae dros 70 o sefydliadau wedi llofnodi'r siarter, gan gynnwys pob awdurdod lleol a bwrdd iechyd.

Nawr, ydy, mae llofnodi'r siarter yn wirfoddol, ac mae'n rhaid i ni edrych ar hyn. Ond mae gofyn hefyd i bob sefydliad sydd yn llofnodi i wneud adduned sy'n nodi'r hyn y bydden nhw'n ei gynnig. Gyda'r cafeat y mae Lynne wedi'i gyflwyno yn gynharach, mae yna rai enghreifftiau sydd wir yn rhagorol; dwi eisiau rhannu rhai o'r rheini. Mae gan Gyngor Caerdydd strategaeth rhianta corfforaethol sy'n canolbwyntio ar bum blaenoriaeth. Maen nhw wedi cynnal digwyddiad yn ddiweddar ar rianta corfforaethol yn benodol i ddangos y gwaith sy'n mynd rhagddo. Mae Premier Forest Products—y cwmni sector preifat cyntaf i lofnodi—yn cefnogi unigolion trwy leoliadau gwaith sy'n cynnig cefnogaeth gan fentoriaid a chymorth addysgol i symud ymlaen yn llwyddiannus i fyd gwaith. Ac mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg wedi gwneud adduned i ddarparu tîm iechyd sy'n benodol ar gyfer unigolion â phrofiad o fod mewn gofal. Maen nhw hefyd wedi addunedu i gyflwyno rhaglen bontio a fydd yn cyflawni dull strategol sy'n ystyriol o drawma. Mae profiad gwaith a phrentisiaethau yn cael eu cynnig ganddyn nhw ac maen nhw'n gwarantu y bydd plant sydd â phrofiad o fod mewn gofal yn cael y cyfle i gymryd rhan mewn prosesau i ddewis ymgeiswyr.

Dyma rai o'r enghreifftiau o'r creadigrwydd, yr arloesi na fuaswn eisiau ei golli. A chredaf fod angen inni ddod o hyd i ffordd o sicrhau bod lle rydym yn symud iddo yn dal i annog yr arloesi hwnnw a'i fod yn cael ei feithrin o'r gwaelod i fyny, yn ogystal, o bosibl, ag o'r brig i'r gwaelod.

Nawr, yr hydref hwn, fel y clywsom—cyfeiriodd Sarah at hyn—byddwn yn cyflwyno canllawiau cryfach drwy bennod bwrpasol ar rianta corfforaethol yng nghod ymarfer Rhan 6, pennod a fydd yn nodi dull partneriaeth a dull strategol cryfach o weithredu rhianta corfforaethol. Nid yw'n golygu bod hynny'n ddigon. Gwn y gallwn wella pethau ymhellach. Dyna pam fy mod yn croesawu'n fawr y craffu adeiladol hwn a'r ddeialog drawsbleidiol sy'n cael ei meithrin drwy gynigion fel hwn. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ehangu'r rhwydwaith rhianta corfforaethol yng Nghymru fel rhan o'n gweledigaeth yn y dyfodol ar gyfer gwasanaethau plant.

Nawr, at ddibenion y ddadl heddiw, bydd y Llywodraeth yn ymatal ar y cynnig hwn, a byddwn yn parhau i adolygu'r safbwynt. Nid wyf yn bwriadu i hyn fod yn ddiwedd ar y sgwrs. Nid ydym yn diystyru opsiynau statudol posibl mewn unrhyw ffordd. Rwy'n awyddus i sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn iawn. Ac rwyf hefyd yn benderfynol o'n gweld yn gwneud cynnydd cynaliadwy wrth adeiladu ar y gwaith gwych, y brwdfrydedd, yr ewyllys da sydd eisoes i'w weld ymhlith ein partneriaid ymroddedig. Ac rwy'n croesawu trafodaethau pellach gyda Sarah yn fawr iawn fel y gallwn gydweithio i wella cyfleoedd a chanlyniadau i blant a phobl ifanc Cymru. Diolch, Ddirprwy Lywydd.

Diolch i'r Aelodau am gyfrannu at y ddadl bwysig hon ac am ehangder y trafodaethau—maent wedi bod yn wirioneddol ddwfn a chraff. Roedd Beca Brown yn llygad ei lle: rhaid inni fod yn onest am ein hamddiffyniadau presennol, pa mor gryf ydynt ac a ydynt yn addas i’r diben, a phwy sy'n cael eu dwyn i gyfrif. Rwy'n credu mai dyna un o'r cwestiynau pwysicaf a mwyaf allweddol yn hyn.

Cawsom ein hatgoffa gan Nigel Williams nad yw plant yn profi gwasanaethau mewn seilos a bod hyn yn ymwneud â diwylliant sy'n gwrando. Mae'n iawn, ac ni allwch adeiladu'r diwylliant hwnnw ar addewid gwirfoddol y mae rhai cyrff yn cadw ato a rhai nad ydynt yn gwneud hynny. Lynne Neagle—mae'n dweud y cyfan na allech chi ddod o hyd i wybodaeth ar wefan eich bwrdd iechyd eich hun hyd yn oed ynglŷn â'r hyn y mae'r dyletswyddau'n ei wneud a'r hyn nad ydynt yn ei wneud. Dyma'r union wahaniaeth mewn rhai achosion rhwng siarter a chyfraith. Rwy'n diolch hefyd i Jane Dodds am ei hymyriad. Mae'n llygad ei lle ynglŷn â llinellau atebolrwydd, a dyma pam ein bod yn cael y ddadl hon heddiw. Ac—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf.

Diolch, Sarah. Rwy'n gobeithio y gall pob un ohonom gytuno bod rhianta corfforaethol yn un o'r cyfrifoldebau pwysicaf sydd gennym ar gyfer pob plentyn yn ein gofal. Mae hyn yn cynnwys plant digwmni sy'n ceisio lloches, ac yn anffodus, pleidleisiodd llawer o'r Aelodau yn y Siambr hon yr wythnos diwethaf yn erbyn y cysyniad o genedl noddfa. Felly, buaswn yn falch iawn o glywed a yw eich Bil arfaethedig yn cynnwys anghenion plant digwmni sy'n ceisio lloches. Diolch.

Rwyf am ddweud fy mod yn mynd i weithio gyda'r Gweinidog ar hyn i lunio deddfwriaeth ar gyfer y dyfodol. Diolch i'r Gweinidog am fod yn agored i weithio gyda mi ar hyn, a hoffwn weithio yn yr ysbryd hwnnw. Credaf fod hynny'n bwysig iawn. Mae gwirfoddoli'n rhan wych o'n diwylliant Cymreig, ac nid oes angen inni golli hyn, ond rwy'n credu y gallwn gael dull hybrid rhwng rhwymedigaeth statudol a gweithredu gwirfoddol hefyd. Felly, edrychaf ymlaen at weithio gyda'r Gweinidog ar hyn.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Ac yn gyntaf oll, rhaid imi ddatgan buddiant amlwg iawn yn hyn, y gall pob un ohonoch ddyfalu beth ydyw beth bynnag, ond er mwyn i bawb gael gwybod, rwy'n llawfeddyg offthalmig ymgynghorol yn Ysbyty Singleton, fel Safa, sy'n gyd-gyflwynydd. Ac mae'n rhaid imi ddiolch hefyd, nid yn unig i Safa, ond i Jane Dodds, sydd hefyd yn gyd-gyflwynydd, er, hyd y gwn i, nid yw hi wedi cael unrhyw hyfforddiant llawfeddygol offthalmig ffurfiol. [Chwerthin.]

Hoffwn ddiolch, serch hynny, i bawb o amgylch y Siambr, o bob plaid, a gefnogodd y cynnig a chaniatáu iddo gyrraedd y ddadl hon. Diolch i bob un ohonoch. Nid wyf yn gweld hyn fel rhywbeth gwleidyddol o gwbl mewn gwirionedd, ond rhywbeth i bawb sydd eisiau i'n pobl allu gweld yn well. Oherwydd mae gofal llygaid yn effeithio ar bawb. Mae unigolion o'r Siambr hon wedi dod i siarad â mi—er nad wyf am eu henwi oherwydd cyfrinachedd cleifion ac yn y blaen—sydd wedi cael llawdriniaeth ar gyfer cyflyrau llygaid a oedd yn bygwth eu golwg. Efallai y cewch glywed ganddynt yn nes ymlaen.

Roeddwn eisiau rhannu hyn yn dair rhan: beth yw'r broblem a pham fy mod wedi cyflwyno hyn, cefndir yr ateb posibl, ac yna'r ateb ei hun.

Yn gyntaf oll, fel rydym wedi'i glywed o'r blaen, mae meddygaeth yn esblygu. Mae'r system sydd gennym nawr wedi'i sefydlu'n berffaith ar gyfer yr 1980au a'r 1990au, pan oedd llawfeddygon offthalmig yn gallu gwneud yr holl lawdriniaethau fwy neu lai, ar wahân i rai eithriadol o gymhleth a phrin, ac nid oedd uwch-dechnoleg yn bodoli mewn gwirionedd ar gyfer pethau fel llawdriniaethau tiwb datblygedig ar gyfer glawcoma. Nid oedd cyfryngau i'w chwistrellu ar gyfer dirywiad maciwlaidd cysylltiedig ag oedran yn bodoli. Nid oedd angen gwasanaethau yn agos at fod ar y raddfa y mae eu hangen nawr, ond bellach, mae gennym is-arbenigeddau, offer drud, ac nid yw'n bosibl i bob bwrdd iechyd wneud popeth ym mhob ysbyty mwyach. Pe gallent, ni fyddai'n effeithlon iawn, ni fyddai'n ddiogel iawn, am fod y systemau'n rhy fach.

Felly, yng Nghymru, mae gennym ormod o ysbytai bach a byrddau iechyd bach yn ceisio gwneud popeth, a dim digon o ysbytai trydyddol, yn anffodus. Nid yw'r byrddau iechyd wedi'u cysylltu â'i gilydd o gwbl. Mae wal fawr yn gwahanu llif cleifion a staff rhwng byrddau iechyd, ac rwy'n gwybod hyn, gan fy mod wedi ceisio torri'r waliau i lawr, ac maent yn rhwystrau anorchfygol o Sofietaeth fiwrocrataidd yn y ffordd waethaf. Felly, mae pobl yn mynd yn ddall oherwydd hyn. Dyma'r broblem.

Roeddwn yn mynd i sôn am un o fy nghleifion a ddaeth i fy ngweld yn Abertawe ac a oedd yn ddigon anffodus i fyw ar yr ochr arall i'r bont yn ardal bwrdd Hywel Dda, mewn lle o'r enw Bynea. Lle braf iawn, ond achosodd y ffaith ei fod ar ochr arall yr afon broblem enfawr, gan na allwn drefnu unrhyw sganiau yn fy ysbyty yn iawn heb lenwi IPFR, fel y'u gelwir—cais cyllido claf unigol—ar gyfer pob rhyngweithiad. Pe bawn i'n ysgrifennu at fwrdd Hywel Dda, byddai'r bobl yno'n dweud, yn gywir ddigon, 'Pwy ydych chi, sy'n gweithio mewn bwrdd iechyd arall, i ddweud wrthym ni beth i'w wneud?' Ac mae popeth yn cael ei arafu 100,000 y cant, dyna'r broblem.

Peth arall: retinâu rhydd. Gan fod yr holl fyrddau iechyd mewn seilos—ac rydym newydd glywed am felltith seilos—gan fod y byrddau iechyd mewn seilos, ni all llawfeddygon fitreoretinol, yr unig bobl sy'n gallu trin retinâu rhydd, weithio'n iawn gyda'i gilydd. Felly, os oes gennych retina rhydd, mater o lwc yw i chi allu cael eich llawdriniaeth y diwrnod hwnnw, ac mae angen ichi gael llawdriniaeth frys ar gyfer hyn, neu fel arall mae'n daith hir i Fryste, i Rydychen, i Moorfields yn Llundain. Ac os yw eich retina wedi rhwygo a bod angen llawdriniaeth arnoch, rhaid ichi aros yn llonydd am yr amser hwnnw, sydd fel arfer yn golygu gorwedd yn wastad gyda lle mae'r rhwyg ar y rhan isaf. Fel arall, mae'r retina'n pilio'n raddol wrth ichi deithio i gael cymorth. Ac os oes rhaid ichi deithio i Rydychen, yn amlwg, ni allwch deithio wyneb i waered yn sedd gefn eich car. Ac mae'n peri straen i bobl hefyd, gorfod goddef teithiau mor ofnadwy o hir, na fyddai'n rhaid iddynt ei wneud pe bai'r system wedi'i chydgysylltu yng Nghymru.

Wfeitis: treuliais lawer o amser yn ceisio sefydlu canolfan atgyfeirio drydyddol yng Nghymru ar gyfer wfeitis, ac rwyf wedi bod mewn llawer iawn o gyfarfodydd tebyg i rai'r GIG, fel pobl eraill hefyd, rwy'n gwybod. Ac mae'r GIG yn dwli ar gyfarfodydd i drafod pethau; mae'n cynnal cyfarfodydd yn dda iawn wir, ond anaml y daw atebion go iawn o gyfarfodydd yn unig, gan fy mod wedi bod mewn llawer o gyfarfodydd rhanbarthol am y byrddau iechyd yn cydweithio'n agosach, a'r canlyniad? Mae cleifion wfeitis yn dal i fynd i Fryste fel canolfan atgyfeirio drydyddol, sydd ymhell i ffwrdd.

Therapi ffotodynamig ar gyfer cyflwr o'r enw corioretinopathi serws canolog: dim ond un laser sy'n gwneud hynny yn ne Cymru, ac mae yng Nghaerdydd. Ni allwn gael mynediad ato o Abertawe, ac ni allwn brynu ein laser ein hunain, mae'r laserau'n ddrud iawn, ac mae'r cyffur yn ddrud iawn. Mae'n gwneud synnwyr i uno popeth gyda'i gilydd.

Trawsblaniadau cornbilen: nid oes gan bob bwrdd iechyd lawfeddyg cornbilennau. Croesgysylltu ar gyfer cyflwr o'r enw ceratoconws. Mae'n loteri cod post lwyr o ran eich gallu i'w gael. Hyd yn oed cataractau—. Rydym yn gwneud 500,000 o lawdriniaethau cataract y flwyddyn ym Mhrydain. Cataractau, y llawdriniaeth fwyaf cyffredin. Bydd pawb yn yr ystafell hon yn cael llawdriniaeth cataract maes o law. Oni fyddai'n wych pe gallent ei chael mewn modd amserol? Ac y gallem ei gwneud, un diwrnod pan fydd angen llawdriniaeth cataract arnaf, mewn modd amserol yng Nghymru, yn hytrach na gorfod talu o fy mhoced fy hun i'w wneud yn breifat, neu aros 100,000 o flynyddoedd i'w wneud yn fy ysbyty lleol.

Mae angen inni addasu gyda'r oes, ac mae angen hybiau llawfeddygol arnom, hybiau llawfeddygol effeithlon, ond mae angen llif rhydd o gleifion hefyd. Mae'n wych, er enghraifft, cael hyb llawfeddygol gwych yn Abertawe, ond os ydych chi'n byw yng Nghaerfyrddin, ni allwch gyrraedd yno am ei fod mewn bwrdd iechyd cwbl wahanol. Rhaid inni gael llif rhydd o gleifion.

Ac mae'r hyn sydd gennym yn ganlyniad i ddegawdau, degawdau, degawdau o esgeuluso’r GIG yn gyffredinol, gan gynnwys offthalmoleg. Mae rhan o hyn oherwydd diffyg cofnod electronig am gleifion. Os nad oes goleuni’n cael ei daflu ar unrhyw beth, mae pethau drwg yn gwaethygu. Os na chaiff ffigurau priodol eu casglu ynghylch yr oedi o ran llawdriniaethau, yr oedi o ran trawsblaniadau, yr oedi o ran pigiadau, yr oedi o ran triniaethau ar gyfer clefyd diabetig y llygaid, yr achos mwyaf cyffredin o ddallineb mewn pobl o oedran gweithio; os na chaiff ei gofnodi, nid yw’n cael ei ateb, ei herio na'i brofi. Mae wedi bod yn ofnadwy ceisio trefnu hyn, gan fy mod wedi bod unwaith eto mewn 100 biliwn o gyfarfodydd GIG i geisio trefnu hyn. Er bod Iechyd a Gofal Digidol Cymru yn mandadu OpenEyes, sef yr enw di-ddychymyg a roddwyd ar y cofnod electronig am gleifion, rhaid iddo fynd drwy bob bwrdd iechyd ar wahân. Ac er y byddai'r un risgiau'n bresennol ym mhobman, mae gan bob bwrdd iechyd haenau tebyg i winwnsyn o atebolrwydd a gwahanol fathau o reolwyr a phobl sy'n dweud, 'Wel, nid yw hyn yn iawn, nid yw hynny'n iawn, mae angen inni addasu hyn, addasu'r llall.' Ac yn rhyfedd, er y dylai'r problemau fod yr un fath ym mhobman, mae pob bwrdd iechyd yn llunio rhestr hollol wahanol o broblemau y mae angen mynd i'r afael â nhw'n annibynnol, sy'n aneffeithlon, yn ddrud, ac yn anffodus, yn arwain at ddallineb. Dyna'r peth.

Felly, mae system y byrddau iechyd yn ein siomi mewn sawl ffordd wahanol. Felly, dyna'r cefndir i hyn. Pobl yn mynd yn ddall yng Nghymru oherwydd diffyg mynediad, oherwydd ffiniau artiffisial, a system sydd wedi dyddio. Ond wedyn daw'r cefndir, a dyma lle mae rhagor o wrthdaro buddiannau yn hyn o beth, gan fod llywydd presennol gwych Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yng Nghymru Rhianon Reynolds wedi galw am yr union ateb hwn: cofnod electronig am gleifion, offthalmoleg gydgysylltiedig, chwalu rhwystrau'r byrddau iechyd a gweithredu'r strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg. Awgrymwyd y rhain oll, mewn gwirionedd, gan unigolyn gwych arall a gadeiriodd adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a gyhoeddwyd y llynedd, ar fethiannau offthalmoleg yng Nghymru.

Ond nawr mae'n bryd rhoi hyn oll ar waith, gan fod pobl allan yno'n dibynnu arnom, ac rwyf innau'n teimlo'n euog iawn fy hun, wrth gwrs, gan fy mod wedi achosi niwed uniongyrchol i fy nghleifion fy hun drwy fod yn y lle hwn. Mae llawer o sgiliau sy'n ofynnol gan yr unigolion sydd yma, ond nid yw gwybodaeth ddatblygedig am lawfeddygaeth offthalmig yn un ohonynt mewn gwirionedd. [Chwerthin.] Felly, mae'r agwedd honno ar fy hyfforddiant—[Torri ar draws.] Efallai ar gyfer y ddadl hon yn unig. Felly, rwy'n teimlo'n euog am hynny hefyd. Felly, hoffwn ddangos, ar sawl lefel, fod bod yma—nid fi'n unig, ond Safa hefyd—yn gwneud rhyw fath o wahaniaeth.

Mae angen gweithio cydgysylltiedig arnom, ac os na allwn—. Pe bai'n benderfyniad i mi, buaswn yn tynnu'r holl wasanaethau offthalmoleg allan o'r holl fyrddau iechyd ac yn eu huno, gan gael gwared ar y lefelau erchyll o ormodedd a gorgyffwrdd rheolaethol, ac yn tyfu'r system eto. Dyma fuaswn i'n ei wneud. Dyma'r peth gorau. A byddai llawer o bobl yn dweud, 'A, ond byddai hyn yn berthnasol i arbenigeddau eraill mewn meddygaeth hefyd', a buaswn yn dweud, 'ydy'. Mae problem gyda system y byrddau iechyd yn dyblygu pethau ym mhobman. Os nad yw'n bosibl chwalu rhwystrau byrddau iechyd, am ba reswm bynnag, gadewch inni feddwl am ryw ffordd o'u gwasgu at ei gilydd, fel nad oes gennym y rhwystrau disymud hyn i lif cleifion a staff. Fel arall, byddwn yn ailadrodd camgymeriadau'r gorffennol. Ac rwy'n hyderus y bydd Mabon ap Gwynfor yn llwyddo, yn sicrhau bod hyn yn digwydd.

Felly, mae angen tri pheth arnom, i grynhoi, gan fod fy 10 munud yn dod i ben: gweithredu'r strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg; chwalu rhwystrau'r byrddau iechyd; ac yn fy marn i, uno'r holl wasanaethau offthalmoleg yn un bwrdd iechyd er mwyn dianc rhag y rhwystrau hynny'n gyfan gwbl a chael gwared ar waith gweinyddol drud, dyblygol nad yw'n gweinyddu unrhyw beth mewn gwirionedd gan nad oes gennym gofnod electronig am gleifion, sydd ei angen arnom i olrhain pethau. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn ichi, Gwyn. Dyma un o'r rhesymau y mae pobl yn gwneud gwaith cyn iddyn nhw ddod i fyd gwleidyddiaeth, achos mae'n bwysig iawn ein bod ni'n clywed y profiad rydych chi wedi dod ag ef atom ni.

Mae gennyf stori bersonol iawn. Yn 2016, roeddwn yn ymgeisydd ar gyfer Senedd Cymru ym Maldwyn. Yn sydyn, collais fy ngolwg yn fy llygad dde. Nid oeddwn yn gallu gweld unrhyw beth. Roedd yn ddiwrnod yr etholiad, felly roeddwn braidd yn brysur. Roeddwn yn y Drenewydd, ac nid oeddwn yn gwybod beth i'w wneud. Gwrandewais ar yr ymadrodd, serch hynny, 'Dylech fod wedi mynd i Specsavers', ac fe wneuthum hynny. Fe euthum i Specsavers yn y Drenewydd a gweld optometrydd—unigolyn gwych iawn a wnaeth ddiagnosis o fy sefyllfa bron ar unwaith, a dywedodd wrthyf ei fod yn achos brys, ac yna bu'n rhaid imi fynd i ysbytai Amwythig a Telford yn y dyddiau wedyn. Ac nid wyf am ddweud wrthych y gallwn fod wedi gyrru yn y cyfamser, gan y dywedwyd wrthyf yn glir iawn na ddylwn fod wedi gwneud hynny, ond rwy'n dweud bod yna bobl gymwys iawn a all, ar y rheng flaen, helpu pobl â phroblemau golwg, ac mae angen inni eu cynnwys nhw yn y ddadl hon. Rwy'n ddiolchgar iawn iddynt am achub fy ngolwg yn fy llygad dde.

Nid oedd y cofnodion electronig yn gweithio. Nid oeddent yn gweithio ar draws y ffiniau ar y pryd, felly os ydym yn anelu at sicrhau bod cofnodion electronig yn cael eu rhannu yng Nghymru, rhaid inni ystyried hefyd sut y maent yn mynd i weithio ar draws y ffin gyda'r ysbytai yn Lloegr y mae'r rhai ohonom sy'n byw ar y ffin yn eu defnyddio, a gwn fod y Gweinidog iechyd yn meddwl am hynny.

Rydym am weld newid yn yr ymagwedd tuag at olwg yma yng Nghymru. Roeddwn eisiau dweud wrthych hefyd am ŵr bonheddig a ddaeth i'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ei enw oedd Edward Kenna, ac roedd gan Edward ddirywiad maciwlaidd. Rwy'n siŵr fod rhai ohonoch wedi clywed am ei sefyllfa. Yn anffodus, roedd Edward mewn sefyllfa ofnadwy ac ni fu modd achub ei olwg, ond rhoddodd dystiolaeth glir iawn i'r pwyllgor y dylid gwneud newidiadau. Hoffwn nodi tri pheth rwyf am i'r Llywodraeth hon eu gwneud yn wahanol yn y maes hwn. Hoffwn weld gonestrwydd, daearyddiaeth, a dilyniant.

