Cyfarfod Llawn

Fe wnaf i gymryd hynny fel 'nac ydy'. Un o elfennau allweddol gwariant gweinyddol Llywodraeth Cymru yw'r ystad y mae'n berchen arni ac yn ei rheoli. Yn ôl yr adroddiad 'Cyflwr yr Ystad' diweddaraf, a gyhoeddwyd ym mis Ebrill, rydym ni'n gweld bod gan Lywodraeth Cymru oddeutu 70,000 metr sgwâr o ystâd ar gost o bron i £20 miliwn y flwyddyn. Mae saith deg mil metr sgwâr o ystad yn union yr un fath â tharged 2020 a gynhyrchwyd cyn COVID a chyn y cynnydd enfawr i weithio gartref. Fe wnaethom ni hefyd ddarganfod o'r adroddiad diweddaraf, dyfyniad:

'Parhaodd y rhan fwyaf o'r staff i weithio o bell'.

Brif Weinidog, gallai rheoli'r ystad yn fwy clyfar arbed dros £10 miliwn y flwyddyn. Fy nghwestiwn i yw: pam nad yw Llywodraeth Cymru yn gwneud yr arbedion effeithlonrwydd amlwg hyn?

Rwy'n gwybod bod yr Aelod yn dod o'r safbwynt o fod yn anfoddog â hyd yn oed troedfedd sgwâr o ystad yng Nghymru yn gofalu am fuddiannau pobl Cymru. Ond, ddywedaf i wrthych chi beth, mae'r Llywodraeth hon yn Llywodraeth sy'n credu mewn defnyddio'r adnoddau sydd gennym ni yn ddoeth. Gallwn ni ei ystyried o safbwynt troedfeddi sgwâr neu gallwn ni ei ystyried o safbwynt pobl. Yr hyn yr wyf i eisiau ei wneud yw gwneud y gorau o'r bobl sydd gennym ni, pa un a yw hynny'n gweithio yn y gwasanaeth sifil, yn gweithio ar draws y sector cyhoeddus, ym meysydd iechyd ac addysg ac ym mhopeth y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud—gan gynnwys annog pobl i gael y cydbwysedd cywir rhwng gweithio o bell a gweithio yn y swyddfa. Byddwn yn gwneud ein gorau glas i wneud, fel y dywedais i, y defnydd gorau o bob £1. Yn y cyd-destun hwnnw, efallai y dylai gymryd fy ateb gwreiddiol fel 'ydy'.

Ddoe, clywodd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus dystiolaeth gan Adrian Crompton, Archwilydd Cyffredinol Cymru sy'n gadael. Yn ei dystiolaeth, roedd yn eglur nad yw gwerth am arian yn golygu gwario llai yn unig, mae'n golygu gwneud i'r arian sydd gennym ni weithio'n well. Os ydym ni'n mynd i fynd i'r afael â'r heriau gwirioneddol sy'n wynebu ein cymunedau heddiw, yr hyn y mae angen i ni ganolbwyntio arno yw gwell Llywodraeth, wedi'i ysgogi gan arweinyddiaeth newydd. Rwyf i wrth fy modd bod hwn eisoes yn ymrwymiad craidd i'r Llywodraeth hon ac yn rhywbeth y mae'n cychwyn arno'n gyflym yn ei 100 diwrnod cyntaf. A wnaiff y Prif Weinidog ein sicrhau ni y bydd ei Lywodraeth yn parhau i ganolbwyntio'n ddiwyro ar wella canlyniadau i bobl a gwneud y defnydd gorau o'r adnoddau sydd gan y Llywodraeth?

Rydym ni wedi ei gwneud hi'n eglur bod y cwbl yn fater o ganlyniadau, mae'r cwbl yn fater o edrych ar sut mae'r penderfyniadau yr ydym ni'n eu gwneud fel Llywodraeth yn effeithio'n gadarnhaol ar fywydau pobl Cymru. Rwy'n cytuno'n llwyr nad yw Llywodraeth dda yn golygu mynd ar drywydd arbedion byrdymor, fel petai. Er ein bod ni'n gwneud i bob £1 weithio'n galed, mae'n golygu gwneud i bob £1 sicrhau canlyniadau gwell i bobl Cymru. Dyna pam rydym ni'n diwygio sut mae gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu darparu. Mae'r pwyslais cryfach hwnnw ar atal yn un sy'n dod i'r meddwl yn syth—sut y gallwn ni wario arian rŵan ar atal rhai o'r problemau hynny ym maes iechyd sy'n digwydd yn ddiweddarach. Dyna pam mae'r targed wedi cael ei gyflwyno gan y Gweinidog menter ar haneru'r bwlch cynhyrchiant a gwneud y buddsoddiad rŵan i sicrhau ein bod ni'n cryfhau'r economi yn y modd hwnnw. Mae'r cwbl yn fater o Lywodraeth dda, â chanlyniadau cadarnhaol hirdymor i bobl Cymru.

Diolch, Brif Weinidog. Un o brif heriau Llywodraeth yw rheoli gwariant yn ystod y flwyddyn a gorwariant yn ystod y flwyddyn. Byddwch yn gwybod, Brif Weinidog, bod llywodraeth leol wedi'i rhwymo gan y gyfraith bod yn rhaid iddyn nhw fantoli eu cyfrifon o fewn y flwyddyn. Nid yw hynny'n wir i adrannau llywodraethol eraill. A ydych chi'n derbyn yr egwyddor y dylai pob adran Llywodraeth reoli eu cyllidebau yn unol â'r cyllidebau y cytunwyd arnyn nhw, neu, os nad ydych, a allwch chi amlinellu pa orwariant yn ystod y flwyddyn yr ydych chi'n barod i'w dderbyn eleni?

Bydd yr Aelod yn dychmygu, rwy'n siŵr—a byddai'n dychmygu'n gywir—bod hon yn Llywodraeth sy'n dod i rym sy'n benderfynol o edrych o'r newydd ar yr holl gyllidebau sydd gennym ni, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n cyd-fynd â'n blaenoriaethau, bod arian yn cael ei wario'n dda, â chanlyniadau yn ganolog i bopeth yr ydym ni'n ei wneud. Nid yw'n wir y gall ein hadrannau Llywodraeth fod â gorwariant fel y cyfryw. Ceir elfennau o'r gwasanaeth cyhoeddus, rydym ni'n gwybod, lle ceir pwysau sylweddol yn ystod y flwyddyn—mae iechyd yn un o'r rheini—ac mae'r Llywodraeth hon yn wir wedi etifeddu cannoedd o filiynau o bunnoedd o bwysau yn ystod y flwyddyn yn y gwasanaeth iechyd o ganlyniad i gamreolaeth iechyd gan Weinidogion iechyd Llafur blaenorol. Mae hynny'n rhywbeth nad yw'n ein hatal rhag mynd i'r afael â'r her nawr o ran gwella gwasanaethau cyhoeddus, ond dyna'r realiti, ac mae popeth yr ydym ni'n ei wneud yn fater o sicrhau bod ein cyllid cyhoeddus yn cael ei drin mewn ffordd ddarbodus, i sicrhau'r canlyniadau gorau i bobl Cymru.

Brif Weinidog, un o'r ymchwiliadau a gynhaliwyd gan Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig ar ddiwedd y tymor Senedd diwethaf oedd edrych ar y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd. Fe'i gwnaed hi'n eglur i ni y byddai'n rhaid i Lywodraeth newydd wneud penderfyniad critigol pa un a oedd yn mynd i gefnogi'r fenter benodol hon, a'r pris am hynny oedd tua £400 miliwn. Dim newid mân i lawr cefn y soffa ar gyfer hynny, byddwn i'n awgrymu. A yw'r Llywodraeth wedi cael cyfle i lunio safbwynt ar y gofynion ariannu ar gyfer y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd yn y dyfodol, ac, os ydych chi, pryd fyddwch chi'n cyhoeddi datganiad fel ein bod ni'n gwybod beth fydd yr ymrwymiad yn y dyfodol?

Mae'r Aelod yn iawn i gyfeirio at hyn fel rhywbeth a all gynnig cyfleoedd o ran economi Cymru, ond mae hefyd yn iawn i nodi bod ymrwymiadau gwariant sylweddol y byddai angen eu gwneud er mwyn cyrraedd y pwynt hwnnw. Nid yw'r Llywodraeth wedi gwneud penderfyniad ynglŷn â hynny eto. Mae honno'n ystyriaeth a fydd yn parhau, ac ni allaf roi dyddiad ar hynny. Fel y bydd yr Aelod yn gwybod, mae yna lawer iawn o ystyriaethau ariannu y mae'r Llywodraeth yn ymgodymu â nhw yn yr wythnosau cynnar hyn.

Fe wnaethom ni gyhoeddi £145 miliwn ychwanegol i gefnogi dull dan arweiniad clinigol i ganolbwyntio ar ddarparu ateb cynaliadwy i leihau amseroedd aros ac ysgogi trawsnewidiad llwybrau. Rydym ni wedi sefydlu panel arbenigol i edrych ar ddatblygiad canolfannau llawfeddygol ac yn comisiynu adolygiad annibynnol o berfformiad a'r effaith y mae aros yn ei chael ar gleifion.

Wel, nid yw hynny'n fy helpu i, mae gen i ofn, Brif Weinidog. Mae gen i lythyr ar gyfer apwyntiad yma, a dweud y gwir, i mi fy hun yn bersonol, a ysgrifennwyd flwyddyn yn ôl, sy'n dweud wrthyf i fy mod wedi cael fy rhoi ar restr aros cleifion allanol yn ymddiriedolaeth Betsi Cadwaladr, ac y byddai rhywun yn cysylltu â mi cyn gynted â phosibl, ac nid wyf i wedi clywed dim ers hynny. Mae rhywun arall hefyd wedi dweud wrthyf i ei fod wedi bod yn aros tair blynedd—tair blynedd—am lawdriniaeth coden y bustl, ac nid yw wedi clywed dim o gwbl ers hynny. Gallwn i fod wedi marw erbyn hyn. Beth ydych chi'n ei wneud mewn gwirionedd, a beth allwch chi ei wneud i'm hetholwr, fel y gall ddisgwyl yn realistig cael yr apwyntiad a'r driniaeth y mae wedi bod yn aros mor hir amdanyn nhw? Diolch.

Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn. Byddwn yn gofyn â pharch i'r Aelod fyfyrio ar y cod ymddygiad ar fynd ar drywydd ein hachosion penodol ein hunain o fewn Senedd Cymru. Ond, wrth gwrs, mae'n iawn ein bod ni i gyd yn cynrychioli pobl sydd wedi bod yn aros amser maith iawn ar restrau aros. Hyd y rhestrau aros o ran niferoedd a hyd yr amser y mae pobl yn aros arnyn nhw sydd wedi arwain y Llywodraeth hon i ddod i'r casgliad, hyd yn oed cyn i ni ddod i mewn i Lywodraeth, bod hyn yn flaenoriaeth. Dyna pam y gwnaethom ni flaenoriaethu yn y gyllideb ddiwethaf, ar gyfer 2026-27, yr angen i fuddsoddi yn y GIG rŵan. Dyna pam mae penderfyniadau wedi cael eu gwneud drwy'r gyllideb atodol, yr ydym ni'n gobeithio y gellir ei phasio heddiw, er mwyn gwario ar leihau amseroedd aros a gwneud y system yn gynaliadwy, oherwydd mae'n annerbyniol. Ble bynnag y mae pobl—ac mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys pobl yma yn y Siambr hon sydd ar restrau aros—nid yw'n dderbyniol ein bod ni'n credu bod hyn yn normal, a dyna pam rydym ni'n neilltuo'r difrifoldeb mwyaf i'r gwaith o weithio gyda byrddau iechyd, gwneud y buddsoddiad, cynnal yr adolygiadau perfformiad hynny fel y gallwn ni adeiladu GIG a system ofal cynaliadwy ar gyfer y dyfodol.

Diolch, Lywydd. Mae mater parcio yn ysbyty Maelor yn Wrecsam yn cael ei godi gyda ni dro ar ôl tro, ac mae rhai trigolion wedi dweud wrthym ni eu bod nhw weithiau wedi cyrraedd hyd at dair awr cyn apwyntiad dim ond i ddod o hyd i le parcio. A bydd hynny'n cyfrannu at y 27,000 o apwyntiadau a fethwyd yn ysbyty Maelor y llynedd. Rydym ni wedi codi hynny dro ar ôl tro gyda'r bwrdd iechyd, ochr yn ochr ag Aelodau lleol eraill hefyd, y cyngor a thrigolion hefyd, ac eto nid oes unrhyw gynlluniau pendant i fynd i'r afael â'r broblem o hyd. Mae fy mam fy hun yn derbyn triniaeth ar gyfer canser ar hyn o bryd, felly rwyf i wedi gweld yn bersonol y straen ychwanegol y mae hynny'n ei achosi i bobl sydd eisoes yn poeni am eu hiechyd. Rwy'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth yn y gyllideb atodol i roi hwb i gyllid ar gyfer y GIG, ac rwy'n gobeithio hefyd y bydd y gyllideb hon yn pasio i ganiatáu i'r cymorth hwnnw ddigwydd. Brif Weinidog, a ydych chi'n cytuno y dylai cael mynediad at ofal iechyd ddechrau wrth fynedfa'r ysbyty ac nid gyda chiw am le parcio? A pha drafodaethau mae Llywodraeth Cymru yn eu cael gyda Betsi Cadwaladr i sicrhau bod y broblem hirhoedlog hon yn cael ei thrin fel blaenoriaeth o'r diwedd?

Wel, rwy'n sicr yn cytuno na ddylai mynediad at ofal iechyd ddechrau gyda phryder am ddod o hyd i le parcio, ac mae'n rhywbeth y mae llawer gormod o bobl yn ei wynebu. Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr sy'n gyfrifol am weithredu a rheoli trefniadau parcio ar draws ei ystad. Mae canllawiau Llywodraeth Cymru yn nodi'r egwyddorion a'r arferion gorau y dylai byrddau iechyd eu gweithredu wrth reoli trefniadau parcio ceir ar safleoedd ysbytai. Mae'r bwrdd iechyd yn cydnabod y pwysau parcio yn Ysbyty Maelor Wrecsam yn arbennig, ac rwy'n deall ei fod yn ystyried opsiynau gweithredu a rheoli ymarferol i wella mynediad i gleifion, ymwelwyr a staff, gan gadw llwybrau brys yn glir hefyd, sy'n bwysig iawn, iawn. Mae'n un o'r elfennau hynny lle mae fy Ngweinidog iechyd yn awyddus i weld gwelliant, ble bynnag y gallai hynny fod yng Nghymru.

Brif Weinidog, roedd Nigel Williams, yr Aelod, yn gwbl gywir i godi pryderon am etholwyr sy'n aros yn llawer rhy hir am driniaethau wedi'u cynllunio, llawdriniaethau ar restrau aros yn Fflint Wrecsam. Un maes penodol yr wyf i'n credu sydd angen ychydig o bwyslais ychwanegol, yn eironig, yw llawdriniaethau cataract. Mae pobl yn gorfod aros dwy flynedd neu fwy am lawdriniaethau cataract. Byddwch yn gwerthfawrogi, Brif Weinidog, yn ystod y cyfnod hwnnw, y gall fod yn wanychol i bobl, yn enwedig os oes angen iddyn nhw yrru, mewn ardaloedd gwledig o fy etholaeth i yn Fflint Wrecsam, pan fyddan nhw'n aros am flynyddoedd am yr hyn sydd mewn gwirionedd yn driniaeth eithaf syml o edrych ar bethau yn eu cyfanrwydd. Mae pobl sy'n byw yr ochr arall i'r ffin yn Swydd Gaer yn aros chwe wythnos i'r un llawdriniaeth yn union gael ei chyflawni. Mae'n fy nharo i fod problem yn hynny o beth gyda chomisiynu gwasanaethau, a allai wneud gwahaniaeth mawr i gyflymu arosiadau pobl o ran llawdriniaethau cataract. Felly, a wnewch chi edrych ar hynny, Brif Weinidog, i weld ble, yn benodol, y gellir cyflymu llawdriniaethau cataract i sicrhau nad oes yn rhaid i'r miloedd hynny o bobl sy'n aros ar hyn o bryd aros heb allu gweld yn iawn mwyach?

Fel y mae'r Gweinidog yn ei nodi, mae hynny'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud. Rydym ni'n gwybod, o ran y llygaid, ei bod hi'n arbennig o bwysig cael triniaeth cyn gynted â phosibl. Roedd yn un o'r elfennau hynny yn ystod COVID, rwy'n cofio, pan oedd pobl yn wynebu oedi cyn cael mynediad at ofal oherwydd cyfyngiadau COVID, ac roedd hynny'n peryglu golwg. Mae'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn ymwybodol iawn, iawn ohono. Mae'n un o'r meysydd hynny sy'n sicr yn cael ei ystyried pan fyddwn ni'n edrych ymlaen at barhau â'r adolygiad perfformiad a chyflwyno'r cynaliadwyedd hwnnw, a fydd yn helpu ar draws y GIG ymhen amser.

Diolch, Lywydd. Gan barhau â thema'r GIG, yn yr wythnos olaf hon cyn y toriad hoffwn geisio darganfod pryd y bydd arosiadau o ddwy flynedd ar y GIG yn cael eu dileu, oherwydd mae miloedd o bobl ledled Cymru yn dal i aros, mewn poen ac anghysur, am lawer rhy hir. Nawr, yn ystod yr ymgyrch etholiadol, dywedodd y Prif Weinidog y byddai arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu o fewn mater o fisoedd, ac yna dywedodd ei Weinidog iechyd newydd y bydden nhw'n cael eu dileu erbyn diwedd y tymor pedair blynedd. Gofynnais wedyn i'r Prif Weinidog pwy oedd yn iawn ac, mewn ateb hirwyntog iawn, dywedodd mai ef oedd yn iawn. Ond yna, dim ond wythnos neu ddwy yn ôl, dywedodd ei Weinidog cyllid, ar BBC Walescast, y byddai arosiadau o ddwy flynedd yn diflannu ymhen 12 mis, felly, mewn geiriau eraill, blwyddyn. Nawr, mae blwyddyn yn llawer hirach na mater o fisoedd. Felly, a all y Prif Weinidog roi mwy o fanylion i ni o'r diwedd: erbyn pa fis y bydd arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu o'r diwedd yng Nghymru, fel y maen nhw wedi cael eu dileu yn Lloegr?

Fe allem ni gael dadl athronyddol yma ynglŷn â faint o fisoedd yw misoedd. Y cwbl y gallaf i ei ddweud yw bod yr holl gamau y mae'r Llywodraeth hon wedi eu cymryd yn ystod y 100 diwrnod cyntaf—. Wyddoch chi, comisiynu'r gwaith hwnnw ar sefydlu'r canolfannau llawfeddygaeth, ar wneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r buddsoddiad hwnnw drwy'r gyllideb atodol hon yr ydym ni eisiau iddi gael ei phasio heddiw, fel y gallwn ni, o ran gwariant cyfalaf a gwariant adnoddau, wneud y buddsoddiad hwnnw i leihau'r arosiadau hynny o ddwy flynedd—. Mae'r camau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd yn cyd-fynd â lleihau'r arosiadau hynny o ddwy flynedd cyn gynted ag y gallwn ni. Rydym ni eisiau gwneud hynny mewn misoedd. Nid wyf i'n cadw cymaint at hynny—dyna'n union yr hyn yr oeddem ni'n bwriadu ei wneud cyn dod i mewn i Lywodraeth, a'r hyn yr ydym ni'n ei gyflawni'n weithredol rŵan mewn Llywodraeth.

Gwnaeth y Prif Weinidog addewid yn ystod yr etholiad y byddai arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu o fewn mater o fisoedd. Mae'n amlwg nad yw hynny'n digwydd. Mae'r addewidion hyn yn dod yn ôl i'ch poenydio. Roedd yn amlwg yn addewid a wnaed ym mwrlwm dadl etholiadol, yn union fel eich sylwadau am ateb ffordd ar gyfer yr M4. Mae eich Gweinidogion yn parhau i'ch cosbi am eich sylwadau byrfyfyr trwy gefnu ar yr addewidion yr ydych chi'n eu gwneud ym mwrlwm dadleuon.

Nawr, mae'n eithaf amlwg nad yw'r Prif Weinidog yn un am fanylion. Nid oes unrhyw fanylion ar arosiadau o ddwy flynedd. Nid oes unrhyw fanylion ar fynd i'r afael â thagfeydd ar yr M4. Nid oes unrhyw fanylion eto ar gynlluniau gofal plant. Roedd gennych chi 30 mlynedd i aros am y foment hon, ac nid oes hyd yn oed unrhyw fanylion ar beth yw diffiniad Plaid Cymru o fenyw. Felly, gadewch i ni roi cynnig ar gwestiwn hawdd, gan ein bod ni'n gwybod bod y ffigur hwn rhywle ym mhencadlys Plaid Cymru: beth yw costiadau cychwynnol cynnig gofal plant Plaid Cymru?

Hynny yw, mae'r costiadau ynghylch y cynnig gofal plant wedi cael eu cyhoeddi, ac maen nhw'n sicr yn rhan o'r gyllideb atodol y bydd pleidlais arni heddiw. Mae'r cynnig gofal plant wedi'i gyfansoddi o gronfa benodol o £55 miliwn sy'n mynd i fod yn rhannol mewn cyfalaf, yn rhannol mewn adnoddau, i wneud yn siŵr ein bod ni'n gallu sicrhau, fel cam cyntaf cyflwyno gofal plant wedi'i gostio, cwblhau'r 12.5 awr ar gyfer plant dwy oed. Rŵan, dyna beth sy'n cael ei wneud. Ni allaf i'n llythrennol roi mwy o fanylion i chi na hynny. Dyna'r arian, dyna'r amserlen, ac mae'n mynd i gael ei wneud yn ystod y flwyddyn ariannol hon.

Rŵan, rwy'n gwybod na allai'r Aelod benderfynu pa gwestiwn i'w ofyn heddiw, felly ceisiodd ddod ag wyth i mewn i un. Ond o ran fy nghyhuddo i o roi ateb byrfyfyr ar yr M4, roedd yn ateb byrfyfyr wedi'i seilio ar 15 mlynedd o bolisi Plaid Cymru ein bod ni eisiau gweld ateb i'r problemau ar yr M4 yn ardal Casnewydd—gwaith sydd eisoes wedi dechrau o dan fy Nirprwy Weinidog Trafnidiaeth ac y byddwn ni'n adrodd arno yn ystod yr hydref eleni.

Pymtheg mlynedd, a'r cwbl allai eich Gweinidog trafnidiaeth feddwl amdano yw cau cyffyrdd. Nawr, un ffordd o atal tagfeydd yw atal ceir rhag mynd ar yr M4. Fe wnaf i gytuno â chi am hynny, ond ni fydd pobl Casnewydd yn hapus iawn gyda hynny.

Gofynnais am gostiadau cychwynnol. Nid costiadau ar gyfer cam 1 yw'r costiadau cychwynnol. Fe wnaethoch chi ddweud yn ystod yr ymgyrch etholiadol bod eich addewidion wedi'u costio'n llawn. Yna rydych chi'n eu hisraddio i gostiadau cychwynnol. Yna rydych chi'n ei israddio i gostiadau ar gyfer cam 1. Felly, mae'n amlwg nad oes gennych chi gynllun. Ac os ydym ni'n cael y costiadau hynny yn ystod y 100 diwrnod cyntaf, mae'r 100 diwrnod yn dod i ben yn ystod y toriad. Felly, allwn ni ddim craffu pan fyddwch chi'n cyhoeddi'r rheini mewn gwirionedd, ond byddwn ni yma ym mis Medi, yn aros i graffu ar y ffigurau hynny.

Ond, Brif Weinidog, os bydd eich cyllideb atodol yn colli'r bleidlais heddiw, a ydych chi'n barod i ddychwelyd yn ystod toriad yr haf gyda chyllideb ddiwygiedig, neu ai Llywodraeth Plaid Cymru ran-amser yw hon? Neu a ydych chi'n fodlon i'r cynlluniau yn eich cyllideb atodol gael eu hesgeuluso am fisoedd ar fisoedd oherwydd eich bod chi'n rhy ystyfnig i daro bargen?

[Anghlywadwy.]—y syniad nad oeddem ni, o fod yn wrthblaid, yn gallu datrys problemau'r M4—. Roeddem ni'n wrthwynebiad yn ystod y blynyddoedd hynny. Roedd ef yn y Blaid Geidwadol, felly rwy'n deall y dryswch yn y fan honno ynglŷn â ble mae ei wleidyddiaeth yn glanio. Gwrandewch, rwy'n deall bod rhwystredigaeth o ran bod eisiau gwyliau ar ôl wyth wythnos o fod yn arweinydd Reform yma. Byddwn yn gweithio trwy 43 diwrnod olaf y cynllun 100 diwrnod, bob un diwrnod o hwnnw yn adrodd arno fel y gwnaethom ni addo i bobl Cymru y byddem ni'n ei wneud, ac yna'n bwrw ymlaen â cham 2, sef y rhaglen lywodraeth honno i drawsnewid bywydau pobl Cymru. Ond heddiw mae angen i ni gael cyllideb atodol drwodd, i ddechrau gweithio ar y GIG, ar ofal plant, ar anghenion dysgu ychwanegol a'r holl faterion hynny sy'n bwysig i bobl Cymru.

Diolch. Brif Weinidog, dros y dyddiau diwethaf, datblygodd argyfwng, o'r math yr wyf i'n ofni y byddwn ni'n ei weld dro ar ôl tro. Cafodd cartrefi eu gwagio, ysgolion eu cau, llosgwyd cannoedd o erwau o dir a tharwyd busnesau yn ystod tanau gwyllt a gwres eithafol gogledd Cymru. Nawr, diolch i'n gwasanaethau brys, llwyddwyd i osgoi colli bywydau dynol. Brif Weinidog, pwy sy'n gyfrifol yn eich Llywodraeth am ymateb i ddigwyddiadau o'r fath?

Mae hwn yn ymateb traws-lywodraethol, wrth gwrs. Mae gennym ni Weinidogion sy'n ymwneud yn uniongyrchol â gweithio gyda'r gwasanaethau brys penodol, wrth gwrs. Ond mae hwn yn ddull traws-lywodraethol, oherwydd efallai fod y tanau hyn wedi dechrau ddoe, ond maen nhw'n cael eu hachosi gan newid hinsawdd a achoswyd gan bobl y mae pob un ohonom ni ar draws y Llywodraeth wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag ef.

Diolch, Brif Weinidog. Wrth gwrs, y perygl gyda'r ffaith ei fod yn draws-lywodraeth yw nad oes unrhyw Weinidog unigol yn meddu ar y cyfrifoldeb. Nawr, dyna oedd y fantais amlwg o fod â Gweinidog dros ogledd Cymru. Yr wythnos hon, mae Llywodraeth Cymru wedi bod fwy neu lai'n fud yng ngogledd Cymru ac am ogledd Cymru tra bod y tanau hyn wedi digwydd. Efallai y bydd mwy o bobl yn cael eu gadael yn ddigartref yn yr wythnosau a'r misoedd i ddod gyda gwres eithafol pellach yn cael ei ragweld, ac mae hynny'n golygu y bydd busnesau yn cael eu taro hefyd, mae'n debygol y bydd digwyddiadau yn cael eu canslo. A allwch chi sicrhau pobl ledled Cymru y bydd eich Llywodraeth yn cynorthwyo busnesau a pherchnogion tai sy'n cael eu heffeithio gan danau gwyllt a gwres eithafol?

Wrth gwrs, bydd fy Llywodraeth yn gwneud popeth y gallwn ac rydym ni eisoes wedi gwneud hynny i gynorthwyo'r rhai sydd wedi'u heffeithio gan y tanau hyn. Mae fy niolch i ddechrau yn mynd i'r bobl a ymatebodd iddyn nhw. Mae fy meddyliau gyda'r bobl sy'n cael eu heffeithio ganddyn nhw.

Ar y cwestiwn o Weinidog dros ogledd Cymru, mae gen i Weinidog dros ogledd Cymru. Siân Gwenllian, a Dafydd Trystan, ac Anna Brychan, Mabon ap Gwynfor, Sioned Williams—mae fy holl Weinidogion yn Weinidogion dros Gymru gyfan. Ble oedd Gweinidog Llafur dros dde Cymru, os yw hynny'n bwysig? Oherwydd mae fy holl Weinidogion yn Weinidogion dros dde Cymru hefyd, a gorllewin Cymru, a chanolbarth Cymru, gan ein bod ni'n Llywodraeth gydgysylltiedig sydd â chynllun ar gyfer ein cenedl—ein cenedl gyfan.