Yn gyntaf, gonestrwydd ynglŷn â niwed. Rhwng 2021 a 2023, wrth i nifer y cleifion a oedd yn aros y tu hwnt i fframiau amser diogel godi heibio i 70,000, llwyddodd Cymru i gofnodi 45 achos o niwed yn unig. Ni ddigwyddodd hynny am nad oedd pobl yn colli eu golwg. Dywedodd Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall Cymru, y coleg brenhinol a'r byrddau iechyd eu hunain wrth y pwyllgor fod niwed bron yn sicr yn mynd heb ei gyfrif, a bod hynny'n annerbyniol. Os na allwn gyfrif y niwed, ni allwn fod yn onest ynglŷn â maint yr argyfwng.

Yn ail, daearyddiaeth. Ni fyddwch yn synnu, a minnau mewn ardal wledig iawn o Bowys, fod angen imi sôn am fater gwledigrwydd yma. Mae bod mewn ardal wledig yn golygu bod gennym heriau penodol. Roeddwn i'n ffodus iawn; euthum i Specsavers yn y Drenewydd a chefais gymorth gan unigolyn cymwys iawn. Ond fel y gwyddom, nid oes gan Bowys ysbyty cyffredinol dosbarth, ac mae’n rhaid inni wneud trefniadau eraill. Hoffwn glywed gan y Gweinidog sut yr awn ati i ddelio â daearyddiaeth a gwledigrwydd mewn perthynas â'r mater hwn.

Ac yn olaf, mae angen inni weld dilyniant. Mae gormod o gleifion nad ydynt yn cael cynnig cefnogaeth o gwbl—ddim yn emosiynol, ddim yn ymarferol, dim un unigolyn i ddweud wrthynt ble i droi. Nid oes angen syniad newydd arnom i unioni hyn; mae arnom angen llwybr cymorth gofal llygaid gydag offthalmoleg ac optometreg wrth ei wraidd. Mae un eisoes yn bodoli, ond nid ydym yn ei weld yn cael ei ddilyn. Fel y clywsom, yr hyn y dymunwn ei weld yw un asiantaeth ar gyfer offthalmoleg sy'n gweithredu ledled Cymru ac yn cynnig gwasanaeth o ansawdd uchel iawn i'n trigolion yma, a'r rhai sy'n ei ddefnyddio ar draws y ffin.

Nid yw pobl sy'n colli eu golwg yng Nghymru heddiw yn ei golli am nad oes gennym yr wybodaeth feddygol i'w helpu. Maent yn ei golli oherwydd ble maent yn byw, oherwydd nad ydym wedi hyfforddi digon o bobl i'w trin ac oherwydd yn rhy aml, pan fyddant wedi ceisio dweud wrthym fod rhywbeth o'i le, nid oes unrhyw un wedi gwrando. Gwn nad oes rheidrwydd ar y Llywodraeth i fwrw ymlaen â'r Bil hwn, ond rwy'n gobeithio, drwy'r ddadl hon, y bydd y Gweinidog iechyd yn gwrando ac yn edrych ar ba opsiynau sydd ar gael i sicrhau ein bod yn cyflawni'n well ar hyn. Diolch yn fawr.

Rwyf innau hefyd yn dechrau drwy ddatgan buddiant fel offthalmolegydd ymgynghorol wrth fy ngwaith. Mae fy sylwadau heddiw wedi eu llywio gan fy mhrofiad proffesiynol a fy rôl fel Aelod o'r Senedd. Drwy gydol fy ngyrfa, rwyf wedi gorfod dweud wrth gleifion na ellir adfer eu golwg, ac mae'r rhain ymhlith y sgyrsiau anoddaf y mae'n rhaid i unrhyw glinigydd eu cael. Dyna pam y mae atal colli golwg pan ellir ei osgoi mor bwysig, ac rwy'n falch o eilio'r cynnig hwn. Fel offthalmolegydd ymgynghorol ac Aelod o'r Senedd hon, credaf fod pawb yng Nghymru yn haeddu gofal llygaid amserol o ansawdd uchel, ble bynnag y maent yn byw.

Pan fyddwn yn siarad am offthalmoleg, nid siarad am olwg yn unig a wnawn; rydym yn siarad am annibyniaeth, urddas ac ansawdd bywyd. Rydym yn siarad am allu person i weithio, gyrru, darllen ac i aros yn weithgar yn eu cymuned. Boed yn blentyn sy'n cael trafferth gweld y bwrdd gwyn yn yr ysgol neu nain neu daid sydd eisiau adnabod wynebau eu hwyrion, mae gofal llygaid amserol yn golygu'r gwahaniaeth rhwng byw'n annibynnol a cholli'r annibyniaeth honno. Dyna pam y mae'r ddadl hon yn bwysig.

Mae fy neges yn syml. Mae offthalmoleg yng Nghymru dan bwysau aruthrol a bydd y pwysau hynny'n parhau i gynyddu wrth i'n poblogaeth heneiddio. Offthalmoleg yw'r arbenigedd cleifion allanol prysuraf yng GIG Cymru, gyda 66,000 o bobl yn aros am driniaeth. Rydym yn dal i weld gormod o bobl â chlefyd datblygedig a allai fod wedi cael ei drin yn gynharach. Os yw'r Aelodau eisiau tystiolaeth o faint yr her, nid oes ond angen iddynt edrych ar fesurau gofal llygaid Llywodraeth Cymru. Y targed yw i 95 y cant o gleifion risg uchel gael eu gweld o fewn ffrâm amser a bennir yn glinigol. Y ffigur ar gyfer Cymru gyfan yw 49.7 y cant ac nid oes unrhyw fwrdd iechyd yn cyrraedd y targed hwnnw. Mae yna ormod o gleifion y mae eu golwg mewn perygl nad ydynt yn cael eu gweld mewn modd amserol.

Un o'r prif resymau am hyn yw capasiti gweithlu. Yn syml, nid oes gan Gymru ddigon o offthalmolegwyr. Mae Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yn argymell tri meddyg ymgynghorol i bob 100,000 o bobl. Mae gan Gymru 1.97. Dyna'r gymhareb isaf yn y DU. Mae cadw staff hefyd yn heriol, gyda llawer o feddygon preswyl yn gadael Cymru i gwblhau eu hyfforddiant yn Lloegr. Dylem gael llwybr recriwtio ar gyfer Cymru a fydd yn helpu i gadw mwy o feddygon yn GIG Cymru. Ni fydd recriwtio ar ei ben ei hun yn datrys y broblem. Mae gennym dîm medrus iawn o optometryddion, orthoptyddion a nyrsys, ac mae angen inni ddarparu cyfleoedd lleol i ddatblygu ac uwchsgilio'r gweithlu hwn.

Mae angen diwygio i allu goresgyn yr her. Dyna pam rwy'n cefnogi'r cynigion a nodir yn y cynnig hwn, yn enwedig y ffocws ar hybiau llawfeddygol a diagnostig pwrpasol. Drwy ganolbwyntio arbenigedd, gallwn wella effeithlonrwydd, cynyddu capasiti a chyflawni canlyniadau gwell i'n cleifion. Gall yr hybiau hyn helpu i leihau'r ddibyniaeth ar allanoli i'r sector preifat, gan ein galluogi i fuddsoddi mewn gwasanaethau yng Nghymru, staff o Gymru a hybiau yng Nghymru. Nid yw cleifion yn poeni pa fwrdd iechyd sy'n darparu eu triniaeth; maent eisiau gofal diogel ac amserol o ansawdd uchel. Ochr yn ochr â hynny, mae angen cynllunio'r gweithlu'n well, seilwaith digidol cryfach a strategaeth hirdymor i gyd-fynd â'r gofynion cynyddol hyn.

Mae'r ddadl hon yn ymwneud â llawer mwy na rhestrau aros; mae'n ymwneud â diogelu golwg pobl, diogelu eu hannibyniaeth, diogelu eu hyder a diogelu ansawdd eu bywydau. Fel clinigydd ac fel Aelod o'r Senedd, rwy'n gwybod bod yr arbenigedd yn bodoli yng Nghymru. Ein cyfrifoldeb ni nawr yw sicrhau bod y system yn galluogi'r gweithwyr proffesiynol hynny i ddarparu'r gofal y mae cleifion yn ei haeddu. Mae'r cynnig yn darparu cynllun ymarferol i gyflawni hyn. Mae gennym yr arbenigedd, mae gennym y dystiolaeth ac rydym yn gwybod beth sy'n gweithio. Nawr mae'n rhaid inni weithredu i gyd-fynd â'r dystiolaeth. Oherwydd mewn offthalmoleg, mae pob atgyfeiriad yn bwysig, mae pob apwyntiad yn bwysig, mae pob aelod o'r tîm clinigol yn bwysig, ac yn bwysicaf oll, mae pob claf yn bwysig. Rwy'n falch o eilio'r cynnig hwn ac rwy'n annog Aelodau ar draws y Siambr i'w gefnogi. Diolch yn fawr.

Mewn llawer o'r dadleuon hyn, mae pobl yn codi ac yn gwneud areithiau mawreddog iawn, ond rwy'n meddwl mai'r araith orau a glywais erioed oedd yr un gan Gwyn mawr. Rwy'n credu ei fod wedi dweud popeth roeddwn i eisiau ei ddweud. Nid wyf yn bwriadu ailadrodd popeth, oherwydd rwy'n cytuno â bron i 99 y cant o'r hyn a gyflwynodd. Rwyf am dalu teyrnged i chi am yr holl waith a wnaethoch yn eich bywyd proffesiynol—a'ch gwraig hefyd—yn gwasanaethu'r bobl yn ardal eich bwrdd iechyd. Diolch am eich gwasanaeth i'n GIG a diolch am eich gwasanaeth i'r Senedd hon hefyd; rwy'n gwybod bod eich arbenigedd yn mynd i gael ei groesawu'n fawr.

Nid wyf eisiau mynd dros hen dir. Rydym yn cytuno ynghylch llawer o'r materion y gwnaethoch chi siarad amdanynt, yn enwedig y ffordd y mae rheolwyr a gwahanol bobl yn y GIG yn dda iawn am nodi beth yw'r problemau, ond yn methu rhoi unrhyw beth ar waith i geisio symleiddio pethau; mae hynny'n rhywbeth rydym ni'n ei gefnogi'n gryf iawn. Siaradodd Gwyn hefyd am y darnio ar draws byrddau iechyd; rydym yn gweld hynny'n rhy aml. Nid ydym yn gweld arferion gorau'n cael eu rhannu. Gallech chi fod yn gwneud rhywbeth anhygoel ym Mae Abertawe, ond ychydig i fyny'r ffordd yng Nghaerdydd a'r Fro, ni fyddant yn copïo'r hyn a wnewch am fod ganddynt eu strwythurau eu hunain, eu biwrocratiaeth eu hunain, ac nid yw'n gweithio. Felly rydym ni'n cefnogi'r cynnig yn y ffordd y caiff ei roi.

Fe wnaethoch chi alw hefyd am hybiau llawfeddygol—mae hynny'n rhywbeth y mae ein plaid ni wedi galw amdano hefyd, oherwydd fe wyddom y gall hybiau llawfeddygol helpu i leihau rhestrau aros ar draws y GIG. Nid yw'n gysyniad newydd, mae wedi bod yn digwydd yn Lloegr ers amser hir iawn, ond nad ydym ni erioed wedi mentro yma a bwrw ymlaen ag ef. Felly, rydym yn cefnogi hynny a safbwynt y Llywodraeth ynglŷn â gwneud hynny. Mae'n ymwneud â chyflawni, serch hynny. Mae'n fater o pa mor gyflym y gall y pethau hyn ddod yn weithredol i wneud yn siŵr ein bod ni'n lleihau rhestrau aros. Oherwydd roeddwn yn aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol gyda'r Gweinidog Cabinet presennol, yn cyflwyno'r argymhellion hynny, ac rwy'n gobeithio y bydd ef, fel cyd-awdur yr adroddiad hwnnw, yn gweithredu'r holl argymhellion yn llawn ac na fydd yn gadael dim allan neu'n eu derbyn mewn egwyddor yn unig, rhywbeth y mae'r Llywodraeth wedi bod yn barod iawn i'w wneud dros y blynyddoedd.

Rwy'n eich cefnogi chi, Gwyn, yn yr hyn rydych chi'n ei wneud, ac rydym yn eich cefnogi chi yn y cynnig hwn. Nid wyf am fynd dros hen dir, gan nad wyf yn meddwl bod angen. Diolch yn fawr am yr hyn rydych chi wedi'i gyflwyno heddiw, ac edrychwn ymlaen yn fawr at gefnogi'r cynnig hwn pan ddaw'r bleidlais yn nes ymlaen. Diolch.

Ar gyfer y cofnod, hoffwn ddatgan buddiant personol. Rhoddais dystiolaeth yn flaenorol i ymchwiliad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol i wasanaethau offthalmoleg yn seiliedig ar fy mhrofiad bywyd o golli golwg, ac rwy'n parhau i fod yn glaf o dan y gwasanaethau offthalmoleg.

Cefais fy magu gan wybod, fel rhywun â diabetes math 1, fod colli golwg yn bosibilrwydd real iawn. Erbyn cyrraedd 26 oed, roedd y posibilrwydd hwnnw wedi dod yn realiti pan brofais waedlif gwydrog tra oeddwn ar wyliau yn yr Eidal. Roedd colli fy ngolwg yn frawychus; roedd aros i ddarganfod a ellid ei achub yn anos byth mewn nifer o ffyrdd. Ar ôl 18 mis o driniaeth, atgyfeiriadau ac ansicrwydd, dywedodd fy llawfeddyg wrthyf, pan gefais lawdriniaeth o'r diwedd, ei bod hi'n debygol mai dim ond wythnos i ffwrdd o golli golwg yn barhaol oeddwn i. Ni allaf ddweud fy mod i'n hunanladdol, ond roedd yna lawer o adegau pan oeddwn i'n cwestiynu o ddifrif faint yn rhagor o aros a faint yn rhagor o siomedigaethau y gallwn eu goddef. Dangosodd y profiad hwnnw rywbeth i mi na all ystadegau ar eu pen eu hunain byth mo'i wneud—sut y mae'n teimlo i fyw ar restr aros. Ond os ydym yn mesur yr aros yn unig, rydym yn colli'r profiad o aros, felly efallai y dylem ofyn nid yn unig pa mor hir y mae pobl yn aros, ond beth sy'n digwydd iddynt wrth iddynt aros.

I mi, roedd yr effaith yn mynd ymhell y tu hwnt i fy ngolwg: gwahaniaethu yn y gwaith, diswyddo annheg, dirywiodd fy iechyd meddwl yn iselder difrifol, roedd yn rhaid imi dalu am dribiwnlys oherwydd y Llywodraeth Dorïaidd yn y DU ar y pryd, a chawn fy llethu gan orbryder, gan feddwl na chawn i byth o fy nghyflogi eto. Bob dydd roeddwn i'n deffro yn cwestiynu a fuaswn i'n colli fy ngolwg yn barhaol cyn i'r system fy nghyrraedd.

Ond heddiw, rwyf eisiau ein herio ni i gyd i feddwl yn wahanol am restrau aros. Oherwydd nid dim ond aros am driniaeth oeddwn i, roeddwn i'n aros i wybod a allai fy ngolwg gael ei achub. Mae'r aros ei hun yn achosi niwed. Mae'r distawrwydd yn achosi niwed, ac mae'r diffyg cyfathrebu yn achosi niwed. Pan fyddwch chi ar restr aros, mae pob bwlch yn yr wybodaeth yn cael ei lenwi gan ofn: a yw fy atgyfeiriad wedi mynd drwodd? A yw wedi ei golli? A wyf i wedi cael fy anghofio? Beth sy'n digwydd tra byddaf yn aros? Rwy'n cofio cael llythyr apwyntiad a llythyr canslo'r un apwyntiad ar yr un diwrnod ar fwy nag un achlysur. Roedd pob apwyntiad yn dod â gobaith, roedd pob llythyr canslo'n creu ofn pellach. Yn fuan, daeth hyd yn oed llythyrau'n sôn am 'amgylchiadau annisgwyl' yn rhagweladwy. Ac mae cost i'r ofn hwnnw—cost ddynol, cost gymdeithasol, ac yn y pen draw, cost ariannol hefyd. Nid wyf yn credu am un eiliad nad yw gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn malio. Mae fy mhrofiad wedi dangos y gwrthwyneb yn llwyr i mi. Y broblem yw eu bod, yn rhy aml, yn gweithio mewn systemau sy'n gadael pobl i aros yn rhy hir heb ddigon o wybodaeth, heb ddigon o gefnogaeth, a gormod o ansicrwydd.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon. Wrth gwrs bod angen inni leihau amseroedd aros ac wrth gwrs bod angen mwy o gapasiti, a dylem edrych ar hybiau llawfeddygol, canolfannau rhagoriaeth a gwasanaethau mwy cyson ledled Cymru. Ond rwyf am ofyn cwestiwn syml i'r Gweinidog: os na allwn ddileu pob rhestr aros yfory, a allwn ni o leiaf sicrhau nad oes unrhyw un yn teimlo eu bod wedi'u hanghofio tra'u bod ar y rhestr honno? Beth pe bai gan bob claf ar restr aros fynediad at rywun sy'n deall nid yn unig y cyflwr, ond y profiad, rhywun sydd wedi cerdded yr un llwybr, wedi wynebu'r un ansicrwydd ac wedi dod allan yr ochr arall? Oherwydd nid pan fydd y driniaeth yn dechrau y bydd gofal iechyd da yn dechrau. Mae gofal iechyd da yn dechrau yr eiliad y mae rhywun yn mynd i mewn i'r system.

Mae rhai ohonom yn cofio pan oedd Twitter yn lle da, lle nad oedd cefnogaeth yn gweld unrhyw ffiniau bwrdd iechyd. Dros y blynyddoedd, collais gyfrif ar nifer y bobl a gysylltodd â mi drwy'r cyfryngau cymdeithasol, yn ddigalon ar ôl derbyn llythyr yn dweud wrthynt fod ganddynt retinopathi cefndirol. Yn aml, yr unig beth oedd ei angen arnynt ar y pwynt hwnnw oedd sicrwydd nad oeddent ar eu pen eu hunain, arweiniad ar gwestiynau i'w gofyn, ac i ddeall beth allai ddigwydd nesaf. Yn ddealladwy, mae llawer yn ofni'r gwaethaf heb sylweddoli y gellir sefydlogi'r cyflwr ar y cam hwnnw gyda'r ymyrraeth a'r gefnogaeth gywir. Nid oedd eu gorbryder yn diflannu, ond daeth yn haws ei reoli. Roeddent yn teimlo'n wybodus, yn fwy hyderus a bod ganddynt fwy o gysylltiad â'u gofal. Rydym yn gwerthfawrogi arbenigwyr yn ôl eu galwedigaeth, a hynny'n briodol. Mae ein clinigwyr, nyrsys a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn gwneud gwaith rhyfeddol bob dydd. Ond dylem hefyd weld gwerth arbenigwyr yn ôl eu profiad. Mae un yn deall y cyflwr, a'r llall yn deall sut beth yw byw gydag ef, ac mae'r systemau cryfaf yn cydnabod gwerth y ddau fath o arbenigwr. Roedd angen y gefnogaeth honno arnaf i ac fe'i rhoddais i eraill am fod ei hangen arnynt hwythau hefyd.

Ddirprwy Lywydd, mae yna bobl yng Nghymru heddiw yn yr un sefyllfa ag yr oeddwn i ar un adeg: yn aros yn ofnus, yn ynysig, yn ansicr, a dyna pam y mae'r cynnig hwn yn bwysig. Oherwydd nid ôl-groniadau gweinyddol yn unig yw rhestrau aros offthalmoleg, ond annibyniaeth, iechyd meddwl, swyddi, dyfodol a bywydau pobl. Mae arnom system iddynt sy'n cydnabod gwirionedd syml: rydym yn aml yn canolbwyntio ar hyd yr aros, ond anaml y byddwn yn cydnabod y niwed y gall aros ei wneud. Nid y rhestr aros oedd yr unig beth oedd yn fy niweidio; roedd yr aros ei hun yn fy niweidio.

Heddiw rwy'n ddiolchgar am y cyfle y mae'r Senedd hon wedi'i roi i mi siarad am brofiad yr oeddwn i'n cael trafferth siarad amdano am amser hir. Ac unwaith eto, rwy'n mynd i ddweud fy mod yn credu bod y Siambr hon ar ei chryfaf pan fo'n gwrando ar brofiad bywyd, yn wynebu gwirioneddau anodd, yn gweithio gyda'i gilydd dros bobl Cymru, ac yn troi cynigion yn newid ystyrlon. Dyna pam y gofynnaf i bob Aelod gefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr.

A gaf i ddiolch i Gwyn am gyflwyno'r ddadl hon heddiw? Rhaid imi ddweud, nid wyf yn ei ddweud yn aml iawn, ond fe fwynheais eich cyfraniad yn fawr. Ar ran y Ceidwadwyr Cymreig, gallwn gadarnhau y byddwn yn eich cefnogi yn y bleidlais heddiw.

Mae amseroedd a rhestrau aros offthalmoleg yn annerbyniol o hir. Mae'n rhywbeth rydym i gyd yn ei wybod ac mae'n rhywbeth sy'n aml yn ein gwneud ni i gyd yn drist iawn o'i glywed. Mae mwy na 11,600 o lwybrau cleifion ar agor yng Nghymru sy'n aros dros flwyddyn am driniaeth offthalmoleg. O'r 11,600 sy'n aros dros flwyddyn am driniaeth, mae tua thraean ohonynt ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, sy'n dangos unwaith eto yr angen am welliannau brys yn y bwrdd cythryblus hwnnw.

Er bod y ffigurau'n is yn fy mwrdd iechyd lleol i, gyda dim ond 1,000 o lwybrau cleifion yn aros mwy na blwyddyn am driniaeth, mae'n amlwg fod angen inni weld gweithredu yn gyffredinol, oherwydd mae'r holl oedi'n rhoi cleifion mewn perygl o golli golwg y gellir ei osgoi. A chyda chynnydd disgwyliedig yn y galw am wasanaethau, nawr yw'r amser i weithredu. Ar ddiwedd mis Mawrth 2025, roedd tua 80,700 o gleifion a aseswyd yn y categori risg uchaf o niwed anadferadwy yn aros y tu hwnt i amserlenni clinigol ddiogel ar gyfer triniaeth. Symudwch ymlaen flwyddyn yn unig, ac nid yw pethau wedi gwella mewn gwirionedd; nid yw'r ffigurau prin wedi symud. Ar ddiwedd mis Ebrill 2026, roedd y ffigur yn fwy na 76,000 o gleifion.

Gellir amlygu'r diffyg cynnydd ymhellach gan ganran y bobl sy'n cael eu gweld o fewn y dyddiad targed, neu 25 y cant y tu hwnt i'r dyddiad targed ei hun. Ym mis Mawrth y llynedd, roedd yn 49.9 y cant, ac ym mis Ebrill eleni, roedd yn 51.1 y cant. Nid yw'n ddigon da. Yn anffodus, ni welsom lawer o weithredu ystyrlon gan y Llywodraeth Lafur flaenorol, ond rwy'n gobeithio y bydd y weinyddiaeth newydd hon o ddifrif ynglŷn â hyn ac yn symud yn gyflym i fynd i'r afael â'r broblem mewn gwasanaethau offthalmoleg.