Dyna pam mae pob un ohonom wedi dod at ein gilydd o amgylch y gyllideb atodol hon heddiw—gogledd, de, dwyrain, gorllewin, a chanolbarth, mae'n bwysig cofio—gyda phenderfyniad i newid bywydau pobl Cymru er gwell. Mae gennym ni gyllideb atodol sy'n canolbwyntio ar wneud y GIG yn gynaliadwy. Byddaf i'n pleidleisio dros y cynaliadwyedd hwnnw i'r GIG. Mae arweinydd Llafur yng Nghymru yn bygwth pleidleisio yn erbyn hynny. Byddaf i'n pleidleisio dros ehangu prydau ysgol am ddim o dan y gyllideb atodol hon. Mae'r arweinydd Llafur yma yn bygwth pleidleisio yn erbyn hynny. Byddaf i'n pleidleisio dros ehangu gofal plant y telir amdano yng Nghymru. Mae'r arweinydd Llafur yn bygwth pleidleisio yn erbyn hynny. A byddaf, byddaf i'n pleidleisio dros becyn gwerth £120 miliwn ar gyfer ADY y gwnaeth ef a minnau ei gytuno'n gadarnhaol, ac mae'n bygwth pleidleisio i beidio â chaniatáu i'r gwariant hwnnw ddigwydd. Mae hon yn Llywodraeth ar gyfer Cymru gyfan â gweledigaeth ar gyfer ein cenedl gyfan.

Diolch, Lywydd. Os gwnewch chi fy nghaniatáu, hoffwn dalu teyrnged, ar ran y Ceidwadwyr Cymreig, i Bonnie Tyler. Mae teyrngedau wedi llifo i mewn, wrth gwrs, ledled Cymru am golli'r eicon Cymreig hon, cantores sydd ag enwogrwydd ac effaith fyd-eang, artist unigryw â llais unigryw, ac rydym ni eisiau talu teyrnged iddi ac anfon ein dymuniadau gorau i'w theulu a'i hanwyliaid. Wrth gwrs, rydym ni hefyd mewn sioc o golli Ann Widdecombe, cymeriad gwleidyddol lliwgar, cymeriad gwerthfawr i bobl ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, ond yn enwedig yma yng Nghymru i'r rhai a wnaeth ei chyfarfod.

Brif Weinidog, diolch i aelodau'r cyhoedd ledled Cymru, mae ein gwlad bellach yn ailgylchu mwy o wastraff cartref nag unrhyw le arall yn y Deyrnas Unedig, ac mae ein cyfradd ailgylchu gwydr ymhlith yr uchaf yn Ewrop. Ac eto, er gwaethaf hyn, mae eich Llywodraeth Plaid Cymru eisiau dilyn cynlluniau'r Llywodraeth Lafur flaenorol i wyro oddi wrth weddill y Deyrnas Unedig a mynnu ar gynnwys gwydr yn ei chynllun dychwelyd ernes o fis Hydref ymlaen. Rydym ni'n gwybod ei fod yn mynd i wthio costau ymlaen i fusnesau, gweithgynhyrchwyr a defnyddwyr. Pa asesiad mae eich Llywodraeth wedi ei wneud o gostau ychwanegol y cynllun hwn a beth ydych chi'n mynd i'w wneud i'w lliniaru?

Fe wnaf i, wrth gwrs, yn gyntaf, anfon fy nghydymdeimlad hefyd at anwyliaid Bonnie Tyler, trysor cenedlaethol a oedd yn rhan o fy mywyd cyn belled yn ôl ag y gallaf i gofio. Bydd yn cael ei chofio'n hoffus, hoffus iawn gan bob un ohonom ni yma yng Nghymru ac ymhell iawn y tu hwnt. Ac, ie, Ann Widdecombe: rydym ni'n rhannu yng ngalar ei hanwyliaid, ond hefyd yn yr ofn ynghylch diogelwch gwleidyddion a ffigyrau cyhoeddus, ac mae'r rhain yn drafodaethau y dylem ni i gyd ar draws y Siambr hon fod yn awyddus i gymryd rhan ynddyn nhw mewn ffordd nad yw'n wleidyddiaeth plaid.

Ar y cynllun dychwelyd ernes, rwy'n sylwi bod y Ceidwadwyr wedi cefnogi'r cynllun hwn gyda gwydr. Dyma'r man cychwyn, a bob amser ar adeg o anhawster wrth weithredu polisi, mae'n bwysig cofio o le daethom ni. Pam wnaeth y Ceidwadwyr ddweud eu bod nhw'n cefnogi cynnwys gwydr? Pam wnaeth y Senedd ddiwethaf bleidleisio o blaid cynnwys gwydr, sy'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth hon yn ei barchu wrth fynd fwrw ymlaen â'r mater hwn? Mae oherwydd ei fod yn mynd ymhellach nag ailgylchu. Mae'n fater o ailddefnyddio. Mae'n ymwneud â'r cyfrifoldeb amgylcheddol hwnnw. Mae'n ymwneud â bod yn arloeswr hefyd, oherwydd ceir cytundeb mewn egwyddor mewn rhannau eraill o'r DU i symud ymlaen gyda gwydr. Fe allwn ni fod y rhai sy'n dangos y ffordd.

A oes heriau? Oes, a dyna pam mae eithriadau wedi cael eu gwneud yn eglur i fanwerthwyr bach, i gynhyrchwyr bach, er enghraifft. Ond o gofio mai dyma'r peth iawn i'w wneud, nid ydych bob amser yn caniatáu i'r ffaith bod heriau—rhai real iawn, yn sicr—eich stopio yn stond pan fo gwobr sy'n werth anelu amdani.

Edrychwch, Brif Weinidog, rydym ni i gyd yn cytuno bod angen i ni fynd i'r afael â sbwriel a gwella ein cyfraddau ailgylchu hyd yn oed ymhellach, ond mae gennym ni isetholiad yr haf hwn eisoes â dyn wedi gwisgo fel bin; y peth olaf sydd ei angen arnom ni yw ffrae arall am gynwysyddion sbwriel, os caf i ei roi felly, yma yng Nghymru. Nawr, mae cynghorau mewn gwirionedd yn lleihau nifer y biniau sbwriel ledled y wlad gan nad ydyn nhw'n gallu fforddio eu darparu nhw ac ni allan nhw fforddio eu gwagio. Mae tipio anghyfreithlon ar gynnydd. Mae naw deg y cant o wydr eisoes yn cael ei ailgylchu yng Nghymru oherwydd y system ailgylchu ar garreg y drws ac ymgysylltiad y cyhoedd â hi. Pam mae eich Llywodraeth yn meddwl ei bod yn dderbyniol gorfodi costau ychwanegol ar siopwyr bach a gorfodi deiliaid tai i wynebu'r anghyfleustra o orfod gyrru gyda'u ceir yn llawn poteli yn ôl i'r siopau, yn hytrach na gadael y poteli gwydr hynny ar garreg y drws i gael eu casglu a'u hailgylchu? Pam na wnewch chi hi'n syml i weithgynhyrchwyr, yn syml i fanwerthwyr ac yn syml i'r cyhoedd a chael gwared ar y polisi diangen hwn?

Gan fod biniau yn thema yma, rwy'n hoffi'r cynhwysydd sbwriel yn taflu, wrth gwrs, enw da arweinydd Reform ar y domen ar hyn o bryd. Eto, pan fyddwch chi'n sôn am bobl yn gyrru i leoedd i gael gwared ar boteli, wrth wraidd y cynllun dychwelyd ernes, fel egwyddor, y mae pobl yn mynd â phethau i leoedd, felly nid yw hynny'n gwneud gwahaniaeth pa un a yw'n blastig neu'n wydr, ac mae'r Aelod yn cytuno mai'r peth iawn i'w wneud yw gofyn i bobl fynd â'r poteli plastig hynny i rywle er mwyn delio â'r broblem honno o blastig. Rwy'n deall bod heriau, ac rwy'n gwybod bod fy Ngweinidog yn delio â'r heriau hynny rŵan, ac yn rhoi'r mesurau ymarferol ar waith er mwyn cyflawni hyn. Yr hyn yr ydym ni'n ei ddweud yw ein bod ni'n credu y gellir goresgyn hyn. Mae'r Aelod yn sôn am y gost ychwanegol i fanwerthwyr bach. Ceir eithriad i fanwerthwyr bach nad yw'r troedfeddi sgwâr hynny ganddyn nhw, y lle hwnnw i roi'r peiriannau i mewn ac yn y blaen. Mae'r rhain yn bethau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i ystyriaeth, ond rydym ni'n credu fod hyn yn bosibl, ac nid ydym ni'n credu bygythiadau'r gweithgynhyrchwyr mawr iawn o gynnydd eithriadol o fawr i brisiau. Nid yw'r symiau'n gwneud synnwyr.

Mi ydyn ni’n amcangyfrif y bydd gostyngiad o £25 miliwn i £30 miliwn o leiaf yng nghyllideb gyfalaf Llywodraeth Cymru yn y flwyddyn ariannol hon, efo gostyngiadau pellach yn y blynyddoedd i ddod. Mae Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol hefyd wedi nodi y bydd angen dod o hyd i £4.7 biliwn ychwanegol yng nghyllideb yr hydref. Felly, dyma’r gostyngiad lleiaf y gallwn ei ddisgwyl, ac mi allai fod yn fwy. Mi fydd hyn yn cael effaith uniongyrchol ar ein hysgolion, ein hysbytai a’n cysylltedd trafnidiaeth.

Brif Weinidog, rydym ni i gyd yn gallu gweld bod y bygythiadau i ddiogelwch cenedlaethol yn niferus, ond ni all fod yn iawn y bydd Cymru yn cael gwrthod blynyddoedd o gyllid cyfalaf i wneud iawn am fethiant Llywodraethau'r DU yn olynol i roi lluoedd arfog sy'n addas ar gyfer y dyfodol i ni. Unwaith eto, mae anghenion Cymru, ar yr ochr orau, wedi bod yn ôl-ystyriaeth. Mae angen gwaith cynnal a chadw brys yn un ar hugain o 32 o ysgolion yn Nhorfaen, a cheir ôl-groniad o £5 miliwn ar gyfer atgyweiriadau yn ysgolion sir Fynwy. Bydd yr arian y byddwn ni'n ei golli yn effeithio'n uniongyrchol ar ardaloedd fel fy un i, ac mae hyn yn golygu y bydd yn rhaid gwthio materion y mae angen mynd i'r afael â nhw ar frys yn ôl. Felly, o gofio hyn, sut wnaiff y Prif Weinidog barhau i wneud y ddadl i Lywodraeth y DU unioni hyn? Diolch.

Mae'n bwynt pwysig iawn. Rydym ni'n cydnabod yn llwyr wyneb newidiol y bygythiadau sy'n ein hwynebu ar hyn o bryd a'r dadleuon o blaid cryfhau gwariant ar amddiffyn, gan gynnwys yn y sector seiber, lle mae gennym ni arbenigedd gwirioneddol yma yng Nghymru, ond ni ddylai Cymru fod dan anfantais arbennig gan y ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi mynd ati i wneud ei phenderfyniadau am wariant ar amddiffyn. Byddai adrannau yn Llywodraeth y DU yn Whitehall wedi gallu gwneud y ddadl dros ddiogelu cyllidebau. Bydd trosglwyddo toriadau parhaus i gyfalaf, a oedd dan straen difrifol beth bynnag, yn y modd hwn heb drafodaeth â Chymru, yn golygu yn anochel bod angen lleihau gwariant ar iechyd ac addysg. Mae'r gyllideb atodol gyntaf yn dyrannu £40 miliwn o gyllid cyfalaf ychwanegol eleni i gynorthwyo'r gwaith cynnal a chadw ac atgyweirio brys ar draws ysgolion, o'r math y mae'r Aelodau yn sôn amdano. Mae hynny'n cael ei roi dan fygythiad. Ond, wrth gwrs, mae angen i ni gael y gyllideb atodol drwodd yn gyntaf er mwyn gwneud y gwariant hwnnw.

Brif Weinidog, nid yw Reform UK yn gwneud unrhyw ymddiheuriad am gefnogi mwy o fuddsoddiad yn lluoedd arfog Prydain ar adeg o ansefydlogrwydd byd-eang cynyddol. Amddiffyn cenedlaethol yw dyletswydd gyntaf unrhyw Lywodraeth, felly, yn hytrach na rhoi'r bai ar San Steffan am benderfyniadau gwariant anodd, a wnewch chi egluro pa arbedion effeithlonrwydd y mae Llywodraeth Cymru yn barod i'w gwneud yn ei rhaglen gyfalaf ei hun cyn honni na all Cymru ymdopi? Faint o arian ellid ei ailgyfeirio trwy ganslo prosiectau blaenoriaeth is a lleihau gwastraff, fel bod seilwaith hanfodol, fel ffyrdd, ysbytai ac ysgolion, yn cael ei ddiogelu tra bod y DU yn cryfhau ein diogelwch cenedlaethol?

Byddwn yn gobeithio bod pob un ohonom ni eisiau gweld gwariant cyfalaf ar ysgolion ac ysbytai. Mae'r rhain yn elfennau pwysig dros ben ar gyfer dyfodol ein cenedl. Fel y dywedais i, y pwynt yma yw nad ydym ni wedi bod yn rhan o unrhyw ran o'r drafodaeth hon sy'n arwain at wneud toriadau a fydd yn arwain yn anochel at doriadau i wariant cyfalaf gwasanaethau cyhoeddus. Rwyf i wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd Gwladol Cymru, ac mae'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid wedi ysgrifennu at Brif Ysgrifennydd y Trysorlys, i godi'r pryderon hynny, i ofyn am eglurder ynghylch yr effeithiau ar ein cyllid. Fel y dywedais i, mae'n gwbl annerbyniol bod cyllidebau cyfalaf Cymru yn cael eu heffeithio fel hyn. Nid yw hynny'n tynnu oddi wrth gydnabod wyneb newidiol y bygythiadau sy'n bodoli yn y byd o'n cwmpas, sy'n ddiamheuol.

Brif Weinidog, yn hytrach na chanolbwyntio ar yr effaith ar gyllideb Llywodraeth Cymru yn unig, beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud mewn gwirionedd i sicrhau'r cyfleoedd mwyaf posibl o'r cynllun buddsoddi mewn amddiffyn y gall ei gyflwyno i gyflogwyr fel BAE Systems yn Glasgoed yn fy etholaeth i a'r sector amddiffyn ehangach? Ceir dros 285 o gwmnïau amddiffyn yng Nghymru, sy'n cyfrannu £1 biliwn at ein heconomi. Siawns y dylem ni fod yn canolbwyntio ar yr hyn y gallwn ei wneud allan o hyn, yn hytrach na dim ond achwyn am y sefyllfa.

Mae'n gwestiwn ar wahân, ond mae'n gwestiwn dilys iawn, iawn: sut, pan fydd gwariant amddiffyn yn cael ei wneud, neu pan fydd buddsoddiad mewn amddiffyn yn cael ei wneud, bod tegwch yn y ffordd y mae'r gwariant hwnnw'n cael ei wneud o leiaf. Os edrychwch chi ar y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn dosbarthu'r buddsoddiad hwnnw, nid yw Cymru wedi bod yn cael ei chyfran. Os edrychwch chi ar y gyfran o wariant amddiffyn sy'n mynd i dde-orllewin Lloegr, er enghraifft, o'i gymharu â Chymru, does dim cymhariaeth. Felly, mae'r Aelod yn iawn bod elfen economaidd i hyn, ac mae hynny'n rhywbeth y byddem ni'n ei ystyried o safbwynt economaidd, ac, wrth gwrs, yn chwilio am gyfleoedd i fusnesau sy'n ymwneud â'r sector amddiffyn moesegol yng Nghymru. Ond nid yw hynny'n golygu y dylem ni dynnu ein pryderon ynglŷn â sut mae penderfyniadau yn cael eu gwneud sy'n effeithio ar bob un o'n hetholaethau, boed yn ysgolion neu'n ysbytai ac yn y blaen.

Yn ei datganiad llafar ar 9 Mehefin, cyflwynodd y Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ein blaenoriaethau ar gyfer hyrwyddo cyfiawnder cymdeithasol: meithrin parch, undod a thegwch. Rydym ni wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys cefnogi darpariaeth 'Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth Cymru', cynllun hawliau pobl anabl a chyflawni o ran Deddf Iaith Arwyddion Prydain (Cymru) 2026.

Brif Weinidog, mae gan Lywodraeth Cymru darged lle dylai 20 y cant o'r holl weithwyr Llywodraeth sy'n cael eu cyflogi o'r newydd fod o grwpiau lleiafrifoedd ethnig, sydd eu hunain yn 6 y cant yn unig o boblogaeth Cymru. Mae ganddo gynllun arall sy'n talu £5,000 i fyfyrwyr o leiafrifoedd ethnig sydd eisiau bod yn athrawon, arian nad yw ar gael i fyfyrwyr os ydyn nhw'n wyn. Mae'r mesurau hyn, sydd eu hunain yn amlwg yn hiliol, yn dod o dan y cynllun a elwir yn eironig yn 'Gynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth Cymru'. Yn syml, mae'n wahaniaethu gwrth-wyn, ac ni wnaiff pobl Cymru sefyll yn ddidaro wrth i ni ddioddef gwahaniaethu hiliol yn ein gwlad ein hunain. Brif Weinidog, ai'ch Llywodraeth chi fydd yn cyflawni dychweliad meritocratiaeth hil-ddall yng Nghymru?

Rwy'n siŵr bod yr Aelod yn gwthio terfynau'r hyn y byddai'r Llywydd yn ei ystyried yn dderbyniol yn y Siambr. Mae fy Llywodraeth yn credu mewn cynnig cyfleoedd i bobl mewn ffordd sy'n hybu cyfle cyfartal. Mae'r Aelod yn dewis canolbwyntio ar liw croen. Byddwn i—[Torri ar draws.] Byddwn yn dewis canolbwyntio ar y ffaith bod llawer o bobl nad ydyn nhw'n cael cyfleoedd gan eu bod nhw'n byw mewn tlodi, oherwydd eu bod nhw'n digwydd dod o gefndir nad yw wedi gwneud y cyfleoedd hynny yn agored iddyn nhw, fel y maen nhw i rywun mor freintiedig ag yr wyf i wedi bod. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn i'n disgwyl iddo fod yn werth craidd i bawb yn y Senedd hon sy'n credu mewn cynorthwyo a chynrychioli holl bobl Cymru, waeth beth fo'u cefndir, waeth beth yw lliw eu croen. Mae'n fater o gymryd cyfres o fesurau y gallwn ni gredu yn onest eu bod nhw'n adlewyrchu'r gwerthoedd hynny a oedd, mewn sawl ffordd, yn sail i'r etholiad a ganiataodd i ni gael Llywodraeth yr ystyriwyd gobaith yn wir fantra iddi.

Brif Weinidog, o'ch ateb blaenorol gallaf ddweud eich bod chi'n cytuno â mi, pan fyddwn ni'n siarad am gydraddoldeb yng Nghymru, ei fod yn fwy na gair ffasiynol. Rydym ni'n sôn am fywydau pobl, lle mae teuluoedd sy'n gweithio sawl swydd yn cael trafferth yn byw, mae mamau wedi cael eu gwthio allan o waith gan nad yw eu gofal plant yn fforddiadwy, mae pobl anabl yn wynebu rhwystrau i wasanaethau, mae cymunedau sydd wedi'u hiliol yn dioddef gwahaniaethu parhaus. Nid yw'r pwysau hyn yn bodoli ar eu pen eu hunain; dyma'r amodau lle mae anghydraddoldeb yn dwysau ac y mae ymraniad yn cymryd gafael ynddyn nhw. Canlyniad yr anghydraddoldeb hwn sy'n ehangu yw pan fydd pobl yn teimlo eu bod wedi'u hanwybyddu neu eu gadael ar ôl, mae'n dir ffrwythlon ar gyfer eithafiaeth dde eithafol—mudiadau sy'n ffynnu ar gamwybodaeth, ofn a gwneud pobl yn gocyn hitio, ac maen nhw'n targedu'r cymunedau sydd eisoes yn wynebu anghydraddoldeb, gan danseilio'r ymdrech ar y cyd sydd ei angen arnom ni i adeiladu Cymru decach. Felly, hoffwn ofyn sut mae'r Llywodraeth yn sicrhau ei bod hi'n mynd i'r afael ag achosion sylfaenol anghydraddoldeb ac yn amddiffyn y rhai sy'n cael eu targedu fwyaf gan gasineb ac ymraniad ledled Cymru.

Hoffwn gysylltu fy hun â'r holl eiriau a lefarwyd gan yr Aelod yn y fan yna. Nid yw hyn yn—. Mae yna elfennau o bolisi yma, ond mae hyn yn ymwneud â gwerthoedd. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau, ym mhopeth yr ydym ni'n ei wneud fel Llywodraeth, boed hynny ym meysydd addysg, gofal iechyd, creu swyddi—yr holl elfennau hynny lle mae pobl yn rhyngweithio â gwasanaethau cyhoeddus—neu wrth gefnogi cymunedau a rhoi polisïau ar waith sy'n cefnogi cydlyniant, ein bod ni'n cael ein hysgogi bob amser gan y gwerthoedd hynny. Mae'n rhywbeth y gwn sy'n uno'r mwyafrif o fewn y Senedd hon: yr angen i siarad iaith goddefgarwch. Ac mae bod â Llywodraeth yma sy'n gweithredu mewn ffordd sydd bob amser yn hyrwyddo'r cydlyniant a'r goddefgarwch hynny yn rhywbeth sy'n bwysig iawn, iawn i ni.

Mae cefnogi plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol a sicrhau system gynaliadwy yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth hon. Mae hyn yn hollbwysig er mwyn codi safonau a sicrhau bod y dysgwyr yma'n cael y cymorth maen nhw ei angen i ffynnu. Mi ydym ni wedi ymrwymo i weithio efo'n partneriaid i ddatblygu atebion cynaliadwy fydd yn para yn y tymor hir.

Diolch, Brif Weinidog. Mae'r cyllid atodol yn gyfle mawr i wneud gwahaniaethau a dechrau gweithredu ar flaenoriaethau pobl Cymru. Mae'r cyllid yn ffocysu ar weithgareddau sy'n medru cael eu gweithredu yn y flwyddyn gyllidol hon, gan gynnwys cyllid uniongyrchol i ysgolion i sefydlogi a chefnogi'r ddarpariaeth bresennol ac sy'n galluogi dull cynaliadwy tymor hir i ddod i'r amlwg. Rwy'n ofni y bydd atal y cyllid atodol hwn yn peryglu hynny, yn cadw'r sectorau mewn sefyllfa hynod o anodd ac yn mynd yn erbyn y blaenoriaethau fe bleidleisiodd pobl Cymru drostyn nhw eleni. Er hyn, mae'n amlwg bod angen cymorth ADY arnom yma yng Nghymru. Felly, sut fydd y Llywodraeth hon yn mynd ati mewn ffordd ystyrlon ac effeithiol i gefnogi'r sector?

Cynaliadwyedd ydy'r peth pwysig yn fan hyn, onid yw e? Dros yr wythnosau diwethaf, mae yna lot o gyfeirio wedi bod at sut rydym ni'n cyrraedd at bwynt lle mae yna gynaliadwyedd. Nid ateb tymor byr ydy hwn; mae angen dull partneriaeth go iawn, onid oes, i geisio cryfhau'r ddarpariaeth gynhwysol sydd gennym ni dros amser, a meithrin system fwy gwydn a chynaliadwy i Gymru er mwyn mynd i'r afael â'r pwysau a chwrdd â'r angen cynyddol ymysg dysgwyr.

Oherwydd rydym ni'n gwybod bod y pwysau'n fawr. Ac yn ysbryd deall y pwysau hwnnw y mae ymgysylltu wedi digwydd yn ystod yr wythnosau diwethaf. Ac, fel y nodais i mewn llythyr at arweinydd y grŵp Llafur ddoe, roeddwn i'n gwerthfawrogi'r penderfyniad a ddangoswyd ganddo i wneud yn siŵr bod hwn yn fater yr oedd pwyslais arno, ac fe wnaeth ganiatáu i ni fynd ar drywydd ein penderfyniad i greu dyfodol cynaliadwy ar gyfer darpariaeth ADY yng Nghymru. Dyna pam y gallwn ni symud yn gyflym, gan weithio gyda'r Gweinidog addysg a'r Gymraeg yn arbennig, nid yn unig i nodi'r cyllid yn erbyn cefndir ariannu anodd iawn, ond, yn hollbwysig, i ddod o hyd i ffordd y gallwn ni ddechrau gwario'r arian hwn ar unwaith. Rŵan, mae hynny wedi dod fel cynnyrch o drafodaethau cadarnhaol. Yr hyn yr ydym ni eisiau ei wneud, ac rwy'n credu mai'r hyn y bydd y mwyafrif o bobl yn ei synhwyro yw'r peth iawn i'w wneud rŵan, yw cwblhau hynny yn yr ysbryd hwnnw, sy'n caniatáu i ni, ar yr un pryd, fwrw ymlaen â gwariant ar y GIG, ar ofal plant ac ar brydau ysgol am ddim hefyd, y mae'r Blaid Lafur, wrth gwrs, yn cytuno ag ef ac rwy'n ddiolchgar iddyn nhw am fynegi eu bod nhw'n cytuno ag ef.

Hoffwn ddechrau trwy ddatgan buddiant. Mae fy ngwraig a fy mam ill dwy yn gweithio mewn lleoliad addysg, sy'n cynnwys cynorthwyo plant ag ADY.

Fel yr wyf i'n siŵr y mae'r Prif Weinidog yn ymwybodol, mae cyflyrau fel awtistiaeth yn bodoli ar sbectrwm. Mae gwahanol blant angen gwahanol lefelau o gymorth ac ymyrraeth. Gall rhai, gyda'r cymorth cywir, barhau mewn addysg brif ffrwd; ni all eraill. Ac yna ceir yr unigolion dirifedi sy'n syrthio rhywle rhwng y ddau. Fodd bynnag, mae'r rhai sy'n gweithio o fewn y system, y rhai yr wyf i'n siarad â nhw, yn aml yn dweud wrthyf i am system sy'n methu ag adlewyrchu'r realiti, â llawer o blant angen lle mewn ysgolion arbenigol ond yn sownd mewn system sy'n aml yn rhy araf i ymateb neu'n eistedd ar restrau aros am fisoedd neu flynyddoedd hyd yn oed, tra bod eraill yn cael eu rhoi mewn addysg brif ffrwd heb y pecynnau cymorth cywir ar waith, gan fethu'r myfyrwyr a'r ysgolion.

Brif Weinidog, mae angen newid mawr a gwell cydgysylltiad rhwng byrddau iechyd, gwasanaethau iechyd meddwl ac awdurdodau addysg i gyflymu ymyrraeth. Sut ydych chi'n mynd i fwrw ymlaen a gwneud hynny?

Mae'r Aelod yn gwbl gywir i dynnu sylw at y meysydd heriol hynny. Nid mater o feddwl amdanyn nhw ar wahân yn unig ydyw, mae'n fater o'r ffordd y maen nhw'n cyffwrdd â'i gilydd. Mae'n fater o fabwysiadu'r dull traws-lywodraethol hwnnw. Dyna'r ffordd y mae fy Ngweinidogion yn mynd i'r afael ag ef. Mae'n cyffwrdd ar y mater ADY, eto, a'r angen i fwrw ymlaen â sut i effeithio, yn y ffordd fwyaf cadarnhaol, ar y ffordd y mae polisïau yn cael eu darparu mewn ysgolion. Roedd y maniffesto y gwnes i sefyll ar ei sail yn gwneud hwn yn un o'r meysydd yr oeddem ni'n gwbl eglur bod angen i ni ennill tir arnyn nhw. Rydym ni'n hyderus, o weithio yn y ffordd draws-lywodraethol honno, y gallwn ni wneud hynny.

Rydym ni wedi ymrwymo i gryfhau gofal lliniarol a diwedd oes yn ogystal â datblygu model cynaliadwy i gyllido hosbisau. A ninnau'n Llywodraeth newydd, rydym ni'n adeiladu ar sylfeini pwysig a gafodd eu sefydlu ledled Cymru eisoes, gan gynnwys y datganiad ansawdd, y fanyleb gwasanaeth cenedlaethol, y fframwaith cymhwysedd a'r dull o gomisiynu hosbisau. Rydym ni'n gweithio hefyd gyda GIG Cymru, hosbisau a gofalwyr i wella mynediad, i gryfhau'r gweithlu, i gefnogi cynllunio gofal uwch a sicrhau cynaliadwyedd y sector yn yr hirdymor.

Diolch i chi. Brif Weinidog, fe gynhaliodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg broses eang i ymgysylltu â'r cyhoedd yn ddiweddar ynghylch dyfodol gofal lliniarol arbenigol a gwasanaethau diwedd oes ledled y rhanbarth. Un o'r cynigion oedd cau ward 6 yn Ysbyty Cwm Cynon, i'w hadleoli i Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn Llantrisant. Mae hynny wedi ennyn gwrthwynebiad a phryder sylweddol yn lleol. Mae trigolion a chynghorau lleol yn dadlau y gallai cau'r gwelyau arbenigol yng Nghwm Cynon orfodi cleifion terfynol sâl ym Merthyr a Chynon i deithio ar gyfer gofal pellach.

Rwy'n siŵr fod y Prif Weinidog yn cytuno â mi mai gwasanaethau hosbis a diwedd oes yw rhai o gonglfeini system gofal iechyd Cymru. Bob blwyddyn, maen nhw'n darparu gofal a chefnogaeth hanfodol i fwy na 20,000 o blant ac oedolion sy'n byw gyda salwch terfynol, gan ysgafnu'r pwysau ar y GIG drwy ddarparu gofal hanfodol, caredig mewn cymunedau ledled Cymru. Serch hynny, mae'r galw a chostau cynyddol yn rhoi'r gwasanaethau hyn—[Torri ar draws.] Un peth arall—dan straen. A wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i ddarparu cyllid hirdymor cynaliadwy ar gyfer hosbisau a gwasanaethau diwedd oes yng Nghymru i sicrhau eu bod nhw'n gallu parhau i ddarparu gofal lliniarol hanfodol a gofal diwedd oes?

Rwy'n sicr yn cytuno â'r Aelod o ran pwysigrwydd y sector. Rwy'n dweud hynny a minnau'n gyn-aelod gweithredol o'r grŵp trawsbleidiol yn y Senedd ddiwethaf, a'r un blaenorol, ar ofal diwedd oes. O ran mater penodol Ysbyty Cwm Cynon, rwy'n credu mai safbwynt y bwrdd iechyd yw bod angen cydgrynhoi gofal lliniarol cleifion mewnol arbenigol yn eu barn nhw ar gyfer mynd i'r afael â phrinder y gweithlu a chynnal gwasanaethau arbenigol sy'n ddiogel a chynaliadwy. Mae hi'n wir dweud, wrth gwrs, mai'r byrddau iechyd yng Nghymru sy'n gwneud y penderfyniadau hyn. Y nhw sydd â'r cyfrifoldebau statudol ar gyfer cynllunio a darparu gwasanaethau gofal iechyd. Mae'n rhaid iddyn nhw gyflawni'r rhain mewn ffordd a addaswyd yn arbennig i anghenion eu poblogaethau nhw. Ond rydym ni'n dal ati i drafod yn y sector. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn gobeithio cyfarfod yn fuan iawn, rwy'n credu, gyda Hosbisau Cymru i drafod y pwysau ar hyn o bryd a chynaliadwyedd hirdymor gwasanaethau hosbis yng Nghymru.

Fel rhan o’n cynllun 100 diwrnod cyntaf, mi ydyn ni’n adolygu’r trefniadau presennol ar gyfer gwerthuso perfformiad ariannol y gwasanaeth iechyd. Mi fydd cryfhau’r dull hwnnw, ynghyd â symud y system yn raddol tuag at atal, yn hanfodol i sicrhau cynaliadwyedd yn y tymor hir.

Dwi'n croesawu nifer o'r camau pendant a gymerwyd gan Lywodraeth Plaid Cymru ers dod i rym er mwyn mynd i'r afael â'r heriau dwys sy'n wynebu'r gwasanaeth iechyd ym Mangor Conwy Môn. Rydym ni wedi gweld ymrwymiad uniongyrchol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac arian ychwanegol i'r gwasanaeth iechyd yn y gyllideb atodol. Dwi'n siŵr bydd pawb yn cydnabod y gwahaniaeth y gall yr arian hwnnw ei wneud i gleifion a staff, ac mor bwysig felly yw pasio'r gyllideb y prynhawn yma. Wrth edrych tuag at y dyfodol ac i sicrhau bod y gwaith da yn parhau, mae'n rhaid annog defnydd mwy effeithiol o arian cyhoeddus yn y gwasanaeth iechyd. Gyda hynny mewn golwg, a wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar ymrwymiad y Llywodraeth i sefydlu tîm effeithiolrwydd cyllid iechyd a phryd mae'n gobeithio gweld y cam hwnnw'n dwyn ffrwyth?

Fel systemau gofal iechyd eraill, gan gynnwys mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, mae'r gwasanaeth iechyd yma yn wynebu heriau ariannol sylweddol. Dwi'n meddwl bod hynny'n blaen i bawb. Mae angen rhagor o waith yn sicr, a chamau gweithredu, i'w roi o ar sail gynaliadwy. Mae gweithio ar yr elfen effeithlonrwydd yn bwysig iawn, iawn. Mae'r gyllideb atodol, wrth gwrs, sydd o'n blaenau ni heddiw yn cynnwys £100 miliwn o gyllid ychwanegol i gefnogi lleihau amseroedd aros, £45 miliwn o gyllid cyfalaf ar gyfer y gwasanaeth iechyd, a bydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn elwa yn uniongyrchol o'r ffrwd ariannu honno.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal, ynghyd â swyddogion, yn adolygu'r trefniadau presennol o ran effeithlonrwydd, efo'r bwriad o'u cryfhau nhw a nodi cyfres glir o gamau gweithredu erbyn diwedd y 100 diwrnod cyntaf, sydd ymhen rhyw 43 diwrnod erbyn hyn. Ond y tu hwnt, dwi'n meddwl, i'r syniad o effeithlonrwydd yn gyffredinol, mae angen dull gweithredu hirdymor yn cynnwys troi mwy a mwy at yr ataliol, ac mae'n hagwedd ni at hyn hefyd yn rhan o'n hymrwymiad 100 diwrnod cyntaf.

Mae busnesau bach a chanolig wrth galon economi Sir Gaerfyrddin. Rydym ni'n eu cefnogi nhw drwy gyfrwng Busnes Cymru, Banc Datblygu Cymru, cymorth Arloesi SMART, rhaglenni adfywio canol trefi, cyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi sy'n gysylltiedig â buddsoddiadau mawr fel Pentre Awel, a chyllid wedi'i dargedu sy'n rhoi cymorth i fusnesau ar gyfer arloesi, ehangu a chreu swyddi ledled y sir.

Diolch, Brif Weinidog. Yn ddiweddar, fe fues i'n siarad â pherchnogion busnesau cludiant yn fy etholaeth i, ac maen nhw'n dweud wrthyf i ei bod hi'n costio tua £3,000 i gael trwydded cerbydau nwyddau trwm i yrrwr ar gyfer swydd sy'n gallu talu hyd at £50,000 y flwyddyn mewn gwirionedd ond nid ydyn nhw'n gallu recriwtio na chadw gyrwyr er hynny. Mae ganddyn nhw gynnig ymarferol: benthyciad gan Lywodraeth Cymru i dalu cost y drwydded honno, a gaiff ei ad-dalu gan y gyrrwr pan fydd yn ennill arian. Mewn gwirionedd, benthyciad yn ddibynnol ar incwm na fyddai'n costio dim bron â bod i'r trethdalwr yn yr hirdymor. Ar hyn o bryd maen nhw'n cynnig gwersylloedd sylfaen sgiliau cerbydau nwyddau trwm am ddim yn Lloegr, ond nid felly yng Nghymru.

A dyma bwynt ehangach hefyd: ar ôl i fudo net gyrraedd y swm uchaf erioed o 944,000 yn 2023, a gafodd ei gyfiawnhau fel datrysiad i brinder llafur, nid yw'r busnesau hyn yn Sir Gaerfyrddin yn gallu dod o hyd i ddigon o yrwyr o hyd. Nawr, rwy'n siŵr y byddaf i'n clywed y gair 'Brexit' yn cael ei danio o ganon draw fan acw ar unrhyw eiliad, ond ar ôl siarad â'r bobl hyn, maen nhw'n dweud wrthyf i nad Brexit ydyw'r achos, cost waharddol y drwydded sy'n cael ei nodi fel y rhwystr gwirioneddol i'r gyrwyr a'r cludwyr. Felly, a wnewch chi ymrwymo heddiw i archwilio o leiaf gynllun benthyciadau sy'n ddibynnol ar incwm ar gyfer trwyddedau cerbydau nwyddau trwm a chefnogi'r busnesau hyn i sbarduno economi Cymru yn ei blaen?

Wel, fe wnaf i ymrwymo i ystyried y rhan fwyaf o bethau, oherwydd rydym ni'n chwilio am syniadau da bob amser. Rwy'n gwybod bod y rhwystrau i'r sector cerbydau nwyddau trwm, o ran gyrwyr, yn tarddu o sawl ffynhonnell. Mae'r anhawster gyda chapasiti'r profion, er enghraifft, yn un mater na chafodd ei ddatganoli, wrth gwrs, ond fe fyddwn ni bob amser yn y Llywodraeth hon yn ceisio gweithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod y gallu gennym ni i gynnal profion. Mae yna elfennau, rwy'n gwybod, yn fy ardal fy hun lle mae'r sector addysg bellach wedi bod â rhan wrth ddarparu llwybrau, efallai, i bobl fynd i'r sector gyrru.

Rwy'n hapus iawn i ystyried beth y gellid ei wneud, ac fe wn i fy mod i'n siarad ar ran y Gweinidog dros fenter wrth edrych ar sut y byddwn ni'n ystyried y gwahanol ddewisiadau sydd ar gael, ar gyfer cydnabod yr angen hwnnw sydd ar y sector gwirioneddol bwysig hwn—angen hanfodol iawn, mewn gwirionedd, i sector cerbydau nwyddau trwm fod â digon o yrwyr—a bod yr angen hwnnw'n cael ei ddiwallu.

Wel, fel y dywedais i'n gynharach, mae’r Llywodraeth yn cyflymu’r broses o gyflwyno 12.5 awr o ofal plant wedi’i ariannu i bob plentyn dwy oed ledled Cymru. Mi ddylai’r cyllid ychwanegol yn y gyllideb atodol alluogi awdurdodau lleol i wneud cynnydd wrth gyflwyno cam cyntaf yr ehangu hwn. Dwi’n falch bod swyddogion yn cael adborth cadarnhaol gan awdurdodau lleol am y gwahaniaeth y bydd y cyllid yma’n ei wneud.

Diolch, Brif Weinidog, am yr ateb. Fel rhywun sydd â phrofiad uniongyrchol diweddar o'r effaith mae costau gofal plant yn ei gael ar gyllidebau teuluoedd, roeddwn mor falch o sefyll ar faniffesto oedd yn ymrwymo i gyflwyno cynllun gofal plant gwbl drawsnewidiol. Rwyf hefyd yn falch o weld y Llywodraeth yma'n bwrw ymlaen yn syth i fuddsoddi yn y sector gofal plant drwy gyllideb atodol, a chychwyn ar y gwaith o roi'r dechrau gorau i bob plentyn a chaniatáu i rieni ddychwelyd i'w gwaith. Dyna bwysigrwydd hwyluso'r gyllideb atodol i basio heddiw, er mwyn gallu bwrw ati yn syth. Felly, byddwn yn croesawu mwy o wybodaeth ar y camau nesaf y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i ehangu'r ddarpariaeth.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am amlygu'r pwysau gwirioneddol sydd yna, wrth gwrs, sy'n cael ei achosi gan gostau gofal plant. Er bod fy mhlant i'n mynd yn hŷn erbyn hyn, dwi'n cofio'n iawn y gost drwm oedd yna o ddarparu gofal plant, ac rydyn ni fel Llywodraeth yn benderfynol o helpu, o ran y gost ariannol, y cyfleon sy'n cael eu rhoi i blant, a'r cyfleon economaidd sy'n dod i rieni ac yn y blaen.

Mi fydd y Dirprwy Brif Weinidog yn darparu diweddariad i'r Senedd heddiw ar y broses o gyflwyno ein cynnig gofal, ynghyd â gwybodaeth am ein modelu costau. Mae'r buddsoddiad ychwanegol yma drwy'r gyllideb atodol yn mynd i'n galluogi ni i ehangu miloedd o leoedd gofal plant ychwanegol sy'n cael eu hariannu, yn canolbwyntio'n syth ar ehangu gofal plant ar gyfer plant dwy oed. Mae hwn wastad yn rhywbeth sydd yn digwydd mewn phases: y 12.5 awr, yr 20 awr, ac wedyn ymlaen at y plant ieuengaf. Dyna sut mae hwn yn cael ei gynllunio, yn cynyddu'r amlen ariannol a'r gweithlu ar yr un pryd. Ond rydyn ni'n glir bod y newid trawsnewidiol hwn yn gofyn am sector gofal plant cryf a chynaliadwy, gweithlu medrus, a model cyllido sy'n gweithio i ddarparwyr yn ogystal ag i rieni.

Mae cefnogi pobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rydym ni'n buddsoddi mewn cymorth sy'n cynorthwyo pobl ifanc i ddatblygu sgiliau, magu hyder a symud i addysg, hyfforddiant, cyflogaeth neu hunangyflogaeth. Ochr yn ochr â hyn, mae ein hagenda 'Mae Cymru ar agor ar gyfer busnes' yn canolbwyntio ar feithrin busnesau yng Nghymru, denu buddsoddiad a chreu mwy o swyddi o ansawdd uchel ledled Cymru.

Diolch, Brif Weinidog. Yn gynharach eleni, Premier Forest Products yng Nghasnewydd oedd y cwmni sector preifat cyntaf i arwyddo siarter rhianta corfforaethol Llywodraeth Cymru. Gan weithio mewn partneriaeth â Chyngor Dinas Casnewydd, mae cwmni Premier Forest yn darparu lleoliadau gwaith â thâl i bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Mae cyfleoedd yn cael eu cynnig ar draws pob adran, sy'n helpu cyfranogwyr i ennill profiad ymarferol o'r gweithle a throsglwyddo i gyflogaeth. Mae Terry Edgell, prif swyddog gweithredol Premier Forest Products, yn eglur o ran bod llwyddiant masnachol yn dod gyda chyfrifoldeb cymdeithasol, ac rwyf i wedi gweld a chlywed yn uniongyrchol pa wahaniaeth y mae hyn yn ei wneud i bobl ifanc, i'r cwmni a'r gweithlu hefyd. Felly, fe hoffwn i gael gwybod: beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog a chefnogi mwy o gyflogwyr i roi cyfleoedd fel hyn i bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal ledled Cymru?

Diolch i chi, a llongyfarchiadau i Terry a'r tîm yn Premier Forest Products. Mae'n rhaid i gyflogwyr da ddangos y ffordd hefyd, felly mae fy niolchgarwch i'n ddiffuant iawn i'r tîm yno yng Nghasnewydd. Mae'n rhaid cael llaweroedd o bethau at ei gilydd, onid oes? Fe all hyn olygu rhaglenni gan y Llywodraethau, datganoledig a heb eu datganoli. Fe all hyn olygu Twf Swyddi Cymru. Fe all hyn olygu Cymunedau am Waith. Fe all hyn olygu Arloeswr Anweithgarwch Economaidd. Fe allai olygu gwaith sy'n cael ei wneud yn y sector addysg bellach a sgiliau. Ar hyn o bryd mae Medr yn datblygu rhaglen brentisiaeth fwy hyblyg ar gyfer 2027, sy'n cyd-fynd â'r galw sydd gan gyflogwyr. Mae'n rhaid i ni sicrhau y bydd yn cyd-fynd ag anghenion y bobl ifanc hynny y mae angen i ni eu tynnu nhw i mewn i'r system. Mae Gyrfa Cymru yn dal i fod yn bwysig yn hyn o beth, a sicrhau eu bod nhw yno, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn, i roi'r bobl ifanc ar ben y ffordd. Felly, mae hwnnw'n ddull gweithredu i Lywodraeth gyfan, ond mae dod o hyd i'r cwmnïau arloesol hynny yn bwysig iawn er mwyn dangos i eraill ei bod hi'n fuddiol iddyn nhw sicrhau eu bod nhw'n estyn cyfleoedd i bobl ifanc y gellid eu colli nhw fel arall.

Mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio fformiwla dyrannu adnoddau i ddosbarthu'r rhan fwyaf o gyllid y GIG yn ôl anghenion iechyd cymharol y boblogaeth syn cael eu gwasanaethau gan bob bwrdd iechyd. Fe gyfeirir at y fformiwla honno'n gyffredin fel fformiwla dyrannu adnoddau'r bwrdd iechyd lleol.

Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Rwyf i wedi codi'r penderfyniadau a wnaeth Bwrdd Iechyd Addysgu Powys ar lawr y Siambr hon sawl gwaith: lleihau nifer y gwelyau, cau ysbytai, cyfyngu mynediad i unedau mân anafiadau, cau wardiau, ac oedi gofal ar draws y ffin yn Lloegr i gwrdd â'i heriau ariannol ei hun hefyd. Mae eich datganiad deddfwriaethol chi'r prynhawn yma yn cyflwyno elfen o brawfesur gwledig i'r ddeddfwriaeth. Fe fyddai hi'n dda iawn gen i wybod, Brif Weinidog, a yw'r prawfesur hwnnw'n berthnasol i fyrddau iechyd gwledig wedyn, i wneud yn siŵr bod y cyllid y maen nhw'n ei gael yn diogelu'r bobl sy'n talu'r un swm o dreth ag y mae unrhyw un arall sydd yn yr ystafell hon, ond sy'n cael safon is o wasanaeth. Felly, fe hoffwn i glywed gennych chi: beth fydd eich Llywodraeth chi'n ei wneud i amddiffyn y byrddau iechyd hynny mewn ardaloedd gwledig i sicrhau eu nhw'n cael y cyllid sydd ei angen arnyn nhw, er mwyn i'm hetholwyr i gael y gofal sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n talu amdano gyda'u trethi?

Mae'r Aelod yn iawn, ac rwy'n disgwyl i bob Aelod yma fod yn awyddus i sicrhau y bydd y bwrdd iechyd sy'n gwasanaethu eu hetholaethau nhw eu hunain yn cael ei ariannu yn ôl yr angen yno. Fe ddylwn i ddweud bod y fformiwla dyrannu adnoddau yn cymryd costau dros ben yng nghefn gwlad i ystyriaeth. Dyma un o'r ffactorau sy'n cael eu hystyried yn y fformiwla benodol honno. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod hynny'n effeithiol, ac yn gweithio. A yw prawfesur gwledig yn cael effaith uniongyrchol ar y fformiwla benodol honno? Ni fyddwn i'n dweud y byddai'r ddeddfwriaeth sydd gennym ni mewn golwg yn arwain at effaith uniongyrchol, ond mae'r egwyddor yno. Yr hyn y mae'r ddeddfwriaeth honno'n ei arddangos yw bod hon yn Llywodraeth sydd, fel mater o egwyddor, yn awyddus i sicrhau nad oes ardal wledig yng Nghymru yn cael ei gadael ar ôl am ei bod hi'n ardal wledig. Fe ddylai hynny fod yr un mor berthnasol o ran iechyd ag o ran unrhyw beth arall.

Diolch i chi, Weinidog. Rwy'n falch o glywed bod y gwaith mor llawn. Mae eich cyfrifoldebau gweinidogol cyhoeddedig chi'n cynnwys ystadegau swyddogol, gan gynnwys y cyfrifiad, ymchwil gymdeithasol ac arolwg cenedlaethol Cymru. Mae llywodraeth effeithiol yn dibynnu ar ddealltwriaeth o sut mae Cymru yn newid a sicrhau bod cynllunio i'r dyfodol yn adlewyrchu'r dystiolaeth honno. Pa ymchwil a wnaeth eich adran chi i'r newidiadau demograffig yng Nghymru ers gweithrediad polisi'r genedl noddfa a sut mae'r canfyddiadau hynny'n cael eu hymgorffori yn y dystiolaeth sy'n cael ei defnyddio i ragweld y galw am dai, gwasanaethau'r GIG, lleoedd mewn ysgolion, seilwaith trafnidiaeth a gwasanaethau cyhoeddus eraill ledled Cymru yn y dyfodol? Os nad yw'r newidiadau demograffig hynny'n cael eu hystyried yng nghynlluniau'r Llywodraeth, sut allwch chi fod â hyder fod eich rhagolygon chi'n adlewyrchu anghenion Cymru i'r dyfodol yn iawn? Nid ystyr hyn yw ceisio creu ymraniad nac unrhyw beth arall y byddech chi'n hoffi cyhuddo ein plaid ni ohono efallai; mae pobl Cymru yn haeddu cael deall sut mae'r Llywodraeth yn penderfynu ar anghenion ein cenedl ni yn y dyfodol, ac mae eich portffolio chi'n ganolog o ran sicrhau bod y penderfyniadau hynny'n cael eu llywio gan dystiolaeth gadarn a data cywir. Diolch i chi.

Diolch i chi. Rwy'n gallu cynnig rhywfaint o sicrwydd i'r Aelod yn hyn o beth oherwydd mae fy nghydweithwyr i yn y tîm ystadegau yn cynllunio yn ofalus ar sail tystiolaeth, ar sail y ffigurau demograffig, ac ar sail yr ystod gyfan o ffactorau sy'n effeithio ar boblogaeth Cymru, ar iechyd Cymru, ac ar economi Cymru. Mae'r Aelod yn siŵr o fod yn gyfarwydd â nifer o'r cyhoeddiadau ystadegol sy'n ymddangos yn wythnosol, os nad yn fwy aml ha hynny, oddi wrth y tîm ystadegau sy'n ymgymryd â'r dadansoddiad manwl hwnnw. Rydych chi'n siŵr o fod yn gyfarwydd hefyd â'r ffaith fod y timau ystadegau hynny'n ystyried poblogaeth Cymru yn y dyfodol a'r ddemograffeg newidiol mewn ardaloedd lleol. Felly, fe allaf i gynnig y sicrwydd hwnnw i'r Aelod.

Os yw effeithiolrwydd y Llywodraeth ei hun yn cael ei adolygu a'i ailosod yn gyson, a yw hynny'n awgrymu nad yw'r mesurau cyfredol yn gweithio mewn gwirionedd? Faint o adolygiadau eraill a fydd eu hangen cyn y gall Gweinidogion arddangos gwelliant parhaus? Yn gryno iawn, faint o adolygiadau sydd yna ac a fydd yna adolygiad arall eto o ganlyniad yr adolygiad hwnnw?

Rwy'n ofni bod yr Aelod ychydig yn besimistaidd ynglŷn â'n cynlluniau ni ar gyfer effeithlonrwydd y Llywodraeth a chyflawni canlyniadau. Fe wnes i nodi yn fy natganiad llafar, ac fe wnes i nodi yn y Senedd hon o'r blaen, sut y byddwn ni'n canolbwyntio ar ganlyniadau. Yr hyn yr wyf i'n ei wneud a'r hyn yr ydym ni'n ei wneud yn ein tîm ni yn Swyddfa'r Cabinet, gan roi cefnogaeth i'm cyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth gyfan, yw sicrhau bod pob un o'n cynlluniau ni, pob un o'n datblygiadau ni, yn canolbwyntio ar newid bywydau pobl Cymru er gwell. Dyna beth fyddwn ni'n ei wneud. Dyna beth fyddwn ni'n dal ati i'w wneud. Unwaith eto, fel roeddwn i'n cyfeirio at hynny mewn cyfraniad blaenorol i'r Senedd hon, mae'r 100 diwrnod cyntaf yn gosod y cerrig sylfaen yn eu lle. Yna fe fyddwn ni'n symud yn gyflym i'r cyfnod cyflawni hwnnw ac yn sicrhau bod bywydau pobl Cymru yn cael eu gwella fel y dylid.

Mae gwaith yn mynd rhagddo ar ddangosfwrdd blaenoriaethau'r Llywodraeth, a fydd yn cynnig ffordd eglur o olrhain cynnydd yn ôl ein pum blaenoriaeth ni. Fe fydd yna fersiwn cychwynnol o'r dangosfwrdd hwn yn cael ei gyhoeddi yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth hon, gyda mesurau allweddol ar gyfer cefnogi tryloywder, cyflawni ac atebolrwydd.

Diolch, Weinidog. Diolch i'r Gweinidog am ei ymrwymiad i gyhoeddi dangosfyrddau digidol yn amserol i ganiatáu i'r Siambr hon graffu ar y Llywodraeth yn well. Pa feincnodau neu dargedau a gaiff eu defnyddio i werthuso effeithiolrwydd wrth ddefnyddio'r dangosfyrddau hyn? Os yw'r dangosfyrddau yn datgelu nad yw adrannau unigol yn perfformio yn ôl y disgwyl, pa gamau y bydd y Gweinidog yn eu cymryd yn rhinwedd swydd y Gweinidog Cabinet dros effeithiolrwydd y Llywodraeth i sicrhau bod y Llywodraeth yn gweithio yn effeithiol mewn gwirionedd?

Diolch i'r Aelod a diolch am ei gefnogaeth ef yn y gwaith y byddwn ni'n ei wneud yn Swyddfa'r Cabinet ac ar draws y Llywodraeth. Rwy'n credu mai'r peth cyntaf i'w nodi yn bendant yw y bydd y dangosfyrddau hyn yn canolbwyntio ar y pum blaenoriaeth y gwnaethom ni eu pennu yn y Llywodraeth. Rydym ni wedi dweud y byddwn ni'n lleihau rhestrau aros, y byddwn ni'n mynd i'r afael â thlodi plant, y byddwn ni'n cynorthwyo teuluoedd gyda gofal plant, y byddwn yn codi safonau mewn ysgolion ac y byddwn ni'n gwella cynhyrchiant yn economi Cymru. [Torri ar draws.] Mae cyd-Aelod gyferbyn yn holi, 'Pa bryd?' Mae'r Gweinidog dros fenter a chysylltedd wedi nodi'r amserlen ar gyfer y nodau o ran cynhyrchiant eisoes. Ond mae yna bwynt diddorol y dylem ni fyfyrio arno yn hyn o beth, sef ein bod ni wedi pennu nod cynhyrchiant dros 10 mlynedd. Fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet—[Torri ar draws.] Arhoswch chi, arhoswch chi. Ond yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw bod â mesurau interim er mwyn gallu olrhain y cynnydd ar hyd y daith, ac rydym ni wedi ymrwymo i ddatblygu'r mesurau hynny.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, yr wythnos diwethaf, fe ddaeth eich Llywodraeth i'r Senedd ac fe ofynnodd am ganiatâd i fynd i San Steffan a dadlau dros fodel cyllido gwahanol. Mewn colled lethol i chi a'ch cyd-Aelodau, fe wrthododd y Senedd hon roi'r caniatâd hwnnw. Arbedodd Reform, gyda chefnogaeth y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr, £1.5 biliwn bob blwyddyn ar gyfer cyllideb Llywodraeth Cymru o bosibl—croeso. Nawr mae'r Senedd wedi dweud ei barn, a wnewch chi roi'r gorau i'ch cynlluniau o ran dadlau dros newid i'r model cyllido ar gyfer Cymru?

Na. Yr hyn sy'n glir iawn wrth asesu'r sefyllfa ariannol sy'n wynebu Cymru yw bod angen cyllido teg ar Gymru a chyllido sy'n adlewyrchu anghenion y boblogaeth. Does gan Gymru ddim i'w ofni o adolygiad o'r fath.

Diolch i chi am eich ateb, Weinidog. Rydych chi'n gyfrifol am raglen lywodraethu eich plaid, ac fe gafodd y rhaglen honno ergyd sylweddol yr wythnos diwethaf. Yn union fel gyda'r gyllideb atodol yr ydych chi'n gobeithio ei phasio, gyda phleidleisiau nad ydyn nhw gennych chi, mae'n rhaid i'ch Llywodraeth leiafrifol ddilyn rheol gyntaf gwleidyddiaeth, sef dysgu sut i gyfrif. Nid oes unrhyw amheuaeth fod llawer o faniffesto Plaid Cymru yn dibynnu ar newid yn y model cyllido o San Steffan, sy'n optimistaidd. Nawr bod y Senedd wedi gwrthod eich galwadau i newid y model ariannu, pa newidiadau a wnaethoch chi i'ch rhaglen lywodraethu?

Dwi'n diolch i'r llefarydd am y sylwadau. Dwi yn gallu cyfrif, diolch yn fawr iawn; un o fy hoff bethau i yw cyfrif ac adio data at ei gilydd. Mae gennym ni gynlluniau clir mewn lle ar gyfer ein gwariant. Dwi'n gobeithio'n fawr y daw yna gefnogaeth ar draws y Senedd i'r gyllideb atodol, sy'n adlewyrchu'r blaenoriaethau y gwnaeth pobl Cymru bleidleisio drostyn nhw yn yr etholiad. Dwi'n gobeithio y bydd yna gydweithwyr ar draws y Senedd hon yn gweithio ar sicrhau bod Llywodraeth Cymru a'r sector cyhoeddus yng Nghymru yn gweithio ar eu mwyaf effeithiol a'n bod ni, ar draws y pedair blynedd nesaf, yn adnabod mwy o gyllid y gellid ei fuddsoddi ym mlaenoriaethau pobl, i gefnogi gofal plant, i gefnogi'r economi, i gefnogi'r gwasanaeth iechyd.

Mi wnaf i gymryd hynna fel 'na'.