Yn nhymor diwethaf y Senedd canfu'r pwyllgor iechyd sawl problem systematig mewn perthynas ag offthalmoleg, ac rwy'n gwybod eu bod wedi cael eu crybwyll. Ond mae'n ymddangos mai ychydig iawn a wnaed ers hynny i'w cywiro. Un o'r heriau mawr—ac rwy'n gwybod bod llawer o fy nghyd-Aelodau wedi dweud hyn heddiw—oedd prinder gweithlu, rhywbeth sydd, wrth gwrs, yn cael effaith fawr ar sectorau'r GIG. Dim ond 1.97 offthalmolegydd ymgynghorol sydd gan Gymru i bob 100,000 o'r boblogaeth, ymhell islaw'r tri a argymhellir i bob 100,000. Pan fydd y Gweinidog yn ymateb i'r ddadl hon, hoffwn wybod sut y mae ei Lywodraeth yn bwriadu cyrraedd y lefelau a argymhellir.

Hefyd, canfuwyd bod ystad y GIG, rhywbeth rwyf wedi'i godi ar sawl achlysur eisoes, yn un o'r rhwystrau mawr, fel yr oedd offer, yn wir. Roedd cyfleusterau ysbyty a oedd yn hen ac yn anniogel gyda thoeau'n gollwng, gofod cyfyng ac offer wedi torri yn tarfu ar lawdriniaethau ac yn ymestyn amseroedd aros. Heb fod yn rhy bell yn ôl, cyrhaeddodd cleifion o Gasnewydd Ysbyty Brenhinol Gwent ar gyfer llawdriniaethau a gynlluniwyd ymlaen llaw yn yr uned offthalmoleg, ond wedi iddynt gyrraedd, cawsant eu troi ymaith a'u cynghori i fynd adref am fod camgymeriad wedi'i wneud wrth archebu offer ar gyfer theatrau'r ysbyty. Rhaid dysgu gwersi, gan y bydd digwyddiadau fel hyn yn rhwystro ymdrechion i leihau'r amseroedd aros y siaradwn amdanynt. Felly, sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod offer ac ystadau'r GIG yn mynd i fod yn addas i'r diben?

Fe wnaeth ymateb Llywodraeth Cymru i ganfyddiadau'r pwyllgor sbarduno ton o bryder a siom, gan gynnwys gan Goleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr. Cyhuddodd y coleg y Llywodraeth o ohirio neu osgoi gwneud ymrwymiadau allweddol a fyddai'n cyflawni argymhellion y pwyllgor. Nawr, hoffwn ddyfynnu Rhianon Reynolds o Goleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr, a ddywedodd

'Mae angen i Lywodraeth Cymru ddangos mwy o uchelgais i fynd i'r afael â'r heriau enfawr sy'n wynebu gwasanaethau offthalmoleg. Er mwyn diwallu anghenion cleifion nawr ac yn y dyfodol, rhaid inni fuddsoddi i wella ein hystadau adfeiliedig a darparu'r gweithlu a'r seilwaith digidol sy'n angenrheidiol ar gyfer darparu'r gofal gorau.'

Mae fy nghwestiwn yn syml: a fydd y Llywodraeth hon yng Nghymru'n gwneud yr hyn na wnaeth yr un olaf, a dangos uchelgais i fynd i'r afael â'r heriau enfawr sydd o'n blaenau?

Mae'r ddadl yn eithaf amserol yma heddiw, Ddirprwy Lywydd, gan ei bod yn cyd-daro ag Wythnos Ymwybyddiaeth Glawcoma, ac mae yna rybuddion fod disgwyl i nifer yr achosion o glawcoma gynyddu dros y blynyddoedd i ddod, gyda disgwyl 100,000 o achosion erbyn 2033. Canfu ymchwil yn gynharach eleni fod cymaint â hanner y bobl sydd â glawcoma eto i gael diagnosis, sy'n arbennig o bryderus o ystyried y niwed anadferadwy y gall ei achosi os na chaiff ei drin. Mae glawcoma yn un o brif achosion dallineb anadferadwy ledled y byd, ac eto mae yna lawer o bobl nad ydynt yn gwybod eu bod yn dioddef ohono. Ond gall optometryddion chwarae rhan allweddol yn ei ganfod yn gynnar gan y gellir ei ganfod drwy brawf llygaid arferol, ac mae gennym ddau yma a all gadarnhau hynny, rwy'n siŵr.

Yn bryderus, datgelodd sesiwn friffio gan Glaucoma UK a Specsavers nad oedd un rhan o bump o'r boblogaeth yn gwybod pa mor aml y dylent ymweld â'u optegydd i gael archwiliad rheolaidd, ac nid yw'r un ganran naill ai'n gallu cofio eu harchwiliad llygaid diwethaf neu erioed wedi cael un. Yng ngoleuni'r ystadegyn brawychus hwnnw, hoffwn wybod sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu newid hynny. A hoffwn wybod a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu edrych ar gryfhau gofal llygaid cymunedol ymhellach.

Ddirprwy Lywydd, gadewch imi gloi drwy ddiolch unwaith eto i Gwyn Williams am ddod â'r ddadl hon gerbron, ac rwy'n gobeithio gweld Llywodraeth Cymru yn gweithredu'n gyflym i roi'r pwyntiau a godwyd yn y cynnig ar waith i fynd i'r afael â'r heriau offthalmolegol yma yng Nghymru. Diolch.

Hoffwn ddatgan buddiant yn y pwnc hwn—yn y bôn, byddaf yn cefnogi fy nghyd-aelod Gwyn Williams ar ei gyfraniad heddiw—gweithiais i sefydliad elusennol i bobl fyddar am dros 20 mlynedd ac rwy'n gwybod pa mor bwysig yw offthalmoleg i unigolion sydd â cholled clyw.

Mae gan un o bob chwech o'r boblogaeth sy'n oedolion golled clyw yng Nghymru. Gyda cholled clyw, eu llygaid yw eu clustiau, boed hynny drwy ddarllen gwefusau neu Iaith Arwyddion Prydain. Gyda chenhedlaeth hŷn a'r cynnydd mewn dirywiad macwlaidd, sef yr achos mwyaf cyffredin dros ddallineb yn y DU, cataractau a glawcoma, mae'n bwysig fod unigolion sy'n dioddef o golled clyw yn dod yn flaenoriaeth wrth fynd ati i ganfod a thrin amhariad ar y golwg. Felly, dyna yw fy nymuniad. Nid wyf yn mynnu, dim ond dymuno.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Gwyn Williams am sicrhau'r ddadl bwysig hon. Beth bynnag yw ein gwahaniaethau gwleidyddol, rwy'n credu bod diogelu golwg pobl yn rhywbeth a all uno'r Siambr hon, ac rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad i gefnogi'r cynnig.

Nawr, efallai y byddwch chi'n ei chael hi'n anodd credu, ond heddiw rwy'n credu y bydd pob Aelod yn y Siambr yn cytuno â mi ynglŷn â dau beth. Yn gyntaf, peidiwch byth â chymryd eich iechyd yn ganiataol. Ac yn ail, nid ydych chi byth yn gwybod beth sydd rownd y gornel, nid yn unig yn wleidyddol, ond o ran iechyd hefyd.

Bedair blynedd yn ôl, gwelais pa mor wir yw'r geiriau hynny pan euthum yn hollol ddall yn fy llygad dde dros gyfnod o ddim ond 48 awr. Roedd yn frawychus. Cyn ymuno â'r heddlu yn Rwmania, cefais hyfforddiant nyrsio, ac roedd rhywbeth yn dweud wrthyf nad golwg aneglur yn unig ydoedd. Roeddwn i'n amau bod gennyf retina rhydd o'r macwla, y rhan o'r llygad sy'n gyfrifol am ein golwg canol y maes. Roedd yn anarferol iawn yn fy oedran i, ac rwy'n cofio dweud wrth yr optometrydd yn Specsavers beth y credwn i oedd yn bod. Er clod iddynt, fe wnaethant fy archwilio ar unwaith. Roeddwn i'n gywir. Roedd y retina rhydd o'r macwla, argyfwng offthalmig gwirioneddol. O fewn oriau, cefais fy atgyfeirio i Ysbyty Maelor Wrecsam, lle cadarnhawyd y diagnosis cyn imi gael fy nhrosglwyddo ar frys i'r uned llygaid yn Abergele. Rwy'n dal i gofio'r prynhawn Iau diflas hwnnw ym mis Ionawr. Y diwrnod canlynol, cefais alwad gan y meddyg ymgynghorol: 'Allwch chi gyrraedd yma i gael llawdriniaeth fore Llun?' 'Yn sicr', atebais. Yna daeth yr asesiad cyn llawdriniaeth, ac yn olaf, ar ddiwrnod y llawdriniaeth, y pigiadau i ladd poen yn y llygad.

Nawr, mae gennyf barch enfawr tuag at lawfeddygon offthalmig, ond pan ddywedodd yr anesthetydd, 'Mae hyn yn mynd i brifo', gallaf gadarnhau mai dyna'r diagnosis mwyaf cywir yr wythnos honno. Ond yn unol â safonau ymddygiad seneddol, ni wnaf ailadrodd yn union beth a ddywedais pan deimlais ac y clywais y nodwydd yn pasio drwy'r meinweoedd o amgylch fy llygad i gyrraedd y cefn. Digon yw dweud, pan fydd meddyg yn dweud wrthych ei fod yn mynd i brifo, credwch nhw.

Diolch byth, roedd y llawdriniaeth yn llwyddiant llwyr. Rwy'n cofio cael fy nhrosglwyddo nôl i'r ward wedyn. Rhoddodd nyrs hyfryd dafell o dost a menyn i mi. I mi, roedd yn blasu fel cafiar. Dyna oedd y foment pan ddaeth y rhyddhad i mi o'r diwedd.

Ond nid oedd adferiad yn hawdd. Am wythnos, roedd yn rhaid imi aros mewn un ystum am 50 munud bob awr, 16 awr y dydd, fel y gallai'r swigen nwy y tu mewn i fy llygad wneud ei gwaith. Nid oeddwn wyneb i waered, diolch byth. Rwyf eisiau diolch i fy ngŵr, y gwnaeth ei gariad, ei ofal a'i gefnogaeth wneud cymaint o wahaniaeth yn ystod fy wythnos o adferiad, cymaint felly nes fy mod yn gobeithio'n gyfrinachol y gallai'r meddyg ymgynghorol argymell wythnos arall, ond yn anffodus, dywedodd fy mod i'n gwneud cynnydd rhagorol. Roedd yn flinedig, ond fe weithiodd. Dychwelodd fy ngolwg. Rwy'n cael trafferth gwirioneddol i roi mewn geiriau sut y mae'n teimlo i adfer rhywbeth yr oeddech chi'n meddwl o ddifrif y gallech chi fod wedi'i golli am byth.

Ond yn anffodus, ni ddaeth y stori i ben yno. Fel llawer o gleifion yn dilyn y llawdriniaeth o'r fath, datblygais gataract yn ddiweddarach. Mae llawdriniaeth gataract yn un o'r llawdriniaethau mwyaf llwyddiannus y mae'r GIG yn ei chyflawni, ond mae amseru'n bwysig. Yng Nghymru, mae'r amser aros mewn sawl ardal yn ymestyn i oddeutu dwy flynedd. Dim ond 10 milltir o fy nghartref, dros y ffin yn Lloegr, gall cleifion yn aml gael llawdriniaeth o fewn wythnosau. Roeddwn i'n ffodus. Gallwn fforddio talu i fynd yn breifat. Felly, yr haf diwethaf cefais y llawdriniaeth ac unwaith eto, fe adferodd fy ngolwg. Ond nid yw'r rhan fwyaf o bobl yn gallu gwneud y dewis hwnnw. Y pensiynwr sydd wedi rhoi'r gorau i yrru am nad yw'n gallu gweld y ffordd yn ddiogel, y nain neu'r taid sy'n cael trafferth adnabod wynebau eu hwyrion, y crefftwr hunangyflogedig y mae ei fywoliaeth yn dibynnu ar olwg manwl, y plentyn y mae ei addysg yn dibynnu ar allu darllen y bwrdd yn yr ysgol—ni allant brynu eu golwg yn ôl. Eu hunig opsiwn yw'r GIG.

A dyna pam y mae'r ddadl heddiw'n bwysig. Nid ymwneud â strwythurau sefydliadol, niferoedd meddygon ymgynghorol neu ystadegau rhestr aros yn unig y mae'r ddadl hon. Mae'n ymwneud â chadw pobl yn annibynnol, diogelu bywoliaeth pobl, atal dallineb osgoadwy. Rhoi un o roddion mwyaf bywyd yn ôl i bobl: y gallu i weld y bobl y maent yn eu caru. Ni ddylai unrhyw glaf golli eu golwg am fod y system wedi symud yn rhy araf. Ni ddylai unrhyw deulu dreulio misoedd yn meddwl tybed a ellid bod wedi atal niwed parhaol. Ac ni waeth ble mae rhywun yn byw yng Nghymru, dylent ddisgwyl yr un gwasanaeth offthalmoleg amserol o ansawdd uchel.

Os yw sefydlu canolfannau rhagoriaeth, lleihau dyblygu a gweithredu argymhellion y pwyllgor yn helpu i gyflawni hynny, dylai'r Siambr hon uno y tu ôl i'r uchelgeisiau hynny, oherwydd pan ddaw'n fater o ddiogelu golwg rhywun, ni ddylai fod meinciau'r Llywodraeth a meinciau'r wrthblaid, dim ond cleifion. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, mae'n anodd—mae bob amser yn anodd—dilyn Gwyn. Mewn rhai ffyrdd, mae bob amser wedi bod yn godwr hwyl i mi, ond rwyf i bob amser wedi bod yn fflop. [Chwerthin.] Mae rhai o'r bobl a siaradodd heddiw wedi bod yn hollol wych gyda'u profiadau bywyd, ac mae'n dangos dyfnder y problemau sy'n bodoli. Mewn ffordd fach iawn, fe fu'n rhaid imi fynd i Loegr i gael llawdriniaeth tua wyth mlynedd yn ôl, am fod fy ngolwg wedi mynd mor ddrwg am nifer o resymau. Cefais lensys newydd wedi'u gosod ac nid oeddwn yn gallu gweithio. Cyrhaeddodd y pwynt lle nad oeddwn yn gallu gweithio. Felly, mae'r pethau hyn yn wirioneddol bwysig, ac maent yn gwella bywyd yn ddramatig.

Ychydig o bethau am Gwyn. Mae Gwyn, yn amlwg, yn gwybod yn union am beth y mae'n siarad, yr un peth â Safa, a'r hyn y mae pobl hefyd yn ei wybod yw ei fod yn angerddol iawn am yr hyn y mae'n ei wneud. Fodd bynnag, fel offthalmolegydd, mae'n un o'r bobl orau y gallech chi eu cael. Mae'n teithio'n rhyngwladol i ddangos sut i wneud pethau, ac mae hefyd yn mynd dramor i helpu ble bynnag y gall. Felly, yn hynny o beth, mae gwir angen cefnogi'r hyn y mae'n ei wthio yma, ac rwy'n falch fod pawb hyd yma wedi dod y ffordd hon.

Rwy'n mynd i fod yn fatsien wleb braidd. Mae pawb wedi siarad mor dda, ac yn union fel y dywedodd James, nid oes unrhyw bwynt mewn gwthio'r pethau hynny drosodd a throsodd. Rwyf am fynd at wraidd y mater. Mae'r holl beth, ar wahân i fod yn hollol wych i'w wneud, yn ei hanfod yn rhywbeth sy'n mynd i arbed arian i'r GIG, mae'n mynd i gynhyrchu llawer mwy o gynhyrchiant, ac fel sgil-gynnyrch hyfryd, mae'n mynd i effeithio ar fywydau cymaint o bobl.

Mae gan Blaid Cymru ran wych yn ein maniffesto, sef yr hybiau—y man lle gall arbenigwyr sefyll ar eu pen eu hunain y tu hwnt i'r holl frwydro sy'n digwydd yn y GIG, lle gallant ganolbwyntio, a gallant ddibynnu ar ddulliau rhagweladwy, oherwydd mae pobl yn dod i mewn, mae popeth yn cael ei reoli, sy'n arwain at gynnydd mewn cynhyrchiant. Dyma'r pethau syml sy'n creu newid go iawn. Yr hyn a wnewch yw cael mwy o bobl drwodd, mae'n waith mwy pleserus, oherwydd nid oes gennych y straen sydd gennych mewn adrannau damweiniau ac argyfwng, a gall pobl ganolbwyntio ar yr arbenigeddau ac felly mae popeth yn cynyddu o ran y gallu i wneud yr hyn a allwch.

Mae cynnydd sylweddol mewn cynhyrchiant a gynigir gan hybiau llawfeddygol, sef yr hyn rydym ni'n ei argymell, Weinidog, yn rhywbeth a brofais yn ddiweddar. Cafodd fy ngwraig lawdriniaeth, ac mae'r gallu i symud drwy'r broses mor llithrig. Mae fel llinell gynhyrchu; dyna'r unig ffordd y gallaf ei ddisgrifio. Felly, mae'n gweithio. Gweithredu hyn ledled Cymru, heb os, yw'r ateb i'r problemau sydd gennym. Mae hybiau llawfeddygol hefyd yn golygu bod llai o allanoli; rydym yn arbed arian. Bu'n rhaid i mi fynd yn breifat pan euthum i Loegr i'w gael wedi'i wneud, ond bydd yn rhaid i bobl eraill—. Yn y gorffennol, mae Llafur wedi bod yn talu'n eithaf drud am driniaeth wedi'i hallanoli ac i bobl gael llawdriniaethau preifat ond bod y GIG yn talu amdanynt, nad yw'n agos at fod yn ateb hirdymor. Hefyd, mae cadw staff yn y GIG ac yn y maes penodol hwn yn hynod anodd, ac mae'r ffaith bod gennych amodau gwaith da, mae gennych chi gynhyrchiant uchel a phobl hapus yn golygu eich bod chi'n mynd i gael gwell cynhyrchiant o ganlyniad a bydd pobl eisiau aros. Soniodd Safa mewn sgwrs ychydig ddyddiau yn ôl, am garfan o saith meddyg offthalmoleg yn dod, i Ysbyty Singleton, rwy'n tybio, ac o fewn amser byr iawn, roedd pedwar ohonynt wedi gadael am fod y systemau'n gamweithredol, nid oeddent yn hapus. Ac mae'n gwneud gwahaniaeth mawr.

Mae hyn yn effeithio ar fwy nag iechyd, gall effeithio hefyd ar yr hyn a wnawn y tu allan. Mae gennych chi bobl sy'n llawer mwy cynhyrchiol. Gyda mi, ni allwn weithio, ni allwn yrru, ac o wybod nad oeddwn yn gallu gweld lliw hyd yn oed, yn sydyn roedd gallu gweld lliw a chloc ar y wal yn wallgof—yn hollol wallgof. Ond mae'r pethau hyn yn newid gallu pobl i fod yn gynhyrchiol felly, fe gafodd effaith enfawr arnaf i.

Ni allwn ganiatáu'r draen dawn sy'n digwydd am fod meddygon yn gadael. Yn fy marn i, bydd cael yr hybiau sydd gennym a'r ffyrdd a'r systemau sydd gennym i weithio yn ei gwneud hi'n haws i bobl fod yn hapusach ac i aros.

Iawn, o'r gorau.

O bosibl, Weinidog, hoffwn i chi ystyried—. Dywedwyd wrthyf efallai y bydd tri hyb yn dod ar gyfer y llygaid—nid wyf yn gwybod. Ond fel Swansea Jack, hoffwn ofyn am gael un, ac ar wahân i'r ffaith bod Gwyn a Safa o gwmpas a'r arbenigeddau sydd gennym, y rheswm dros ofyn yw'r ddaearyddiaeth a'r drafnidiaeth y gallwn ymdopi â hi yng ngorllewin Cymru. Mae bwrdd iechyd Abertawe wedi colli neu yn y broses o golli 800 o swyddi—

O'r gorau. Fe wnaf orffen ar y sail y gall gofal llygaid yma drawsnewid pobl ledled Cymru, ac mae'n sefyllfa lle mae pawb ar eu hennill, o safbwynt gofal ac o safbwynt economaidd. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn y Senedd ddiwethaf, roeddwn i'n aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol a gynhaliodd yr ymchwiliad i offthalmoleg, ac mi glywais i’n uniongyrchol am yr heriau mae gormod o bobl yn eu profi. Mi wnaeth yr adroddiad 17 o argymhellion, a’r rheini’n ymwneud â llywodraethant, gweithredu, y gweithlu, trawsnewid digidol, diogelwch cleifion, data, cyflenwi gwasanaethau a seilwaith. Roedd yn cydnabod bod y strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg yn gosod y cyfeiriad cywir ond nad oedd y gwaith gweithredu na chyflymder y trawsnewid yn ddigonol. Dwi’n benderfynol o newid hyn.

Dwi’n cydnabod y pwysau sydd ar wasanaethau offthalmoleg, ac mae’r amseroedd aros sydd wedi’u hetifeddu oddi wrth y weinyddiaeth flaenorol yn llawer rhy hir. Mae lleihau arosiadau yn un o flaenoriaethau’r Llywodraeth hon yn syth. Dwi eisiau cydnabod y staff ymroddedig sy'n gweithio yn y gwasanaethau hyn—rhai ohonyn nhw y tu ôl i fi. Dydy’r angen i gryfhau capasiti'r gweithlu ddim wedi cael y sylw mae'n ei haeddu. Mae'r galw am wasanaethau gofal llygaid yn debygol o gynyddu'n sylweddol dros y degawd nesaf wrth i'n poblogaeth heneiddio, a bydd hynny’n ei gwneud yn gynyddol anodd i ddarparu mynediad amserol i wasanaethau arbenigol os byddwn ni’n parhau i wneud pethau yn yr un ffordd.

Mae yna agwedd ataliol i hyn hefyd, gan fod cyfnodau hir o aros am driniaeth gofal llygaid yn gallu cynyddu costau a gwaethygu cyflyrau, fel y clywsom ni gan Sara Crowley. Ar ddiwedd mis Mai, roedd llwybrau offthalmoleg yn cyfrif am 11 y cant o'r holl lwybrau agored, gyda bron i 150 yn aros mwy na dwy flynedd. Mae hynny’n ormod o bobl yn aros yn rhy hir, a dwi’n benderfynol o leihau'r niferoedd hyn. Yn ein cynllun 100 diwrnod, rydyn ni wedi ymrwymo i adolygu perfformiad yr NHS, gan gynnwys yr effaith mae aros hir yn ei gael ar gleifion.

Mae colli golwg yn creu canlyniadau dwys i unigolion, teuluoedd a chymunedau, gan effeithio ar annibyniaeth, y gallu i weithio, addysg, symudedd, llesiant meddyliol a chyfranogiad mewn bywyd bob dydd. Mae atal colli golwg osgoadwy yn ymwneud â chynnal annibyniaeth, lleihau anghydraddoldebau iechyd a galluogi pobl i barhau i fyw bywydau iach, boddhaol a chynhyrchiol. Dyna pam y mae mynediad amserol at ofal llygaid yn parhau i fod yn flaenoriaeth mor bwysig i'r Llywodraeth hon.

Y strategaeth genedlaethol o hyd yw'r glasbrint y cytunwyd arno ar gyfer trawsnewid gwasanaethau gofal llygaid. Mae'n cynnig model sy'n seiliedig ar weithio rhanbarthol, trawsnewid y gweithlu, rhwydweithiau clinigol, galluogi digidol a defnydd mwy effeithiol o gapasiti ar draws y system gyfan. Ond gweithredu yw'r her wedi bod a dyna ydyw o hyd. Mae cleifion yn cael gofal gwell pan gaiff strategaeth ei throsi'n gyflawniad. Rwyf eisiau ffocws o'r newydd ar weithredu a chanlyniadau. Mae gwaith ar y gweill i sefydlu dealltwriaeth gliriach o gynnydd ledled Cymru, i nodi amrywiadau ac i ddarparu sail gryfach ar gyfer cyflawni yn y dyfodol. Rwy'n disgwyl cynlluniau gweithredu cliriach fel y gellir mesur cynnydd yn erbyn blaenoriaethau, cerrig milltir a disgwyliadau diffiniedig.

Mae trawsnewid digidol yn hanfodol i lwyddiant yn y dyfodol, gan sicrhau ein bod yn cywiro camgymeriadau'r blynyddoedd a fu. Bydd rhannu gwybodaeth yn well a gwasanaethau digidol integredig yn cefnogi gofal mwy diogel, mwy effeithlon a chysylltiedig. Rydym yn annog byrddau iechyd i weithio'n fwy cydweithredol, gan adeiladu ar y gwaith rhanbarthol sydd eisoes ar y gweill ar draws rhannau o Gymru. Gan weithio gyda Perfformiad a Gwella GIG Cymru, mae byrddau iechyd yng Nghymru yn cynyddu gweithgarwch. Mae llawer o sefydliadau'n trin chwech neu saith o gleifion ar restr cataract fel safon, yn agosach at ddisgwyliadau Gwneud Pethau'n Iawn y Tro Cyntaf. Bydd y dull cenedlaethol hwn o weithredu yn sicrhau bod gwasanaethau'n elwa o well capasiti a llwybrau mwy cyson, gan gefnogi cyflawniad amserol.

Rhaid inni ddarparu cyfleusterau i staff wneud yr hyn y maent yn ei wneud orau—gweld a thrin cleifion. Mae ein ffocws yn parhau i fod ar adeiladu system sy'n gallu ateb y galw'n gynaliadwy a darparu gofal amserol. Rydym yn lansio rhaglen uchelgeisiol i ehangu capasiti gofal a gynlluniwyd, gan ddatblygu hyd at 10 hyb llawfeddygol ledled Cymru i ganolbwyntio ar ddarparu niferoedd mawr o driniaethau heb fawr o gymhlethdod i leihau amseroedd aros hir am driniaethau fel llawdriniaethau cataract, ac mae'n dda clywed cefnogaeth drawsbleidiol i'r cynllun hwn. Felly, edrychaf ymlaen at weld cefnogaeth drawsbleidiol i'n cyllideb atodol yr wythnos nesaf i allu cyflawni hyn.

Nid seilwaith yn unig yw'r ateb. Mae gwelliant cynaliadwy yn galw am ddatblygu'r gweithlu, ailgynllunio gwasanaethau, trawsnewid digidol a gweithredu'r strategaeth genedlaethol. Mae angen i fyrddau iechyd rannu'r adnoddau sydd ar gael a gweithio gyda'i gilydd ar sail ranbarthol.

Un o'r enghreifftiau cryfaf o drawsnewid gwasanaethau yw optometreg gymunedol. Drwy Wasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru, mae optometryddion sydd â chymwysterau ôl-raddedig ychwanegol yn mynd ati fwyfwy i reoli cleifion yn agosach at adref, gan wella mynediad, a chaniatáu i wasanaethau ysbyty ganolbwyntio ar y rhai sydd â'r angen clinigol mwyaf. Mae'r dull hwn o weithredu yn gwneud gwahaniaeth.

Mae mwy na 2,000 o episodau gofal bob mis yn cael eu rheoli gan optometryddion rhagnodi annibynnol yn y gymuned, sy’n lleihau galw diangen ar wasanaethau ysbyty a meddygon teulu. Ond mae'n rhaid inni fynd yn bellach. Mae dyfodol gofal llygaid yn gofyn am fwy nag ehangu gwasanaethau ysbyty yn unig. Mae'n golygu creu system integredig, lle mae optometreg ac offthalmoleg yn gweithio efo’i gilydd i ddarparu'r gofal cywir, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn. Ond tra bod yna wella sylweddol wedi bod mewn optometreg, rhaid rŵan weld yr un cynnydd a'r un pwyslais ar y gallu offthalmoleg.

Mae'r Aelod yn sôn am y posibilrwydd o ddatblygu bwrdd iechyd Cymru gyfan ar gyfer offthalmoleg, a dwi’n deall pam ac yn cytuno bod achos cryf dros leihau cymhlethdod biwrocrataidd a sefydliadol fel mae’n cael ei adlewyrchu ar draws ein hagenda bolisi. Dwi’n cydnabod rhwystredigaeth lwyr yr Aelod. Mae gormod o lithro wedi bod, ac mae'r methiant yma i weithredu'r strategaeth yn arwain at awydd i weld newidiadau cyflym. Dwi'n rhannu'r rhwystredigaeth honno, a dwi wedi ymrwymo i'r gwaith gweithredu. Felly, gadewch i ni weld y gwaith hwnnw cyn ystyried unrhyw beth arall.

Un genedl ydyn ni, un NHS, a dwi'n benderfynol o leihau amrywiadau ac anghysondebau rhanbarthol diangen. Fy mlaenoriaeth i yn syth ydy sicrhau bod sefydliadau presennol yr NHS yng Nghymru yn gweithio'n fwy effeithiol gyda'i gilydd i gyflawni'r strategaeth genedlaethol a gwella canlyniadau.

Dwi'n croesawu'r diddordeb trawsbleidiol yn y mater yma ac yn bwriadu parhau i drafod gydag Aelodau. Dwi eisiau sicrhau bod y gwaith gweithredu yn symud ymlaen yn gyflym a'n bod ni'n cynnal trosolwg clir o'r cynnydd. Rydyn ni wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl yn cael mynediad amserol at ofal o ansawdd da. Roedd adroddiad y pwyllgor yn herio'r Llywodraeth i symud y tu hwnt i gydnabod y broblem a chanolbwyntio ar sicrhau'r datrysiad; dwi'n rhannu'r uchelgais honno. Mae'r weledigaeth gennym ni, rydym ni'n deall yr her ac yn gwybod beth sydd angen ei newid. Rhaid i gam nesaf y gwaith yma rŵan ganolbwyntio ar weithredu ac ar sicrhau gwelliannau mesuradwy i gleifion ledled Cymru. Bydd y Llywodraeth yn atal eu pleidlais, felly, gan ganolbwyntio'n ddiflino ar weithredu y strategaeth genedlaethol a thorri i lawr y ffiniau rhwng y byrddau iechyd, a dwi'n hapus i weithio gyda'r sawl sydd wedi cyflwyno'r cynnig a llefarwyr y gwrthbleidiau er mwyn monitro'r strategaeth. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn, a diolch yn fawr iawn, Weinidog, hefyd.

Rwy'n ddiolchgar iawn, ac nid wyf yn credu bod unrhyw eiriau yn y Gymraeg na'r Saesneg i fynegi pa mor hapus wyf i o weld yr undod yn y Siambr hon heddiw dros y diben hwn. Rwy'n ddiolchgar i bawb. Diolch. Rwy'n arbennig o ddiolchgar i'r rhai a siaradodd am eu profiad personol. Diolch yn fawr iawn. Ac i glywed am dost y GIG yn cael ei ddisgrifio fel cafiar—ni chlywais hynny o'r blaen, ac nid wyf yn meddwl y gwnaf eto, ond roedd yn ddisgrifiad hyfryd iawn. Diolch, bawb.

Roeddwn eisiau dod at rai pethau pwysig iawn a ddywedodd Jane Dodds yn gynharach. Yn gyntaf oll, dywedodd am yr ochr optometreg, sy'n rhywbeth a adleisiwyd, wrth gwrs, gan y Gweinidog ei hun. Ac rwy'n gobeithio y bydd hi'n falch o wybod fy mod wedi diflasu David O'Sullivan, y prif swyddog optometrig, hyd at syrffed dros sawl awr gyda fy syniadau ynghylch sut y dylai pethau weithredu yng Nghymru, ac mae'n cyd-fynd â phopeth. Ac rwy'n gobeithio efallai, oherwydd gofynnodd i mi pryd y byddai hyn yn cael ei gynnal, y gallai fod yn gwylio nawr hyd yn oed, imi allu dweud, 'David, mae yna waith i'w wneud.' Oherwydd mae gofal sylfaenol, fel y gwyddoch yn iawn ac fel y nodoch chi'n gywir, yn rhan allweddol o'r broses o drwsio gofal eilaidd. Dwy ochr i'r un geiniog ydynt; ni allwch drwsio un heb y llall. A'r peth arall a ddywedoch chi oedd—. Er na ddywedoch chi'r gair 'Datix', fe wnaethoch chi awgrymu ffurflenni Datix. Ffurflenni ydynt y bydd pobl yn eu llenwi pan fydd pethau drwg yn digwydd. Ac rwy'n cyfaddef yn llwyr fod y Cymry, y bobl sy'n byw yng Nghymru, yn rhy stoicaidd er eu lles eu hunain. Nid ydynt yn cwyno, ac ymadrodd cyffredin a ddywedir ymhlith y gymuned offthalmig yma yw, 'Ni fyddai hyn yn digwydd yn Surrey.' Nid wyf yn gwybod llawer am bobl sy'n byw yn Surrey—rwy'n dychmygu eu bod yn cwyno'n fwy rheolaidd—ond nid ydym ni'n cwyno llawer o gwbl, ac mae hynny'n anfantais i ni. Mae stoiciaeth yn dda mewn rhai ffyrdd, ond yn ddrwg mewn ffyrdd eraill, ac roeddwn i eisiau diolch, yn olaf, i'r Gweinidog am ei waith caled yn llunio'r adroddiad y llynedd. Ac rwy'n edrych ymlaen, ac rwy'n cynnig fy hun—a Safa hefyd; rwy'n siŵr y byddai'n cytuno—[Chwerthin.]—i'ch helpu cymaint â phosibl i wneud yr hyn sydd angen ei wneud i drwsio offthalmoleg yng Nghymru.

Ac rwyf am orffen drwy ddweud, gan fy mod i'n gwisgo tei Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yma, mai ei arwyddair yw 'ut omnes videant'—a phe bawn i'n athro, buaswn yn gofyn, 'Beth y mae hynny'n ei olygu?' i'r rhai sy'n siarad Lladin—'fel y gall pawb weld'. Diolch yn fawr.

Lywydd, rwy'n gwneud y cynnig yn enw Llŷr Powell.

Nid peth 'braf i'w gael' ar ymylon ein heconomi yw twristiaeth yng Nghymru, mae'n un o'r pileri sy'n ei chynnal. Mae data Llywodraeth Cymru ei hun yn dangos bod y sector hwn yn cefnogi mwy na 150,000 o swyddi yn uniongyrchol—bron i 12 y cant o'r holl gyflogaeth yng Nghymru—ac yn cynhyrchu £3.8 biliwn, 5.1 y cant o'n gwerth ychwanegol gros. Nid ystadegau haniaethol ar daenlen yw'r rhain; dyma'r gwesty yn Ninbych-y-pysgod, y caffi ym Metws-y-Coed, y ganolfan gweithgareddau awyr agored yn Eryri, y gwesty bach yn Llandudno sy'n cadw ei oleuadau ymlaen ym mis Chwefror am ei fod yn gwybod bod yr haf yn dod.

Yn sir Benfro ac Ynys Môn, mae mwy nag un o bob pum swydd ym maes twristiaeth. Nid ffrwd incwm atodol i'r cymunedau hynny ydyw, ond asgwrn cefn eu heconomi leol. Mae pedair o bob pum menter dwristiaeth yng Nghymru yn cyflogi llai na naw o bobl. Mae hwn yn sector o fusnesau teuluol ac unig fasnachwyr, nid cadwyni gwestai rhyngwladol sy'n gallu amsugno polisi gwael a symud ymlaen. Pan fydd y Siambr hon yn deddfu heb ddeall y gwirionedd hwnnw, y bobl hyn sy'n talu'r pris. Felly, ni ddylai pwynt un o'r cynnig hwn fod yn ddadleuol, mae'n gofyn yn syml i'r Senedd gydnabod yr hyn sydd eisoes yn wir.

Roedd fy nghyd-Aelodau gyda'r Prif Weinidog ddydd Gwener diwethaf ar long fordaith foethus ym mhorthladd Caergybi, ac fe glywsom am y gwaith da y mae Cruise Wales a Chyngor Tref Caergybi wedi'i wneud i gael mwy o longau mordeithio i aros yno ar eu teithiau o gwmpas ynysoedd Prydain. Mae tua 60 y flwyddyn o'r teithiau hynny ar hyn o bryd, sy'n dod â bron i £0.25 miliwn i'r economi leol uniongyrchol, heb sôn am y manteision ehangach o arddangos gogledd Cymru i ymwelwyr sy'n dychwelyd. Mae hon yn enghraifft ardderchog o'r hyn y gellir ei gyflawni pan fydd y Llywodraeth yn gweithio gyda'r sector, ond prin yw'r enghreifftiau.

Ar hyn o bryd Cymru yw'r unig genedl yn y DU sydd eto i adfer y gwariant gan ymwelwyr cyn y pandemig. Roedd gwariant rhyngwladol yr Alban i fyny 41 y cant ar yr hyn ydoedd yn 2019, mae ein gwariant ni yn dal i lawr. Os ydym o ddifrif eisiau i Gymru fod o safon fyd-eang, rhaid i'r Siambr hon ofyn pam ein bod ni'n eithriad a rhoi'r gorau i wneud penderfyniadau sy'n gwneud yr ateb yn waeth.

Y penderfyniad gwael cyntaf: treth dwristiaeth. Mae treth ar ymwelwyr yn dreth ar y swyddi sy'n eu gwasanaethu, offeryn di-awch sy'n taro gweithredwyr bach, gwledig ac arfordirol galetaf. A chofiwch fod Cymru, fel rhan o'r DU, eisoes yn codi treth ar werth o 20 y cant ar lety lletygarwch, mwy na dwbl y 7 y cant yn yr Almaen neu 10 y cant yn Ffrainc, yr Eidal a Sbaen. Ychwanegwch ardoll ymwelwyr ar ben hyn ac rydym yn prisio Cymru allan o'r farchnad a ninnau'n ceisio tyfu'r sector. Nid yw hyd yn oed wedi'i weithredu eto, ond mae'r canfyddiad o Gymru'n trethu ymwelwyr, yn enwedig o Loegr, rwy'n credu, eisoes wedi cael effaith negyddol ar nifer yr ymwelwyr, ac fe adawaf i fy nghyd-Aelodau ymhelaethu ar hyn ymhellach.

Yr ail benderfyniad gwael: cyflwyno'r rheol 182 diwrnod. Nid yw bron i 40 y cant o lety gwyliau go iawn yn cyrraedd y bar afrealistig o uchel hwn o ddiwrnodau gosod. Mae tystiolaeth arolwg annibynnol yn dangos bod 47 y cant o berchnogion yn colli arian am eu bod wedi cael eu categoreiddio'n anghywir fel ail gartrefi. Trothwy cyfatebol Lloegr yw 70 noson, llai na hanner ein trothwy ni. Ac nid oes tystiolaeth hyd yma fod y bar uwch yng Nghymru yn cyflawni ei nod o gynyddu nifer y cartrefi teuluol mewn cymunedau lleol. Gellir diogelu cyflenwad tai a chynaliadwyedd cymunedol drwy'r system gynllunio, nid drwy offeryn cyllidol annheg, ac fe adawaf i fy nghyd-Aelodau nodi pam y mae angen newid y ffigur hwnnw.

Rydym yn siarad am dwristiaeth gynaliadwy. Beth y mae hynny'n ei olygu? Wel i mi, mae'n golygu y dylai'r ymwelydd ddod â'r arian mwyaf posibl i'r economi leol ar gyfer swyddi a busnesau, gyda'r lleiafswm o aflonyddwch i fywyd bob dydd a dim newid parhaol i wead cymuned. Ond weithiau mae'n teimlo fel pe bai yna enillwyr a chollwyr yn ein hafau prysur. Mae'r sector twristiaeth yn gwneud y rhan fwyaf o'u refeniw dros yr haf, ond i'r rhai nad ydynt yn gallu parcio y tu allan i'w tai neu sy'n gweld eu biniau'n llawn o sbwriel ymwelwyr, gall deimlo fe pe na baent yn elwa o'r ymchwydd yn y niferoedd, ac rydym yn deall hynny'n iawn. Ond nid oes angen iddi fod felly.

Gallwn gael enillwyr ac enillwyr os llaciwn y rheoliadau. Gadewch i'r ffermwr agor ei gae i geir ar benwythnosau prysur mewn mannau poblogaidd penodol; gadewch i gymdeithasau preswylwyr drafod cynllun trwydded preswylwyr, fel bod pobl leol yn cael parcio tra bod ymwelwyr yn talu am eu parcio nhw; gadewch i neuadd bentref ddod yn swyddfa docynnau neu fan casglu bws gwennol ar gyfer atyniad cyfagos, gan gymryd ffi am y fraint. Ar yr ochr hon i'r Siambr, mae gennyf lond bwced o syniadau i wneud yn siŵr fod cymunedau lleol yn elwa o'r sector hwn, ond nid yw'n cynnwys trethu ymwelwyr, gan eu harwain i fynd i rywle rhatach, a allai fod ychydig filltiroedd i ffwrdd yn llythrennol mewn sir wahanol nad yw wedi gweithredu'r dreth. Er nad wyf yn cytuno â'r polisi, os oedd y Llywodraeth flaenorol eisiau gweithredu'r dreth dwristiaeth, dylent fod wedi cael y dewrder i fynnu ei fod yn bolisi ledled Cymru yn hytrach na throsglwyddo'r baich i awdurdodau lleol.

Mae cynaliadwyedd hefyd yn golygu ystod eang o lety, fel bod pobl yn aros yn hytrach na dim ond ymweld am ddiwrnod mewn lleoedd twristiaeth penodol. Mae hyn yn golygu llacio rheoliadau i gefnogi mwy o westai, gwely a brecwast, parciau carafanau a gwersylloedd. Er enghraifft, fe wnaethom newid y gyfraith yng Nghymru yn ddiweddar. Dim ond 28 diwrnod o ddatblygiad a ganiateir a gaiff tirfeddiannwr i redeg gwersyll haf. Yn Lloegr mae'n 60. Ni fydd neb yn buddsoddi mewn cyflenwad dŵr neu doiledau dros dro ar gyfer 28 diwrnod o fusnes yn unig. Felly, gadewch inni newid hynny.

Mae cynaliadwyedd yn golygu gwell trafnidiaeth a chydgysylltiad o amgylch ein mannau twristiaeth. Rwy'n gwybod, o sawl achlysur yn rhewi wrth droed yr Wyddfa yn aros am y bws Sherpa na chyrhaeddodd, nad yw'r system hon yn ddigon da. Rwy'n gwybod bod yna gynllun trafnidiaeth penodol ar gyfer Parc Cenedlaethol Eryri, ond ar hyn o bryd mae'n parhau i fod yn gynllun. Ble mae'r tocyn crwydro Cymru sy'n cysylltu trafnidiaeth gyhoeddus ag atyniadau am bris gostyngol? Ble mae tocyn cestyll Cadw, lle gallwch ymweld â chymaint o gestyll ag y gallwch mewn wythnos a thynnu hunlun ym mhob un a chael gostyngiad yn y siop? Nid mater o ddiffyg adnoddau yw hyn. Mae'r pethau hyn yn aml yn broblemau polisi a phartneriaeth. Gallwn wneud cymaint mwy i gefnogi'r sector heb ei drethu.

Ac yn olaf, rwyf am wneud pwynt ynglŷn â sut y gall y diwydiant twristiaeth a lletygarwch wneud cyfraniad hanfodol at atal diweithdra cynyddol ymhlith ein hieuenctid. Roedd swydd gyntaf bron bawb yn y maes lletygarwch. Mae'n dysgu cyfathrebu, meddwl cyflym, gwaith caled. Mae cadwyni gwestai mawr ac atyniadau twristiaeth yn cyflogi cyfreithwyr, cyfrifwyr, peirianwyr, swyddogion gwerthiant a marchnata. Nid dim ond gwneud gwelyau a gweini, ond i lawer o weithwyr proffesiynol ar y cyflogau gorau, dyna ble y gwnaethant ddechrau. Ac rwyf wedi gweld yn uniongyrchol sut y mae gyrfaoedd yn y maes lletygarwch yn cael eu gwerthfawrogi ledled Ewrop.

Rwyf wedi ymweld ag ysgolion lletygarwch y Swistir, sydd o'r radd flaenaf, ac yn denu myfyrwyr o bob cwr o'r byd i gyrsiau llawn bri. Yn ddiweddar, sefydlais gronfa rhagoriaeth lletygarwch gyda fy ngholeg lleol, wedi'i ariannu'n breifat i helpu ein myfyrwyr i gystadlu'n genedlaethol er mwyn gwella eu gwaith. Rydym yn siarad am uchelgais i Gymru. Felly, pam na allwn gystadlu â'r colegau hynny yn y Swistir? Pam na allwn ni ddweud yn falch o'r brig mai lletygarwch yng Nghymru yw un o'r dechreuadau gorau i yrfa? Ble mae'r ysgogiad? Ble mae'r uchelgais? Wel, efallai ei fod yn dechrau nawr.

Yn y Siambr hon, drwy gefnogi'r cynnig hwn a chael gwared ar y ddau rwystr—un cyllidol, un rheoleiddiol—y mae'r Llywodraeth flaenorol wedi'u gosod i rwystro llwyddiant y sector, mae angen inni weithio'n drawsbleidiol i greu amgylchedd sy'n annog busnesau preifat i fuddsoddi yn ein cynnig twristiaeth, llety gwerth uchel, atyniadau ymwelwyr o'r radd flaenaf. Gadewch inni ryddhau'r sector twristiaeth, nid ei dagu â threthi a rheoliadau. Lywydd, rwy'n cymeradwyo'r cynnig i'r Senedd.

Yn ffurfiol.

Rwyf am ddechrau drwy ddathlu'r cyfraniad enfawr y mae twristiaeth yn ei wneud i Gymru a fy etholaeth yng Ngheredigion Penfro. Ceredigion Penfro yw un o'r llefydd harddaf yn y byd, fel y mae'r miliynau sy'n ymweld bob blwyddyn yn ei ddangos. Yng Ngheredigion Penfro, gallwch deithio o draeth tywodlyd i gefn gwlad bryniog i goetir hynafol—ac weithiau fe ddowch o hyd i'r tri mewn un man. O'r unig barc cenedlaethol arfordirol yn y DU yn sir Benfro, i anialwch anghysbell mynyddoedd Cambria Ceredigion, o Ddinbych-y-pysgod i Drefdraeth ac o Aberaeron i Arberth, nid yw'n syndod fod pobl ledled Cymru a ledled y byd eisiau ymweld â Cheredigion Penfro.

Twristiaeth sydd i gyfrif am oddeutu 13 y cant o'r holl gyflogaeth yng Ngheredigion a 23 y cant yn sir Benfro, felly rwy'n falch iawn fod y Llywodraeth hon yn cydnabod pwysigrwydd y diwydiant twristiaeth i Gymru. Ond dangosodd tystiolaeth a gasglwyd gan y Llywodraeth flaenorol y gall lefelau uchel o dwristiaeth, os na chânt eu rheoli, effeithio'n negyddol ar ardal. Gall lefelau uchel o ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr effeithio ar farchnadoedd tai lleol a chynaliadwyedd cymunedau lleol, yn enwedig mewn ardaloedd lle nad yw eiddo mewn defnydd am lawer o'r flwyddyn.