Wrth ymateb i bumed adroddiad yr ymchwiliad COVID heddiw, fe ddywedodd y Prif Weinidog fod Plaid Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i adolygu ymateb COVID Cymru. Ym mis Mawrth, fe ddywedodd Plaid Cymru y byddai hi'n cynnal adolygiad byr, llym a manwl o ymateb Llywodraeth Cymru i COVID, rhywbeth gwahanol iawn i'r ymchwiliad llawn ar gyfer Cymru gyfan y bu Plaid Cymru yn galw amdano am flynyddoedd, gan gynnwys yn eich maniffesto yn 2024. Nawr, yn dilyn y tro pedol hwnnw, nid oes neb yn gwybod beth yw eich adolygiad chi mewn gwirionedd—nid pryd y bydd yn digwydd, nac am ba hyd, na hyd yn oed pa elfennau o'r ymateb COVID y byddai'n canolbwyntio arnyn nhw. Yn sicr, Weinidog, nawr yw'r amser i egluro i deuluoedd a gafodd brofedigaethau pa gamau yn union y bydd eich Llywodraeth yn eu cymryd.

Dwi'n diolch i'r llefarydd am y cwestiwn yna. Dwi'n siŵr bod nifer o bobl yn y Siambr hon ac ar draws Cymru, fel fi, wedi cael eu heffeithio gan COVID. Mae gen i aelod o'r teulu sydd wedi dioddef o COVID hir, a bydd nifer ohonoch chi yn ei hadnabod hi. Mae yna heriau, yn amlwg, yn fanna. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gynnal adolygiad o COVID. Dyna beth y dywedon ni yn ein maniffesto, dyna beth rydyn ni'n bwriadu ei wneud. Mae'n dda gen i ddweud fy mod i eisoes wedi bod yn gohebu gyda'r COVID bereaved families am ein bwriadau ni ac yn gobeithio trefnu cyfarfod gyda nhw yn fuan, achos mae'n bwysig bod lleisiau'r sawl sydd wedi dioddef yn rhan o'r drafodaeth yna, yn bwydo i mewn i waith y Llywodraeth. Dwi'n gobeithio, maes o law, diweddaru'r Senedd ar ein cynlluniau ni ar yr adolygiad hwnnw, yn unol â'r hyn y mae'r llefarydd yn gofyn.

Mewn ateb ysgrifenedig a dderbyniais i'n ddiweddar, cadarnhaodd y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio bod Llywodraeth Cymru, fel rhan o'i hadolygiad o'r fformiwla ariannu, yn adolygu'r data ar ddangosyddion sylfaenol, gan gynnwys y rhai sy'n ymwneud ag amddifadedd a gwasgaredigrwydd poblogaeth—deprivation and sparsity—er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i ddarparu adlewyrchiad cywir a chadarn o angen cymharol a chostau.

Mae yna bryderon enfawr mewn rhannau o Gymru y bydd Plaid Cymru yn copïo'r hyn a wnaeth Rishi Sunak yn Lloegr ac yn ailddosbarthu cyllid trwy'r fformiwla ariannu oddi wrth ardaloedd trefol tlotach tuag at ardaloedd gwledig mwy cefnog yn gymharol. Yn Weinidog sydd â chyfrifoldeb am ystadegau, a wnewch chi gadarnhau pa faterion a nodwyd gennych chi yn y data a'r dangosyddion sylfaenol a ysgogodd yr adolygiad hwn, a pha bryd y bydd yr adolygiad hwnnw'n cael ei gwblhau?

Diolch i'r llefarydd am y sylwadau hynny. Mae fy nghydweithiwr yr aelod Cabinet dros lywodraeth leol yn symud ymlaen gydag adolygiad y fformiwla gyllido. Fel gyda phob darn o ystadegau swyddogol, mae'r Llywodraeth yn cadw golwg manwl ar gywirdeb ac effeithiolrwydd y data yna i sicrhau eu bod nhw'n cael eu hadlewyrchu'n gywir yn y fformiwlâu. Mae'r llefarydd ei hun yn dod o Aberystwyth, ac fe ŵyr y llefarydd yn iawn bod yna ardaloedd o dlodi sylweddol yn y Gymru wledig yn ogystal â'r Gymru ddiwydiannol. Mae gosod cymunedau felly yn erbyn ei gilydd yn approach siomedig, carwn i awgrymu.

Dwi jest yn adlewyrchu, Weinidog, y consérn real sy'n cael ei deimlo yn yr ardaloedd mwy diwydiannol. Fe glywon ni gan eich ffrind Zaynub Akbar mewn dadl fer yn ddiweddar bod 60,000 o bobl yn byw yn arc ddeheuol Caerdydd a phetai'r 60,000 yna yn un awdurdod lleol, dyna fyddai'r awdurdod lleol tlotaf yng Nghymru. Felly, mae'r consérn yn real, a wnes i ddim clywed pa ffigurau oedd wedi eich gwthio chi i gynnal yr adolygiad yna.

Ta waeth, agwedd arall ar yr agenda bolisi sy'n peri pryder yw'r cynnydd yn y nifer o gwangos a chomisiynau newydd sy'n cael eu ffurfio heb amcanion wedi eu diffinio a heb dryloywder clir. Fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am oruchwyliaeth, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod y Senedd hon a'i phwyllgorau yn gallu craffu'n effeithiol ar y cyrff newydd hyn?

Buaswn i'n awgrymu'n garedig mai mater i'r Llywodraeth gyfan yw sicrhau bod y Senedd yn ymwybodol o'r cynlluniau sy'n datblygu. Roeddwn i yn y Siambr yn gwrando ar fy nghyfaill y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn diweddaru'r Siambr am y cynlluniau i ddatblygu asiantaeth datblygu economaidd genedlaethol newydd. Dyna'r math o ymagwedd rydyn ni'n ei chymryd fel Llywodraeth, a dyna y byddwn ni'n parhau i'w wneud i sicrhau bod y Llywodraeth yn gallu bod yn glir am ei chynlluniau hithau a bod yna gyfle priodol i'r Senedd hon i graffu ar y cynlluniau hynny.

Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Weinidog dros gyflawni, mae hi'n hanfodol bod Plaid Cymru yn cadw at ei hymrwymiad cyn yr etholiad, ac a bleidleisiwyd arno sawl gwaith yn y Siambr hon, sef y bydden nhw'n rhoi ymchwiliad COVID ar waith—nid adolygiad ond ymchwiliad. A wnewch chi gadarnhau beth sy'n mynd drwy feddwl y Llywodraeth, beth bynnag a ddaw i'r amlwg, a gaiff ei sefydlu dan Ddeddf Ymchwiliadau 2005, a fyddai'n gorfodi tystion i ymddangos gerbron yr ymchwiliad hwnnw i roi tystiolaeth, oherwydd gwyngalchu byddai unrhyw beth arall?

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar ein hadolygiad COVID. Fel nodais i'n gynharach, fe fyddaf i'n gwneud datganiad i'r Senedd hon maes o law ynglŷn â'r adolygiad hwnnw, ac fe fyddaf i'n ymgysylltu yn glòs â nifer o'r grwpiau hynny—y teuluoedd a gafodd brofedigaethau oherwydd COVID, ymhlith eraill—sydd wedi cyflwyno sylwadau grymus iawn i'r Llywodraeth hon a Llywodraethau blaenorol ynghylch pa mor bwysig yw hi i'r adolygiad hwnnw fod yn drylwyr, gan ystyried y materion o safbwynt Cymru, a sicrhau bod y gwersi y gellir eu dysgu yn cael eu dysgu yn llawn i'r dyfodol.

Geiriau teg, Weinidog, ond dim llawer o sylwedd. Y gwir amdani yw ein bod ni wedi canfod, gyda'r pwyllgor COVID a sefydlwyd yn nhymor y Senedd flaenorol, oni bai bod tystion yn cael eu gorfodi i roi tystiolaeth, fe gaiff y pwyllgor hwnnw ei rwystro yn ei ymdrechion i geisio'r gwirionedd. Heddiw, er enghraifft, mae'r ymchwiliad COVID yn adrodd, o ran y mygydau anadlu FFP3 y dywedwyd wrthym ni fod gan Gymru stoc dda ohonyn nhw cyn pandemig COVID yn ei dyraniad brys, nad oedd yr un mwgwd ar gael yng Nghymru i'r gwasanaeth iechyd ei ddefnyddio. Dyma'r materion y mae angen i ni gyrraedd eu creiddiau nhw sef yr hyn na ddarparwyd, yr hyn a aeth ar goll, yr hyn na archebwyd yn fwriadol i arbed arian, a'r hyn na weithredwyd arno o ran y treialon cynllunio brys a gynhaliwyd cyn pandemig COVID. Os nad ydych chi'n sefydlu hynny gyda Deddf Ymchwiliadau 2005 mewn golwg, fe fydd beth bynnag y byddwch chi'n ei gyflwyno yn ddiystyr. Felly, rwy'n erfyn arnoch chi a'r Llywodraeth i gadw at eich gair, i gadw at eich egwyddorion, a chadw at y pleidleisiau y gwnaethoch chi eu bwrw cyn etholiad y Senedd a sefydlu ymchwiliad llawn i'r gwirionedd ac a fydd, yn y pen draw, yn paratoi Cymru ar gyfer unrhyw bandemig yn y dyfodol.

Fe glywais i angerdd llefarydd yr wrthblaid am y mater hwn a'i bwysigrwydd. Mae darllen yr adroddiad modiwl diweddaraf ar COVID yn gwneud i rywun deimlo effaith sobreiddiol COVID ledled y wlad hon. Mae'n rhaid dysgu'r gwersi hynny, ac mae'n rhaid i'r adolygiad yr ydym ni wedi ymrwymo i'w gynnal fod â gallu i fynd i'r afael â'r union faterion hynny y gwnaethoch chi eu nodi a dyna'r hyn a fyddwn ni'n ceisio ei wneud.

Mae'n ddrwg gen i, rwyf dim ond—. Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Weinidog—. Rwyf i ar goll ar y foment, mae'n ddrwg gen i.

Na, na, mae hi'n iawn. Rwyf wedi ei gael nawr. Mae'n ddrwg gen i.

Mae gen i ddau.

Mae cyflawni newid ystyrlon er mwyn pobl ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, a ledled Cymru, wrth hanfod dull gweithredu'r Llywodraeth hon. Mae hynny'n dechrau gyda'n cynllun 100 diwrnod cyntaf, yr wyf i'n gweithio ar y cyd â chyd-Aelodau yn y Cabinet i'w gyflawni. Fe fydd y rhaglen lywodraethu yn adeiladu ar y sylfaen hon, gyda gwell gwaith trawslywodraethol a chanolbwyntio pendant ar gyflawni.

Weinidog Cabinet, mae Llywodraeth Cymru wedi nodi iechyd, addysg, mynd i'r afael â thlodi a chostau byw fel blaenoriaethau allweddol dro ar ôl tro, ond mae llawer o deuluoedd ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg yn dweud wrthyf i eu bod nhw'n dal i wynebu arosiadau hir am ofal iechyd, eu bod nhw'n gofidio am safonau addysgol ac yn cael trafferth wrth gael dau ben llinyn ynghyd wrth i gostau'r aelwyd barhau i godi. I lawer, mae gwyliau i'r teulu yn dal i fod allan o'u cyrraedd yr haf eleni. O ystyried y bwlch amlwg rhwng uchelgeisiau'r Llywodraeth a'r sefyllfa wirioneddol sy'n wynebu llawer o etholwyr, pa dystiolaeth a allwch chi ei ddarparu bod y polisïau hyn yn cyflawni gwelliannau ystyrlon? A sut ydych chi'n gweithio ar draws y Llywodraeth i sicrhau nad yw adrannau yn gweithredu heb ymwneud ag eraill, ond gyda'i gilydd gan ddarparu buddion diriaethol, mesuradwy i deuluoedd mewn cymunedau fel f'un i?

Wel, rwy'n diolch i'r Aelod, Dr Thomas, am ei gwestiwn. Mae'r dadansoddiad o'r heriau sy'n wynebu teuluoedd ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, a ledled Cymru, yn un sy'n gyffredin i ni. Mae angen gwella safonau o ran addysg, mae angen i amseroedd rhestrau aros fyrhau, mae angen darparu gofal plant yn llawer mwy eang i deuluoedd i wneud bywydau yn haws i bobl sy'n ei chael hi'n anodd heddiw. Rydym ni wedi bod yma am wyth wythnos, rwy'n credu. Rydym ni'n gweithio ar gyflymder i geisio cyflawni newid ystyrlon i'r bobl hynny ym Mro Morgannwg ac mewn ardaloedd eraill. I mi, yn y bôn, os ydym ni am lwyddo yn y Llywodraeth, mae'n rhaid i'r union bobl hynny yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw fod yn teimlo'r newid mesuradwy yn eu bywydau bob dydd, ac os byddwn ni'n llwyddo yn hynny o beth, yna fe allwn ni fod yn falch, mewn pedair blynedd, ei bod ni wedi gwneud gwaith da iawn. Fe fydd ein dangosfyrddau ni a'n mecanweithiau ni ar gyfer cynnydd ar draws y Llywodraeth yn caniatáu i ni olrhain cynnydd, ond fe fyddan nhw'n caniatáu i ni weithio gyda chyd-Aelodau'r Cabinet ar draws y Llywodraeth hefyd i sicrhau ein bod ni'n gweithio gyda'n gilydd i chwalu'r meddylfryd ynysig a gwneud cynnydd. Mae'n waith ar y gweill. Mae hi'n dasg sylweddol o waith ar ôl 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur. Mae hi'n dasg yr wyf i wedi ymrwymo i'w chyflawni ar draws y Llywodraeth hon. Diolch.

Weinidog, a minnau'n hoff o ymdrochi yn y môr, fe wn i am y manteision o ran iechyd a llesiant o allu nofio yn ddiogel yn nyfroedd ein gwlad. Mae cael ymwared ar lygredd yn ein dyfrffyrdd a'n moroedd yn flaenoriaeth i lawer o drigolion ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, yn enwedig ar ôl i Cyfoeth Naturiol Cymru adrodd am ansawdd dŵr gwael yn ddiweddar ar ddau o'n traethau lleol ni. Ers i mi ddod yn Aelod o'r Senedd, fe glywais i'n uniongyrchol gan grwpiau nofio lleol, fel y Watch Tower Waders yn y Barri, rwyf i wedi cwrdd ag Ofwat, ac rwyf i wedi croesawu Prosiect Dyfroedd Ymdrochi Canol De Cymru CNC a Dŵr Cymru, sy'n bwriadu nodi ffynonellau'r llygredd cyn y bydd y targedau statudol yn dod y gwanwyn nesaf. Felly, fe hoffwn i ofyn pa gamau pellach y mae'r Llywodraeth newydd hon yn eu cymryd i sicrhau bod y cyrff sy'n gyfrifol am ein systemau dŵr yn cyflawni yn effeithiol, fel bydd pob darn o'n hafonydd, ein nentydd a'n dyfroedd arfordirol yn cyrraedd hyd at y safon uchaf bosibl o ansawdd dŵr.

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n gyfarwydd â Dawnstalkers Penarth sy'n mynd i ddŵr y môr yno bob dydd, yn yr haul, y gwynt a'r glaw, ni waeth pa mor oer yw hi—pobl sy'n fwy dewr na myfi. O ran mater dŵr, rydym ni'n mabwysiadu dull system gyfan o wella ansawdd dŵr yng Nghymru, gan rymuso rheoleiddio, atebolrwydd a buddsoddiad ar draws y sector. Trwy ein rhaglen diwygio dŵr, gwaith a gafodd ei dargedu at ffynonellau llygredd a chydweithio yn fwy clòs â rheoleiddwyr, y cwmnïau dŵr a rheolwyr tir, rydym ni'n ceisio ysgogi gwelliannau hirdymor yn yr afonydd a'r dyfroedd arfordirol.

Dwi'n gweithio gyda Gweinidogion Cabinet i sicrhau bod yr ymrwymiadau yng nghynllun y 100 diwrnod yn cael eu cyflawni. Mae swyddogion yn datblygu opsiynau ar gyfer comisiynu adolygiad annibynnol o berfformiad yr NHS yng Nghymru. Fe fydd yr adolygiad yn ystyried achosion ac effeithiau'r heriau presennol o ran perfformiad, gan gynnwys yr effaith ar ganlyniadau iechyd y boblogaeth, er mwyn llywio gwelliannau a datblygiadau i'r dyfodol.

Diolch yn fawr. A minnau'n feddyg ymgynghorol fy hun, rwy'n ymwybodol iawn o aneffeithlonrwydd y GIG, ac mae clinigwyr a meddygon ymgynghorol wedi bod yn galw am newid—newid ystyrlon—ers blynyddoedd erbyn hyn. Mae angen newid sylfaenol yn y diwylliant, un sy'n hyrwyddo atebolrwydd, perfformiad a gwelliant parhaus, wrth symud i ffwrdd oddi wrth y diwylliant blaenorol o weld bai a'r gwenwyndra sy'n gallu rhwystro cynnydd yn rhy aml ac, mewn gwirionedd, sydd wedi rhwystro cynnydd. Yn anad dim arall, mae'n rhaid canolbwyntio ar gleifion a sicrhau bod eu lleisiau nhw'n cael eu clywed drwy'r system yn gyffredinol. Mae angen dull sy'n llawer mwy cydgysylltiedig arnom ni ar draws y byrddau iechyd yn arbennig felly, y buom ni'n siarad amdanyn nhw'r wythnos diwethaf, a sefydliadau fel Iechyd a Gofal Digidol Cymru. Er gwario miliynau o bunnoedd ar drawsnewid digidol, mae cynnydd o ran y gwahanol gofnodion electronig sydd ar gyfer cleifion wedi bod yn araf, gyda gwaith yn cael ei oedi yn aml am nad yw byrddau iechyd yn cydweithio nac yn gweithio gyda'i gilydd. Rydym ni eisoes ymhell y tu ôl i wledydd sydd â systemau cenedlaethol integredig, wrth inni fod yn dibynnu ar seilwaith digidol sy'n fratiog o hyd, nad yw'n gost-effeithlon ac sy'n methu â chyfathrebu yn effeithiol. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu sut y bydd ef yn gweithio gyda'r Gweinidog dros Iechyd a Gofal i gyflawni'r ailosodiad cadarn sydd ei angen ar draws ein byrddau iechyd i gyflawni'r newid ystyrlon hwn? Diolch yn fawr.

Wel, diolch am y cwestiwn, ac mae'r Aelod yn amlinellu nifer o ardaloedd o aneffeithlonrwydd fanna sydd angen eu taclo, a dwi'n edrych ymlaen at fynd ati i'w taclo. Fel rhan o'r trefniadau atebolrwydd newydd a weithredwyd o Ebrill y llynedd, rydym ni'n cynnal cyfarfodydd rheolaidd gyda byrddau iechyd i herio eu cyflawniad a'u perfformiad mewn meysydd allweddol. Mae ein cynllun 100 diwrnod wedi gwneud nifer o ymrwymiadau i ysgogi gwella system yn y gwasanaeth iechyd, gan gynnwys adolygiad ar y cyd o drefniadau cynyddu ac ymyrryd. Bydd yr adolygiad yn canolbwyntio nid yn unig ar broses, ond ar a yw goruchwyliaeth a chynnydd yn gyrru gwelliant gwirioneddol mewn canlyniadau i gleifion. Dyna, i fi, ble dwi'n dechrau ac yn gorffen: ydyn ni'n mynd i lwyddo i yrru gwell canlyniadau i gleifion?

Rwy'n siŵr y bydd gan bob Aelod yn y Siambr hon ddiddordeb mawr ym mherfformiad y GIG, ac yn enwedig o ran ei staff. Felly, ar ôl y ddadl ar ofal llygaid yr wythnos diwethaf, fe godais i rifyn diweddaraf cylchgrawn Eye News, cyfrol Rhif 33. Ac fe ddes i ar draws erthygl ddiddorol a ysgrifennwyd gan Dr Gwyn Williams o Blaid Cymru, ac ynddi y mae ef yn beirniadu'r cyfraddau uchel o absenoldeb oherwydd salwch y staff yn ei adran ef ei hun. Wedyn, y mae ef yn mynd yn ei flaen i lunio cwis doniol, sy'n gwneud hwyl am ben y gwahanol esgusodion y mae ef yn teimlo eu bod nhw'n cael eu gwneud gan staff y GIG i gael absenoldeb oherwydd salwch. Mae'r rhain yn cynnwys,

'hanner lladd Deddf Cydraddoldeb 2010 i gael y mwyaf posibl allan o'r GIG.'

Mae Dr Williams yn gorffen y cwis drwy ddweud, i nyrsys ac aelodau eraill o staff sy'n cymryd gormod o absenoldeb oherwydd salwch yn gysylltiedig â straen,

'Mae gulag yn lle rhy dda i chi. Y chi yw'r rheswm pam y mae'r GIG yn y cyflwr y mae ynddo'.

Felly, rwy'n gofyn i'r Gweinidog: a yw ef yn cytuno â'r sylwadau a wnaeth Dr Gwyn Williams, Aelod o'r Senedd, ac a yw barn yr holwr yn cyd-fynd â barn Plaid Cymru o berfformiad staff y GIG?

Diolch i chi am y cwestiwn yna a'r dyfyniadau dewisol yna. Ni chefais i mo'r pleser o ddarllen Eye News eto, ond rwy'n siŵr y bydd y llyfrgell yn rhoi copi i mi maes o law er mwyn i mi allu darllen yr erthygl gyfan yn ei chyd-destun. Rwy'n credu bod mater diddorol yma ynglŷn ag absenoldebau'r sector cyhoeddus a sut y byddwch chi'n gweithio gyda phobl i fynd i'r afael â'r absenoldebau hynny. Efallai na fydd hyn yn ennill ffafr meinciau'r wrthblaid draw fan acw, ond fe gefais i sgwrs ddiddorol iawn gyda chydweithwyr o'r undebau llafur am un bwrdd iechyd a oedd wedi rhoi tîm neilltuol ar waith i reoli absenoldebau er mwyn cefnogi pobl i ddychwelyd i'r gwaith mewn ffordd fwy effeithiol ac yn gynt ac, yng ngoleuni hynny, fe welwyd gostyngiad sylweddol yn y cyfraddau absenoldeb. Felly, fe ellir gwneud hynny, gan weithio gyda'r staff. Mae ein gweithwyr proffesiynol yn y GIG yn rhai sydd yn awyddus i roi gwasanaeth i'r GIG, ac rwy'n credu bod gweithio ar y cyd ac yn gydweithredol yn well na'r posibilrwydd o anfon pobl i'r gulag.

Diolch i chi am y cwestiwn. Mae'r asesiad a gynhaliais i'n dod i'r casgliad bod y Deyrnas Unedig yn wladwriaeth hynod anghyfartal ac annheg gyda gormod o bŵer a chyfoeth yn cael eu crynhoi yn Llundain ac yn ne-ddwyrain Lloegr er anfantais i Gymru a rhannau eraill o'r DU, fel nododd Aelodau o'r Senedd hon ar draws y Senedd hon mewn dadleuon yn ystod yr wythnosau diwethaf.

Weinidog, mae'r data diweddaraf sydd ar gael a gyhoeddodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn dangos bod y diffyg cyllidol net i Gymru yn 2024-25 rhwng £22 biliwn a £23 biliwn, sef yr ail ddiffyg cyllidol mwyaf fesul unigolyn o unrhyw wlad neu ranbarth yn y Deyrnas Unedig. Dim ond Gogledd Iwerddon a oedd â diffyg cyllidol y pen a oedd yn fwy. Roedd gwariant fesul unigolyn yng Nghymru yn 2024-25 yn uwch na chyfartaledd y DU, tra bod refeniw fesul unigolyn yn is na'r cyfartaledd yn y DU. A yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud unrhyw asesiad ynghylch mantolen gyllidol net y sector cyhoeddus yng Nghymru ar gyfer blwyddyn ariannol 2025-26, ac a yw'r Gweinidog yn derbyn bod Cymru yn fuddiolwr cyllidol net o drosglwyddiadau cyllidol y Deyrnas Unedig?

Diolch i chi am y cwestiwn. Yn un sy'n ddwl am ystadegau cyllidol net, mae hi'n amlwg bod Cymru yn fuddiolwr cyllidol net y Deyrnas Unedig. Ond rwy'n dweud hyn wrth yr Aelod: onid yw hynny'n gyhuddiad rhyfeddol yn erbyn stiwardiaeth y Deyrnas Unedig o'r wlad hon yr ydym ni'n ei galw yn gartref, sef ein bod ni'n dal i fod yn un o'r rhannau tlotaf yn y Deyrnas Unedig, ein bod ni'n dal i fod â'r cyfraddau uchaf o dlodi plant, lle mae ein datblygiad economaidd ar ei hôl hi, lle mae twf cyflogau ar ei hôl hi? Mae'r Aelod wedi tynnu sylw at wirionedd hanfodol y Deyrnas Unedig, ac os hoffai ef gael rhai ffigurau, gadewch i mi sôn wrtho ef hefyd am rai gwledydd llwyddiannus annibynnol sy'n llai. Ers 2014, mae Seland Newydd wedi gweld twf o 30 y cant mewn cynnyrch domestig gros, mae Latfia wedi gweld twf o 20 y cant mewn cynnyrch domestig gros, Slofenia 33 gan y cant, Slofacia—Slofacia, o'r hen floc comiwnyddol—27 y cant, lle mae'r DU wedi gweld twf o 15 y cant. Gwledydd bychain, annibynnol, sy'n llwyddiannus.

Am bron i 50 mlynedd, mae Llywodraethau'r DU, Ceidwadwyr a Llafur, wedi dilyn ideoleg neo-ryddfrydol Margaret Thatcher sydd wedi torri—[Torri ar draws.]—sy'n rhoi elw o flaen pobl. Mae ein cyfleustodau cenedlaethol wedi cael eu gwerthu am ffracsiwn o'u gwerth—[Torri ar draws.]—ac mae gwerth degau o biliynau o bunnau o ddifidendau wedi'u tynnu allan.

Am bron i 50 mlynedd, mae llywodraethau olynol y DU, Ceidwadwyr a Llafur, wedi dilyn ideoleg neo-ryddfrydol Margaret Thatcher sydd wedi torri ac sy'n rhoi elw o flaen pobl. Mae ein cyfleustodau cenedlaethol wedi cael eu gwerthu am ffracsiwn o'u gwerth, ac mae gwerth degau o biliynau o bunnau o ddifidendau wedi'u tynnu allan. Mae Llywodraeth Ffrainc bellach yn berchen ar ein diwydiant ynni niwclear. Mae biliwnydd Tsiecaidd yn berchen ar y Post Brenhinol. Yma yng Nghymru, cefnwyd ar ein diwydiant trwm a'r cymunedau a oedd yn eu cefnogi, tra bod San Steffan yn gwario £100 biliwn ar HS2 ar gyfer hanner rheilffordd sy'n costio mwy na theithiau NASA i'r lleuad.

Yna mae'r sgandalau: menter cyllid preifat, cyfarpar diogelu personol, gwerthu cartrefi y Weinyddiaeth Amddiffyn, heb sôn am ryfel anghyfreithlon yn Irac, 20 mlynedd wedi'u gwastraffu yn Affganistan, a nawr cyfranogaeth yn hil-laddiad Israel yn Gaza. Felly, i'r gwrthwyneb, Weinidog Cabinet, pa asesiad sy'n cael ei wneud o'r budd i Gymru o beidio â bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig? Diolch.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n credu y byddwn yn ychwanegu at ei restr y dylem hefyd nodi bod y DU wedi bod yn gyfrifol am ddegawd o gyni, sydd wedi arwain at ddatod gwead ein cymdeithas: canolfannau cymunedol, canolfannau hamdden, banciau, llyfrgelloedd a'r holl gyfleusterau hynny sy'n enaid i gymunedau Cymru. Nawr, gadewch imi fod yn glir: mae'r cwestiwn a ddylai Cymru fod yn rhan o'r DU neu beidio yn un i bobl Cymru, ac i bobl Cymru yn unig.

[Anghlywadwy.]—nawr?

Na, diolch, Mike. Fe wnaethom ateb y cwestiwn yna sawl gwaith yn ein sesiwn flaenorol, rwy'n credu. Ond o'm rhan i, rwyf eisiau gweld ein cenedl yn cael ei grymuso fel bod mwy o benderfyniadau yn cael eu gwneud yng Nghymru er budd Cymru. Byddai hyn yn golygu mwy o reolaeth dros ysgogiadau cyllidol, dros adnoddau naturiol, dros Ystad y Goron, cyfiawnder, plismona, lles a rheilffyrdd. Yn syml, ni ddylid gwarafun y pwerau a roddwyd i'r Alban i Gymru, fel mai'r prif sbardun llunio polisïau yw buddiannau gorau ein cymuned, nid y buddiannau breintiedig sydd wedi'u gwreiddio yn system doredig San Steffan.