Mae'n bwysig ein bod yn hyrwyddo twristiaeth sy'n darparu'r budd mwyaf posibl i'n pobl, ein hamgylchedd, ein hiaith a'n diwylliant, ac rwy'n croesawu'r syniadau niferus sydd wedi codi yn y ddadl hon eisoes. Felly, rwy'n cefnogi'r ffaith bod y Llywodraeth yn rhoi camau ar waith i alluogi twristiaeth gynaliadwy sy'n sicrhau swyddi ac incwm i economïau lleol ac sydd o fudd i'n cymunedau, ein hamgylchedd, ein hiaith a'n diwylliant. Ac rwy'n cefnogi mesurau sy'n atal niwed. Dyna pam rwy'n cefnogi'r ardoll ymwelwyr fel dewis i awdurdodau lleol i sicrhau bod cymunedau lleol yn elwa o dwristiaeth. Mae'r arian a godir drwy'r ardoll ymwelwyr yn galluogi buddsoddiad yn yr amgylchedd lleol, y Gymraeg a'r diwylliant, a seilwaith lleol, sydd hefyd yn cefnogi twristiaeth.

Fodd bynnag, mae hefyd yn bwysig i'r Llywodraeth weithredu'n gyflym pan nad yw bwriadau polisi da yn cyflawni'r newid arfaethedig ac yn achos y trothwy 182 diwrnod, gall fod mewn perygl o fynd â ni i'r cyfeiriad anghywir. Ers dod yn Aelod o'r Senedd, cyfarfûm â llawer o etholwyr sydd wedi dweud wrthyf am yr heriau y mae'r rheol 182 diwrnod i lety gwyliau yn eu creu. Clywais am y pwysau y mae'r polisi'n ei roi ar lawer o fusnesau hunanddarpar a'r baich y mae'n ei roi ar bobl sy'n rhedeg busnesau lleol. Clywais sut y mae'n bygwth hyfywedd rhai busnesau lleol, yn ogystal â swyddi a gwariant yn yr economi ehangach, ac rwyf hefyd wedi gweld enghreifftiau lle nad yw'n cyflawni'r canlyniad arfaethedig i'r farchnad dai leol.

Felly, er fy mod yn cefnogi bwriad y rheol 182 diwrnod yn llwyr, rwyf hefyd yn croesawu ymrwymiad Llywodraeth Plaid Cymru i gadw'r trothwy defnydd 182 diwrnod dan adolygiad, ac rwy'n annog y Llywodraeth i ddechrau'r gwaith hwn yn gyflym, er mwyn inni allu dod o hyd i atebion pragmatig sy'n cefnogi pwrpas gwreiddiol y polisi yn well. Dylai hyn gynnwys edrych i weld ai 182 diwrnod yw'r trothwy cywir, ond cael eithriadau clir a rhesymol hefyd, yn enwedig pan na fyddai eiddo yn gymwys fel cartref preifat. Mae angen canllawiau clir arnom i osgoi gadael i berchnogion llety gwyliau gael eu taro gan filiau cyngor anfforddiadwy sydd wedi'u hôl-ddyddio gymaint â thair neu bedair weithiau, neu fyw gyda'r straen meddyliol y gallent wynebu hynny'n fuan. Felly, dyna pam rwy'n falch o gefnogi gwelliant y Llywodraeth heddiw, ac rwy'n annog yr Aelodau eraill i wneud hynny. Diolch.

Rwy'n mynd i adleisio rhai o'r pethau a glywsom heddiw eisoes, ond o safbwynt ychydig yn wahanol. Felly, yn gyntaf, twristiaeth yw un o straeon llwyddiant mwyaf Cymru. Mae'n cefnogi tua 159,000 o swyddi—bron un o bob wyth yng Nghymru. Mae miliynau o ymwelwyr yn dod yma oherwydd ein harfordir, ein cefn gwlad, ein hanes a'n diwylliant. Maent yn cefnogi swyddi, yn cynnal busnesau ac yn dod ag incwm hanfodol i lawer o'n cymunedau gwledig ac arfordirol. Nid yw hynny'n fwy amlwg yn unman nag yn fy etholaeth i, Gŵyr Abertawe, lle mae'r economi ymwelwyr yn cyfrannu mwy na £700 miliwn bob blwyddyn ac yn cefnogi tua 5,500 o swyddi.

I lawer o gymunedau, nid diwydiant pwysig yn unig yw twristiaeth, dyna yw'r diwydiant. Mae'n cefnogi busnesau teuluol, yn cadw ein strydoedd mawr yn fyw ac yn helpu i gynnal yr union gymunedau y mae pobl eisiau ymweld â nhw. Pan fydd twristiaeth yn ffynnu, mae ein cymuned yn ffynnu. Ond mae'r ffyniant hwnnw'n dibynnu ar hyder busnesau i fuddsoddi, i gyflogi pobl leol a chynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae busnesau twristiaeth yn deall yr angen i gefnogi cymunedau lleol ac yn cydnabod y pwysau ar y farchnad dai; yr hyn sydd ei angen arnynt yw polisïau sy'n adlewyrchu realiti masnachol diwydiant tymhorol.

Rydym i gyd yn rhannu'r un uchelgais: diwydiant twristiaeth llwyddiannus ochr yn ochr â chymunedau lle gall pobl leol fforddio byw. Yn wir, roedd eich maniffesto eich hun yn cydnabod pwysigrwydd twristiaeth, ac rwy'n dyfynnu:

'Mae Plaid Cymru yn cydnabod pwysigrwydd y diwydiant twristiaeth i Gymru.’

'Byddwn yn hybu twristiaeth sy’n darparu’r budd mwyaf posib i’n pobl, ein hamgylchedd, ein hiaith a’n diwylliant'.

Rwy'n cytuno â'r uchelgais hwnnw. Nid y nod yw'r cwestiwn, ond a yw'r llwybr a ddewiswyd yn mynd â ni yno mewn gwirionedd.

Y mater rwyf eisiau canolbwyntio arno heddiw yw'r gofyniad 182 diwrnod o ddefnydd ar gyfer llety gwyliau hunanddarpar. Gadewch imi fod yn glir: nid cwestiynu a ddylai fod trothwy cymhwyso a wna'r ddadl hon—mae'r diwydiant twristiaeth yn derbyn y dylai fod un; y cwestiwn yw a yw 182 diwrnod yn realistig, yn gymesur ac yn seiliedig ar dystiolaeth.

Mae cynrychiolwyr o bob rhan o'r diwydiant twristiaeth wedi dadlau'n gyson fod 105 diwrnod yn drothwy mwy realistig ar gyfer dangos gweithgarwch masnachol go iawn. Mae Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi yn cydnabod 105 diwrnod o ddefnydd fel prawf cymhwyso ar gyfer y gyfundrefn drethu llety gwyliau wedi'i ddodrefnu. Gall gweinidogion ddadlau bod y dibenion yn wahanol, ond mae'r egwyddor yn aros yr un fath: nodi gweithgarwch masnachol go iawn. Ac mae'n rhaid imi ddweud, nid cyflawniad bach yw perswadio CThEM i gytuno i unrhyw beth y tu allan i'w ffordd o feddwl eu hunain. Yn sicr nid yw'n sefydliad sy'n enwog am newid ei feddwl ddim ond am fod rhywun wedi gofyn yn gwrtais. Felly, pa dystiolaeth a arweiniodd y Llywodraeth flaenorol, gyda chefnogaeth Plaid Cymru, i'r casgliad fod 182 diwrnod yn ffigur angenrheidiol a chymesur? Pam 182? Pa fodelu neu asesiad economaidd oedd yn cefnogi'r penderfyniad hwnnw? Os yw'r dystiolaeth honno'n bodoli, cyhoeddwch hi.

Amcan datganedig y Llywodraeth oedd cynyddu'r cyflenwad o gartrefi i bobl leol, ond nid yw bwriadau'n creu canlyniadau da yn awtomatig. Y rhagdybiaeth y tu ôl i'r polisi oedd y byddai codi'r trothwy yn dychwelyd mwy o eiddo i'r farchnad breswyl. Ond a yw hynny wedi digwydd i unrhyw raddau ystyrlon? Mae llawer o fusnesau twristiaeth yn adrodd bod incwm wedi gostwng yn sylweddol, gyda rhai rhannau o'r sector hunanddarpar yn adrodd am ostyngiadau o tua 30 y cant. Mae baromedr busnes twristiaeth Llywodraeth Cymru ei hun yn tynnu sylw at bwysau parhaus o fewn y sector. Ond nid cyfyngu ar lety gwyliau oedd yr amcan. Y prawf go iawn yw a oes mwy o gartrefi wedi dod ar gael i bobl leol. Felly, mae'r cwestiwn yn aros: faint o eiddo sydd wedi dychwelyd i'r farchnad tai preswyl oherwydd y polisi hwn? Faint o gartrefi sydd wedi dod ar gael i deuluoedd lleol? Pa welliant mesuradwy a fu o ran fforddiadwyedd neu argaeledd tai?

Os yw'r Llywodraeth yn credu bod y polisi hwn wedi llwyddo, cyhoeddwch y dystiolaeth. Rwy'n deall bod Gweinidogion yn ystyried mwy o hyblygrwydd ac eithriadau ychwanegol, ac rwy'n croesawu'r ffaith eu bod yn gwrando. Ond mae yna rywfaint o eironi yma. Mae polisi a gyflwynwyd i ddatrys un broblem bellach yn galw am eithriadau i ddatrys y problemau a grëwyd gan y polisi ei hun. Nid yw'r diwydiant twristiaeth yn gofyn am fuddiant arbennig. Mae'r neges yn uchel ac yn glir: mae'n gofyn am system sy'n deg, yn gymesur ac yn seiliedig ar dystiolaeth. Felly, Weinidog Cabinet, os ydych chi'n parhau i fod yn argyhoeddedig mai 182 diwrnod yw'r ffigur cywir, cyhoeddwch y dystiolaeth sy'n cyfiawnhau ei ddewis. Cyhoeddwch dystiolaeth sy'n dangos ei fod wedi darparu mwy o gartrefi i bobl leol. Oherwydd os yw'r polisi hwn yn galw am restr gynyddol o eithriadau ddim ond i'w wneud yn ymarferol, efallai nad yr eithriadau yw'r broblem, efallai mai'r polisi ei hun yw'r broblem. Nid eithriadau yw'r ateb. Caiff llywodraethiant da ei fesur yn ôl i ba raddau y mae polisïau'n cyflawni'r canlyniadau y maent yn eu haddo. Os yw'r dystiolaeth yn dangos nad yw'r polisi hwn yn cyflawni'r canlyniadau hynny, mae angen newid go iawn a sylweddol. Galwaf ar bob Aelod i gefnogi ein cynnig. Diolch.

Rwy'n credu y gallwn ni i gyd gytuno bod Cymru yn gyrchfan o'r radd flaenaf ar gyfer twristiaeth. Y foment honno pan fyddwch chi'n gweld rhywun yn cael tynnu eu llun y tu allan i gastell neu'n edrych o gwmpas ar un o'n hamgueddfeydd niferus neu'n mwynhau ein parc cenedlaethol—mae honno'n foment arbennig, a dylai ein gwneud ni i gyd yn falch. Oherwydd, wrth gwrs, mae Cymru'n perthyn i bob un ohonom, ac rydym yn lwcus iawn ein bod yn gallu rhannu ein gwlad hardd gyda phobl o bob cwr o'r byd. Rwy'n aml yn mwynhau cael teulu draw a mynd â nhw i fyny i Ben y Fan a'u cael i wneud y daith gerdded gynnar yn y bore i fyny'r mynydd, a'r rhaeadrau hyfryd niferus sydd gennym wrth gwrs.

Ond i ddod yn ôl at ein prifddinas am eiliad, rydym wedi cael llwyddiant anhygoel yn ddiweddar yn rhoi Caerdydd ar y map. Yn y degawd diwethaf yn unig, fe wnaethom gynnal rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA, a dorrodd y record flaenorol o ran nifer ymwelwyr drwy ddod â mwy na 310,000 o bobl i'n dinas wych. Fe wnaethom gynnal Clash at the Castle, digwyddiad byd-eang go iawn, a digwyddiad stadiwm cyntaf y cwmni yn y DU ers dros 30 mlynedd. Deuai'r rhan fwyaf o'r gwylwyr hyn o'r tu allan i Gymru, a phan gawsant eu holi, roeddent yn dweud eu bod eisiau archwilio ychydig mwy. Y llynedd, cawsom Gwpan Pencampwyr Rygbi Ewrop, a chyda llygaid y byd arnynt, dewisodd Oasis Gaerdydd i gychwyn eu taith aduniad. Mae'r holl ddigwyddiadau mawr hyn yn denu miloedd a miloedd o bobl sydd eisiau treulio eu hamser a'u harian yng Nghymru, a daw hyn â mi at bwnc y ddadl hon.

Nid yw Deddf Llety Ymwelwyr (Cofrestr ac Ardoll) etc. (Cymru) 2025, a ddaeth yn gyfraith y llynedd, yn dod i rym tan fis Ebrill nesaf. Felly, nid ydym wedi cael cyfle eto i asesu'r effaith gadarnhaol y gall ei chael ar ein cymunedau. I fod yn glir, mae'n rhoi dewis i gynghorau gyflwyno tâl bach ar lety dros nos ar ôl iddynt ymgynghori â thrigolion a busnesau lleol. Yng Nghaerdydd, rydym wedi dewis cyflwyno'r ardoll, a bydd yn dod i rym fis Ebrill nesaf. Mae cynghorau Ynys Môn, Conwy a Gwynedd yn ymgynghori ar hyn o bryd, a byddant yn gwneud eu penderfyniadau yn ddiweddarach eleni. Bydd yr heriau a'r cyfleoedd i'r economi ymwelwyr yn amrywio, ac mae pob cyngor yn rhydd i wneud eu penderfyniadau yn y dyfodol. A dyna'n union yw'r pwynt yma: dyma enghraifft wych o ddatganoli pŵer y tu hwnt i'r Senedd, gan fynd â penderfyniadau'n agosach at y bobl sy'n byw yno.

Byddai Reform am i chi gredu mai treth dwristiaeth yw hon—dyna maent yn ei galw, ac maent yn dweud ei bod yn mynd i gostio i bobl yn y dyfodol. Ar y syniad fod ardoll yn mynd i atal pobl rhag dod i Gymru a gwario eu harian yma, y gwir amdani yw bod hon yn ardoll ymwelwyr lle mae cynghorau lleol yn dewis ei mabwysiadu ac yn penderfynu. Mae'n £1.30 am noson. Ni allwch gael peint neu goffi hyd yn oed am gymaint â hynny o arian. Dyna rydym yn siarad amdano—cyfraniad bach iawn gan bobl sydd wedi dewis ymweld â Chymru, a fydd gyda'i gilydd yn gwneud gwahaniaeth mawr.

Bydd cynghorau sy'n mabwysiadu'r ardoll ymwelwyr yn gwario'r arian hwnnw ar wella eu cynnig twristiaeth, gwarchod natur a thirnodau lleol, a hyrwyddo diwylliant Cymru. Yn sicr, mae'r rhain yn amcanion y mae pawb ohonom yn eu cefnogi. Yn bwysicaf oll, bydd y bobl sy'n dewis dod i Gymru yn hapus i'w cefnogi hefyd. Mae hon yn ffordd o sicrhau bod ein heconomi ymwelwyr yn tyfu ac mae'r manteision yn bwydo'n ôl i'n cymunedau, gan greu swyddi da, adfywio ein trefi a'n dinasoedd a diogelu diwylliant Cymru i genedlaethau'r dyfodol ei fwynhau.

Mae hyn i gyd yn ymwneud â sicrhau bod y seilwaith yn gweithio hefyd. Mae gwelliant y Llywodraeth yn cyfeirio at ddau bolisi penodol—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Iawn, ewch amdani.

Pan ddywedwch £1.30 y noson, mae angen ichi ychwanegu TAW ar hynny ar gyfer llawer o fusnesau. Mae hynny'n £1.57. Os gwnewch y cyfrifiad ar £500 am wythnos rad mewn carafán yn fy etholaeth i, dyna £65 o dreth ychwanegol i deulu o bump neu chwech. Felly, nid cappuccino'n unig yw hynny.

Y gwir amdani yw nad yw'n rhywbeth y gwnawn ni gytuno arno. Felly, gadewch imi orffen.

Yn gyntaf, ar gadw'r trothwy defnydd o 182 diwrnod ar gyfer busnesau hunanddarpar dan adolygiad, rydym yn llwyr gefnogi cadw'r polisi hwn dan adolygiad i sicrhau ei fod yn gweithio mor deg ac effeithiol â phosibl. Yn ail, ar yr ardoll ymwelwyr, rwyf eisoes wedi nodi'r manteision. Mae'n arfer cyffredin, mae'n digwydd ar draws sawl rhan o'r byd, ac mae'r Alban nawr yn ystyried ei wneud hefyd. Mae hyn yn y pen draw yn ymwneud â dewis. Mae'n ymwneud â rhoi dewis a phŵer i bobl leol, i gynghorau lleol, fel y gellir gwneud penderfyniadau sy'n effeithio ar eu cymunedau yn y cymunedau hynny. Felly, byddwn yn cefnogi gwelliant y Llywodraeth a byddwn yn parhau i wthio am economi dwristiaeth ffyniannus ledled Cymru.

Rwy'n cefnogi'r cynnig hwn gan fy nghyd-Aelod Llŷr Powell yn gryf. Nid moethusrwydd yn unig yw'r sector twristiaeth i Gymru—mae'n achubiaeth. Mae'n cyfrannu £3.8 biliwn i'n heconomi ac yn darparu dros 11 y cant o gyflogaeth. Mae'r hyn a elwir yn ardoll ymwelwyr yn dreth anghywir ar yr adeg anghywir. O ran ei natur mae'n anflaengar. Mae tâl o £1.30 ar ystafell £50 yn gynnydd canrannol llawer uwch na'r un tâl ar ystafell £200. Mae'n taro llety rhatach yn galetach, yn union y math a ddefnyddir gan deuluoedd, ymwelwyr iau a thwristiaid domestig, y bobl sy'n cadw ein busnesau llai yn fyw. Mae gweithrediadau llai, sy'n aml yn cael eu rhedeg gan deuluoedd, eisoes yn wynebu beichiau gweinyddol trymach na'r cadwyni mawr. Mae'r ardoll hon yn creu mwy o waith papur, costau gweinyddol a chyfrifoldeb. Nid yw'n flaengar; mae'n dreth ar ddyhead.

Mae ein darparwyr llety eisoes yn ei chael hi'n anodd. Nid yw niferoedd ymwelwyr wedi gwella i'r lefelau cyn COVID. Mae pwysau costau byw yn wasgfa ar y galw domestig, tra bod gan ymwelwyr rhyngwladol ddewisiadau rhad mewn mannau eraill. Ymwelwch â'n trefi arfordirol ac fe welwch y dystiolaeth: adeiladau diflas yr olwg, paent yn plicio a llawer rhy ychydig o ddatblygiadau newydd o ansawdd uchel. Pe bai gweithredwyr llety rhad yn gallu codi eu prisiau heb golli cwsmeriaid, byddent wedi gwneud hynny flynyddoedd yn ôl. Yn lle hynny, mae nifer yn brwydro i oroesi.

Mae'r busnesau hyn eisoes yn cael eu trethu a'u rheoleiddio'n drwm. Maent yn casglu TAW, maent yn talu ardrethi busnes, maent yn talu treth gorfforaeth, maent yn talu yswiriant gwladol ac maent yn talu treth incwm ar ran eu staff. Maent yn cynhyrchu refeniw ychwanegol i'r Llywodraeth drwy ffioedd alcohol, tybaco a gwastraff. Ond nawr rydym yn gofyn iddynt ddod yn gasglwyr treth di-dâl unwaith eto, y tro hwn am ardoll sydd, yn ymarferol, yn rhyddhau cyllidebau cyngor ar gyfer gwariant arall yn hytrach na chyflawni buddsoddiad newydd go iawn mewn twristiaeth.

Gadewch imi fod yn onest am y niferoedd yn fy ardal fy hun. Mae gan gyngor Conwy ddyled o £230 miliwn, gyda llog ac ad-daliadau blynyddol yn fwy na £17 miliwn. Mae asesiad effaith cyngor Conwy ei hun yn amcangyfrif y byddai'r ardoll ymwelwyr yn codi £2 filiwn y flwyddyn. Plastr dros dro yw hynny, nid ateb. Mae gorwariant y Cyngor a rheolaeth ariannol wael—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf.

A allwch chi gadarnhau eich bod yn deall bod yr arian a godir o'r ardoll ymwelwyr wedi'i glustnodi at ddibenion ymwelwyr, nid i dalu dyled nac unrhyw beth arall?

Y gwir amdani yw y bydd y cyngor yn ailgyfeirio arian y maent yn ei ddefnyddio eisoes i gefnogi twristiaeth. Yn y bôn, mae'n llenwi twll a grëwyd ganddynt ac yn caniatáu iddynt ailgyfeirio'r arian hwnnw i rywle arall. Ac rydych chi'n gwybod hynny eisoes.

Ni ddylem gymryd twristiaeth yn ganiataol. Mae pobl yn dewis Cymru oherwydd ein harfordir, ein cestyll, ein mynyddoedd a'n diwylliant, ond yn anad dim oherwydd ein croeso Cymreig. Mae gan Gymru botensial ar gyfer twf ar unwaith mewn twristiaeth, ond nid yw statws safon byd yn hawl ddigwestiwn. Caiff ei ennill bob dydd gan filoedd o berchnogion busnesau bach sy'n buddsoddi eu cynilion, eu hamser a'u hegni i gadw gwestai, llety gwely a brecwast a gwersylloedd ar agor ac yn ddeniadol. Os yw'r gweithredwyr hynny'n teimlo bod eu hymdrechion yn cael eu cymryd yn ganiataol, neu fod y Llywodraeth yn benderfynol o'u hatal rhag gwneud bywoliaeth, byddant yn buddsoddi mewn mannau eraill neu'n rhoi'r gorau iddi.

Mae'r cyfuniad o'r ardoll hon, y rheol 182 diwrnod a'r terfyn cyflymder 20 mya i gyd yn anfon y neges anghywir: fod Cymru'n dod yn lle llai croesawgar i ymwelwyr ac i'r rhai sy'n eu gwasanaethu. Mae gennym gyfrifoldeb ar ôl dyfarniad clir gan bobl Cymru i adolygu penderfyniadau'r Llywodraeth flaenorol. Byddai dileu'r ardoll anflaengar hon a gostwng y trothwy 182 diwrnod yn anfon neges gadarnhaol bwerus: mae Cymru'n agored i fusnes ac yn gweld gwerth twristiaeth. Gadewch inni wrthod gwleidyddiaeth baich. Gadewch inni gefnogi twf, buddsoddiad a chyfleoedd. Rwy'n annog y Senedd i gefnogi'r cynnig hwn. Diolch yn fawr, Lywydd.

Fel y dywedwyd eisoes, mae'r sector twristiaeth yn bwysig iawn i'r cymunedau rwy'n eu cynrychioli yng Ngheredigion Penfro, felly rwy'n falch o siarad ar ran y busnesau a'r darparwyr twristiaeth yn fy etholaeth sy'n gweithredu o dan bwysau ariannol sylweddol.

Mae'r cynnig heddiw yn cyfeirio'n benodol at yr ardoll ymwelwyr neu'r dreth dwristiaeth a'r trothwy defnydd 182 diwrnod. Rwyf wedi gwneud fy safbwyntiau'n glir iawn ar y ddau bolisi. Mewn gwirionedd, un o'r pethau cyntaf a wneuthum yn y Senedd hon oedd apelio ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i ostwng y trothwy 182 diwrnod. Ac er ein bod wedi clywed rhai ymrwymiadau gan Weinidog Cyllid y Cabinet ynglŷn â chyflwyno eithriadau, nid wyf yn credu bod hyn yn mynd yn ddigon pell. Rwy'n credu bod angen ailystyried y polisi hwn yn sylfaenol fel ei fod yn decach i bob darparwr, nid i rai ohonynt yn unig.

Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cabinet yn cydnabod pwysigrwydd twristiaeth i gefnogi cymunedau a chryfhau economïau lleol, ac mae wedi dweud yn glir mewn gohebiaeth i mi ei fod eisiau sicrhau bod ei ymgysylltiad â'r diwydiant twristiaeth yn adeiladol, yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn canolbwyntio ar gefnogi busnesau i ffynnu. Ceir digon o dystiolaeth i ddangos y bydd gostwng y trothwy 182 diwrnod yn helpu'r sector twristiaeth ac yn helpu i gefnogi busnesau i ffynnu. Mae data gan Asiantaeth y Swyddfa Brisio wedi dangos bod nifer y busnesau hunanddarpar wedi gostwng 30.7 y cant, ac eto yn Lloegr, dros yr un cyfnod, dim ond 12.2 y cant yw'r gostyngiad. Yn fy marn i, mae'r gwahaniaeth yn deillio o'r trothwy 182 diwrnod. Rydym i gyd wedi clywed tystiolaeth gymhellol pam y mae'r trothwy yn afrealistig, sut y mae'r farchnad yn newid, a pham nad yw dull un maint i bawb yn gweithio. Felly rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried y dystiolaeth sydd eisoes allan yno sy'n dangos pa mor niweidiol yw'r polisi hwn mewn gwirionedd.

Ac nid brifo busnesau Cymru'n unig a wna, mae'n brifo ein pobl a'n cymunedau hefyd. Mae 94 y cant o aelodau Cymru o Gymdeithas Broffesiynol y Gweithredwyr Hunanddarpar wedi dweud eu bod dan fwy o straen oherwydd y polisi penodol hwn. Mae llawer o berchnogion llety gwyliau yn fy etholaeth i hefyd yn ffermwyr, sydd eisoes yn ymrafael â chymaint o fiwrocratiaeth a rheoliadau ac wedi cael eu gwthio i arallgyfeirio dros y blynyddoedd ddim ond i wynebu mwy fyth o fiwrocratiaeth a rheoliadau. Rwyf hefyd wedi clywed gan berchnogion dirifedi ynglŷn â'r ffordd y mae eu teulu wedi bod yn gosod eu heiddo ers 20, 30, hyd yn oed 40 mlynedd, ac yn hwy na hynny weithiau, ac maent yn torri eu calonnau am eu bod yn gorfod ystyried ei werthu nawr. Mae'r rhain yn bobl sydd â chysylltiadau dwfn â'r cymunedau lle mae eu heiddo.

Rwyf bob amser wedi credu nad yw cynyddu trethi a rheoliadau ar un grŵp o bobl yn gwneud tai'n fwy fforddiadwy i grŵp arall o bobl. Os dechreuwn weld mwy o fusnesau twristiaeth yn cau o ganlyniad i bolisïau fel y trothwy 182 diwrnod, nid oes unrhyw warant y bydd yr eiddo'n dod yn fwy hygyrch i drigolion lleol. Yn wir, mae risg wirioneddol y gallent gael eu prynu gan brynwyr cyfoethocach o'r tu allan i'r ardal. Ac mae hefyd yn effeithio ar ein cymunedau lleol. Gallai arwain at lai o ymwelwyr, sy'n golygu llai o gwsmeriaid a llai o wariant mewn tafarndai, siopau ac atyniadau lleol, gan beryglu llawer o swyddi sy'n gysylltiedig â thwristiaeth. Ac felly, am y rhesymau hynny, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ddiffuant yn ei hymrwymiad i adolygu'r polisi. Mae'r dystiolaeth eisoes yn cynyddu ac mae angen gweithredu nawr.

Mae'r un perchnogion llety gwyliau sy'n cael trafferth gyda'r trothwy 182 diwrnod hefyd yn wynebu codiadau i'w hardrethi busnes, newidiadau treth, ac o fis Ebrill nesaf, gallai ardoll ymwelwyr gael ei chyflwyno hefyd. Nid yw'r ardoll hon yn cefnogi perchnogion busnesau ac nid yw'n cynnal fforddiadwyedd i ymwelwyr. Mae hefyd yn debygol iawn o gael ei chymhwyso'n anghyson ar draws ardaloedd awdurdodau lleol, gan osod un sir yn erbyn y llall a chreu perygl o waethygu marchnad dwristiaeth sydd eisoes yn fregus. A bydd hyn nid yn unig yn trethu twristiaid, bydd yn berthnasol i bawb sy'n aros dros nos yng Nghymru, gan gynnwys pobl yng Nghymru. Lywydd, mae'r sector twristiaeth wedi cael ei llethu gan bwysau ariannol ychwanegol, ac yn hytrach nag oedi ac ystyried effaith gronnol yr holl bolisïau hyn, ychwanegodd y Llywodraeth flaenorol fwy o faich ar berchnogion busnesau, ac felly mae cyfle yma i Lywodraeth newydd Cymru ailosod y cydbwysedd.

Mae ganddi gyfle hefyd i fabwysiadu dull mwy strategol o weithredu ar y ffordd y caiff y sector ei werthfawrogi a sut y gellir sicrhau ei gynaliadwyedd hirdymor. Er enghraifft, sut yr awn ati i gydnabod yn iawn y cyfraniad a wneir gan weithwyr tymhorol yn ein cymunedau, neu gan y rhai sy'n dibynnu ar nifer o swyddi rhan-amser yn y diwydiannau twristiaeth a lletygarwch? Mae'r rhain yn gwestiynau pwysig sydd angen eu hystyried yn fanwl os ydym o ddifrif am gefnogi sector twristiaeth ffyniannus, gan gyflawni twf economaidd cynaliadwy yn ein cymunedau ledled Cymru.

Felly, Lywydd, rwy'n edrych ymlaen at glywed gan y Gweinidog Cabinet beth yw ei farn ar y materion hyn a sut y gallwn greu amodau i'r sector dyfu a ffynnu yn y dyfodol. Gallaf gadarnhau y bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r cynnig hwn.

Rwy'n codi heddiw i siarad am enghraifft arall o Lywodraeth Cymru yn cyflwyno polisi heb ddeall y canlyniadau'n llawn. Rwy'n cyfeirio at y gofyniad defnydd o 182 diwrnod ar gyfer darparwyr llety hunanddarpar. Roedd y polisi i fod i helpu i fynd i'r afael â phwysau tai ac effaith ail gartrefi. Yn hytrach, mae'n rhoi busnesau twristiaeth go iawn dan straen cynyddol, yn enwedig yng Ngheredigion Penfro.

Ers 2023, mae gweithredwyr llety gwyliau wedi gorfod cyflawni 182 diwrnod o ddefnydd masnachol i fod yn gymwys ar gyfer ardrethi busnes yn hytrach na threth gyngor. Os nad ydynt yn cyrraedd y trothwy, gallant wynebu costau ychwanegol sylweddol, yn aml gan gynnwys premiymau ail gartref. Yn ddamcaniaethol, gall Gweinidogion ddadlau bod hyn yn swnio'n rhesymol, ond nid yw llywodraethu'n digwydd yn ddamcaniaethol. Rhaid iddo fod wedi'i wreiddio yn y realiti a wynebir gan gymunedau yn Ninbych-y-pysgod, Saundersfoot, Trefdraeth, Tyddewi, Aberaeron, Cei Newydd a threfi arfordirol a gwledig dirifedi eraill y mae eu heconomïau'n dibynnu'n fawr ar dwristiaeth dymhorol. Ni all perchnogion reoli'r tywydd. Ni allant reoli costau byw cynyddol sy'n arwain at ostyngiad mewn archebion gwyliau. Ni allant reoli ansicrwydd ehangach yr economi, ac ni allant reoli'r ffaith bod gorllewin Cymru yn parhau i fod yn farchnad dwristiaeth hynod dymhorol. Ond mae gweithredwyr Cymru yn wynebu un o'r trothwyon defnydd uchaf yn unrhyw le ar yr ynysoedd hyn.

Mae adroddiadau'n awgrymu bod bron i 40 y cant o weithredwyr wedi methu cyrraedd y targed tra bod llawer bellach yn cwestiynu a ddylai eu busnes barhau. Nid buddsoddwyr mawr yw'r rhain, ond busnesau teuluol sy'n cefnogi swyddi ac economïau lleol. Maent yn cyflogi glanhawyr lleol, garddwyr, crefftwyr a gweithwyr cynnal a chadw. Maent yn cefnogi caffis, tafarndai, bwytai, siopau ac atyniadau ymwelwyr ar draws ein cymunedau.

Yr hyn sy'n arbennig o anodd ei gyfiawnhau yw'r gymhariaeth â Lloegr. Mae trothwy cyfatebol o 70 noson yno. Yng Nghymru, mae'n 182—mwy na dwbl. Felly, ble mae'r dystiolaeth fod y trothwy uwch yn cyflawni canlyniadau gwell? A yw tai wedi dod yn fwy fforddiadwy yn sir Benfro a Cheredigion? A yw'r cyflenwad tai wedi cynyddu'n sylweddol? Neu a yw'r polisi hwn wedi creu pwysau ariannol ac ansicrwydd i dwristiaeth a busnesau lleol? Mae'r dystiolaeth yn pwyntio fwyfwy at yr olaf.

Cynhyrchodd ymgynghoriad y Llywodraeth dros 1,200 o ymatebion, ond newidiadau gweinyddol ac eithriadau technegol oedd y canlyniad i raddau helaeth. Parhaodd y broblem ganolog heb ei chyffwrdd: y trothwy ei hun. Nid oes a wnelo hyn â diogelu ail gartrefi, neu'r rhai sy'n manteisio ar fylchau yn y gyfraith, mae'n ymwneud â chydnabod na ddylid cosbi busnesau twristiaeth dilys am na allant warantu galw drwy gydol y flwyddyn. Nid realiti Caerdydd yw realiti Ceredigion a Phenfro. Nid yw dull un maint i bawb yn gweithio.

Yn Reform UK, credwn y dylai'r Llywodraeth gefnogi menter, nid gosod baich arni. Os mai'r cyflenwad tai yw'r broblem, adeiladwch fwy o gartrefi. Os mai fforddiadwyedd yw'r broblem, diwygiwch gynllunio a chynyddwch y ddarpariaeth dai. Ond peidiwch â rhoi'r bai ar fusnesau bach sy'n creu swyddi ac yn cefnogi un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru. Felly, rwy'n annog y Llywodraeth hon i feddwl eto. Adolygwch y rheol 180 diwrnod, gweithiwch gyda'r sector twristiaeth a chymunedau lleol a chyflwynwch ddull tecach, mwy hyblyg sy'n adlewyrchu realiti'r Gymru wledig. Oherwydd dylai polisi da fod yn seiliedig ar dystiolaeth, synnwyr cyffredin a realiti economaidd, nid ar dargedau mympwyol sy'n creu perygl o niweidio'r union gymunedau y maent yn honni eu bod yn eu helpu. Diolch.

Dwi ddim am amlhau geiriau, byddwch chi'n falch o glywed. Y gwir ydy fod trethi twristiaeth yn normal ar draws y byd, gan gynnwys Amsterdam, Fenis, Barcelona, Paris, rhai o'r dinasoedd efo'r mwyaf o dwristiaeth yn y byd yma. Ac wrth gwrs, erbyn hyn, mae rhannau eang o Loegr hefyd efo'r dreth yma—ac yn yr Alban—gan gynnwys Lerpwl a Manceinion ar ein stepen drws. Nid yw'r dreth am gosbi'r sector twristiaeth, yn hytrach mae'n cynyddu incwm i lywodraeth leol i wella'n hardaloedd, i ailfuddsoddi, i wella adnoddau ymwelwyr yn yr ardal, gwella naws ein cyrchfannau twristiaeth ac felly twristiaeth gynaliadwy.

Rydyn ni fel plaid yn hir wedi deall a gwerthfawrogi pwysigrwydd twristiaeth i'n heconomi—gallaf i ddweud hynny fel un oedd â theulu yn y sector ei hunan—ac yn ymfalchïo yn y ffaith ein bod ni'n medru dangos prydferthwch ein gwlad i bobl o ar draws y byd, ond rhaid i hyn hefyd fod yn fuddiol i'r rheini sydd yn derbyn y dwristiaeth a'n cymunedau. Un ffordd o wneud hyn yw treth twristiaeth. Beth sy'n bwysig i'w nodi, ar adeg pan fo nifer yn sôn am yr angen i ddatganoli grym i lywodraeth leol—mae hi i fyny i'n llywodraethau lleol i gyflwyno'r dreth, nid Llywodraeth Cymru. Os nad yw cyngor yn meddwl ei bod hi'n syniad da, nid oes yn rhaid iddynt ei gyflwyno, ond mae’n sicrhau bod ganddyn nhw'r pŵer i'w wneud, os dymunant, er mwyn eu helpu efo'r pwysau costau sydd arnyn nhw.

Mae'n rhaid i'r arian hwn gael ei ddefnyddio ar wella ein hisadeiledd er mwyn gwella profiad twristiaid—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf, ewch amdani.

Yn amlwg, mae cynghorau sydd â llawer o dwristiaeth yn cael grant poblogaeth uwch, a dyna'n union beth sydd yno i ariannu'r pethau hynny, felly nid oes angen ffynhonnell incwm arall arnom. A ydych chi'n cytuno neu'n anghytuno?

Wel, mae'n well gennyf hyn fel model clir.

Mae'n rhaid i'r arian hwn gael ei defnyddio i wella ein hisadeiledd—dyna ydy'r realiti—ac mae hwn yn fater o wella ein cynnig twristiaeth, ddim yn gosb i'r sector.

Bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn hyrwyddo Cymru fel cyrchfan dwristiaeth o'r radd flaenaf, gan ganolbwyntio ar sicrhau bod twristiaeth yn gweithio'n gynaliadwy i gymunedau Cymru, gan ddysgu gwersi o'n cefndryd Celtaidd yn Iwerddon a'r Alban, sy'n gwneud y mwyaf o'u cysylltiadau rhyngwladol. Ac yn yr un modd, gall Cymru efelychu'r llwyddiant hynny, a gwerthu Cymru fel lle arbennig, unigryw a diddorol, gan wneud defnydd o'r egwyddor o naws am le, gan ddefnyddio ein hiaith, diwylliant, bwyd a diod a'n hamgylchedd fel ffactorau unigryw, a thrwy hynny sicrhau bod y sector dwristiaeth nid yn unig yn gynaliadwy, ond bod egwyddorion cynaliadwyedd cymunedol yn greiddiol i'r sector hefyd. Diolch yn fawr.

Roeddwn i'n teimlo ei bod hi'n bwysig i fi siarad ar y pwnc yma, oherwydd, yn rhinwedd fy swydd ddiwethaf fel arweinydd Cyngor Caerdydd, un o'r penderfyniadau olaf i fi eu cymryd yn ffurfiol oedd y penderfyniad i gyflwyno visitor levy i'r brifddinas.

Gwneuthum hynny am reswm penodol iawn. Mae dros 20 miliwn o bobl yn ymweld â Chaerdydd bob blwyddyn, ac roeddem am gynyddu'r nifer ymhellach, gan gydnabod ac ymateb i'r pwysau y mae'r ymwelwyr hynny'n eu creu i'r ddinas. Dros ddegawdau, mae Caerdydd wedi adeiladu enw da fel cyrchfan ar gyfer digwyddiadau chwaraeon a diwylliannol mawr. Bob haf, mae'r ddinas yn llawn cerddoriaeth fyw yn ein stadiwm, ein castell a'n parciau. Bydd yr arena dan do newydd, sy'n cael ei hadeiladu nawr, yn dod ag 1 filiwn o ymwelwyr ychwanegol bob blwyddyn i'r ddinas. O rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr y cyfeiriodd Shav ati i'r Tour de France i bencampwriaeth bêl-droed Ewrop yn 2028, mae dull tîm Cymru rhwng Llywodraeth Cymru, Cyngor Caerdydd a phartneriaid eraill wedi caniatáu i Gaerdydd ddenu rhai o brif ddigwyddiadau chwaraeon y byd dros y blynyddoedd.

Rwy'n gwybod o fy ymgais aflwyddiannus i brynu tocyn i weld Oasis faint y mae ymwelwyr yn barod i'w dalu i brynu'r tocynnau gwerthfawr hyn. Os ydych chi wedi teithio o Ogledd America i weld Taylor Swift, rwy'n tybio yw nad ydych chi'n mynd i boeni am dalu ardoll ymwelwyr o £1.30.

Dyma'r peth gwallgof, er yr holl ymwelwyr sy'n dod i Gaerdydd, yn aml fel rhan o ddigwyddiadau y mae'r cyngor yn eu darparu, er yr holl arian y maent yn ei wario mewn bariau, bwytai, gwestai lleol, er yr holl waith glanhau dros nos sydd ei angen ar ôl i 70,000 o bobl bartïa yn stadiwm y Principality, nid yw'r cyngor yn cael un geiniog o incwm, diolch i'r system drethiant hollol ganolog sydd gennym yn y wlad hon.

Mae ardoll ymwelwyr, yr amcangyfrifir y bydd yn codi tua £3.5 miliwn y flwyddyn i Gaerdydd, yn dechrau newid y cyfrif hwnnw fel bod y cyngor yn codi refeniw o ddigwyddiadau mawr i ariannu profiad gwell i ymwelwyr a thrigolion fel ei gilydd. A bydd hefyd yn caniatáu i Gaerdydd ddenu digwyddiadau newydd i'r ddinas ac i farchnata ein hunain yn well yn rhyngwladol. Dyna oedd y cyfrif wrth gynnig ardoll.

Yn yr ymgynghoriad helaeth a gynhaliwyd gyda rhanddeiliaid allweddol a'r cyhoedd yn gyffredinol, o'r 2,000 o ymatebion a ddaeth i law, roedd 62 y cant yn cefnogi'r cynigion hynny, gan gydnabod sut y byddai'r arian yn cael ei glustnodi i gefnogi'r economi ymwelwyr. Nid yw'n dreth dwristiaeth, mae'n fuddsoddiad mewn twristiaeth. Mae'n gyfraniad cymedrol gan ymwelwyr tuag at wasanaethau, seilwaith ac atyniadau sy'n gwneud Cymru'n lle mor ddymunol i ymweld ag ef yn y lle cyntaf.

Mae Elwyn Vaughan yn cyfeirio—

Lerpwl a Manceinion. Bydd y Siambr â diddordeb i ddeall mai cynlluniau gwirfoddol ydy'r systemau sydd yn gweithio yn fanna. Y cynghorau sir, cynghorau'r ddinas a busnesau lleoli sydd wedi cytuno gyda'i gilydd i gyflwyno'r mesurau yna. A dwi'n gwybod, o siarad gydag arweinwyr y cynghorau hynny, eu bod nhw'n genfigennus o'r pwerau sydd gan awdurdodau lleol nawr yng Nghymru.

Enwodd yr Aelod gyferbyn nifer o gyrchfannau gwych yng Nghymru yn ei sylwadau agoriadol. Nid oes unrhyw un o'r cynghorau yn yr ardaloedd hynny wedi cadarnhau cynlluniau i gyflwyno'r ardoll ymwelwyr. Mewn gwirionedd, mae nifer eisoes wedi'i diystyru. A dyna sy'n wych am y ddeddfwriaeth hon, mae'n diogelu'r gallu i wneud penderfyniadau'n lleol. Mae ganddynt ryddid i ymgynghori, i ystyried y dystiolaeth a gwneud penderfyniad lleol. Mae Caerdydd wedi dewis gwneud hynny. Mae awdurdodau eraill yn ymgynghori ar y posibilrwydd. Ond fel y dywedodd Paul Marr, nid yw dull un maint yn gweithio. Felly, mae cael penderfyniadau lleol yn allweddol, democratiaeth leol yn gweithio fel y dylai. Rwy'n synnu nad yw'r blaid acw a'r blaid yma yn cefnogi'r egwyddor o wneud penderfyniadau'n lleol.

Lywydd, rwyf wedi bod yn ffodus iawn i dreulio llawer o'm gwyliau dros y blynyddoedd diwethaf yng Nghymru. O'n mynyddoedd hynafol ni i'n traethau godidog, o ddanteithion ein bwytai i unigrywedd ein hamgueddfeydd a'n canolfannau diwylliannol, mae gan Gymru gynnig sy'n gallu cystadlu â'r cyrchfannau gorau yn y byd. Gadewch inni fod yn hyderus yn y cynnig hwnnw. Ac yn hytrach na scaremongering a shroud waving i wneud pwyntiau gwleidyddol, gadewch inni hyrwyddo Cymru gyda'n gilydd. Diolch yn fawr.

Diolch, Lywydd. Mae yna ddeddf trethiant sylfaenol yr ydym yn ei deall. Gadewch inni gael rhai enghreifftiau. Os ydych chi'n trethu ysmygu, rydych chi'n cael llai o ysmygu. Os ydych chi'n trethu swyddi, rydych chi'n cael llai o swyddi. Os ydych chi'n trethu addysg breifat, fel y gwelsom yn ystod y dyddiau diwethaf, rydych chi'n cael llai o addysg breifat. Mae'n bryd inni sylweddoli hynny. Nid yw Cymru'n eithriadol. Nid ydym yn cael niferoedd mawr o dwristiaid tramor a fydd yn gwneud iawn am hyn. Os gwelwch yn dda, meddyliwch yn ofalus iawn am hynny a chefnogwch gynnig Llŷr Powell. Diolch, Lywydd.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddiolch ar y dechrau i Llŷr Powell am gyflwyno'r ddadl hon, a Louise Emery am agor ac am wneud hynny mewn ffordd gytbwys oedd yn cynnwys anghytundeb diffuant a chraffu, ond hefyd yn cynnig syniadau adeiladol, a dwi'n credu bod hynny bob amser yn adlewyrchu'n dda ar ein democratiaeth ni, ein bod ni'n cael y cyfuniad yna. A byddaf i'n dychwelyd at rai o'r prif bwyntiau o anghytundeb rhyngom ni yng nghanol fy araith, ond hoffwn ymateb i rai o'r syniadau diddorol mae Louise wedi eu cynnig, ac yn sicr byddwn i yn barod iawn i edrych ar sut i gryfhau yr hyfforddiant lletygarwch sydd yn digwydd, a dysgu oddi wrth y Swistir yn hynny o beth, a'r cysylltiadau mae eisoes wedi eu hadeiladu, hefyd y syniadau ynglŷn â'r pasys bws a hefyd y pasys Cadw. Ac rwy'n gwybod, o siarad gyda Louise, fod yna doreth o syniadau eraill gyda hi, ac rŷn ni'n barod iawn bob amser i edrych ar y rheini yn adeiladol bob tro. Mae hynny'n wir, wrth gwrs, ar draws y Senedd.

Gadewch i mi droi yn gyntaf at yr uchelgais: economi ymwelwyr sy'n gweithio dros Gymru, dros ein cymunedau, dros y busnesau sy'n dibynnu arni a dros y bobl sy'n byw yn y llefydd y mae'r byd am ddod i'w gweld. Mae rhan gyntaf y cynnig yn galw arnom i gydnabod cyfraniad y sector, ac rwy'n gwneud hynny yn llawen ar ran y Llywodraeth. Mae tua un o bob wyth o weithwyr Cymru yn gweithio ym meysydd twristiaeth a lletygarwch, ac, yn wahanol i sawl sector arall, mae'r gwaith hwnnw wedi ei wasgaru ar hyd a lled y wlad, yn cynnal incwm mewn cymunedau gwledig ac arfordirol lle mae cyfleoedd eraill yn brin. Nid ffigurau mewn taenlen yw hynny, bywoliaethau ydyn nhw.