Rydym yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU ar ei Bil dŵr glân sydd ar ddod i sicrhau bod y cynigion terfynol yn osgoi unrhyw fylchau rheoleiddio, sefydlu'r pwerau sydd eu hangen ar gyfer rheoleiddiwr newydd yng Nghymru a chefnogi trefniadau gweithio trawsffiniol effeithiol pan fo angen y rhain.

Cyn i mi ofyn fy nghwestiwn atodol, rwy'n datgan buddiant cofrestredig fel cyn-gyflogai clwb rygbi Abercarn. Mae maes lles Abercarn yn dangos yr effaith wirioneddol y mae llifogydd a llygredd carthffosiaeth yn ei chael ar gymuned. Mae'r maes yn cefnogi rygbi, pêl-droed a chriced. Mae carthion wedi ymddangos ar y maes ac mae rhai ardaloedd wedi bod yn anaddas i'w defnyddio am wythnosau ar y tro, gan amharu ar chwaraeon lleol a chodi pryderon iechyd cyhoeddus ac amgylcheddol amlwg. Y broblem ehangach yw seilwaith carthffosiaeth sy'n heneiddio, dyfrffyrdd llygredig, y perygl o lifogydd a thir halogedig, gyda chyfleusterau cymunedol yn dioddef y canlyniadau pan fydd systemau'n methu.

Pa drafodaethau y mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn eu cynnal gyda Dŵr Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru, Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili a Llywodraeth y DU i gyflwyno cynlluniau gyda dyddiadau cau clir ar gyfer maes lles Abercarn, sy'n cwmpasu profion, glanhau, cyngor iechyd y cyhoedd a gwaith carthffosiaeth a draenio hirdymor, a beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau'r pwerau, rheoliadau ac adnoddau sydd eu hangen i atal halogiad carthion a llifogydd rhag niweidio cyfleusterau cymunedol yn y dyfodol?

Diolch i'r Aelod, a gyflwynodd gwestiwn a datganiad clir iawn am beryglon carthion a'r effaith wirioneddol iawn ar gymunedau a chyfleusterau cymunedol, ac am yr union reswm hwnnw, rydym yn ceisio cymryd rheolaeth dros ddŵr yng Nghymru. Ein dull yw gweithio ar y cyd â Llywodraeth y DU, gan ganolbwyntio ar gyflawni ymarferol a chynnal sefydlogrwydd systemau. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd yn cwrdd â'r Gweinidog Hardy o Lywodraeth y DU ddydd Iau yma i fwrw ymlaen â'r trafodaethau hynny.

Weinidog Cabinet, ledled Cymru, mae pobl yn cael trafferthion gyda chost biliau dŵr. Nid oes ganddynt ddiddordeb mewn datganoli neu ddatganoli ychwanegol. Mae ganddyn nhw fwy o ddiddordeb yn y cynnydd o 27 y cant yn eu biliau. Weinidog Cabinet, fel y gwyddoch chi'n iawn, mae rhwydweithiau dŵr yng Nghymru yn croesi'r ffin rhwng Cymru a Lloegr. Yng ngoleuni hyn, pa broblemau clir fyddai datganoli yn eu datrys, a sut y byddai hyn yn gwella gwasanaethau neu'n gostwng biliau cartrefi yng Nghymru?

Rydym wedi ymrwymo i weithio gyda rheoleiddiwr dŵr newydd yng Nghymru i wella gollyngiadau carthion yng Nghymru, er mwyn gostwng biliau yng Nghymru. Nid yw perfformiad cwmnïau dŵr ledled y DU wedi bod yn ddigon da yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac rwy'n credu bod hynny wedi arwain at sefyllfa y DU lle rydyn ni'n symud tuag at fil Dŵr Glân y DU. Rwyf wedi bod yn falch o'r ymgysylltiad a gawsom gyda chydweithwyr yn Llywodraeth y DU—ymgysylltu cynhyrchiol, cydweithredol—i sicrhau bod gennym y pwerau yng Nghymru i gyflawni bargen well i bobl yng Nghymru o ran dŵr ac o ran llawer o faterion eraill.

Mae gan bob Gweinidog ddyletswydd i hyrwyddo datblygu cynaliadwy trwy ein holl waith. Rydym wedi ymrwymo i weithio ar y cyd i gyflawni ein gofynion o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mae'n ganolog i'r ffordd y mae opsiynau polisi yn cael eu datblygu ar draws Llywodraeth Cymru ac yn y cyngor a ddarperir i Weinidogion.

Diolch. Mae teithio llesol fel mesur iechyd ataliol i'w annog o fewn cymunedau. Mae hwn hefyd yn bwysig ar draws nifer o nodau llesiant, megis Cymru iachach, Cymru o gymunedau cydlynol a Chymru sy'n gyfrifol yn fyd-eang. A fydd gweithgarwch o'r fath yn cael ei gynnwys yn y cynigion i wella canlyniadau mesuradwy ein nodau llesiant i helpu i asesu effeithiau mesurau o'r fath?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Bydd cyd-Aelodau yn gwybod fy mod wedi cymryd rhywfaint o ddiddordeb yn y gorffennol mewn materion teithio llesol, ond rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, yn datblygu cynlluniau ar draws yr ystod gyfan o ymyriadau trafnidiaeth. Ond dull y Ddeddf Llesiant yw ymgorffori materion fel teithio llesol ar draws y Llywodraeth, yn y ffyrdd o weithio ac wrth gyflawni'r saith nod llesiant. Mae'n bwysig i mi o ran teithio llesol, fel yn yr holl faterion rydyn ni'n eu hwynebu, i ofyn y cwestiwn, 'Pa ganlyniadau sy'n newid?'—nid faint o arian sy'n cael ei wario ar rywbeth, ond a yw mwy o bobl felly yn cerdded a beicio?

Rwy'n gweithio'n agos gyda Gweinidog y Cabinet dros Gyllid i sicrhau diwygio trefniadau cyllido Cymru, ac mae hynny ar flaen y gad yn ein hymgysylltiad â Llywodraeth y DU. Codais gyllid teg mewn cyfarfod o Weinidogion y DU yn y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar 24 Mehefin ym Melfast.

Diolch, Weinidog. Mae hyn yn tanlinellu gwirionedd sy'n hysbys bod rhaid gwneud penderfyniadau am Gymru yng Nghymru. Mae datganoli yn ymwneud â'r realiti ar ein stepen drws, ein hysgolion, ein hysbytai, ein hawl i lunio ein dyfodol ein hunain a'r hawl i reoli ein hadnoddau ein hunain. Nawr, ar ôl gwasanaethu mewn llywodraeth leol am bron i 50 mlynedd fel cynghorydd, rwyf wedi gweld y difrod yn uniongyrchol. Mae ein cynghorau wedi'u hymestyn i'r eithaf ac mae gwasanaethau cyhoeddus dan straen ddigynsail. Mae'n bryd nawr i fynnu system sy'n gweithio i Gymru, nid system sy'n ein dal yn ôl.

Weinidog, pa gamau eraill y gallwch eu cymryd, fel Llywodraeth Cymru, i wthio, fel mater o frys mawr, yn fy marn i, i ddisodli'r fformiwla ariannu bresennol, sy'n cyfyngu ar botensial llawn datganoli? Gyda'i gilydd, gallai'r Senedd hon, gyda'r holl gynghorau ledled Cymru, fod yn rym unedig i sicrhau gwell cyllid i'n gwlad.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Senedd hon a chynghorau ledled Cymru yn siarad ag un llais, gan sicrhau cyllid teg i Gymru. Byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU am welliannau i'r trefniadau cyllido presennol, trwy drafodaethau ar y fframwaith cyllidol ehangach a mecanweithiau cyllid rhynglywodraethol. Dylwn ddweud wrth y Senedd yn ein trafodaethau cychwynnol gyda chydweithwyr o Lywodraeth y DU, eu bod wedi bod yn gydweithredol ac yn gydweithrediadol ac mae hynny'n sail gadarn, rwy'n credu, ar gyfer ymgysylltu yn y dyfodol.

Fel yr wyf eisoes wedi'i grybwyll yn y Siambr hon, mae cynghorau mewn anhawster ariannol go iawn. Rydym yn gweld cynnydd enfawr yn y dreth gyngor, swigod dyled cynyddol a thoriadau difrifol i wasanaethau. Dyna pam mae cynllun y Llywodraeth i adolygu'r fformiwla ariannu mor bwysig. Fodd bynnag, fel gyda phopeth, Weinidog, mae manylion yn allweddol. Nid yw geiriau cryf ac addewidion beiddgar yn ddigon. Felly, gyda llywodraeth leol yn aros am yr adolygiad hwn, a allwch chi ddweud wrthym sut rydych chi'n bwriadu adolygu'r fformiwla? Pa elfennau ydych chi'n bwriadu eu newid ac, yn bwysicaf oll, sut bydd Llywodraeth Cymru yn diffinio llwyddiant wrth adolygu'r fformiwla? Sut olwg sydd ar adolygiad llwyddiannus i Lywodraeth Cymru? Weinidog, mae'r lle hwn a llywodraeth leol yn bwysicaf oll angen atebion.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n credu bod dau—. Hynny yw, rydyn ni'n uchelgeisiol—ein nod yw cael dau ddiwygiad cyllido ar hyn o bryd. Mae yna ddiwygiad cyllido y mae Llywodraeth Cymru yn ceisio ei gael gan Lywodraeth y DU, yr wyf yn cymryd cyfrifoldeb amdano, gan weithio gyda fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, ac rydym yn pwyso ar Lywodraeth y DU am gynnydd. Mae fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog dros lywodraeth leol, yn gweithio ar y system ariannu i sicrhau tegwch ar draws ein cynghorau ar gyfer awdurdodau lleol yng Nghymru. Ond rwy'n clywed y pwynt am y pwysau ar gyllidebau awdurdodau lleol yng Nghymru, yr wyf yn siŵr y bydd fy nghyd-Weinidog yn ei ystyried wrth i'r gwaith hwnnw ddatblygu.

Mae byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn chware rhan ganolog wrth ddod â phartneriaid gwasanaethau cyhoeddus at ei gilydd i gydweithio ar asesu a mynd i'r afael ag anghenion llesiant eu hardaloedd. Byddaf yn gweithio'n agos gyda'r holl gadeiryddion byrddau gwasanaethau cyhoeddus i ddarparu cymorth cenedlaethol a sicrhau bod eu gweithrediad yn effeithlon wrth ddeddfu deddfwriaeth bresennol.

Weinidog, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn rhoi'r un hawliau cyfreithiol i ofalwyr di-dâl â'r bobl y maent yn gofalu amdanynt. Mae'n addo asesiad o anghenion gofalwyr a gwybodaeth a chyngor clir i'w helpu yn eu rôl gofalu. Ond mae'r realiti yn wahanol iawn. Ychydig iawn o ofalwyr di-dâl sy'n derbyn yr asesiadau hynny mewn gwirionedd, a hyd yn oed llai yn cael y cymorth statudol y mae ganddynt hawl iddo ar ôl eu derbyn. Mae rownd newydd o asesiadau anghenion poblogaeth yn cael ei datblygu ar gyfer mis Mai 2027, ond os nad yw gofalwyr di-dâl yn derbyn y cymorth y mae ganddynt hawl iddo, mae mwy mewn perygl o gael eu gwthio i dlodi, bydd eu hiechyd yn dirywio a byddant yn gorfod rhoi'r gorau iddi neu wneud llai o waith cyflogedig. Beth fydd y Llywodraeth newydd hon yn ei wneud i sicrhau bod byrddau gwasanaethau cyhoeddus, byrddau partneriaeth rhanbarthol ac eraill yn defnyddio'r cynlluniau hyn i gau'r bwlch gweithredu yn y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant ac o'r diwedd yn cyflawni'r addewidion a wnaed i ofalwyr di-dâl dros ddegawd yn ôl?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fy nealltwriaeth i, a bydd cyd-Aelodau yn ymwybodol o hyn, yw bod y sector cyhoeddus, y byrddau gwasanaethau cyhoeddus a'r byrddau partneriaeth rhanbarthol yn gyrff ar wahân sydd â chyfrifoldebau ar wahân, ac, felly y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal sy'n gyfrifol am y byrddau partneriaeth rhanbarthol a sefydlwyd o dan y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant. Fodd bynnag, yn ddiweddar rydw i wedi bod yn edrych i weld sut y gallem gysylltu gwaith y byrddau gwasanaethau cyhoeddus a'r byrddau partneriaeth rhanbarthol yn fwy effeithiol, oherwydd yr hyn sydd wedi bod yn digwydd yma yw bod asesiadau o anghenion y gymuned leol wedi bod yn digwydd gan un bwrdd ar amser penodol ac nid o reidrwydd ar yr un data cyson, ac yna gan set arall o bobl, ar gyfer yr un ardal neu ar gyfer ardal debyg iawn, ar yr un pryd. Felly, rwy'n gweithio gyda chyd-Aelodau yn y Llywodraeth i wneud cynnydd ynghylch sut y gallem ddefnyddio tystiolaeth yn well—defnyddio'r un dystiolaeth, defnyddio data cadarn, annibynnol—i greu perfformiad mwy effeithiol gan y byrddau partneriaeth rhanbarthol a'r byrddau gwasanaethau cyhoeddus. Rwy'n gobeithio y bydd y math hwnnw o waith wedyn yn arwain at welliannau mewn gwasanaethau cymdeithasol ac mewn gwasanaethau cyhoeddus yn fwy cyffredinol.

Wel, dwi'n falch bod yr Aelod yn gwerthfawrogi mai ateb fel Trefnydd ydw i heddiw. Ac mi fyddwch chi'n falch o wybod bydd yna sesiynau cwestiynau i fi yn fuan iawn ym mis Medi, a gobeithio y byddwch chi'n llwyddiannus yn y balot er mwyn gallu gofyn cwestiwn i fi. Felly, gobeithio'n fawr bydd y cyfle hwnnw.

Ond dwi'n gobeithio ei fod o wedi bod yn ddiamwys yn barod fod y Llywodraeth hon yn gweld pwysigrwydd chwaraeon, ein bod ni'n cydnabod yr holl gyrff llywodraethu. Yn amlwg, rydym ni'n parchu hyd braich, ond pan mae angen craffu, rydym ni wedi craffu. Fel gwrthblaid, mi oedden ni'n gwneud hynny; mi oeddwn i'n berson cadarn iawn yn rhan o'r pwyllgor diwylliant a chwaraeon diwethaf, lle roedden ni yn holi a chraffu'r WRU yn galed, a'r math yna o berthynas. Rydym ni'n gwybod faint mae rygbi'n ei olygu i bobl Cymru. Mae'n bwysig, fel dwi wedi dweud nifer o weithiau, fod gan y WRU berthynas ac ymddiriedaeth efo'u cymunedau.

Drefnydd, mae ysgol Penley wedi cau ei phwll nofio o ganlyniad i gostau rhedeg. Mae hyn yn golygu bod rhai o'r naw ysgol yn y clwstwr yn methu â chael mynediad at wersi nofio a rhai'n methu fforddio bws i'r pwll nofio agosaf.

Dwi'n gwybod bod y Llywodraeth yn deall pa mor hanfodol ydy'r gallu i ddysgu nofio i blant, fel sy'n amlwg yn yr ymrwymiad i gyflwyno rhaglen genedlaethol nofio a diogelwch dŵr ac 20 o wersi nofio a diogelwch dŵr i bob disgybl ym mlynyddoedd 4 a 5. Mae'r ffaith bod y pwll nofio yma ar gau i ddisgyblion yn achos o bryder mawr i'r gymuned. A gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog perthnasol ynglŷn â sicrhau nad oes yr un plentyn heb fynediad i wersi nofio oherwydd toriadau ariannol?

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwnnw. Fel efo'r cwestiwn blaenorol, yn amlwg, dwi'n ateb y rhain fel Trefnydd heddiw, ond mae'n berthnasol o ran y drafodaeth fydd yn hwyrach heddiw o ran y gyllideb atodol, oherwydd, yn amlwg, mae yna £2 filiwn wedi ei neilltuo yn y gyllideb honno i ddechrau mynd i'r afael efo'r heriau sy'n wynebu ysgolion, ac mi fydd canran o'r arian hwnnw tuag at gostau teithio.

Yn ychwanegol i hynny, mae yna ymrwymiad gan y Llywodraeth hon i wneud dadansoddiad o'r holl asedau chwaraeon, gan gynnwys pyllau nofio, sydd ledled Cymru i wir ddeall (1) beth sydd wedi'i golli a (2) beth sydd mewn peryg o gael ei golli, oherwydd mae nifer o'n pyllau nofio ni'n hen eithriadol, er mwyn gallu rhoi cynllun hirdymor. Mi ddylai fod gan bawb fynediad i wersi nofio. Mi ddylai fod gan bawb yng Nghymru fynediad i byllau nofio. Ond, yn anffodus, mae yna doriadau wedi bod, a dyna pam mae'n rhaid i'r gwaith hwn fynd rhagddo. Byddwn i'n annog unrhyw Aelod yma heddiw sy'n angerddol, fel ydw i ac fel mae Plaid Cymru, ynglŷn â sicrhau bod gan bob plentyn mewn ysgol gynradd yng Nghymru yr hawl i gael mynediad i wersi nofio am ddim, i gael sgil mor eithriadol o bwysig, i gefnogi'r gyllideb atodol heddiw.

Unwaith eto, ddoe, cafodd trenau ar linell Glynebwy sy'n stopio yng Nghasnewydd eu canslo. Dywedodd Trafnidiaeth Cymru fod hyn oherwydd bod angen atgyweirio mwy o drenau nag arfer, ac nid dyma'r tro cyntaf i hyn ddigwydd. Rwy'n gwybod pa mor aflonyddgar yw'r canslo hyn i bobl leol, ac mae hyn yn ychwanegol at drenau sy'n aml yn orlawn oherwydd y nifer cyfyngedig o gerbydau. Mae pobl yn dibynnu ar y trenau hyn i fynd i'r gwaith a'r coleg, ac mae oedi a chanslo yn cael effaith fawr. Bob tro y mae problem ar ran arall o'r rhwydwaith mae'n ymddangos fel pe bai'r llinell hon yn cael ei tharo amlaf. Nid yw hyn yn deg ac yn cael effaith anghymesur ar bobl sy'n dibynnu ar linell Glynebwy. Hoffwn glywed gan y Gweinidog dros Drafnidiaeth sut y bydd yn sicrhau gwasanaeth llawn a rheolaidd ar linell Glynebwy

Diolch am godi'r mater pwysig hwnnw. Mi fyddwn i'n eich annog chi i ysgrifennu'n benodol at y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth ynglŷn â materion lleol, ond, yn sicr, dyma rydym ni wedi ei etifeddu. Mae yna broblemau i ni fynd i'r afael â nhw. Rydym ni hefyd yn gwybod bod y tywydd eithafol wedi cael effaith ar drafnidiaeth, ac yn enwedig trenau, yn ystod y gwres hwn. Mae yna nifer o bethau a heriau rydym ni'n mynd i'r afael â nhw, ac mae'r Dirprwy Weinidog eisoes wedi amlinellu rhai o'n blaenoriaethau ni, ond mi fydd yna fwy, wrth gwrs, hefyd.

Weinidog dros Fusnes, a gaf ofyn am ddatganiad y Llywodraeth ynghylch dyfarniad clir y Goruchaf Lys bod rhyw yn golygu rhyw biolegol yn unig? Rwy'n siŵr y byddwch chi'n gwerthfawrogi bod cyfleoedd chwaraeon i fenywod a merched yn hanfodol bwysig i'w hiechyd, eu cynhwysiant cymdeithasol a'u datblygiad. Ond mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru, corff sy'n derbyn buddsoddiad sylweddol a pharhaus gan Lywodraeth Cymru, yn parhau i weithredu polisi cymhwysedd sy'n caniatáu i rai dynion chwarae yng ngêm y merched tra bod merched heb unrhyw gategori yn arbennig iddyn nhw eu hunain. Yn dilyn dyfarniad y Goruchaf Lys ar 16 Ebrill 2025, gweithredodd Cymdeithas Bêl-droed yr Alban o fewn 14 diwrnod i gynnal amddiffyniadau Deddf Cydraddoldeb 2010 ar gyfer y gêm fenywaidd. Dilynodd Cymdeithas Bêl-droed Lloegr ddiwrnod yn ddiweddarach gyda pholisi sy'n cydymffurfio'n gyfreithiol ar waith. Mae bellach dros 445 diwrnod ers y dyfarniad, ond mae menywod yng Nghymru yn dal i aros am unrhyw gyhoeddiad ar eu categori chwaraeon eu hunain.

Fe wnaeth distawrwydd o du Cymdeithas Bêl-droed Cymru ysgogi Rhwydwaith Hawliau Menywod Cymru i gwrdd â'r Prif Swyddog Gweithredol, Noel Mooney, y llynedd. Cawsant sicrwydd bod Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn bwriadu adolygu eu polisi, ond hefyd bod y sefydliad yn teimlo ei bod yn angenrheidiol aros am arweiniad gan Lywodraeth Cymru. A wnaiff Llywodraeth Cymru nawr gymryd cyfrifoldeb a chyfarwyddo'n benodol Chwaraeon Cymru i hysbysu Cymdeithas Bêl-droed Cymru nad yw cynnal categori teg sy'n gwahanu ar sail rhyw yn ddewisol ond yn ofyniad sylfaenol i unrhyw sefydliad sy'n derbyn cyllid cyhoeddus, er mwyn sicrhau bod menywod a merched yn gallu mwynhau cyfle teg a chyfranogiad teg yn eu camp eu hunain? Byddai datganiad gan Lywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r pwyntiau uchod yn cael ei werthfawrogi'n fawr. Diolch.

Mi fydd yr Aelod yn gwybod ei bod hi wedi derbyn nifer o atebion gan y Llywodraeth ar y mater hwn bod y Llywodraeth wedi sicrhau y byddwn ni yn cydymffurfio yn llawn gyda'r gyfraith a bod y gwaith hwnnw yn mynd rhagddo. Mae'r sicrwydd yna wedi ei roi. Dwi'n ailadrodd y sicrwydd hwnnw a dwi'n gobeithio'n fawr y bydd yr Aelod yn sylweddoli bod yr ymrwymiad yna wedi ei wneud dro ar ôl tro gan y Llywodraeth hon.

Hoffwn ddatganiad gennych, Drefnydd, yn rhinwedd eich swydd fel y Gweinidog dros ddiwylliant, ynghylch sut mae'r cyngor llyfrau yn ariannu allfeydd newyddion yng Nghymru. Cysylltodd un allfa newyddion o'r fath â mi yr wythnos hon yn gofyn am leoliad cartref teuluol. Maen nhw hefyd wedi gofyn i aelodau eraill o'r grŵp yr wyf yn aelod ohono am enwau aelodau eu teuluoedd a hefyd eu cartrefi a manylion am eu cyfeiriadau ac aelodau o'u teulu. Maen nhw'n dweud nad ydyn nhw eisiau ei gyhoeddi, ond pam gofyn amdano yn y lle cyntaf?

Dywedwyd wrthyf hefyd bod ganddyn nhw ffynonellau sydd wedi bod draw ger fy nghartref ac sy'n gallu dweud wrthynt yn union ble rwy'n byw. Dywedon nhw hefyd na fydden nhw'n cyhoeddi hynny, ond gallaf roi gwybod i chi, Drefnydd, a'r Senedd, fy mod wedi trosglwyddo'r mater i adran ddiogelwch y Senedd gyda'r gobaith y byddan nhw'n ei drosglwyddo i Heddlu De Cymru. Gydag ymosodiadau ar wleidyddion ar gynnydd, a llofruddiaeth drist Ann Widdecombe yr wythnos hon, mae gofyn am y lefel hon o fanylion yn gwbl annerbyniol. Felly, a wnewch chi gyflwyno datganiad ar y cyllid y mae'r cyngor llyfrau yn ei ddarparu i'r allfeydd newyddion hyn i sicrhau nad ydynt yn creu risg o niwed i unrhyw wleidyddion a'u rhoi mewn perygl?

Diolch. Yn amlwg, mae yna ddyletswydd ar bob un ohonom ni i fod yn ystyried diogelwch ein cyd-Aelodau, i ystyried diogelwch pawb yn ein cymdeithas ni. Mae yna rôl bwysig gan y cyfryngau o ran bod yn gyfryngau sydd yn ystyried hynny. Mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom ni hefyd.

Yn amlwg, mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu o ran cefnogi newyddiaduraeth, ond, o ran hyd braich, mae yna brosesau ac mae yna god ymddygiad, neu god ethos, o ran sicrhau efo Ipsos ag ati—. Dwi'n meddwl bod yr Aelod, efo unrhyw gwynion, yn iawn, os ydych chi'n poeni ynglŷn â'ch diogelwch, i fynd at yr heddlu hefyd. Os ydych chi eisiau sgwennu ataf i efo mwy o fanylion, oherwydd, yn fy rôl fel Trefnydd a Phrif Chwip hefyd, mi ydw i'n cymryd o ddifri diogelwch Aelodau, ac yn ceisio hefyd cael cydsyniad rhwng y pleidiau o ran sut—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i; dwi yn ateb yr Aelod fan hyn. A dwi wedi dweud os ydy o eisiau ysgrifennu ataf fi hefyd efo mwy o fanylion, oherwydd dwi ddim gyda'r holl fanylion, felly dwi'n siŵr bydd yr Aelod yn gwerthfawrogi hynny—. Os fyddech chi'n hoffi ysgrifennu ataf fi efo mwy o fanylion, mi fyddaf i'n sicrhau ein bod ni'n edrych mewn i hynny. Ond dwi hefyd yn gwneud y ple hwn ein bod ni fel pleidiau yma yn edrych sut ydym ni'n gallu cydweithio i sicrhau diogelwch ein gilydd, i sicrhau diogelwch pawb rydym ni'n ei gynrychioli, a chymryd y cyfrifoldeb hwnnw o ddifri hefyd.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan yr Aelod Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar y ffaith bod milgwn yn cael eu rasio ar drac y Fali yr wythnos diwethaf pan oedd y tymheredd yn cyrraedd 30 gradd, pan oedd milfeddygon yn ein cynghori i beidio â mynd â chŵn am dro pan oedd y tymheredd yn 21 gradd neu uwch? Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r goblygiadau lles i filgwn sy'n rasio yn y tymereddau eithafol hyn?

Wel, diolch am godi hynna. Yn amlwg, bydd llawer o Aelodau yma wedi bod yn rhannu'r rhybuddion hynny am beidio â mynd â chŵn am dro neu ofalu am anifeiliaid a da byw yn ystod y tywydd eithafol, ac nid yw milgwn yn eithriad.

Rhaid i les milgwn fod yn brif ystyriaeth pryd bynnag y bydd rasio yn digwydd, gan gynnwys yn ystod cyfnodau o dywydd poeth. Rydym yn gwybod y gall y tymheredd uchel gyflwyno risgiau lles ychwanegol i gŵn rasio, a dyna pam mae'n bwysig bod gweithredwyr trac yn asesu amodau lleol yn ofalus ac yn gweithredu mesurau priodol i ddiogelu lles anifeiliaid. Mae gan y rhai sy'n gyfrifol am rasio milgwn ddyletswydd hefyd i fonitro cŵn yn fanwl, gan sicrhau mynediad at gysgod a dŵr, ac, fel Llywodraeth, byddem yn disgwyl i unrhyw benderfyniadau sy'n ymwneud â rasio mewn tywydd poeth gael eu gwneud ar sail cyngor milfeddygol ac ystyriaethau lles ar gyfer yr amgylchiadau penodol ar y trac.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddatganiad gan y Gweinidog dros dai ar y polisi tai diweddaraf i fenywod sy'n ffoi rhag perthnasoedd camdriniol? Ychydig wythnosau yn ôl cyfarfûm â Grace Andellten, goroeswr dewr cam-drin domestig. O'i phrofiad dirdynnol, daeth o hyd i'r nerth i ysgrifennu llyfr i helpu menywod eraill yn yr un sefyllfa. Nawr mae ei llyfr yn dystiolaeth bwerus o'i stori. Goroesodd ymosodiad rhywiol, ymosodiad corfforol, rheolaeth orfodol, yn ogystal â chael ei herlid, ar ôl gadael y berthynas, gan ei chyn-bartner. Mae hi'n bersonol wedi estyn allan at holl Aelodau'r Senedd i geisio cefnogaeth, ond, yn hytrach na derbyn ei hargymhellion ar gyfer Cyfraith Georgia, ynghylch ailgartrefu cyflym i fenywod sy'n gweithio sy'n ffoi rhag cam-drin risg uchel, mae llawer o Aelodau'r Senedd hon a'r Senedd flaenorol wedi dewis anwybyddu ei gwaedd am gymorth. Drefnydd, nid yw trais domestig yn ymwneud â gwleidyddiaeth plaid. Mae gan bob un ohonom ddyletswydd i weithredu yn y Siambr hon, felly rydw i wedi ysgrifennu llythyr at Weinidog y Cabinet dros dai yn cyfleu ei phryderon, ac, yn y cyfamser, byddwn yn gwerthfawrogi'n fawr pe bai pawb yma yn mynd ar-lein ac yn mynegi'r gefnogaeth i fenywod sy'n ffoi rhag perthnasoedd treisgar y maen nhw'n wir yn ei haeddu. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi mater mor bwysig. Yn amlwg, mae'r Dirprwy Brif Weinidog yma hefyd, ac, o ran ein hymrwymiad fel Llywodraeth i ddileu unrhyw drais, mae hynny'n hollbwysig. Byddaf yn sicrhau fy mod yn dweud wrth y Gweinidog Cabinet dros dai eich bod wedi ysgrifennu ati gan ofyn iddi roi ymateb llawn i chi.

Drefnydd, ddoe hysbysodd Cymdeithas Arweinwyr Ysgolion a Cholegau a Chymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon Lywodraeth Cymru eu bod yn datgan anghydfod masnach gyda Llywodraeth Cymru, gan nodi cyllid anghenion dysgu ychwanegol fel un o'r rhesymau dros yr anghydfod hwnnw. Maen nhw'n gofyn i ACAS gymryd rhan er mwyn datrys y mater hwn gyda'r Llywodraeth. Daw hyn ar yr un pryd â'r Undeb Addysg Cenedlaethol hefyd yn cynnal pleidlais ddangosol, yn seiliedig ar bryderon sydd ganddynt am ddull gweithredu Llywodraeth Cymru o ran cyllid. Mae hon yn sefyllfa ddigynsail i'r Llywodraeth hon fod ynddi, dim ond 64 diwrnod i mewn i'ch 100 diwrnod cyntaf. Hoffwn ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ynglŷn â pha gamau fydd yn cael eu cymryd i ddatrys yr anghydfodau hyn gyda'n partneriaid undebau llafur, fel y gallwn sicrhau bod anghenion plant a phobl ifanc yn cael eu diwallu.

Bydd yr Aelod yn ymwybodol bod cynnig ar y bwrdd, a chynnig dilynol wedi'i wneud ers i'r undebau gysylltu, sy'n fwy na'r hyn fyddai ar y bwrdd pe bai Llafur wedi cael ei hailethol i arwain Llywodraeth Cymru. Felly, yn amlwg iawn, mae yna lwybr y prynhawn yma i chi eich hun, i ni ein hunain, ymuno a datgloi'r cyllid ychwanegol sylweddol ar gyfer ADY eleni ac yn y blynyddoedd i ddod. Mae hynny o fewn ein gallu ni heddiw: £40 miliwn i ADY heddiw; £40 miliwn y flwyddyn ganlynol; £40 miliwn—[Torri ar draws.] Mwy na'r £9 miliwn oedd gennych ar y bwrdd. Felly, gallwn chwarae gwleidyddiaeth neu gallwn feddwl am y plant hynny sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Gallwn weithio gyda'n gilydd ar gyfer y plant hynny sydd ag anghenion dysgu ychwanegol a rhoi cynllun ar waith sy'n ymarferol, cyflawnadwy ac ystyrlon. Dyna eich dewis chi heddiw, ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n gwneud y dewis cywir.

Hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar y tân mawr yn ardal bwlch Sychnant ar fynydd Conwy dros y penwythnos. Rwy'n falch erbyn hyn fod ddifrifoldeb y digwyddiad wedi ei ddad-ddwysáu gan y gwasanaeth tân, a bod y rheini a oedd wedi gorfod gadael eu cartrefi wedi dychwelyd adref. Hoffwn roi ar gofnod fy niolch i'r holl wasanaethau brys a'r cymunedau cyfagos a ymatebodd mor gyflym i'r argyfwng a chefnogi'r rheini mewn angen.

Mae yna rai pryderon byrdymor sy'n parhau, megis yr effaith y caiff hyn ar ansawdd yr aer yn lleol, ond, yn fwy sylfaenol, mae'r digwyddiad ar fynydd Conwy dros y penwythnos, ynghyd â'r digwyddiad yng nghoedwig Braichmelyn ym Methesda, yn codi cwestiynau difrifol hirdymor. Byddwn yn gwerthfawrogi datganiad gan y Gweinidog, felly, sy'n amlinellu unrhyw gefnogaeth sydd ar gael i'r cymunedau sydd wedi eu heffeithio gan ddigwyddiadau'r penwythnos, a'r camau fydd yn cael eu cymryd i atal digwyddiadau tebyg rhag digwydd yn y dyfodol. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi mater eithriadol o bwysig. Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd wedi'n brawychu o weld y lluniau ar y teledu. I'r trigolion hynny, mae'n anodd dychmygu’r niwed difrifol. Wrth gwrs, dwi'n rhannu'r sylwadau a wnaed gan yr Aelod, o ran talu teyrnged nid yn unig i'r diffoddwyr tân, ond i bawb fu'n rhan o'r ymateb yng ngogledd Cymru, sydd wedi gweithio ar y cyd i gadw pobl a chymunedau'n ddiogel.

Mi wnaed cynnydd sylweddol o ran dod â nifer y tanau gwyllt o dan reolaeth. Fel roedd yr Aelod yn sôn, mae'r sefyllfa'n gyffredinol wedi gwella'n sylweddol, ond rydyn ni'n gwybod bod hyn, yn anffodus, yn un o effeithiau newid hinsawdd rŵan. Mae o'n fater rydyn ni fel Llywodraeth yn rhoi sylw haeddiannol iddo fo, yn edrych yn draws lywodraethol, fel y clywsoch chi gan y Prif Weinidog yn gynharach heddiw. Gyda'r tymheredd rydyn ni'n ei brofi yng Nghymru erbyn hyn, mae'n rhaid i ni fod yn gyfan gwbl unedig, dwi'n credu, fel Senedd ynglŷn â sut rydyn ni'n mynd i fod yn ymateb i'r tebygolrwydd cynyddol o danau gwyllt. Mae'r effaith y mae hyn yn ei gael, fel oeddech chi'n sôn, ar iechyd yn aruthrol, ac o ran bywyd gwyllt a natur yn aruthrol. Mae'n rhaid i ni, felly, sicrhau bod y cynllun hwnnw'n ei le. Ac os oes yna gymorth penodol y mae trigolion wedi bod yn ymgysylltu efo'r Aelod amdano fo yr ydych chi eisiau ymgysylltu efo ni fel Llywodraeth amdano, byddwn i'n eich annog chi i wneud cysylltiad efo'r Aelodau Llywodraeth perthnasol.

Drefnydd, mae trigolion Forge Mews Basaleg wedi cael eu gwahanu oddi wrth y bywyd rydyn ni i gyd yn ei adnabod ers bron i bum mlynedd. Ystyriwyd nad oedd y hen bont Basaleg yn addas i'w defnyddio, gan adael y trigolion heb fynediad uniongyrchol at eu heiddo heblaw ar droed. Mae Cyngor Dinas Casnewydd wedi ceisio datrys y mater, ond oherwydd anghenion cyllid a wrthodwyd gan gyn-Lywodraeth Lafur Cymru yn y Senedd ddiwethaf, maen nhw'n dal i fod wedi'u cloi allan o fywyd normal, gyda datrysiad heb ei ganfod hyd yn hyn. Dychmygwch bum mlynedd o orfod cerdded adref yn hytrach na chyrraedd eich stepen drws, pum mlynedd o orfod ystyried amser teithio ychwanegol ar gyfer gwaith neu deithiau cludo i'r ysgol, pum mlynedd o orfod dibynnu ar fynediad brys ar gyfer y gwasanaethau tân ac ambiwlans a chefnogaeth yr heddlu gan waethygu amseroedd ymateb, a phum mlynedd o weld eich tŷ yn gostwng mewn gwerth, cael eich cloi mewn ecwiti negyddol. Nid oes rhaid i'r trigolion hynny ddychmygu; dyma realiti eu bywyd. I roi sarhad ym mhen anaf, nid yw'r cyngor hyd yn oed wedi cynnig gostyngiad yn y dreth gyngor dros y pum mlynedd diwethaf, er gwaethaf diffyg gwasanaethau amlwg. A wnaiff y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio gytuno i gwrdd â mi a'r corff trigolion i ddod o hyd i ateb parhaol i'w sefyllfa?

Diolch i'r Aelod am eirioli ar ran y trigolion mor gadarn yn y fan honno. Mi ydyn ni'n ymwybodol fel Llywodraeth o hyn, ac rydyn ni'n cydnabod hefyd yr effaith ar drigolion. Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth hefyd yn ymwybodol o hyn. Fe fyddwn i yn annog eich bod chi'n ysgrifennu ato fo, ynghyd â'r Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol. Yn amlwg, mae'r Dirprwy Weinidog yma ac wedi clywed y cais hwn, ond mi fyddaf i hefyd yn sicrhau bod y Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol yn ymwybodol hefyd.

Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio. Mae'r hawl i brynu cymunedol yn gam pwysig tuag at sicrhau bod gan gymunedau lleol ledled Cymru yr asiantaeth a'r gallu i fuddsoddi yn eu dyfodol eu hunain a'i lunio. Gall asedau sy'n eiddo i gymunedau ac sy'n cael eu rheoli ganddynt ysbrydoli mentergarwch, greu cyfleoedd a helpu i drawsnewid bywydau. Ond mae rhwystrau sylweddol yn parhau o ran sicrhau bod lleisiau lleol yn cael eu clywed a bod buddiannau cymunedau yn cael eu diogelu drwy ddeddfwriaeth. Mae'n bosib y clywn rywbeth gan y Prif Weinidog yn fuan pan fydd yn amlinellu rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth. Ond, o ystyried pwysigrwydd yr hawl i brynu cymunedol i gymunedau ledled Cymru, a all y Trefnydd drefnu datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, i nodi cynlluniau manwl Llywodraeth Cymru ar gyfer Bil hawl y gymuned i brynu, a phryd y gellir disgwyl iddo gael ei gyflwyno gerbron y Senedd?

Diolch i'r Aelod am godi mater o bwys gwirioneddol, rhywbeth y mae nifer, dwi'n gwybod, yn y Senedd hon yn poeni amdano fo ac yn angerddol ynglŷn â fo. Yn sicr, mi oedd yna ymrwymiad cadarn ym maniffesto Plaid Cymru—ac mae'r ymrwymiad cadarn hwnnw yn parhau o fewn Plaid Cymru—i sicrhau bod yr hawl i brynu cymunedol yn dod yn ddeddfwriaeth. Dwi ddim yn mynd i fod yn ceisio gwneud unrhyw ddatganiadau cyn inni glywed gan y Prif Weinidog yn hwyrach y prynhawn yma, ond, yn sicr, gobeithio bod yr ymrwymiad diamwys hwnnw o ran pwysigrwydd hyn wedi'i wneud gen i y prynhawn yma.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ateb ynghylch rhaglen Llywodraeth Cymru ar gyfer adnabod a dileu gwariant gwastraffus ar draws adrannau? Wrth i Lywodraeth Plaid Cymru barhau i edrych yng nghefn pob soffa adrannol i chwilio am yr arian sydd ei angen i brofi bod ei hymrwymiadau maniffesto a ariennir yn llawn mewn gwirionedd wedi'u hariannu'n llawn, pa adolygiadau sydd wedi'u cychwyn neu eu cwblhau i nodi dyblygu, biwrocratiaeth ddiangen, gwariant aneffeithlon a rhaglenni nad ydynt bellach yn darparu gwerth i drethdalwyr, gan gynnwys unrhyw faterion gwaddol a etifeddwyd oddi wrth y Llywodraeth flaenorol? O ystyried bod y Llywodraeth bellach wedi bod yn y swydd ers dros 60 diwrnod, mae digon o gyfle wedi bod i ddechrau'r gwaith hwn. Pa wastraff sydd eisoes wedi'i nodi a'i gywiro? Pa effeithlonrwydd pellach sydd wedi'i gynllunio? Pryd fydd y Llywodraeth yn cyhoeddi adroddiad fel y gall Aelodau a phobl Cymru graffu ar y canfyddiadau a gweld sut mae arian trethdalwyr wedi'i arbed a'i wario'n fwy effeithiol?

Diolch i'r Aelod am hynny. Yn amlwg, mi gafodd y Prif Weinidog ei holi ar y mater hwn yn gynharach heddiw. Mi ydyn ni hefyd wedi cael y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad. Yr hyn y medraf i ei ddweud yn gyfan gwbl glir wrth bob Aelod yma ydy ein bod ni, fel Gweinidogion, wedi dechrau'r gwaith craffu hwnnw ar ddiwrnod un, yn cwestiynu pob llinell yn ein cyllidebau ni y funud roedd gennym ni fynediad at yr holl ystod yna o wybodaeth. Mae'r dadansoddi hwnnw yn parhau. Mae gennym ni waith pellach i'w wneud dros yr haf, ond y gwahaniaeth sydd gennych chi yn y Llywodraeth hon ydy'r ymrwymiad i weithio ar draws portffolios i sicrhau bod pob punt posib yn cael y budd mwyaf i bobl Cymru. Dydy o ddim ynglŷn â diogelu ein cyllidebau ni fel bod un peth yn gallu cael ei gyflawni, ond edrych, 'Sut mae'r bunt yma yn gallu cael ei defnyddio er mwyn gwneud amryw o bethau amrywiol?' Dyna'r gwaith sy'n mynd rhagddo.

Hefyd, rydym yn edrych yn strategol ac yn hirdymor. Dydyn ni ddim yn edrych ar y pethau sy'n mynd i greu headlines yn hawdd, ond yn edrych ar sut ydyn ni'n mynd i wella pethau'n sylfaenol. Dyna pam, efo anghenion dysgu ychwanegol, mae yna ymrwymiad tair blynedd y gall y Senedd hon fod yn pleidleisio o'i blaid heddiw. Dyna pam ein bod ni'n mynd ati, efo'r gwasanaeth iechyd, nid i daflu arian ato ond i ddod i fyny efo chynlluniau hirdymor, trawsnewidiol sy'n mynd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Y drwg yn y gorffennol, fel rydyn ni wedi ei weld, oedd rhoi bach o arian ond peidio mynd at wraidd y broblem. Dyna'r newid efo'r Llywodraeth hon, ac rydyn ni'n gyfan gwbl dryloyw efo pawb ohonoch chi ynglŷn â hynny.

Drefnydd, rwyf eisiau codi mater pryderus a ddaeth i'm sylw gan drigolion yn Redwick, yn fy etholaeth i. Maen nhw wedi dioddef pwysedd dŵr isel ers blynyddoedd, ond yn ystod misoedd sychach yr haf, mae'r sefyllfa yn gwaethygu'n sylweddol, er enghraifft, methu â defnyddio peiriannau golchi neu gael cawodydd. Yna mae'r effaith ar ffermwyr llaeth a chig eidion yn yr ardal. Mewn amodau gwasgedd isel, ni ellir llenwi casgen ddŵr ar gyfer gwartheg i gadw i fyny â faint mae'r gwartheg yn ei yfed yn y don wres hon. Mae hyn felly yn dod yn fater o les anifeiliaid, gydag un ffermwr yn dweud wrthyf fod ei gyflenwadau dŵr wrth gefn yn prinhau ac maen nhw, a dyfynnaf, yn goroesi o ddydd i ddydd.

Mae'r ymateb i'r mater gan Dŵr Cymru wedi siomi trigolion, ac maen nhw'n dod yn fwyfwy rhwystredig nad yw difrifoldeb y sefyllfa yn cael ei ddeall, ac nid oes sôn am ateb hirdymor. A gaf felly ofyn am ddatganiad ar ddarpariaeth dŵr ac ymateb y Llywodraeth i'r cyfnod o sychder estynedig yr ydym yn ei wynebu, gan ei fod yn cynyddu'r pwysau ar gyflenwadau dŵr?

Wel, diolch i'r Aelod am godi'r mater hynod bwysig yna, ac o ystyried bod disgwyl i'r tywydd poeth ymestyn hefyd, byddwn yn gofyn i'r Aelod ysgrifennu at Dŵr Cymru ar frys, gyda'r ffaith eich bod wedi ei godi ar lawr y Siambr heddiw. Fel y gwyddom, gall tywydd eithafol fod yn fygythiad mawr i les anifeiliaid. Yn debyg i'm hymateb i'r Aelod blaenorol ynglŷn â rasio milgwn, gwyddom fod yn rhaid i ffermwyr aros yn effro i amodau tywydd a rhagolygon a chymryd camau priodol i liniaru'r risg. Ond os yw hynny'n amhosibl oherwydd problemau gyda'r cyflenwad dŵr, yna mae'n amlwg bod angen codi hynny gyda Dŵr Cymru, a byddwn yn annog yr Aelod i wneud hynny cyn gynted â phosibl.

Prynhawn da, Drefnydd. Dwi eisiau cario ymlaen efo'r pwnc o byllau nofio, os gwelwch yn dda—y pwll nofio ym Mhontardawe.

Ers bron i ddwy flynedd, mae fy etholwyr ym Mhontardawe wedi bod heb eu pwll nofio lleol. Mae teuluoedd, ysgolion, clybiau nofio a phobl hŷn bellach yn gorfod teithio naill ai i Gastell-nedd neu Ystradgynlais. Ac, fel rydyn ni wedi clywed, mae'n bwysig iawn bod plant hefyd yn dysgu nofio. Mae hynny'n wirioneddol bwysig. Mae Cyngor Castell-nedd Port Talbot wedi gwneud ei ran wrth gwblhau arolwg dichonoldeb a nodi'r opsiwn a ffefrir i gymryd ei le, ond mae diffyg o £11 miliwn o hyd. Felly, meddwl oeddwn i tybed beth allai Llywodraeth Cymru ei wneud er mwyn helpu Cyngor Castell-nedd Port Talbot i gael yr arian hwnnw er mwyn sicrhau bod pwll nofio ym Mhontardawe. Diolch yn fawr iawn.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater yma. Fel y clywsoch chi, dwi'n meddwl, yn fy ymateb i'r Aelod yn flaenorol, dyna yn union pam rydyn ni'n mynd ati rŵan i ddeall beth sydd wedi ei golli, beth ydy'r buddsoddiad sydd ei angen, fel ein bod ni un ai'n gallu ailagor pyllau nofio neu sicrhau, o ran pyllau nofio sydd efo risg o gau, ein bod ni'n gallu eu cadw nhw ar agor. Mae'n rhaid i ni gael cynllun cenedlaethol. Yn anffodus, mae yna danfuddsoddiad sylweddol wedi bod mewn pyllau nofio. Mae hon yn broblem enbyd yma yng Nghymru. Mae o'n rhywbeth rydyn ni'n edrych arno fo fel rhan o'r rhaglen nofio newydd. Oherwydd mae'n un peth rhoi'r gwersi nofio, ond os dydy'r pyllau ddim yna, mae'r ddarpariaeth yn mynd i fod yn anodd. Felly, yr ymrwymiad sydd gennym ni ydy edrych ledled Cymru, gan gynnwys Pontardawe, i weld beth ydy'r angen. Chwaraeon Cymru fydd wedyn yn asesu o ran y buddsoddiad hwnnw. Ond yr un peth byddwn i'n ei ddweud wrth yr Aelodau ydy na fydd faint o arian cyfalaf rydyn ni'n ei roi i mewn i byllau nofio ar y funud yn diwallu'r hyn sydd ei angen ledled Cymru. Felly, mae'n rhaid inni edrych ar y modelau amrywiol a sut rydyn ni'n gallu gweld bod pyllau nofio yn gallu aros ar agor, aros yn ein cymunedau ni, er bydd pobl o bob oed, fel gwnaeth yr Aelod ddatgan ar ddechrau ei chwestiwn.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Drefnydd, hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ba gymorth y gellir ei roi i etholwyr a chymunedau lleol sy'n dymuno herio gweithredoedd datblygwyr seilwaith sydd wedi'u hariannu'n dda. Fel y gwyddoch chi, mae achosion yn yr Uchel Lys y tu hwnt i fodd y rhan fwyaf o deuluoedd. Mae llawer o'r etholwyr rwyf yn eu cynrychioli yn Sir Gaerfyrddin wedi bod yn destun hysbysiadau arolygon y gwnaeth yr Uchel Lys ganfod nad oedden nhw wedi'u cyhoeddi'n unol â'r cynllun statudol. Mae tirfeddianwyr a meddianwyr pryderus wedi wynebu straen a threuliau sylweddol oherwydd y camau maen nhw wedi bod yn ddarostyngedig iddyn nhw. Bydden nhw'n croesawu sicrwydd gan y Llywodraeth Cymru hon ynghylch pa gymorth y gellir ei roi iddyn nhw. Felly, rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y mater hwn. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Yn amlwg, o ran ymbweru cymunedau, mae hwnna'n rhywbeth mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo iddo fo. Rydyn ni'n sicr yn credu bod angen ailedrych ar brosesau o ran cynllunio, o ran ymgysylltu cymunedol, er mwyn sicrhau bod llais trigolion lleol, pobl leol, yn cael ei glywed. Mi oedd o'n un o'r rhesymau pam roedd nifer ohonom ni wedi ymgyrchu pan oeddem ni yn y gwrthbleidiau o ran nifer o'r mesurau sydd rŵan yn ein maniffesto ni ac sydd yn ein rhaglen lywodraethu ni. Mae llais cymunedau yn bwysig ac mae'n eithriadol o anodd pan nad oes ganddyn nhw'r math o arian sydd ei angen i fynd ati efo'r math o astudiaethau rydych chi wedi sôn amdanyn nhw pan mae cwmnïau, weithiau yn rhyngwladol, efo llu o gyllid sy'n gallu eu cefnogi nhw i herio pethau yn erbyn y gymuned.

Mae rheolaeth dros ddŵr yn rhywbeth llawer dyfnach yn y cof Cymreig na dim ond mater o bolisi a rheoleiddio. Felly, i weithredu ar egwyddor hirsefydlog sydd wrth galon y Llywodraeth hon y dylai adnoddau Cymreig fod mewn dwylo Cymreig, rydyn ni eisoes yn gosod sylfeini ar gyfer ffordd newydd o wneud pethau—ymagwedd Gymreig fydd yn rhoi mwy o reolaeth i ni dros ein dŵr mewn modd sy’n gweithio i'n cymunedau, cwsmeriaid a'r amgylchedd. Bydd deddfwriaeth yn cael ei chyflwyno yn nhymor y Senedd hon, ond bydd y gweithredu sydd eisoes ar waith yn parhau.

Rydyn ni eisoes yn gweithio efo Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i sicrhau'r grymoedd sydd eu hangen arnom ni i adeiladu system Gymreig, yn cynnwys rheoleiddiwr economaidd newydd sy'n adlewyrchu ein gwerthoedd a'n blaenoriaethau. Nid dim ond cyfiawnder economaidd sydd o bwys i'r Llywodraeth hon, ond cyfiawnder yn ei hanfod fel edefyn sy'n clymu cymdeithas at ei gilydd.

Mae ein tribiwnlysoedd yn darparu gwasanaeth clodwiw i bobl Cymru, ond mae'r fframweithiau deddfwriaethol perthnasol wedi hen ddyddio. Ar hyn o bryd, mae pob un o'n tribiwnlysoedd yn gweithio mewn gwahanol ffyrdd, er enghraifft dulliau gwahanol o apwyntio aelodau, creu rheolau gweithdrefnol a ffyrdd o apelio. Felly mi fyddwn ni'n cyflwyno Bil tribiwnlysoedd Cymreig yn fuan yn nhymor y Senedd hon i greu system newydd Gymreig sydd yn gyfoes, yn gyson ac yn annibynnol. Bydd y system nid yn unig yn gallu bodloni gofynion presennol y gwahanol awdurdodaethau, ond bydd yn ddigon hyblyg i gynnig fforwm y gellid ei ddefnyddio ar gyfer adfer anghydfod mewn meysydd polisi datganoledig eraill. Wrth edrych i'r dyfodol, yn unol ag ymrwymiad y Llywodraeth hon, bydd gan y system gapasiti i ddelio â gofynion unrhyw ddatganoli pellach ym maes cyfiawnder.

Yn olaf, ar gam cyntaf y rhaglen ddeddfwriaethol, rwy'n troi at yr economi. Er bod llawer gormod o ysgogiadau economaidd mawr yn dal i fod wedi'u cadw yn San Steffan, ni fyddwn yn rhoi'r gorau i ddadlau'r achos dros eu trosglwyddo. Ond, fel cam diaros, bydd Bil cynnal treth yn parhau â thaith datganoli trethi Cymru. Bydd y cynigion hyn yn helpu Awdurdod Cyllid Cymru i barhau i weinyddu'r dreth trafodiadau tir a'r dreth gwarediadau tirlenwi yn effeithiol trwy wneud newidiadau gweithredol a thechnegol i egluro, gwella a diogelu Deddfau Treth Cymru at y dyfodol ac i gefnogi rhannu gwybodaeth rhwng ACC ac awdurdodau lleol.

Ni fydd fy Llywodraeth byth yn gosod cyfyngiadau ar lefel ein huchelgais i Gymru. Bydd yr asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd yn arwain ein cenhadaeth i haneru bwlch cynhyrchiant Cymru â gweddill y DU yn y degawd nesaf. Gyda chyhoeddiad eisoes gan y Gweinidog menter ynghylch panel cynghori arbenigol, mae cryn fomentwm y tu ôl i'r nod hwn. Fyddwn ni ddim yn gwneud penderfyniad terfynol ar ffurf yr asiantaeth honno nes ein bod ni wedi gallu ystyried cyngor y panel, ond byddwn ni'n barod i gyflwyno deddfwriaeth pe bai angen gwneud hynny.

Bydd y dull ymarferol hwn yn sail i'n gweithgarwch mewn nifer o feysydd, gan gynnwys tlodi plant a'r Gymraeg. Byddwn ni'n adolygu'r dystiolaeth, byddwn ni'n ystyried y dewisiadau sydd ar gael, a byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth lle mai dyna'r hyn sydd ei angen i gyflawni'r canlyniadau ar lawr gwlad yr ydyn ni eisiau eu gweld.

Cyn gorffen, Lywydd, fe soniaf yn gyflym am ddeddfwriaeth arall. Y cyfuniad o ddeddfwriaeth sylfaenol ac eilaidd sy'n ffurfio asgwrn cefn llyfr statud Cymru sy'n datblygu. Gweledigaeth y Llywodraeth yw nid yn unig cyflwyno offerynnau unigol sy'n gwella bywydau pobl Cymru, ond ar yr un pryd, creu corff o gyfraith Cymru sy'n glir, yn gydlynol ac yn hygyrch i'r rhai sy'n dibynnu arno. Yn ganolog i'r weledigaeth hon mae ein rhaglen barhaus o gydgrynhoi a chodio deddfwriaeth Cymru.

I gloi, mae gwarchod democratiaeth Cymru yn un o werthoedd creiddiol y Llywodraeth hon. I'r perwyl hwnnw, mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi cyhoeddi datganiad ysgrifenedig heddiw i amlinellu'r camau y byddwn ni'n eu cymryd wrth ystyried deddfwriaeth y Deyrnas Gyfunol sy'n effeithio ar feysydd datganoledig. Ar hyn o bryd, mae confensiwn Sewel yn methu'r prawf o gynnig gwarchodaeth ddigonol i ddatganoli. Dyna pam ein bod ni'n galw ar Lywodraeth San Steffan a'r Llywodraethau datganoledig eraill i roi Sewel ar sylfaen statudol gadarnach, a pham y byddwn bob amser yn gwrthsefyll unrhyw ymgais i amharchu neu anwybyddu ffiniau y setliad presennol.

Dyma raglen bellgyrhaeddol ac uchelgeisiol sy'n adlewyrchu'n gwerthoedd craidd fel Llywodraeth, ac a fydd, dwi'n gobeithio, yn arwain at gydweithio a rhannu syniadau pellach ymhlith pawb yn y Siambr hon. Rydym ni'n benderfynol o ddatblygu deddfwriaeth ar sail adeiladu consensws a thrwy gydweithrediad er budd holl gymunedau Cymru. Diolch yn fawr.

Er fy mod i'n ddiolchgar i'r Llywodraeth am y rhybudd ymlaen llaw o'r blaenoriaethau deddfwriaethol hyn a gyhoeddwyd trwy'r cyfryngau y bore yma, does bosib y dylai cyhoeddiadau'r Llywodraeth, yn enwedig pan maen nhw'n ymwneud â Biliau i'w cyflwyno yn y lle hwn, gael eu gwneud yn y lle hwn yn gyntaf, er parch i holl Aelodau'r Senedd hon. Byddwn i'n annog y Llywodraeth i fyfyrio ar hynny a thrin y lle hwn gyda'r parch y mae'n ei haeddu.