Ac rwy'n cytuno'n llwyr ag ail ran y cynnig: mae Cymru yn gyrchfan ymwelwyr o'r radd flaenaf ac mae hynny'n destun dathlu. Fe gawsom ni lwc ryfeddol, byw mewn gwlad o olygfeydd syfrdanol, arfordir godidog, anturiaethau awyr agored heb eu hail, bwyd a diod rhagorol, a chroeso cynnes Cymreig. Ein gwaith ni yw gwneud y mwyaf o'r lwc hwnnw; dyna beth mae Croeso Cymru yn ei wneud, yn cryfhau ein proffil rhyngwladol trwy weithgarwch yn Ewrop, yr Unol Daleithiau a thu hwnt, gan ddod â gwarant ymwelwyr a manteision i bob rhan o Gymru.

Lywydd, y flwyddyn nesaf, bydd dimensiwn newydd i'r proffil rhyngwladol hwnnw. Mae Cymru'n camu ar un o lwyfannau chwaraeon mwyaf y ddaear wrth inni groesawu cannoedd o filoedd o gefnogwyr y Tour de France, ac mae rhywfaint o gyfiawnder yn hyn—ers degawdau, rydym wedi bod yn ymddiheuro i feicwyr am ein llethrau, a nawr mae'r ras orau ar y ddaear yn dod yma o'u herwydd. Ymddengys ein bod wedi bod yn eistedd ar ased o'r radd flaenaf wedi'r cyfan.

Ond nid yw digwyddiad gwych nad yw'n gadael unrhyw beth ar ei ôl yn ddim byd mwy na pharti. Ein huchelgais yw gwaddol, felly rwy'n falch o gyhoeddi buddsoddiad heddiw o £4.5 miliwn dros 2026 a 2027 mewn seilwaith beicio cysylltiedig â thwristiaeth. Bydd y peloton yn pasio drwy Gymru mewn cwta oriau. Rhaid i'r hyn y mae'n ei adael ar ôl bara am ddegawdau. Mae a wnelo hyn â throsi eiliad o sylw byd-eang yn ased cenedlaethol parhaol—llwybrau, cyfleusterau a busnesau sy'n gwasanaethu ymwelwyr a chymunedau ymhell ar ôl i'r beiciwr olaf groesi'r llinell.

Ac os ydym yn gwahodd y byd i mewn, rhaid i'r croeso fod yn real i bawb. Mae chwarter yr holl ymwelwyr â Chymru yn anabl; os yw Cymru'n dweud 'croeso' wrth y byd, ni all fod print mân i ddilyn y gair. Rhaid iddo fod yn wir i ymwelwyr anabl, ymwelwyr niwrowahanol a phobl â chyflyrau a rhwystrau cudd. Dyna pam fy mod yn lansio Croeso i Bawb, £2 filiwn mewn cyllid grant i helpu busnesau twristiaeth a lletygarwch i agor eu drysau yn lletach byth. Mae hygyrchedd yn fusnes da, ond yn fwy na hynny, dyna beth y mae 'lletygarwch' yn ei olygu.

Gadewch imi droi nawr at y ddau gwestiwn sydd wrth wraidd y ddadl hon. Yn gyntaf, yr ardoll ymwelwyr. Lle ceir twristiaeth, ceir effeithiau ar yr ardal leol. Nid beirniadaeth o'r sector yw hynny, mae'n nodwedd o lwyddiant. Nid yw ardollau ymwelwyr yn anarferol na heb eu profi. Maent yn gweithredu'n llwyddiannus mewn cyrchfannau ledled Ewrop a'r byd, gan ddarparu adnoddau ar gyfer yr union seilwaith a'r gwasanaethau sy'n gwneud lleoedd yn werth ymweld â nhw yn y lle cyntaf. Mater i awdurdodau lleol, yn gywir ddigon, yw ymgynghori a phenderfynu, ond lle cyflwynir ardoll, mae'n gyfle i wneud i'r economi ymwelwyr weithio i'r sector ac i'r cymunedau sy'n ei chynnal, ac mae'r Llywodraeth hon yn cefnogi'r model hwnnw.

Yn ail, y trothwy defnydd 182 diwrnod. Mae twristiaeth yn bwysig i'n heconomi; felly hefyd cartrefi i bobl leol. Rhaid cadw'r ddau wirionedd hynny mewn cydbwysedd. A lle mae'r cydbwysedd yn anghywir, byddwn yn gweithredu. Dyna pam y mae ein maniffesto'n ymrwymo i adolygu'r trothwy a chreu eithriadau clir a rhesymol lle na fyddai llety hunanddarpar yn gymwys fel cartref preifat. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn ystyried y materion hyn fel blaenoriaeth gynnar a bydd yn nodi ein cynigion maes o law.

Lywydd, mae'r Prif Weinidog wedi dweud ei fod wedi ymrwymo i ddysgu bob amser, a dyna fydd fy ymagwedd innau. Byddaf yn cyfarfod â chadeiryddion y fforymau twristiaeth rhanbarthol yn nes ymlaen y mis hwn, a thros yr haf, byddaf yn parhau i dderbyn tystiolaeth yn uniongyrchol gan gynrychiolwyr y sector ledled Cymru, ond hoffwn fynd gam ymhellach. Dros dymor y Senedd hon, rydym wedi ymrwymo i archwilio a yw ffurf a swyddogaeth Croeso Cymru yn addas ar gyfer y sector y mae'n ei wasanaethu. Rwy’n credu bod yr amser wedi dod ar gyfer archwiliad priodol, cyfle i ailosod rhwng y Llywodraeth a'r sector, gan arwain at gynllun gweithredu a gweledigaeth a rennir, bargen newydd ar gyfer yr economi ymwelwyr. Rwyf am i'r sector helpu i'w llunio, ac rwyf am i'r Senedd helpu i'w llunio hefyd—y grŵp trawsbleidiol, Aelodau ar bob ochr, gan gynnwys y pleidiau gyferbyn a'r blaid y tu ôl i mi—er mwyn Cymru gyfan, wedi'i hadeiladu gan Gymru gyfan. Ac yn yr ysbryd hwnnw, gadewch imi droi nawr at y cyfraniadau y mae'r Aelodau wedi'u gwneud y prynhawn yma.

Rhannodd Anna Nicholl rai o brofiadau ei hetholwyr, ac wrth wrando a dysgu, rwy'n credu bod angen inni gadw'r profiadau hynny wrth wraidd popeth a wnawn. Gofynnodd Steven Rodaway inni edrych ar y sylfaen dystiolaeth, ac yn sicr, byddwn yn ymrwymo yn hyn ac ym mhopeth a wnawn i seilio popeth ar y sylfaen dystiolaeth. Rydym yn annog Aelodau sydd eisiau dwyn data i'n sylw i wneud hynny, a byddwn yn gwneud hynny ein hunain mewn modd tryloyw. Rwy'n croesawu'r cyfraniad cadarnhaol gan Shavanah Taj. Gall yr ardoll, wedi'i defnyddio'n dda, mewn partneriaeth â'r sector, fel y gwyddom o bob cwr o Ewrop a'r byd, fod yn beiriant twf a datblygiad i'r sector. A gwn mai dyna'r math o ymagwedd y mae'r sector yng Nghaerdydd wedi'i mabwysiadu. Gallai fod gwersi mewn mannau eraill yng Nghymru.

Mae fy amser ar ben bellach. Roedd y cnawd yn barod, ond roedd yr ysbryd yn wan. [Chwerthin.] Y cyfan yr hoffwn ei ddweud wrth gloi yw: edrychwch, mae pob cenedl yn adrodd stori amdani hi ei hun wrth y byd, a thwristiaeth yw sut y daw'r byd i glywed ein stori ni. Gadewch inni sicrhau bod y stori honno'n deilwng o'r wlad a'r wlad yn deilwng o'r croeso.

'Croeso' yw'r gair cyntaf mae Cymru yn ei ddweud wrth y byd; gadewch i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n ei ddweud e bob tro o waelod calon. Diolch.

Diolch yn fawr, Lywydd, a diolch i bob Aelod sydd wedi cyfrannu hyd yma. Weinidog, a gaf i hefyd groesawu eich cyhoeddiad ychydig funudau yn ôl o filiynau o bunnoedd ychwanegol ar gyfer y diwydiant twristiaeth? Rydych chi wedi gwneud imi ailysgrifennu dechrau fy araith yn gyflym, ond mae'n rhaid imi groesawu'r cyhoeddiad hwnnw. Rwyf mor falch mai dadl Reform heddiw sydd wedi eich galluogi i ddarparu'r arian ar gyfer y diwydiant twristiaeth.

Mae twristiaeth yn rhan hanfodol o'r bywyd sy'n cynnal trefi a phentrefi ar draws ein gwlad wych. Rwy'n meddwl am drefi fel Tywyn, y Rhyl, Prestatyn, Llangollen, Llandudno, Abermaw, a chynifer o rai eraill lle mae'r diwydiant hwn nid yn unig yn bwysig, mae'n hanfodol. Dyma pam y mae'r ddadl hon mor bwysig. Mae'r diwydiant hwn a'i gadwyni cyflenwi a'r busnesau sy'n gysylltiedig ag ef yn rhedeg drwy bob rhan o Gymru. Felly, a gaf i ddiolch i bob Aelod sydd wedi cyfrannu at y ddadl hyd yma?

Mae'n hanfodol fod y lle hwn yn cydnabod pwysigrwydd y diwydiant hwn i Gymru ac yn gwrando ar y pryderon a fynegir yn uniongyrchol gan y diwydiant. Felly, a gaf i ddiolch i Paul Marr a Paul Davies? Mae'r ddau ohonoch wedi egluro'n glir heddiw beth yw effaith y polisïau y siaradwn amdanynt yma ac effaith y polisïau hynny ar y diwydiant twristiaeth yn eich etholaethau. Aelodau, pan fydd y lle hwn yn pasio deddfwriaeth, yn cyflwyno trethi newydd neu'n llwytho'r diwydiant â mwy o fiwrocratiaeth, ni ddylem byth anghofio fod pobl go iawn ar y pen arall.

A gaf i ddiolch i Louise Emery? Mae ei gwybodaeth, ei phrofiad a'i blynyddoedd o hyrwyddo'r diwydiant hwn, nid yn unig gyda geiriau ond gyda gweithredu uniongyrchol, wedi bod yn rhyfeddol. Rydym yn rhannu'r farn fod y sector twristiaeth yn un o bileri allweddol yr economi yng Nghymru, ond mae Louise wedi mynd gam ymhellach ac wedi taflu goleuni ar sut y gall y lle hwn, y Llywodraeth hon, fynd ati'n rhagweithiol i weithio gyda'r diwydiant. Fel y clywsom, gall y diwydiant hwn fod yn allweddol i ni wrth fynd i'r afael â materion fel diweithdra ymhlith pobl ifanc. Yn enwedig gyda'r holl sôn am bobl nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, byddai'n anodd dod o hyd i ddiwydiant sydd â mwy o brofiad o ddarparu cyfleoedd cyflogaeth i bobl ifanc na'r sector twristiaeth.

Mae Louise hefyd wedi dangos sut rydym ni ar y meinciau hyn yn Reform yn cydnabod pwysigrwydd twristiaeth gynaliadwy. Rydym yn cydnabod y gall hyn, fel unrhyw ddiwydiant arall, gael effaith ar yr ardal y maent yn gweithredu ynddi. Fodd bynnag, i fynd i'r afael â hyn, mae angen gweithredu lleol wedi'i dargedu, gan weithio gyda rhanddeiliaid lleol. Nid oes angen rheoliadau cenedlaethol na mwy o drethi arnom—dull sy'n gyfystyr â defnyddio gordd i fynd i'r afael â'r mater.

Hoffwn ddiolch hefyd i fy nghyd-Aelod John Clark am dynnu sylw at yr hyn y mae'r diwydiant ei hun yn ei ddweud wrthym. Mae niferoedd yr ymwelwyr yn dal i fod heb ddychwelyd i'r un lefel â chyn y pandemig, ac mae'r her sydd gan y diwydiant o ran denu ymwelwyr yma yn erbyn ein cystadleuwyr rhyngwladol yn Ewrop yn amlwg. Gyda hynny oll mewn golwg, rhaid inni dderbyn mai'r ffordd orau ymlaen yw gweithio gyda'r diwydiant i chwalu rhwystrau costau, fel y gall busnesau gystadlu'n well â marchnadoedd rhyngwladol. Ni fydd ardoll ymwelwyr yn gwneud hynny. Fel y nodwyd eisoes, mae TAW'n daladwy eisoes ar y rhan fwyaf o arosiadau dros nos, ac o gymharu â'n cystadleuwyr Ewropeaidd, rydym eisoes yn trethu ymwelwyr dros nos ar gyfradd uwch o lawer. Bydd codi ardoll ymwelwyr ar ben TAW yn codi treth ar ben treth. Yn ogystal, bydd y dull hwn o weithredu'n taro teuluoedd sy'n gweithio a theuluoedd incwm isel galetaf. Ychydig o effaith a gaiff ar dwristiaeth ym mhen uchaf y farchnad ledled Cymru, ond bydd yn cael effaith aruthrol ar opsiynau gwyliau mwy fforddiadwy a busnesau llai. Mae llywodraethau'r gorffennol eisoes wedi ceisio trethu neu reoleiddio'r diwydiant hwn i dyfu. Ni fydd hynny byth yn gweithio.

Hoffwn ddiolch i Steven Rodaway hefyd. Rydych chi'n llygad eich lle. Mae'r diwydiant wedi siarad. Mae'r rheol 182 diwrnod yn rhy gyfyngol ac mae'n niweidio'r diwydiant a'r bobl sy'n gweithio yn y sector hwn.

A hoffwn droi at y gwelliant y mae'r Llywodraeth wedi'i roi ger ein bron. Yn y gwelliant, mae'n dweud y byddant yn parhau i adolygu'r rheol 182 diwrnod. Aelodau, rydym wedi clywed heddiw am y pwysau sydd ar y diwydiant ac rydym yn deall pwysigrwydd y diwydiant hwn i bob cwr o Gymru. Nid yw dweud eich bod yn mynd i 'barhau i'w hadolygu' yn ddigon da. Mae'r diwydiant yn ei chael hi'n anodd. Mae angen ein cymorth arno, nid ymateb dros dro gan y Llywodraeth. Hefyd, crybwyllwyd heddiw y byddai'r rheol 182 diwrnod yn helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng tai yng Nghymru. Nid yw wedi gwneud hynny. Mae gennym argyfwng tai o hyd. Mae gennym argyfwng tai am ein bod wedi cael degawdau o Lywodraeth yng Nghymru a fethodd adeiladu digon o gartrefi. Peidiwch â cheisio gwneud y diwydiant twristiaeth yn fwch dihangol. Os ydych chi am fynd i'r afael â'r argyfwng tai yng Nghymru, ewch ati i adeiladu mwy o gartrefi.

Yna mae'r gwelliant yn dweud mai'r hyn a wna'r ardoll ymwelwyr yw rhoi dewis i gynghorau lleol allu cyflwyno'r dreth i helpu i ariannu gwelliannau i'r sector twristiaeth yn lleol. Naratif anwir yw hyn, Aelodau. Fel rhywun sydd wedi treulio'r pedair blynedd diwethaf mewn llywodraeth leol, mae gennyf brofiad uniongyrchol o'r pwysau y mae cynghorau'n ei wynebu. Ni fydd unrhyw arian o'r ardoll hon yn cael ei fuddsoddi mewn twristiaeth. Os rhowch y pŵer hwn yn nwylo cynghorau lleol i godi trethiant ychwanegol ar fusnesau lleol, byddant yn ei ddefnyddio i leddfu eu pwysau ariannol, yn bennaf mewn addysg a gofal cymdeithasol, nid pwysau a achosir gan y diwydiant twristiaeth. Yn ogystal, fel y dylai'r Llywodraeth wybod yn iawn, mae darpariaethau eisoes yn y fformiwla gyllido llywodraeth leol i gefnogi cynghorau i ddelio â phwysau sy'n gysylltiedig â thwristiaeth. Mae cynghorau sydd â niferoedd uchel o dwristiaid eisoes yn cael cynnydd yn eu cyllid. Felly, os ydych chi'n poeni am gynghorau'n rheoli pwysau sy'n gysylltiedig â thwristiaeth, os ydych chi eisiau i gynghorau fuddsoddi yn y sector twristiaeth yn lleol, neu os ydych chi eisiau diogelu gwasanaethau'r cyngor, ariannwch y cynghorau'n iawn. Peidiwch â gwneud y sector twristiaeth yn fwch dihangol unwaith eto am fethiannau ariannu Bae Caerdydd.

Aelodau, rydym wedi clywed bod y sector yn elfen hanfodol o'n heconomi yng Nghymru, ac rydym wedi clywed sut y mae'r ddeddfwriaeth hon yn faich arno. Mae gennym gyfle i ddweud wrth y diwydiant ein bod yn cydsefyll gyda nhw. Aelodau, gwrthodwch y gwelliant a chefnogwch ein cynnig.

Gyda phoblogaeth o oddeutu 750,000, mae bron i chwarter poblogaeth Cymru yn byw yn ardaloedd maes glo de Cymru, sy'n cynnwys llawer o'r Cymoedd, ac yn ymestyn o sir Gaerfyrddin yn y gorllewin i Dorfaen, y cwm dwyreiniol. Mae'r ardal hon wedi bod yn arafach i adfer ar ôl dirywiad y diwydiant glo na llawer o ardaloedd yr hen feysydd glo eraill ym Mhrydain. Mae cymuned yr hen faes glo yn fy etholaeth i'n ymestyn i lawr o Flaenafon i Bont-y-pŵl, gyda phoblogaeth o bron i 25,000. Mae Pont-y-pŵl, bro fy mebyd, a chymunedau ar draws Torfaen yn lleoedd balch gyda hanes a hunaniaeth gref. Nid yw cymunedau ôl-ddiwydiannol fel y rhain wedi adfer yn llwyr eto ers dad-ddiwydiannu Thatcher. Mae cyni wedi gwaethygu hyn.

Yn yr ardal hon, mae'r anghydraddoldebau yn amlwg. Maent yn graith fyw. I dynnu sylw at rai o'r anghydraddoldebau, rwyf wedi gweld data sy'n cymharu'r ddwy ardal gyngor yn fy etholaeth. Nid bwriad y cymariaethau hyn yw diystyru'r heriau gwirioneddol a wynebir yn sir Fynwy, ond dangos yr anghydraddoldebau sy'n bodoli rhwng cymunedau cyfagos.

Mae nifer yr achosion o ganser yn wardiau'r maes glo yn Nhorfaen yn uwch nag yng ngweddill fy etholaeth. Yn yr un modd, mae cyflyrau cronig 5 y cant yn fwy cyffredin yn wardiau Torfaen. Mae cyflyrau iechyd meddwl yn bresennol mewn traean o achosion meddygon teulu yn wardiau Torfaen. Mae marwolaethau cyn pryd a salwch hirdymor yn llawer uwch yn Nhorfaen nag yn sir Fynwy. Felly hefyd y nifer o bobl sy'n hawlio taliadau annibyniaeth personol a chredyd cynhwysol. Mae hyn yn gwneud trigolion Torfaen yn llawer mwy agored i newidiadau Llywodraeth y DU i fudd-daliadau. Ond mae pob ystadegyn yn cynrychioli unigolyn a allai fod yn ei chael hi'n anodd dod o hyd i waith, neu deulu a allai fod yn ei chael hi'n anodd o ran iechyd un neu fwy o'i aelodau, plentyn sy'n mynd i'r ysgol yn llwglyd.

Dau bwynt sy'n arbennig o bwysig i mi, sydd wedi cael effaith uniongyrchol ar fy nheulu, ac yr hoffwn fyfyrio arnynt, yw canser ac iechyd meddwl. Mae pobl yn y cymunedau mwyaf difreintiedig yn fwy tebygol o gael diagnosis o ganser ac yn llawer mwy tebygol o farw ohono. Mae'r dystiolaeth yn dangos bod y niferoedd llai o bobl sy'n manteisio ar sgrinio ac anghydraddoldebau cymdeithasol ehangach yn parhau i yrru'r canlyniadau hyn. Mewn bywyd blaenorol, gweithiais ar ymgyrch i gynyddu'r niferoedd sy'n manteisio ar sgrinio am ganser y fron yng Nghymru. Mae'r angen hwn yn parhau.

O ran iechyd meddwl, nid yw'r darlun mor glir am fod y data'n dameidiog ar y gorau, fel y clywsom ddoe. Yn fwy na hynny, nid yw ystadegau swyddogol yn ein hannog i edrych ar iechyd meddwl drwy lens cymunedau'r hen faes glo. Ond mae'r dystiolaeth sydd gennym yn pwyntio i gyfeiriad clir. Canfu astudiaeth yn 2026, a gyhoeddwyd yn y Journal of Epidemiology and Community Health, fod pobl sy'n byw mewn ardaloedd â hanes glofaol cryfach yng Nghymru yn nodi iechyd meddwl gwaeth na phobl sy'n byw mewn ardaloedd y tu allan i'r maes glo. Roedd y cysylltiad hwnnw gryfaf ymhlith y cenedlaethau a oroesodd ddirywiad y diwydiant glo, ond mae'n parhau i siapio iechyd meddwl ar draws y cenedlaethau heddiw.

Roeddwn yn falch o glywed y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod yn amlinellu ei hymrwymiad ddoe i wella darpariaeth iechyd meddwl. Gwyddom fod rhestrau aros ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl yn rhy hir, ac mae partneriaid yn y trydydd sector yn chwarae rhan hanfodol yn helpu i leddfu rhywfaint o'r pwysau hwn, gan gynnwys pethau fel Tidy Butt, elusen gymunedol fach ym Mhont-y-pŵl sy'n darparu sesiynau cwnsela i'r rhai sydd angen cymorth. Hoffwn pe bai mwy o gyfleoedd ar gyfer cwnsela, gan ein bod wedi colli gormod o bobl ar hyd y daith, gan gynnwys yn fy nheulu fy hun.

Gwyddom nad yw rhwystrau iechyd yn dod i ben wrth ddrws y clinig nac ar ben draw rhestr aros. I lawer o bobl, mae iechyd gwael yn cael ei waethygu gan bopeth arall sy'n digwydd o'u cwmpas: bod heb ddigon o arian, cael trafferth cyrraedd apwyntiadau, byw mewn cartref nad yw'n addas, teimlo'n ynysig, neu beidio â gwybod ble i droi.

Cymerwch drafnidiaeth. Ym Mlaenafon, mae pobl a gefnogir gan Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo wedi sôn am ba mor anodd y gall fod pan nad oes trafnidiaeth gymunedol. I rywun sy'n mynd i Ganolfan Ganser Felindre am gemotherapi neu radiotherapi, gall triniaeth olygu teithio hyd at bum niwrnod yr wythnos am sawl wythnos. Os ydynt yn dibynnu ar gludiant i'r ysbyty, mae'n bosibl y cânt eu codi oriau cyn eu hapwyntiad a chyrraedd adref oriau wedyn. Ac oni bai bod angen clinigol cymeradwy, efallai y bydd yn rhaid iddynt wneud y daith honno heb aelod o'r teulu neu ofalwr gyda nhw. I rywun sydd eisoes wedi ymlâdd, yn agored i niwed ac yn imiwnoataliedig, nid yw hynny'n beth bach. Mae'n effeithio ar eu lles, ansawdd eu bywyd, ac weithiau hyd yn oed ar y dewisiadau y teimlant y gallant eu gwneud am eu triniaeth. Dyma sut olwg sydd ar anghydraddoldeb yn ymarferol. Gall lle rydych chi'n byw a pha drafnidiaeth sydd ar gael i chi siapio eich profiad o ofal canser.

Mae tai yn enghraifft arall. Dywedodd yr ymddiriedolaeth wrthyf am rywun roeddent yn eu cefnogi y gohiriwyd eu triniaeth canser am nad oedd eu cartref yn addas ar gyfer triniaeth ac adferiad diogel. Yn yr achos hwnnw, daeth y cartref anghywir yn rhwystr i'w gofal iechyd.

Wedyn, mae arian a bwyd. Roedd unigolyn arall a gefnogwyd gan Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo yn mynd drwy driniaeth canser pan ostyngodd incwm eu cartref oherwydd eu diagnosis. Cawsant gymorth i sicrhau grant Macmillan, a threfnwyd cymorth bwyd brys tra bod atebion tymor hwy'n cael eu rhoi ar waith. Gall cymorth ymarferol o'r fath wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Gall gael gwared ar rywfaint o'r pwysau sy'n atal pobl rhag canolbwyntio ar eu triniaeth a'u hadferiad. A hoffwn wahodd y Gweinidog i ddod i weld peth o'r gwaith sy'n mynd rhagddo.

Yn olaf, mae ynysigrwydd. Yn aml, mae pobl yn teimlo'n bryderus neu wedi'u llorio ar ôl diagnosis. Mae hynny'n arbennig o wir am bobl sy'n byw ar eu pen eu hunain, pobl hŷn a'r rheini nad oes ganddynt rwydwaith cymorth cryf o'u cwmpas. Ar yr adegau hynny, gall cymorth ymarferol gyda budd-daliadau, trafnidiaeth, tai, arian a chysylltiadau cymdeithasol wneud gwahaniaeth gwirioneddol i hyder a lles rhywun.

Mae cymaint mwy o rwystrau y gallwn eu trafod, ond mae amser yn brin. Nid wyf wedi cael cyfle i siarad am broblemau anadlol, er enghraifft, na'r gwaith sy'n mynd rhagddo'n rhan o gynllun 100 diwrnod Llywodraeth Plaid Cymru i wella cyllid gwasanaethau meddygon teulu, gan sicrhau bod pobl yn gallu cael mynediad at ofal sylfaenol pan fo angen.

Ond un peth y mae gwir angen ei grybwyll yw'r economi. Gellir newid cymaint o elfennau o'r cylch dieflig rydym wedi'i grybwyll drwy hybu'r economi. Gall mwy o siopau lleol ei gwneud yn haws i bobl gael gafael ar yr hanfodion hynny, a gall caffis a thafarndai adeiladu cymunedau. Gall mentrau lleol chwarae rhan allweddol yn lleihau anghydraddoldebau. Nid yw ardaloedd y maes glo'n brin o fenter. Mae busnesau lleol gwych ym Mlaenafon, yn cynnwys siop ffrwythau a llysiau newydd, caffis a mentrau cymunedol anhygoel, ac wrth gwrs, Cwmni Caws Cheddar Blaenafon, a goronwyd yn bencampwr yn y categori bwyd a diod lleol yng ngwobrau Cymreig y Gynghrair Cefn Gwlad yn ddiweddar. Mae'r busnesau hyn ac entrepreneuriaid eraill eisiau gwneud gwahaniaeth yn eu cymuned. Rhaid eu cefnogi i wneud hynny.

Dywed tystiolaeth wrthym fod cymunedau'r hen faes glo yn parhau i wynebu anfanteision cymdeithasol, economaidd ac iechyd sylweddol. Nid termau polisi haniaethol yw cyflogaeth is, lefelau uwch o anweithgarwch economaidd sy'n gysylltiedig â salwch hirdymor, canlyniadau iechyd gwaeth a chrynodiadau dyfnach o amddifadedd, dyma realiti bywyd mewn cymunedau fel y rhai yn Nhorfaen ac ar draws maes glo de Cymru. Ac wrth gwrs, nid yw pob her y mae cymunedau'r hen faes glo yn ei hwynebu yn unigryw i'r cymunedau hynny. Mae tlodi'n bodoli yng nghefn gwlad Cymru, yn nhrefi a dinasoedd Cymru ac mewn cymunedau ledled y wlad, ond yr hyn a welwn yn y maes glo yw crynodiad sylweddol o anfantais, wedi'i siapio gan amddifadedd presennol a chan gysgod hir dirywiad diwydiannol.

Rwyf mor falch fod y Llywodraeth hon yn canolbwyntio ar atal afiechyd, oherwydd os ydym ond yn ymyrryd mewn argyfwng, pan fydd rhywun eisoes yn sâl, eisoes allan o waith, eisoes mewn tai anaddas, neu eisoes yn ei chael hi'n anodd ymdopi, nid ydym yn mynd i'r afael ag anghydraddoldeb wrth ei wraidd; dim ond delio â'i ganlyniadau a wnawn. Nid oes atebion cyflym, ond mae lle i ddechrau. Rydym yn dechrau drwy ddeall y maes glo, ei hanes, ei gryfderau a'r rhwystrau penodol y mae ei gymunedau'n dal i'w hwynebu. Rydym yn dechrau drwy gydnabod na all atal fod yn slogan; rhaid iddo olygu darparu adnoddau'n gynharach, yn agosach at gymunedau a thuag at yr amodau sy'n cadw pobl yn iach yn y lle cyntaf. Os ydym o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael ag anghydraddoldeb, rhaid i'r dull ataliol hwnnw gynnwys ymdrech ychwanegol mewn mannau lle mae anghydraddoldeb ar ei waethaf.

Mae pobl yn iawn i deimlo eu bod wedi cael eu gadael ar ôl. Maent yn iawn i deimlo nad yw cymunedau ôl-ddiwydiannol bob amser wedi cael y buddsoddiad, y sylw a'r uchelgais sy'n angenrheidiol i newid canlyniadau i wireddu'r addewidion a wnaed iddynt. Nid cydymdeimlad sydd ei angen ar gymunedau'r hen faes glo, ond tegwch, ffocws a Llywodraeth sy'n barod i roi'r adnoddau a'r ymrwymiad hirdymor y maent yn eu haeddu i gyd-fynd â balchder a gwydnwch y cymunedau hynny. Diolch yn fawr.

A gaf i ddiolch i Matthew am roi munud o'i amser i mi heddiw i siarad yn y ddadl hon? Mewn dadl fel hon, byddai'n hawdd ac yn gwbl gyfiawn i oedi ar anghyfiawnderau'r gorffennol, ond er bod yn rhaid inni gydnabod yr hanes hwnnw, mae gennym gyfrifoldeb i edrych ymlaen hefyd. Mae llawer y gellid ei ddweud, ond fel Matthew, rwyf am ganolbwyntio ar un agwedd yn benodol, ac mae'n un y mae Matthew eisoes wedi sôn amdani, ac efallai ei bod yn ymddangos ychydig yn annisgwyl, ond rôl ein canol trefi yn cefnogi cymunedau iachach a chryfach yw honno.

Daeth ansicrwydd yr economi ôl-lofaol yn ne Cymru â heriau iechyd newydd yn ei sgil, wedi'u gwaethygu gan ddirywiad canol trefi a oedd unwaith yn meithrin cymdeithas a chymuned, a oedd unwaith yn gartref i leoedd a roddai ymdeimlad o gysylltiad a phwrpas i bobl. Mae cymunedau wedi talu pris uchel o ganlyniad i'w colli, wedi'i adlewyrchu mewn lefelau cynyddol o ynysigrwydd ac unigrwydd, fel y soniodd Matthew mor huawdl, gan arwain, yn anochel, at ganlyniadau iechyd gwael. Dyma pam y mae adfywio canol ein trefi yn gwestiwn economaidd, ond hefyd, yn rhannol, yn ymyrraeth iechyd cyhoeddus.

Mae rhai o gymunedau'r maes glo wedi llwyddo i osgoi diberfeddu canol eu trefi, ac er nad ydynt heb eu heriau, maent yn gwneud mwy na dim ond goroesi. Cafodd fy nghartref, sef Treorci, ei chydnabod yn Stryd Fawr y Flwyddyn y DU yn 2020, ac ar wahân i wobrau, os ydym o ddifrif am fynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd yng nghymunedau'r hen faes glo, yn sicr mae'n rhaid inni fod o ddifrif hefyd ynglŷn ag ailadeiladu'r lleoedd sy'n dod â phobl at ei gilydd ac adfer y diwylliant o fywyd cymunedol a oedd yn cylchdroi o gwmpas yr hen ddiwydiannau, gan oresgyn unigrwydd ac ynysigrwydd drwy hynny. Fel y dywedodd Matthew unwaith eto, mae digon o fenter a dychymyg yn lleol, ac rwy'n hyderus y bydd ein Llywodraeth yn darparu'r gefnogaeth i alluogi'r genhedlaeth hon i gefnogi canlyniadau iechyd gwell i gymunedau'r maes glo. Diolch.

Diolch, Lywydd. Dwi'n croesawu'r cyfle yn fawr i ymateb i'r ddadl yma er mwyn dangos pwysigrwydd y cymunedau glofaol i'r Llywodraeth yma, ein dealltwriaeth, fel Llywodraeth newydd, o'u hanghenion arbennig nhw, ac i amlinellu sut fyddwn ni'n cydnabod hynny ac yn gweithredu yn ystod y tymor yma. Dwi'n gwybod bod y materion yma'n bwysig iawn i'r Aelod, fel rŷn ni wedi clywed y prynhawn yma, a dwi'n diolch i'r Aelod am gyflwyno'r materion yma. Dwi'n edrych ymlaen at weithio gyda fe yn ystod y tymor i dynnu sylw at y materion sy'n wynebu ein cymunedau glofaol ac i weithredu i gau'r bwlch iechyd annerbyniol sy'n bodoli.

Mae'n nodweddiadol hefyd mai dyma'r ail waith mewn pythefnos i ni drafod anghydraddoldebau iechyd. Mae hyn yn adlewyrchu'r pwysigrwydd mae'r Senedd newydd yma a'r Aelodau newydd yn rhoi i'r pwnc, sy'n galonogol iawn, ac mae'r pwysigrwydd hynny, wrth gwrs, wedi'i rannu gan y Llywodraeth ac rŷn ni'n ymfalchïo yn hynny.

Dyma'r tro cyntaf i ni gael ffocws gwirioneddol ar iechyd ataliol mewn Llywodraeth. Ac fel rŷn ni wedi clywed gan Matthew, mae'r elfennau amrywiol yma sy'n plethu ar draws pob un maes portffolio yn sicrhau ein bod ni'n mynd i gael lens ataliol yn y penderfyniadau rŷn ni'n eu cymryd. Mae'n ffaith anghyfforddus, ond mae'n rhaid i ni dderbyn, yng Nghymru heddiw, fod lle mae person yn cael ei eni, ei fagu ac yn byw yn cael dylanwad dwfn ar ei iechyd, pa mor hir y gallan nhw ddisgwyl byw a faint o flynyddoedd o fyw mewn iechyd da. A does yna unman yn dangos y problemau yma sy'n cael eu hwynebu yn fwy na'n cymunedau ôl-lofaol.

O Flaenau Gwent, Torfaen a thrwodd i Ferthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf, Caerffili, Castell-nedd Port Talbot, Abertawe a rhan o sir Gaerfyrddin, gwelwn fod teuluoedd a chymunedau a helpodd i adeiladu'r Gymru fodern bellach yn profi heriau cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol ac iechyd. Y cymunedau hyn a bwerodd y chwyldro diwydiannol ac a ysgogodd ffyniant Cymru ac ymhell y tu hwnt iddi. Fe wnaethant gynhyrchu'r glo a'r dur a helpodd i lunio'r Brydain fodern, ac fe wnaethant adeiladu traddodiadau cryf o undod, gwydnwch a chymuned sy'n parhau i fod yn destun balchder heddiw. Ond mae ein treftadaeth ddiwydiannol wedi gadael gwaddol.

Mae'r anghydraddoldebau iechyd a welwn heddiw yn ganlyniad i newid cymdeithasol ac economaidd hirdymor. Cawsant eu ffurfio gan ein gorffennol diwydiannol a chan ddirywiad y diwydiannau y dibynnai llawer o deuluoedd a chymunedau arnynt. Y caledi economaidd, y diweithdra a'r tanfuddsoddiad a ddilynodd sy'n gyfrifol am y gwaddol hwnnw, gan effeithio ar gyfleoedd, lles a chanlyniadau iechyd ar draws y cenedlaethau. Nid yw'r anghydraddoldebau a welwn heddiw wedi digwydd ar hap; maent yn ganlyniad i ddewisiadau gwleidyddol a wnaed dros flynyddoedd lawer gan Lywodraethau blaenorol yng Nghymru a Llywodraethau olynol yn San Steffan a fethodd roi digon o flaenoriaeth i gau'r bylchau y mae ein cymunedau yn parhau i'w hwynebu—bylchau o ran cyfoeth, bylchau o ran cyfleoedd ac yn y pen draw o ran iechyd.

Mae gormod o bobl wedi cael eu dal yn ôl gan amgylchiadau y tu hwnt i'w rheolaeth, ac mae'r anghydraddoldebau hynny wedi cael eu caniatáu i barhau am lawer gormod o amser. Mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o newid hynny. Rydym wedi ymrwymo i ddeall yr heriau y mae pobl yn eu hwynebu, i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb lle bynnag y mae'n bodoli a gwneud tegwch yn sylfaen i bopeth a wnawn. Fy nghyfrifoldeb i yw sicrhau bod lleihau anghydraddoldebau iechyd wedi'i ymgorffori ym mhob rhan o'r Llywodraeth, oherwydd, fel y clywsom, ni all gwella iechyd fod yn waith i'r gwasanaeth iechyd yn unig; rhaid iddo fod wrth wraidd pob penderfyniad a wnawn.

Gall gormod o bobl yng Nghymru ddisgwyl treulio llawer llai o flynyddoedd mewn iechyd da nag y dylent. Mewn ychydig flynyddoedd yn unig, mae disgwyliad oes iach wedi gostwng dros ddwy flynedd i ddynion, a dwy flynedd a hanner i fenywod yng Nghymru. Nid newid graddol yw hwn; mae'n rhybudd clir fod iechyd y genedl yn gwaethygu. Mae'r her yn arbennig o ddifrifol ym meysydd glo de Cymru, lle mae disgwyliad oes iach yn is na chyfartaledd Cymru i ddynion a menywod. Yng Nghwm Taf Morgannwg, gall merched ddisgwyl 55 mlynedd yn unig o iechyd da, a bechgyn 56 oed, sef y ffigurau isaf yng Nghymru. Nid yw hyn yn deg. Mae'n golygu bod pobl yn treulio cyfnodau hwy o'u bywydau'n byw gyda salwch, pobl yn colli eu hannibyniaeth, teuluoedd yn wynebu caledi a mwy o bwysau ar ein gwasanaethau cyhoeddus. Yn rhai o'n cymunedau mwyaf difreintiedig, mae dynion yn byw 18 mlynedd yn llai mewn iechyd da na'r rhai yn y cymunedau mwyaf cyfoethog—18 mlynedd yn llai mewn iechyd da—ac i fenywod, mae'r bwlch yn 19 mlynedd. Dyna'r gwaddol rydym yn delio ag ef.

Mae'r bylchau a welwn mewn disgwyliad oes iach yn ymwneud â llawer mwy nag iechyd yn unig. Maent yn adrodd stori am gyfleoedd, diogelwch economaidd a mynediad i bobl at y pethau sy'n helpu i atal salwch a chefnogi bywydau iach. Dyna pam y mae'r Llywodraeth hon yn siarad fel un yn ein ffocws ar atal a hyrwyddo iechyd a lles corfforol a meddyliol pobl ar draws popeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, a pham y crëwyd fy rôl, y gyntaf o'i bath ers datganoli. Os ydym eisiau poblogaethau iachach, rhaid inni edrych y tu hwnt i ysbytai a meddygfeydd meddygon teulu. Caiff iechyd ei siapio'n sylfaenol gan ein cartrefi, ein hysgolion, ein gweithleoedd a chryfder ein cymunedau. Mae gweithredu ar dlodi, tai, addysg a chyflogaeth hefyd yn weithredu ar iechyd. Mae mynd i'r afael â'r achosion sylfaenol yn hanfodol os ydych chi am leihau anghydraddoldebau a helpu pobl i fyw bywydau iachach am fwy o amser. Mae angen inni helpu unigolion, teuluoedd a chymunedau ledled Cymru i fod y gorau y gallant fod. Mae ein cymunedau'n gryf ac yn wydn. Maent yn y sefyllfa orau i siapio eu dyfodol. Dyna pam y mae ymrwymiad y Llywodraeth hon i atal hefyd yn ymrwymiad i degwch a grymuso cymunedau i adeiladu ar eu cryfderau, cefnogi arweinyddiaeth leol a chreu dyfodol iachach, mwy ffyniannus ar gyfer cenedlaethau i ddod.

Ceir arwyddion calonogol o newid ar draws ardaloedd y maes glo y gallwn ddysgu ohonynt ac adeiladu arnynt. Mae Ymddiriedolaeth Adfywio'r Meysydd Glo—rhaid imi ddatgan buddiant yn ei chylch, gan fy mod i'n arfer gweithio gyda nhw y llynedd—y soniodd fy nghyd-Aelod amdani'n gynharach, yn enghraifft gref o newid a arweinir gan y gymuned, gan gefnogi swyddi, sgiliau a datblygu cymunedol yn yr hen ardaloedd glofaol, a helpu cymunedau i adeiladu dyfodol iachach a mwy ffyniannus. Dylid hyrwyddo eu gwaith ar fynd i'r afael ag anghydraddoldeb iechyd ac adeiladu arno.

Yng Ngwent, mae rhanbarth Marmot cyntaf Cymru yn dod â phartneriaid at ei gilydd i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol iechyd gwael drwy weithredu ar dlodi, tai, cyflogaeth a lles cymunedol. Mae hyn yn golygu mabwysiadu wyth egwyddor yr arbenigwr ar iechyd cyhoeddus Syr Michael Marmot, gyda'r nod o ddileu gwahaniaethau annheg ac osgoadwy mewn iechyd, a allai gael eu hachosi gan ble y mae pobl yn byw, pa fath o swydd y maent yn ei gwneud a sut y cânt eu trin mewn cymdeithas. Mae lleoedd fel Torfaen wedi bod ar flaen y gad yn y gwaith hwn, gan ddangos sut y gall gweithredu cydgysylltiedig ar draws gwasanaethau cyhoeddus a chymunedau leihau anghydraddoldebau a gwella canlyniadau iechyd.

Mae bargen Torfaen yn enghraifft glir. Wedi'i hadeiladu o amgylch uchelgais ar y cyd i weld bwrdeistref decach, iachach a mwy gwydn, daw â thrigolion, gwasanaethau cyhoeddus a phartneriaid cymunedol at ei gilydd i gydgynllunio atebion i heriau lleol, gan ganolbwyntio ar y pethau sy'n siapio iechyd fwyaf. Rwyf wedi bod yn ddigon ffodus i gyfarfod â phrif weithredwr awdurdod lleol Torfaen, Stephen Vickers, sy'n arweinydd yn y maes hwn, ac rwy'n annog pawb sydd â diddordeb yn egwyddorion Marmot i gyfarfod ag ef ac i weld y gwaith gwych y maent yn ei wneud ar ymgorffori lleihau anghydraddoldebau iechyd ar draws yr holl benderfyniadau yn yr awdurdod lleol hwnnw, o gynllunio i ddarparu gwasanaethau i adeiladu cymunedau gwydn.

Mae Torfaen wedi cydnabod bod iechyd yn cael ei greu yn ein cartrefi, yn ein hysgolion, ein gweithleoedd, ein cymdogaethau, ac nid yn ein hysbytai yn unig. Dyma'r union fath o ddull ataliol wedi'i arwain gan y gymuned a all helpu i leihau anghydraddoldebau a gwella canlyniadau iechyd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Mae menter Tegwch Iechyd Cymru yn helpu i gyflymu'r newid hwn, gan ddysgu oddi wrth, a gweithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, byrddau iechyd a chymunedau o bob rhan o Gaerdydd, sir Ddinbych, Merthyr Tudful, Castell-nedd Port Talbot, Torfaen, Blaenau Gwent a RhCT. Gyda'i gilydd, mae'r nifer cynyddol hwn o sefydliadau partner wedi ymrwymo i gryfhau gallu pob man yng Nghymru i weithredu ar anghydraddoldebau iechyd.

Fis diwethaf, ymwelais â menter Blaenau Gwent Hapus Iach, lle gwelais drosof fy hun effaith dull ataliol drwy bresgripsiynu cymdeithasol. Roedd yn atgoffa'n bwerus fod gwella iechyd yn fwy na thrin salwch yn unig. Gall mentrau fel hyn wella llesiant, cryfhau cysylltiadau cymunedol, ac i rai pobl, gall ddarparu'r cam cyntaf tuag at adeiladu hyder a symud yn agosach at gyflogaeth. Drwy wrando ar bobl leol ac adeiladu ar gryfderau lleol, gallwn greu cymunedau iachach a thecach.

Yn y pen draw, mae ein huchelgais yn syml: sicrhau nad yw dyfodol unrhyw gymuned yn cael ei bennu gan ei gorffennol, a bod lleoedd a gyfrannodd gymaint at ffyniant Cymru'n cael pob cyfle i rannu yn ffyniant Cymru yn y dyfodol. Roedd y ddadl a gafwyd bythefnos yn ôl am anghydraddoldebau iechyd yng Nghaerdydd yn bwysig am ei bod yn ein hatgoffa bod anghydraddoldebau iechyd yn parhau i fod yn realiti yn y Gymru fodern. Ond gallwn weld rhywbeth arall: cymunedau gyda chryfder enfawr, gwydnwch dwfn a phenderfyniad i adeiladu dyfodol gwell. Ein dyletswydd i'r cymunedau hynny yw rhyddhau'r potensial ac adeiladu ar ein cryfder i ledaenu ffyniant i gymunedau'r maes glo ac i bob rhan o Gymru.

Yr wythnos nesaf yn y Siambr, byddaf yn nodi fy mlaenoriaethau ar gyfer iechyd cyhoeddus ac ataliol yng Nghymru. Nid trin salwch yn fwy effeithiol yn unig yw'r her sydd o'n blaenau, ond creu'r amodau ar draws y Llywodraeth ar gyfer gwell iechyd i bawb. Oherwydd ni ddylai iechyd da byth ddibynnu ar gyfoeth. Oherwydd ni ddylai lle caiff rhywun ei eni benderfynu pa mor hir y maent yn byw. Ac oherwydd nad yw'r bwlch rhwng y cymunedau iachaf a'r cymunedau lleiaf iach yng Nghymru yn anochel.

Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i fynd i'r afael â'r pethau sylfaenol sy'n achosi iechyd gwael, mynd i'r afael ag anghydraddoldebau ble bynnag maen nhw'n codi, a gwneud yn siŵr bod ein gwaith atal yn ganolog i'r gwaith yna mewn Llywodraeth, fel y gallwn ni adeiladu Cymru lle mae pawb yn ein cymunedau glofaol neu unrhyw le arall yng Nghymru yn cael cyfle i fyw yn hirach ac yn iachach.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ddod â'r ddadl yma heddiw. Does dim dowt dy fod ti'n mynd i fod yn gynrychiolydd cryf ac angerddol i dy gymunedau. Mi fyddwn i'n hapus iawn i ymweld â'r prosiectau rwyt ti wedi sôn amdanynt. Dyna yw ein huchelgais ni fel Llywodraeth, a dyma'r gwaith rŷn ni'n benderfynol o'i wneud. Diolch yn fawr.