Mae'r datganiad yn cyfeirio at y rhaglen hon fel rhaglen bellgyrhaeddol ac uchelgeisiol sy'n adlewyrchu gwerthoedd y Llywodraeth. Efallai bod hynny'n wir os yw'r bar wedi'i osod yn isel. Nid yw'n adlewyrchu'n deg flaenoriaethau pobl Cymru. O ran costau byw, mae gwneud rhenti'n decach yn nod clodwiw, ond prif achos rhenti anfforddiadwy yw'r prinder tai. Dylai'r Llywodraeth fod yn mynd i'r afael ag achos sylfaenol hyn trwy atgyweirio'r system gynllunio, rhoi mwy o sicrwydd i adeiladwyr tai a datblygu sgiliau ein pobl ifanc ar gyfer oes o waith ym maes adeiladu. Dylen ni hefyd fod yn rhoi mwy o bwerau i gynghorau ddweud 'na' i dai amlfeddiannaeth.

Mae'r asiantaeth ddatblygu newydd yn gyfaddefiad nad oes gan y Llywodraeth hon yr arbenigedd i ymdrin yn uniongyrchol â busnes a diwydiant. Am eiliad yno yn ystod araith y Prif Weinidog, roeddwn i'n credu bod y Gweinidog menter yn dod i eistedd wrth fy ymyl i ddweud hynny wrthyf i. Fe aeth e ychydig ar goll yn y Siambr, ac rwy'n credu bod hynny'n arwydd o ba mor ar goll y mae'r Llywodraeth o ran ei pholisi gyda'r economi. Ond mae busnesau eisiau ymdrin â'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau, nid asiantaethau sy'n gweithredu fel llu gwerthu. Maen nhw eisiau penderfyniadau ar gynllunio, ar gasglu tir, ar gyllid grant a chymhellion ardrethi busnes. Ni all unrhyw gwango gynnig hynny. Mae gan Blaid bŵer o'r diwedd ac maen nhw'n ei drosglwyddo i gwango arall. Yn hytrach na chreu mwy o gwangos, dylen ni fod yn eu cydgrynhoi a dod â'u swyddogaethau yn fewnol ac arbed y costau rheoli afresymol o uchel.

O ran prawfesur gwledig, fel yr oedd hi yn achos y cynllun ffermio cynaliadwy, bydd y manylion yn bwysig iawn. Mae'n swnio fel cynllun cynaliadwyedd amgylcheddol arall, ond yr hyn sydd ei angen ar gymunedau gwledig yw i'r Llywodraeth roi'r gorau i'w llyffetheirio pan ddaw i gynhyrchu bwyd, ac i weithredu'n deg pan ddaw i drafnidiaeth, iechyd ac addysg. Mae diogelwch bwyd a chynyddu allforion bwyd yn rhan fawr o brawfesur gwledig. Ble mae'r ddeddfwriaeth i ddiogelu'r sectorau hynny?

O ran tribiwnlysoedd, ni wnaeth yr un pleidleisiwr yng Nghymru ddweud wrthyf ei fod eisiau diwygio tribiwnlysoedd, ond rwyf yn deall pwysigrwydd y system dribiwnlysoedd. Ond mae'r iaith sy'n cael ei defnyddio i gyfiawnhau hynny yn ymwneud â dadlau'r achos dros ddatganoli cyfiawnder ymhellach a mynd â ni ar daith Plaid i annibyniaeth.

O ran diwygio dŵr, cyflwynodd fy ngrŵp gynnig i lanhau ein dyfroedd, ein moroedd, ein hafonydd, y pleidleisiodd Plaid yn gywilyddus yn ei erbyn. Mae'r cyhoeddiad heddiw yn dro pedol i'w groesawu, ac rwy'n falch bod Plaid erbyn hyn yn dilyn esiampl Reform ar y pwnc hwn. Ac fe allai fod lle i gonsensws ar hyn—gobeithio; fe sonioch chi am gonsensws, Brif Weinidog.

Mynd i'r afael â thlodi plant—yn anffodus, nid yw tri degawd o ddatganoli wedi gwneud fawr ddim i ddileu tlodi yng Nghymru, ac nid yw rhoi gofal plant am ddim i bob teulu, hyd yn oed y rhai lle mae'r rhieni'n filiwnyddion, yn mynd i gael yr effaith y mae'r Llywodraeth yn ei disgwyl. Rwy'n deall mai'r nod yw i rieni allu mynd allan i weithio, ond ble mae'r swyddi? Ble mae'r cynllun ar gyfer ffyniant economaidd yng Nghymru?

Mae'n ymddangos bod y Llywodraeth hon wedi dewis pynciau lle mae'n credu bod yna gonsensws, ac rwy'n deall pam y byddai Llywodraeth leiafrifol yn gwneud hynny. Ond dull arall o weithredu fyddai uno'r Siambr hon â gweledigaeth fwy uchelgeisiol ar gyfer Cymru—gweledigaeth sy'n gweld Cymru'n arwain mewn sectorau penodol, megis ynni niwclear a logisteg, gweledigaeth sy'n gweld ffermwyr yn cynhyrchu hyd yn oed mwy o'n bwyd o ansawdd uchel i'w allforio, i alluogi newid radical ym maes adeiladu tai, ac i dynhau'n sylweddol drefniadau rheoli perfformiad y byrddau iechyd, y penaethiaid iechyd a'r sector addysg.

Mae gan Gymru gymaint o botensial, ond nid yw'r rhaglen hon yn gwneud fawr ddim i'w ryddhau. Rydyn ni wedi gweld y mathau hyn o Filiau a mesurau o'r blaen. Ychydig iawn o wahaniaeth maen nhw wedi'i wneud i fywydau bob dydd pobl yng Nghymru. Pleidleisiodd pobl dros newid, ond yr hyn maen nhw wedi'i gael yw parhad. Lle mae Reform yn gallu gweld teilyngdod mewn deddfwriaeth, fe fyddwn ni'n cefnogi, byddwn ni'n cynnig ein syniadau ein hunain, ond mae hwn yn gyfle sydd wedi'i golli i fynd â stori Cymru i lefel arall, ac ni allaf help ond teimlo y bydd pobl Cymru yn cael eu siomi pan fyddan nhw'n gweld y rhaglen hon yn ei chyfanrwydd.

Nawr, rwy'n gwybod bod modd cyflawni llawer heb gyfreithiau a chydag ysgogiadau arferol y Llywodraeth, ond rydyn ni wedi aros 30 mlynedd am y foment hon. Mae ychydig llai na phedair blynedd ar ôl o'r tymor hwn, a bydd Reform yn gwneud popeth o fewn ei gallu i gynyddu lefel yr uchelgais yn y Senedd hon. Diolch.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd, am y cyfle i ymateb.

Fe wnaf i ymateb i rai o'r pwyntiau hynny. Rwy'n dal i aros am unrhyw arwydd o uchelgais i Gymru gan Reform, ond fe wnaf i ymdrin â chwpl o faterion. O ran prawfesur gwledig, rwy'n credu bod yr Aelod wedi drysu ynghylch beth yw hyn. Oes, mae yna elfen o'r ddeddfwriaeth honno sy'n ymwneud â'n grymuso ni fel Senedd ac fel Llywodraeth i gymryd ein cyfrifoldebau amgylcheddol yn fwy o ddifrif, ac i weithredu mewn ffyrdd cliriach. Mae'r elfen prawfesur gwledig yn ymwneud â chydnabod yr heriau penodol sydd gennym ni yng nghefn gwlad Cymru, ac mae'r Llywodraeth hon yn cymryd y camau angenrheidiol i ddangos ein bod ni yma i lywodraethu dros Gymru gyfan. Ac rydw i wedi synnu'n fawr i glywed Reform, sy'n hyrwyddo eu hunain fel cefnogwyr Cymru wledig, yn gwrthwynebu, yn y bôn, mesur sy'n ymwneud â hyrwyddo buddiannau Cymru wledig. Efallai y byddai'n hoffi myfyrio ar hynny.

O ran yr asiantaeth ddatblygu, mae'r Aelod ar un llaw yn gofyn, 'Ble mae'r cynllun ar gyfer tyfu economi Cymru?', ac ar y llaw arall mae'n gwrthwynebu'r syniad o gael yr asiantaeth ddatblygu hon, sy'n ymwneud â thyfu economi Cymru a chreu ysgogiad newydd. Rwy'n ofni ei fod yn hollol anghydnaws â busnes yng Nghymru, sydd, o fy mhrofiad i, os nad pob un ohonyn nhw, yna bron pob un ohonyn nhw, yn cytuno â ni bod hwn yn gam cadarnhaol.

Os ystyriwn ni effaith gadarnhaol asiantaethau datblygu yn yr ynysoedd hyn—yn yr Alban ac yn Iwerddon, er enghraifft—mae hyn yn rhywbeth y gallen ni elwa arno. Rwy'n cytuno ag ef bod cydnabyddiaeth yma nad oes gan y Llywodraeth yr holl atebion, ond y pwynt sy'n cael ei wneud yw na all Llywodraethau fod â'r atebion i gyd. Rydyn ni'n dod â busnes i mewn i arwain hyn gyda ni oherwydd dyfeisgarwch ac ystwythder busnes fydd yn ein galluogi i symud ymlaen.

O ran tribiwnlysoedd, dydw i ddim yn siŵr pam y penderfynodd ef ganolbwyntio ar hynny, ond rwy'n credu bod gwrthwynebiad yr Aelod i wneud i dribiwnlysoedd weithio'n well i Gymru yn dangos gwrthwynebiad Reform i rymuso Cymru mewn unrhyw ffordd, nid lleiaf, Duw a’n gwaredo, i wneud i ddatganoli weithio'n well.

Diolch, Lywydd, yn enwedig am ein hatgoffa'n garedig ac yn gwrtais i ddod â chyhoeddiadau fel hyn i'r Senedd yn gyntaf.

Brif Weinidog, mae yna lawer o agweddau i'w croesawu, rwy'n credu, yn y datganiad hwn, ond byddwn i'n gwerthfawrogi eglurder ar nifer o bwyntiau. Wrth gwrs, roedd yn un o ymrwymiadau allweddol y Llywodraeth i roi prawfesur gwledig ar sail statudol, ac rwy'n edrych ymlaen at graffu ar y ddeddfwriaeth honno. Bydd gennyf ddiddordeb arbennig i ddeall pa ganlyniadau y bydd yn eu hysgogi i gymunedau gwledig, oherwydd nid drafftio a hynt y Bil yw'r prawf, wrth gwrs, ond yr hyn sy'n newid i gymunedau gwledig. Yn yr un modd, o ran y Bil rhent teg, rwy'n falch o'r modd y gwnaeth Llywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru gryfhau amddiffyniadau i denantiaid, ac mae fy nghyd-Aelodau a minnau yn edrych ymlaen at graffu ar gynigion y Llywodraeth yn y maes hwn.

Hoffwn i groesawu'n arbennig gyhoeddiad y Llywodraeth am gyfraith newydd sy'n creu hawl y gymuned i brynu. Mae hon yn flaenoriaeth hirsefydlog i lawer o gymunedau ledled Cymru, ac mae'n cael ei hyrwyddo'n arbennig gan y Blaid Gydweithredol. Mae'n grymuso pobl leol i ddod â mannau cymunedol gwerthfawr yn ôl o dan berchnogaeth y gymuned, ac rwy'n gwybod bod y gwaith ar hyn wedi dechrau o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru. Wrth gwrs, yn Lloegr mae yna hawl y gymuned i brynu eisoes, a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur y DU, ac rwy'n eiriolwr mawr dros roi mwy o bŵer i gymunedau wneud penderfyniadau ynghylch eu hardaloedd eu hunain. Dyma'n union y mae hawl y gymuned i brynu yn helpu i'w gyflawni—llefydd fel The Raven Inn yn Llanarmon-yn-Iâl; rwy'n credu bod Darren Millar wedi bod yno sawl gwaith. Mae hynny'n dangos pa mor bwerus y gall cynllun hawl y gymuned i brynu fod wrth rymuso ac uno cymuned. Rwy'n credu ei fod yn offeryn pwysig wrth helpu grwpiau cymunedol i brynu lleoedd fel tafarndai, ond hefyd ysgolion, siopau, mannau agored a lleoedd eraill mewn trefi a phentrefi, ac yn wir yn ein dinasoedd. Mae'n diogelu lleoedd sy'n gwneud ein cymunedau yn arbennig, sy'n bwysig i bobl, ac yn rhoi mwy o lais i bobl wrth ddylunio eu strydoedd mawr eu hunain.

Nawr, fe wnaeth Llywodraeth Lafur y DU gefnogi hyn gyda chronfa i helpu cymunedau i brynu asedau. Felly, pa gymorth ymarferol ychwanegol y bydd y Llywodraeth hon yn ei roi ar waith i sicrhau bod cymunedau wir yn gallu defnyddio'r gyfraith newydd? Byddwn i'n awgrymu'n arbennig y gallai'r rhaglen cyfleusterau cymunedol fod yn gyfrwng defnyddiol ar gyfer darparu cymorth ariannol ac, yn wir, cyngor i gymunedau sydd ei angen.

Fydd y Prif Weinidog ddim yn synnu wrth fy nghlywed i'n codi mater deddfwriaeth ar gyfer corff negodi staff ysgolion yn y Siambr. Rwy'n siomedig o weld nad yw'n cael ei gynnwys yn y datganiad heddiw. Fe wnaethon ni ymrwymo, pan oedden ni yn y Llywodraeth, i gorff negodi ar gyfer staff cymorth ysgolion, ac mae llawer o'r gwaith paratoi wedi'i wneud. Yn wir, mae'n barod i fynd. Ac, wrth gwrs, pan bleidleisiodd y Senedd ar y mater hwn yn ddiweddar, roedd cefnogaeth drawsbleidiol iddo. Er hynny, roedden ni bob amser yn glir yn y Llywodraeth mai ymdrin â chyflog drwy gydol y flwyddyn fyddai blaenoriaeth gyntaf y corff negodi newydd, oherwydd ledled Cymru, dim ond yn ystod y tymor y mae 27,000 o staff cymorth ysgolion—y cynorthwywyr addysgu, staff y gegin, gofalwyr a llawer o rai eraill y mae ysgolion yn dibynnu arnyn nhw—yn cael eu talu. Ac, wrth gwrs, rydyn ni ond dyddiau i ffwrdd oddi wrth wyliau'r haf, amser lle, o leiaf yn symbolaidd, mae'r aelodau hanfodol hyn o staff yn ddi-dâl. Ac mae'n ymwneud â chyflog teg, mae'n ymwneud â diogelwch swyddi, mae'n ymwneud â chyfiawnder cymdeithasol, mae'n ymwneud â sefydlogrwydd i blant, ac mae hefyd yn ymwneud â chydraddoldeb, oherwydd mae 90 y cant o staff cymorth ysgolion yn fenywod. I filoedd o deuluoedd ledled Cymru, byddai cyflog drwy gydol y flwyddyn yn gam enfawr ymlaen, a byddwn i'n annog y Llywodraeth i ymrwymo i fwrw ymlaen â hyn cyn gynted â phosibl.

Nawr, Bil arall yr oeddwn i'n gobeithio ei weld yn y datganiad heddiw oedd Bil tacsis a cherbydau hurio preifat, a gafodd, fel y bydd llawer o Aelodau yn gwybod, ei ddatblygu fel Papur Gwyn o dan Lywodraeth Lafur Cymru. Byddai Bil o'r fath yn deddfu i reoleiddio'r sector tacsis a cherbydau hurio preifat, gan gynnwys mynd i'r afael â'r broblem o drawsffinio, sy'n arbennig o gyffredin yng Nghaerdydd a Chasnewydd. Nawr, ers y Papur Gwyn, mae'r angen am y ddeddfwriaeth hon wedi cynyddu. Does dim dwywaith amdani. Rydyn ni'n byw nawr mewn oes o dechnoleg sy'n datblygu'n gyflym, yn enwedig o ran awtomeiddio, a fydd yn newid yn sylfaenol y ffordd mae pobl ledled Cymru yn gweithio, sut maen nhw'n teithio ac felly sut maen nhw'n defnyddio tacsis a cherbydau hurio preifat. Bydd y ddeddfwriaeth hon, rwy'n credu, ond yn dod yn fwy perthnasol ac angenrheidiol wrth i gyflymder y newid barhau i gynyddu, a byddwn i'n annog y Llywodraeth i ystyried y mater hwn yn fanwl. Diolch.

Diolch yn fawr iawn am y sylwadau hynny. O ran amseriad y datganiad hwn, byddwn i'n ei gwneud yn glir, Lywydd, ein bod ni'n dilyn, mewn ysbryd ac yn ymarferol, yr union brotocolau sydd bob amser wedi cael eu dilyn ac y gwnaeth y Llywodraeth flaenorol eu dilyn, a dyma'r datganiad rydw i'n ei wneud yn Siambr y Senedd y prynhawn yma.

Rwy'n croesawu'r ffaith bod yr Aelod wedi achub ar y cyfle i siarad am nifer o'r cyfleoedd deddfwriaethol yr hoffai eu dilyn. Wrth sôn am y rhai yn ein rhaglen ni y cyfeiriodd atyn nhw, rwy'n croesawu ei gefnogaeth i'r egwyddor o gyflwyno'r ddeddfwriaeth prawfesur gwledig. Mae llawer o waith i'w wneud ynghylch hyd yn oed diffinio beth mae 'gwledig' yn ei olygu, oherwydd ar hyn o bryd, yn nhermau statudol, does gennym ni ddim hynny. Felly, mae'n fater o sicrhau bod gennym ni'r fframweithiau lle y gallwn ni ddweud, wedyn, bod yn rhaid i'r Llywodraeth, ym mhopeth a wna, ystyried effaith penderfyniadau ar Gymru wledig. Mae'n bwysig iawn, iawn.

Hefyd, o ran amddiffyn rhentwyr, rwy'n croesawu'r gefnogaeth honno. Yn wir, mae hyn yn adeiladu ar ddeddfwriaeth gyfredol, ac yn pontio i ddeddfwriaeth yn y dyfodol. Mae yna ddeddfwriaeth arall y byddai'r Llywodraeth hon yn dymuno ei chyflwyno i amddiffyn rhentwyr ymhellach, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n cadw llygad ar sut allwn ni ddatblygu consensws ar yr angen i amddiffyn rhentwyr yn y sector allweddol hwn.

O ran y ddeddfwriaeth statudol ar staff cymorth ysgolion, rydych chi'n iawn, mae hyn wedi bod yn destun sgwrs, dadl a phleidlais yn y Senedd hon yn ddiweddar, ac fel y cafodd ei awgrymu yn y ffordd yr aeth y bleidlais, gallaf weld buddion corff statudol a fyddai'n rhoi trefniadau tebyg i'r rhai a sefydlwyd yn Lloegr, i staff cymorth, gan roi statws tebyg i'n hathrawon ni iddyn nhw, sydd eisoes â chorff adolygu cyflog annibynnol. Felly, rwy'n awyddus iawn, fel a ddywedwyd yn ystod y ddadl benodol honno, i ymchwilio i sut y byddai modd bwrw ymlaen â hynny. Byddwn i'n dweud, fodd bynnag, fel y cyfeiriais ato yn y datganiad ei hun, rydyn ni'n deddfu lle mae angen i ni ddeddfu, ac rydyn ni bob amser yn ystyried a oes ffyrdd eraill y gallwn ni gael y canlyniadau rydyn ni eu heisiau. Felly, mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o wneud gwahaniaeth uniongyrchol i fywydau pobl, ac rwy'n awyddus i archwilio beth allwn ni ei wneud heb ddeddfwriaeth hefyd, a byddwn i'n gwahodd y rhai a fyddai'n gweithio gyda ni ar yr agweddau hynny ar y darpar ddeddfwriaeth benodol honno.

O ran hawl y gymuned i brynu, unwaith eto, rwy'n croesawu'r gefnogaeth mewn egwyddor, ac, ydy, mae Cymru wedi llithro ar ei hôl hi yma. Rwy'n gwerthfawrogi bod gwaith wedi'i wneud mewn Llywodraethau blaenorol, ond ni chafodd ei gwblhau gan y Llywodraethau hynny. Felly, mae gennym ni gyfle nawr i wneud hynny. Rydyn ni'n credu yn ein cymunedau, rydyn ni'n credu mewn grymuso cymunedau, ac os gallwn ni weithio ar hyn, oherwydd gall gweithio gyda'n gilydd sicrhau canlyniadau, byddwn ni'n bwrw ymlaen â hyn er budd cymunedau ar hyd a lled Cymru.

Brif Weinidog, rydych chi wedi cael misoedd i baratoi ar gyfer eich datganiad deddfwriaethol heddiw, ar gyfer y foment hon, yn y Siambr hon, ac mae'n rhaid i mi ddweud, ai dyma fe? Ai dyma'r cyfan sydd gennych chi i'w gynnig i bobl Cymru? Fe wnaethoch chi geisio cyflwyno'ch hun fel darpar Lywodraeth cyn yr etholiad blaenorol, ond mae'n eithaf amlwg nad oes gennych chi gynllun datblygedig iawn o ran yr hyn rydych chi eisiau ei wneud a'i gyflawni i'r bobl yng Nghymru. Diwygio tribiwnlysoedd, potsian gyda system dreth Cymru—go brin mai'r rhain oedd y pethau yr oedd pobl ar stepen y drws yn ystod etholiadau diweddar y Senedd yn poeni amdanyn nhw.

Doedd gennych chi ddim byd o gwbl i'w ddweud am GIG Cymru, yr ydym yn gwybod ei fod ar ei liniau, dim byd i'w ddweud am y system addysg yng Nghymru, sy'n cyflawni'r canlyniadau addysgol gwaethaf yn y DU, ychydig iawn i'w ddweud ar economi Cymru, sydd ar ei hôl hi o gymharu â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. A chafodd eich datganiad ei wneud, wrth gwrs, yn y ffordd hamddenol a rhagdybiaethol yr ydyn ni wedi dod i arfer â hi. Mae'n ymddangos ei fod yn rhagdybio y bydd eich rhaglen ddeddfwriaethol yn cael y gefnogaeth ar draws y Siambr yr ydych chi eisiau iddi ei chael. Ond os caf fi eich atgoffa chi, rydych chi'n Llywodraeth leiafrifol, iawn? Allwch chi ddim gwneud rhagdybiaethau heb ymgysylltu â phleidiau gwleidyddol eraill cyn gwneud eich datganiadau. Nid ymgysylltu â'r cyfryngau cyn gwneud eich datganiadau, ond ymgysylltu â phleidiau gwleidyddol eraill a cheisio cael ychydig o gonsensws.

Nawr, rydyn ni wedi'i gwneud hi'n glir, o ddechrau eich tymor yn y swydd, ein bod ni'n barod i weithio gyda chi, rydyn ni'n barod i weithio gydag unrhyw blaid wleidyddol yn y Siambr hon, i gefnogi deddfwriaeth sydd er budd pobl Cymru. Ond dydych chi ddim wedi gwneud unrhyw ymdrech o gwbl i estyn allan i fy mhlaid i, a, hyd y gwn i, i naill ai Reform neu'r Blaid Lafur chwaith, ynghylch y rhaglen ddeddfwriaethol hon rydych chi wedi'i nodi heddiw.

Felly, gadewch i mi nodi rhai cynigion amgen ar y pethau sy'n destun pryder i bobl Cymru. Mae'r GIG mewn argyfwng. Mae rhywfaint o'r argyfwng hwnnw yn ganlyniad i fethiant o ran arweinyddiaeth. Felly, mae angen Bil atebolrwydd a llywodraethu'r GIG arnon ni i sicrhau bod uwch-arweinwyr yn ein gwasanaeth iechyd yn gymwys a bod modd eu dwyn i gyfrif pan fydd pethau'n mynd o chwith. Mae angen i ni gyflwyno'r gwaharddiad hwnnw ar ffonau symudol mewn ysgolion, yr ydych chi'n mynd i ymgynghori arno'n araf, heb roi ymrwymiad clir ynghylch sut rydych chi'n mynd i'w gyflwyno. Mae angen Bil anghenion dysgu ychwanegol ac awtistiaeth newydd arnon ni i helpu pobl ifanc i gyrraedd eu llawn botensial. Ac mae angen i ni amddiffyn y mannau hynny i fenywod yn unig mewn ysgolion, canolfannau hamdden ac adeiladau eraill i gadw menywod a merched yn ddiogel ac i wneud yn siŵr bod y dyfarniad hwnnw gan yn y Goruchaf Lys ar ryw yn cael ei weithredu'n llawn.

Mae angen asiantaeth ddatblygu genedlaethol arnon ni, a dyma un o'r pethau rwy'n gobeithio y gallwn ni weithio gyda'n gilydd arno. Ond mae angen iddi fod yn asiantaeth ddatblygu ddiwygiedig a fydd yn sicrhau buddion gwirioneddol i bobl Cymru. Ac nid asiantaeth ddatblygu genedlaethol yn unig ydyw. Mae angen i ni hefyd ddiwygio ardrethi busnes yma yn ein gwlad ni fel y gallwn ni adfywio ein strydoedd mawr, a helpu siopau, tafarndai, caffis a swyddfeydd post i allu ffynnu ac i atal mwy o adeiladau rhag cau yng nghanol ein trefi.

Ac er ein bod ni'n cefnogi'r cynllun hawl y gymuned i brynu, yr ydym wedi bod yn galw amdano ers blynyddoedd, gyda llaw, yn y Siambr hon, oherwydd rydyn ni eisiau diogelu'r asedau cymunedol hynny sy'n wynebu'r risg o gau, beth am ddeddfu ar gyfer hawl arall i brynu—tai? Pam na wnawn ni adfer yr hawl i brynu i helpu pobl i fynd ar yr ysgol dai—hawl i brynu ddiwygiedig sy'n rhoi'r elw yn ôl i ddatblygu tai mwy fforddiadwy? Pam na wnawn ni ddeddfu i sicrhau bod cartrefi gwag yn cael eu defnyddio eto fel nad yw'r eiddo gwag ofnadwy hyn yn bla ar ein trefi a'n cymunedau? Pam na wnawn ni gymryd camau ar y dreth gyngor i helpu pobl i gadw eu costau treth gyngor i lawr, gyda refferenda ar gyfer codiadau gormodol?

Nawr, fe glywais i'r hyn yr oedd gennych chi i'w ddweud am y ddeddfwriaeth prawfesur gwledig hon yr ydych chi eisiau ei chyflwyno, rhywbeth rydym yn ei groesawu. Ond, yn eich cynllun 100 diwrnod, rydych chi'n cyfeirio'n benodol at gyllid yn ymwneud â hynny. Wnaethoch chi ddim sôn o gwbl am gyllid heddiw. Ac, wrth gwrs, rydyn ni i gyd yn gwybod bod angen diwygio ehangach arnon ni mewn gwirionedd. Nid yw'n ymwneud ag ardaloedd gwledig yn unig. Mae rhai rhannau daearyddol o Gymru sy'n colli allan ar gyllid teg. Gogledd Cymru, canolbarth Cymru, gorllewin Cymru—dydyn nhw ddim wedi bod yn cael cyfran deg o fuddsoddiad o dan Lywodraethau Cymru olynol o ganlyniad i'ch cytundebau cyllidebol â'r Blaid Lafur, ac mae angen i ni newid y gyfraith i sicrhau eu bod yn ei chael.

Felly, rwy'n synnu at y diffyg ymgysylltu trawsbleidiol cyn eich datganiad heddiw. Dydw i ddim yn credu bod eich datganiad yn ddigon uchelgeisiol, ac, os ydych chi eisiau rhai syniadau, fe wnaf i anfon copi o'n maniffesto ni atoch chi fel y gallwch chi roi hwnnw ar waith yn lle. Diolch.

Fe welais i gopi o'r maniffesto ac fe benderfynais i doedd e ddim i mi, fel y gwnaeth y rhan fwyaf o Gymru, a bod yn deg. [Chwerthin.]

Fe bleidleisiodd y rhan fwyaf o Gymru yn erbyn eich un chi hefyd.

Rwy'n cydnabod y platfform sydd gan yr Aelod i osod nifer o safbwyntiau gwleidyddol, nad oes angen deddfwriaeth ar lawer ohonyn nhw. Gallwn i gyfeirio at ddeddfwriaeth y gwnaeth ef ei chynnig yr wyf yn anghytuno arni—i ddod â'r difrod y gwnaeth Margaret Thatcher ei achosi ar yr hawl i brynu yn ôl, y difrod rydyn ni'n dal i geisio ei ddadwneud o ran darparu mwy o dai cymdeithasol nawr. Felly, rydyn ni'n anghytuno, iawn; rydyn ni'n mynd i orfod cytuno i anghytuno ar y pwynt hwnnw.

O ran y gwaharddiad ar ffonau symudol, rydyn ni'n gweithredu. Mae canllawiau statudol yn golygu y gallwn ni symud yn gyflymach heb aros am ddeddfwriaeth. Er bod y Llywodraeth hon wedi dweud y byddwn ni'n deddfu os oes angen, rydyn ni'n credu y gallwn ni weithio'n gyflymach na hynny.

O ran cynnal treth, mae e rhywsut yn dilorni'r syniad o gynnal treth. Mae hon yn rhan bwysig o system dreth sy'n gweithredu'n dda, ac, i blaid sy'n ymfalchïo mewn doethineb ariannol, rwy'n synnu at yr Aelod am gymryd agwedd mor ddiofal at wneud yn siŵr bod gennym ni systemau trethiant da ac effeithiol.

O ran ardrethi busnes, eto, does dim angen i ni aros i weithredu. Pam nad yw'r Llywodraeth yn deddfu i sicrhau bod eiddo segur yn cael ei ddefnyddio eto? Oherwydd does dim angen i ni ddeddfu ar hynny, o reidrwydd. Mae yna gamau sy'n cael eu cymryd ar hyn o bryd ar hynny.

O ran cyllid teg, a gwneud yn siŵr bod gennym ni fformiwla, nid deddfwriaeth, sy'n sicrhau bod arian yn cael ei rannu mewn ffordd deg, wel, mae'r cyfarfodydd hynny eisoes yn gyfarfodydd y mae fy Ngweinidog dros lywodraeth leol yn eu cael.

Yn olaf, mae yna thema gan yr Aelod, ac fe wnaf i ganiatáu iddo ddilyn pa bynnag thema y mae ei heisiau, ond mae'r syniad bod hon yn Llywodraeth nad yw, ym mhopeth rydyn ni wedi'i wneud, wedi gwneud yn glir ein penderfyniad i fod yn gydsyniol, o'r sylwadau cyntaf y gwnes i yma yn y Siambr—. Fe wnaf i ddarllen eto, Lywydd, fy natganiad terfynol yn y datganiad hwn y prynhawn yma. Fe ddywedais i fod hon yn rhaglen sy'n adlewyrchu gwerthoedd craidd y Llywodraeth hon, ac yn un yr wyf i'n gobeithio y bydd yn arwain at gydweithredu a rhannu syniadau ymhellach ymhlith pawb yn y Siambr hon. Rydyn ni'n benderfynol o ddatblygu deddfwriaeth ar sail adeiladu consensws a thrwy gydweithredu er budd pob cymuned yng Nghymru. Mae'n ddrwg gennyf ei fod wedi rhoi'r gorau i wrando ar yr adeg honno.

Diolch, Lywydd, a diolch am y datganiad blaengar yma heddiw, Brif Weinidog.

Fel cyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, rwy'n myfyrio ar yr hyn y gwnaeth cyn-Weinidogion cyllid ddweud wrthyn ni am sefyllfa ariannol y Llywodraeth flaenorol. Rwyf hefyd wedi bod yn dilyn yr hyn y mae'r Gweinidog cyllid newydd wedi'i ddweud yn ei dadansoddiad o'r sefyllfa ariannol dynn y mae hi wedi'i hetifeddu, unwaith mae'r manylion llinell wrth linell gwirioneddol wedi cael eu gweld. Mae'n ymddangos hefyd fod pethau wedi mynd yn dynnach byth yn ystod y misoedd diwethaf o ganlyniad i ddigwyddiadau y tu hwnt i reolaeth y Llywodraeth hon. Serch hynny, mae'n dda gweld bod ymrwymiadau maniffesto Plaid Cymru yn cael eu cyflawni yn y rhaglen ddeddfwriaethol hon y prynhawn yma. Rwy'n credu'n gryf bod yr ymrwymiadau hyn er budd y bobl a'r cymunedau yr ydym oll yn eu cynrychioli—er enghraifft, hawl y gymuned i brynu.

Nid yn unig hynny, mae'r ymrwymiadau hyn yn gyson ag addewidion rhai o'r gwrthbleidiau yn y Siambr hon, fel yr ydym wedi clywed y prynhawn yma. Rwyf hyd yn oed wedi cytuno ag un neu ddau o bethau y mae Darren Millar wedi'i ddweud y prynhawn yma, sy'n dipyn o beth. Rwy'n gobeithio, felly, y gallwn ni roi rhywfaint o'r ymhonni gwleidyddol a'r sgorio pwyntiau o'r neilltu er mwyn dod o hyd i'r tir cyffredin. Felly, Brif Weinidog, a wnewch chi gytuno â mi y dylen ni ganolbwyntio ar y tir cyffredin a'r canlyniadau hynny sydd o fudd i bobl ar hyd a lled Cymru? Diolch.

Yn sicr, rwy'n cytuno â'r Aelod, ac rwy'n cael fy nghalonogi—. Rwy'n deall y wleidyddiaeth, ond rwy'n cael fy nghalonogi gan y ffaith, ar draws y Siambr hon, ar brawfesur gwledig, er enghraifft, fod yna gytundeb, mae'n debyg, bod hyn yn beth da i'w wneud. Y ffordd y mae deddfwriaeth yn gweithio, wrth gwrs, yw bod gennym ni ganlyniad yr ydym yn ceisio ei gyflawni, mae deddfwriaeth yn cael ei chyhoeddi, mae ymgynghori arni, ac ni yn y fan hon, chi fel deddfwyr, sy'n gallu llunio'r ddeddfwriaeth honno gyda gwelliannau, trwy graffu gan bwyllgorau, ac yn y blaen. Po gliriach yw'r penderfyniad i gydweithredu er mwyn cryfhau deddfwriaeth ddrafft yr ydym yn cytuno ei bod yn beth da, wel, y mwyaf tebygol ydyw y bydd honno'n troi'n ddeddfwriaeth dda. Ac rwy'n dechrau o'r man cychwyn hwnnw: gallwn ni ddarganfod bod yna dir cyffredin; gadewch i ni weld sut wnawn ni droi hynny'n gyfraith dda.

Ar ôl gweithio yn y llywodraeth, rwy'n gwybod bod cyrff hyd braich yn aml yn methu ar un peth, atebolrwydd aneglur, lle, pan fydd targed yn cael ei golli, mae'r Gweinidog yn pwyntio at yr asiantaeth ac mae'r asiantaeth yn pwyntio at y Gweinidog. Mae'r Prif Weinidog wedi gosod targed degawd o hyd i haneru'r bwlch cynhyrchiant, sy'n rhywbeth y dylen ni i gyd ei groesawu. Felly, pwy, yn union, fydd yn atebol i'r Senedd hon os bydd y targed hwnnw'n cael ei fethu—y Gweinidog cyfrifol neu arweinyddiaeth yr asiantaeth? Ac a fydd yr atebolrwydd hwnnw'n cael ei gynnwys yng nghylch gwaith yr asiantaeth o'r cychwyn cyntaf?

Rwy'n falch iawn o gael y cwestiwn hwnnw; mae'n gyfle i mi rannu fy safbwyntiau ar hyn fel mater o egwyddor ac i nodi'r agweddau ymarferol.

Roedd y cyn-Brif Weinidog Rhodri Morgan o'r farn bod angen coelcerth o gwangos oherwydd y diffyg atebolrwydd democrataidd. Roedd hynny cyn i'n Senedd ni, neu'n Cynulliad ni fel ag yr oedd bryd hynny, gael ei sefydlu. Ar ôl i ni gael ein Cynulliad, roedd gennym ni'r atebolrwydd hwnnw. Felly, dyna pam rwy'n credu mai camgymeriad oedd cael gwared ar Awdurdod Datblygu Cymru ar y pryd. Roedd angen ei drwsio, ond roedd yn gamgymeriad cael gwared arno, yn fy marn i. Mae gennym ni'r atebolrwydd hwnnw nawr. Mae gennym ni lawer o gyrff hyd braich sy'n gwneud gwaith da iawn, iawn. Mae yna reswm da iawn pam mae angen pethau sydd hyd braich o'r Llywodraeth. Y rheswm pam mae busnes wedi cefnogi'n frwd y syniad o gael asiantaeth ddatblygu yw oherwydd ei bod yn gallu bod yn fwy chwim nag y gall Llywodraeth byth fod, oherwydd rwy'n gweld y cyfyngiadau sydd ar y Llywodraeth. Rwy'n credu bod yr atebolrwydd yno yn ein systemau, yn strwythurau ein pwyllgorau. A lle'r Llywodraeth yw dweud, 'Rydyn ni'n gosod y targedau hyn.' Mae'n rhaid i'r Llywodraeth berchenogi'r targedau hynny. Mae'r cyrff, o fewn eu cylch gwaith—. Ac rydych chi'n iawn, mae'n rhaid i'r cylch gwaith fod yn iawn, mae'n rhaid i'r cylch gwaith ei gwneud yn glir mai'r Llywodraeth sy'n gyfrifol yn y pen draw; dyna'r hyn y bydden ni'n ei ddisgwyl bob amser.

Mae'n wych gweld bod y Llywodraeth hon yn mynd i’r afael efo’r argyfwng tai i gefnogi gwneud tai yn fforddiadwy a chynyddu hawliau'r rhai sydd yn rhentu. Yn 2025, yn fy etholaeth i, roedd dros 65 y cant o’r boblogaeth wedi’u prisio allan o dai yng Ngwynedd, ac mae pris canolrifol ym Mhenllyn dros £400,000, sydd yn anfforddiadwy i 96 y cant o bobl leol. Mae’r effaith mae hyn yn ei gael ar yr ardal yn un ddwys iawn. Mae pobl ifanc yn gadael eu hardaloedd, yn symud i’r ddinas neu ar draws y ffin, sy'n cael ardrawiad gwael iawn ar ddiwylliant lleol ac ar yr economi. Mae’n dda gweld y Llywodraeth yn gwneud y gwaith hanfodol hwn, a dwi hefyd yn falch iawn o glywed am ddatblygu'r hawl i dai digonol. Mae’r hawl yma yn un hollol sylfaenol, a bydd deddf ar hyn yn drawsnewidiol i filoedd ar filoedd o bobl ar draws y wlad. Felly, beth fydd yr amserlen ar gyflwyno’r mesurau uchod a’r hawl cymunedol i brynu i’r Senedd?

Diolch yn fawr iawn am y sylwadau a'r cwestiynau yna, ac ydw, dwi'n falch o allu sefyll yn fan hyn a gwneud datganiad ein bod ni yn blaenoriaethu'r meysydd yma. Rydym ni wedi siarad amdanyn nhw dros y blynyddoedd a rŵan rydym ni'n gallu bwrw ymlaen â nhw. Beth sydd gennym ni yn ei hanfod yn fan hyn ydy rhaglen dim ond ar gyfer y flwyddyn a hanner, efallai, gyntaf. Felly mae'r hawl i brynu cymunedol yn un sydd yn rhywbeth fydd yn digwydd o fewn y cyfnod hwnnw er mwyn i ni allu dangos ein bod ni yn symud yn gyflym. Mae yna elfennau, fel dwi wedi crybwyll, y rhan gyntaf, os liciwch chi, o ddeddfwriaeth i warchod rhentwyr sydd eto yn digwydd yn y cyfnod cyntaf yma. Ond mae angen wedyn datblygu o fewn gweddill oes y Llywodraeth yma y ddeddfwriaeth bellach sydd yn gallu symud ymlaen at warchod yr hawl i gartref a rhoi gwarchodaeth bellach i rentwyr. Felly, mae yna raglen sydd yn datblygu yma. Cofiwch hefyd, eto yn cyfeirio'n ôl at y cydweithio traws-seneddol dwi'n gobeithio ei weld, mi fydd yna gyfle i ddeddfwriaeth newydd gael ei chyflwyno i mewn i'r rhaglen yma. Mi fydd pwyllgorau seneddol yn gallu cynnig deddfwriaeth. Mi fydd unigolion ar y meinciau cefn yn cael cyfleon o bryd i'w gilydd. Felly, mae yna raglen ddynamig yma mewn difrif, ond y peth pwysig dwi'n falch o glywed cefnogaeth gan yr Aelod arno fo ydy ein bod ni'n dechrau ar y materion yma rŵan rydym ni'n gwybod sy'n golygu gymaint i'r bobl rydyn ni'n eu cynrychioli.

O ran deddfwriaeth, rwy'n meddwl bob amser am y ffordd y cafodd addysg gyfun ei chyflwyno i ddechrau yn dilyn cylchlythyr yr Adran Addysg a Gwyddoniaeth gan Anthony Crosland—dim deddfwriaeth.

Rwy'n aelod o'r Blaid Gydweithredol sydd wedi ymgyrchu ers amser maith dros gynllun hawl y gymuned i brynu, ac rwy'n cefnogi deddfwriaeth i alluogi grwpiau cymunedol cymwys i enwebu a chofrestru asedau cymunedol gwerthfawr a chael yr hawl i'r cynnig cyntaf pan fydd y perchennog yn penderfynu gwerthu. Mae llawer gormod o adeiladau cymunedol yn cael eu gadael i ddirywio, a gallai gweithredu cymunedol atal rhai o'r rhain rhag mynd yn adfeilion. A fydd unrhyw gyllid ar gael i helpu'r pryniannau cymunedol hyn?

Rwyf hefyd eisiau i ni adael etifeddiaeth wyrddach ar gyfer cenedlaethau i ddod, ac rwy'n croesawu'r cynnig amgylcheddol i gefnogi datblygu cynllun gweithredu hinsawdd a natur. Fodd bynnag, yr hyn y gwnaf ei ofyn, o ran anifeiliaid, yw: a fydd y ddeddfwriaeth arfaethedig yn rhoi cymorth ychwanegol i anifeiliaid yng Nghymru? Ac eto rwy'n gofyn am ddeddfwriaeth i atal perchnogaeth breifat ar brimatiaid.

Rwy'n nodi, yn natganiad y Prif Weinidog, fod rheolaeth dros ddŵr yn rhywbeth llawer dyfnach yn y cof Cymreig na dim ond mater o bolisi neu reoleiddio. Fe ymunodd eich Gweinidog yr economi â mi yn y Senedd ddiwethaf i gefnogi perchnogaeth gyhoeddus dros ddŵr. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried gwladoli Dŵr Cymru?

Yn olaf, o ran yr economi, a wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried ariannu ymchwil brifysgol ym maes cyfrifiadura a gwyddorau bywyd a'r hyn sy'n deillio ohoni?

Diolch yn fawr iawn. Diolch am y cwestiynau hynny. Unwaith eto, nid yw rhai o'r elfennau olaf hynny ar gyllid o reidrwydd yn berthnasol i ddeddfwriaeth. O ran dŵr, ydw, rwy'n credu'n llwyr yn yr egwyddor o berchnogaeth gyhoeddus dros ddŵr. Dyna fy man cychwyn bob amser. Mae gennym ni broses eithaf cyffrous rydyn ni'n ei dilyn nawr gydag ymgysylltu cadarnhaol gan Lywodraeth y DU ar hyn o bryd, ar roi'r gallu i ni reoli a rheoleiddio ein dŵr ni yn y dyfodol. Nid oes angen i ddeddfu ar ddŵr fod yn rhan o'r 18 mis cyntaf hyn o raglen ddeddfwriaethol, os mynnwch chi, oherwydd rydyn ni'n rhan o'r trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y DU ar hyn o bryd ar rymuso ein hunain yng Nghymru. Ond, o ran deddfwriaeth, byddwn ni'n ystyried sut allwn ni ddefnyddio'r gyfraith i ddiogelu dŵr Cymru yn y dyfodol oherwydd mae e mor, mor bwysig i ni.

Ac o ran hawl y gymuned i brynu, rwy'n gwerthfawrogi'r gefnogaeth yno i'r egwyddor honno. Mae llawer o waith i'w wneud i ddiffinio beth yn union, er enghraifft, y dylid ei gynnwys. Mae rhywfaint o'r gwaith wedi dechrau eisoes, ond byddwn ni'n bwrw ymlaen â'r gwaith hwnnw o ddifrif. Fe ddylwn i fod wedi ateb y cwestiwn a ofynnwyd yn gynharach am gyllid. Mae amrywiaeth o drefniadau cyllid grant a benthyciadau eisoes ar gael y gall grwpiau cymunedol fanteisio arnyn nhw. Mae gennyf ddiddordeb bob amser mewn gweld sut y gall y rheini gael eu datblygu ymhellach, ond rwy'n credu mai'r peth pwysig yma yw gosod y fframwaith cyfreithiol, lle gallwn ni nodi pwy all y cyrff cyfrifol fod yn lleol; pa asedau cymunedol sydd angen eu diogelu; a sut allwn ni roi'r amddiffyniadau hynny ar waith. Gadewch i ni wneud y gwaith hwnnw'n gyntaf.

Rwy'n croesawu cymaint yn natganiad deddfwriaethol y Prif Weinidog y prynhawn yma, ond hoffwn ychwanegu fy llais i, ochr yn ochr ag eraill ar draws y Siambr, i groesawu'r ddyletswydd statudol ar brawfesur gwledig. Am yn rhy hir, mae ein cymunedau gwledig wedi teimlo wedi'u siomi a'u hanghofio, wedi teimlo bod polisïau wedi'u cynllunio gan ac ar gyfer ein poblogaeth drefol, gyda chefnogaeth arwynebol yn unig i gymunedau gwledig. Ond mae'r ddyletswydd statudol hon ar brawfesur gwledig, a fydd yn sicrhau bod anghenion gwledig yn cael eu hystyried yn gyson wrth ddatblygu a chyflawni polisi, yn newid sylweddol pwysig ac yn dangos bod y Llywodraeth hon wir yn gwerthfawrogi ein hanghenion gwledig. Sut mae'r Prif Weinidog yn gweld y dyletswyddau statudol hyn yn gweithio i fynd i'r afael â'r gwahanol ffyrdd y mae cymunedau gwledig yn profi polisi a mynediad at wasanaethau, o ofal iechyd a thrafnidiaeth i'r argyfyngau hinsawdd a natur brys?

I bob pwrpas, nid yw union ffurf a chwmpas y ddyletswydd statudol wedi'u penderfynu eto, ac mae hynny'n gyffredin iawn, wrth gwrs, os meddyliwn ni am ddeddfwriaeth yr ydym i gyd yn falch ohoni yma ar lesiant cenedlaethau'r dyfodol, gan fod honno wedi dechrau ei thaith ar ffurf wahanol iawn i'r un yr oedd arni yn y pen draw, ond fe lynwyd at yr egwyddor drwyddi draw, felly rydym yn gosod egwyddor bwysig. Bydd angen i ni ddatblygu, fel y dywedais yn gynharach, y polisi i ddiffinio 'gwledig', i ddiffinio 'prawfesur gwledig', yr agwedd dechnegol honno ar yr hyn yr ydym yn bwriadu ei wneud yn gyfreithiol; union ffurf y ddyletswydd a'r hyn y mae'n ei gwneud yn ofynnol i rywun ei wneud, a'r disgresiwn y mae'n ei roi iddyn nhw i'w wneud. Bydd angen i ni gynnig pa awdurdodau cyhoeddus y dylai fod yn berthnasol iddyn nhw a pham, ac mae cwpl eisoes wedi'u crybwyll yma heddiw. Mae iechyd wedi'i grybwyll; mae yna agweddau eraill hefyd y mae angen i ni eu hystyried.

Felly, mae'n offeryn. Mae prawfesur gwledig yn offeryn y gall pobl sy'n gwneud penderfyniadau ei ddefnyddio wrth ddylunio neu gyflwyno polisi—dyna'r syniad—wrth ddylunio neu gyflwyno rhaglen, gwasanaeth. Mae Llywodraeth Cymru eisoes yn defnyddio templed a chanllawiau ar gyfer asesiadau effaith integredig mewnol. Mae'r templedi hynny eisoes yn eu lle. Mae gan genhedloedd eraill yn y DU ganllawiau cynhwysfawr a phecynnau cymorth i gefnogi prawfesur gwledig yn benodol. Wel, rydyn ni eisiau hynny hefyd, felly byddwn ni'n datblygu cynigion i gefnogi mecanweithiau fel rhan o ddatblygiad y Bil, fel y gellir ei weithredu'n effeithiol, rwy'n hyderu.

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae eich Llywodraeth yn dweud ei bod yn mynd i ddeddfu ar brawfesur gwledig, ond mae profiad Lloegr yn dangos pa mor hawdd y gall hyn ddod yn ymarfer ticio bocsys diystyr arall a weithredir dim ond ar ôl i benderfyniadau gael eu gwneud. Rwy'n croesawu unrhyw beth i gryfhau cymunedau gwledig, ond rhaid edrych yn fanwl ar y manylion, oherwydd y cwestiwn allweddol yw nid a ddylai prawfesur gwledig gael ei osod mewn cyfraith, ond mewn gwirionedd beth fydd y gyfraith yn gorfodi Gweinidogion a chyrff eraill i'w wneud. A fydd eich cyfraith yn ei gwneud yn ofynnol i asesiadau effaith gwledig gael eu cyhoeddi cyn cytuno ar bolisïau a chyllidebau? A fydd yn gorfodi Gweinidogion i weithredu ar y canfyddiadau a sicrhau bod fformiwlâu cyllido yn adlewyrchu'r costau uwch sydd ynghlwm wrth ddarparu gwasanaethau yng nghefn gwlad Cymru? A yw hwn yn mynd i fod yn Fil fframwaith gyda'r holl bŵer yn cael ei drosglwyddo trwy reoliadau i Weinidogion?

Mae'r rhain yn gwestiynau allweddol, Brif Weinidog, y dylai eich Llywodraeth allu eu llywio, oherwydd fel arall, onid yw hyn yn mynd i fod yn ddarn arall o waith papur sy'n mynd i gael ei symud o amgylch Parc Cathays, yna ei roi i gyfarfod y Cabinet, ac yna ei anwybyddu oherwydd bod y penderfyniad eisoes wedi'i wneud? Felly, hoffwn gael rhywfaint o sicrwydd gennych eich bod wedi gwneud rhywfaint o waith manwl ar hyn cyn ei gyhoeddi i'r Siambr heddiw.

Iawn, wrth gwrs. Hynny yw, rydyn ni wedi bod yn sôn am hyn ar draws rhanddeiliaid gwledig ers tro, ac mewn gwirionedd, y gwir yw y gallwn ni ei weld ar waith ac yn gweithio'n effeithiol; mae gan Ogledd Iwerddon, er enghraifft, system sy'n gweithio ac sy'n ddiddorol iawn i ni.

Fe wnaf i orffen ar nodyn cadarnhaol, fel yr wyf bob amser yn ceisio ei wneud, a dweud fy mod i'n credu bod yr Aelod yn iawn wrth ddweud na allwn ni fforddio i hyn fod yn ymarfer ticio bocsys diystyr. Ymhlith y feirniadaeth sydd wedi'i chyfeirio, weithiau, at ddeddfwriaeth a basiwyd yn y Seneddau blaenorol yw efallai nad oedd digon o ffocws ar yr hyn yr oedden nhw'n ceisio ei gyflawni mewn gwirionedd; 'Maen nhw wedi swnio'n dda, ond ydyn nhw wedi gwneud yr hyn y mae arnom angen iddyn nhw ei wneud?' Dyna pam y dywedais ar ddechrau fy natganiad heddiw na ddylem fod yn deddfu er mwyn deddfu. Fe ddylen ni fod yn deddfu lle gallwn ni weld bod angen gwneud hynny. Rydyn ni wedi gwneud y gwaith hwnnw wrth gydnabod, 'Wyddoch chi beth, rydyn ni'n credu bod angen gwneud hyn.' Cafodd llawer o'r gwaith hwnnw ei wneud yn y Senedd flaenorol mewn gwirionedd. Cyhoeddodd Cefin Campbell, yn ei rôl etholaethol, adroddiad ar brawfesur gwledig, a oedd yn ddefnyddiol iawn, iawn i'n tywys ni, fel darpar Lywodraeth a nawr fel Llywodraeth, i sefyllfa lle rydyn ni wedi cael ein hargyhoeddi. Ond bydd gan bob Aelod yn y Senedd hon gyfraniad i'w wneud ac i ddiwygio ac i wella a chryfhau. Y gair Cymraeg am amendment yw gwelliant. Felly, byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth y byddwch chi'n gallu ei gwella a'i chryfhau. Deddfwyr ydyn ni—dyna yw ein gwaith ni.

Mae gweithio mewn partneriaeth yn elfen allweddol o gyflawni, ac fe wnes i gwrdd ag awdurdodau lleol a Cwlwm yn gynharach heddiw fel rhan o weithdy i drafod y cyfleoedd a'r heriau ymarferol sydd ynghlwm wrth ddarparu a sut i weithio gyda'n gilydd i ddarparu gofal plant hygyrch i fwy o deuluoedd yn gyflym.

Mae'r dirwedd gofal plant yng Nghymru yn ddiangen o gymhleth—i ddarparwyr, partneriaid a rhieni—ac rydyn ni'n adeiladu ar raglenni, hawliau a threfniadau cyflawni presennol, tra'n edrych yn onest ar gymhlethdod, rhwystrau a beichiau diangen. Rwy'n benderfynol o gynnal y momentwm a galluogi awdurdodau lleol a darparwyr i symud cyn gynted â phosibl trwy'r camau darparu.

Felly, ar ôl cyflwyno 12.5 awr ar gyfer pob plentyn dwy oed, bydd y ffocws ar gynyddu'r ddarpariaeth ar gyfer plant dwy oed i 20 awr a 48 wythnos. Byddwn ni'n ystyried hyblygrwydd o ran cyflymder y broses gyflwyno, yn seiliedig ar amgylchiadau lleol, gan annog ehangu i fynd ymhellach ac yn gyflymach lle bo hynny'n bosibl, fel bod teuluoedd yn cael eu cefnogi'n gyflym. Bydd rhai ardaloedd a darparwyr yn gallu cynyddu oriau, wythnosau neu'r ddau yn gyflymach nag eraill, fodd bynnag, rwy'n annog ac yn disgwyl ffocws pendant ar gyflawni'r ymrwymiad hwn.

Mewn ardaloedd sydd eisoes wedi cyflwyno 12.5 awr, byddan nhw'n cael eu hannog i gymryd y cam nesaf yn y broses ehangu, gan gynnig oriau ac wythnosau ychwanegol o'r flwyddyn, yn dibynnu ar ymarferoldeb yn lleol. Ac, ar yr un pryd, rwyf am i awdurdodau lleol ddechrau gweithio gyda'r holl ddarparwyr i gyflwyno'r cynnig estynedig i blant tair a phedair oed yn gyffredinol, a byddaf yn gweithio gyda swyddogion yn ddiweddarach eleni i gynllunio'r adnoddau a'r cyllid y bydd eu hangen i wneud hyn.

Bydd yr elfen hon yn adeiladu ar addysg feithrin a bydd yn sicrhau y bydd pob plentyn yn y garfan hon, nid yn unig y rhai y mae eu rhieni yn bodloni'r meini prawf cymhwysedd presennol, yn gallu manteisio ar y buddion a'r cyfoethogi sydd ynghlwm wrth ofal plant o safon. Byddwn ni'n trefnu hyn yn ofalus, gan adeiladu ar ein cynigion presennol ar gyfer plant dwy oed a phlant tair a phedair oed, cyn symud i'r cam olaf: 20 awr o ofal plant cyffredinol i blant naw mis i ddwy oed.

Bydd cynyddu'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg ar draws yr holl gamau hyn yn elfen allweddol o'n hymrwymiad, fel cam cyntaf pwysig i gefnogi mynediad i addysg cyfrwng Cymraeg. Byddwn yn parhau i weithio'n agos gyda Mudiad Meithrin a phartneriaid eraill i sicrhau bod hyn yn elfen graidd ar draws pob cam o'r ehangu.

Mae'r gweithlu gofal plant yn ganolog i'r broses ehangu, sy'n dibynnu ar y capasiti, y sgiliau a'r cymorth sydd eu hangen i ddarparu darpariaeth o ansawdd uchel. Mae ein heconomegwyr a'n dadansoddwyr yn datblygu rhagamcanion o faint o staff y bydd eu hangen arnom a lle y bydd eu hangen arnom wrth i ni weithio trwy gyflawni'r camau nesaf hyn. Mewn partneriaeth â'r sector, rydyn ni'n archwilio syniadau ac yn datblygu opsiynau i gefnogi twf y gweithlu. Byddwn ni'n cynhyrchu cynllun gweithlu a fydd yn amlinellu sut fyddwn ni'n cefnogi twf, recriwtio a chadw'r gweithlu gofal plant, gan wella amodau gwaith a llwybrau gyrfa.

Rwy'n llawn disgwyl y bydd Aelodau a chydweithwyr—ac, yn bwysicaf oll, rhieni a gofalwyr—yn parhau i fonitro cyhoeddiadau pellach gennym wrth i ni gyflawni'r ymrwymiad hwn. Ond mae'n bleser bod yma nid yn unig i drafod ond i ddechrau darparu gofal plant a ariennir yn gyffredinol. Rydyn ni'n symud y deial i blant a theuluoedd ar ôl blynyddoedd o drin cymorth gofal plant fel ychwanegiad dewisol. Rydyn ni'n gwybod y bydd hyn yn gofyn am fuddsoddiad sylweddol. Rydyn ni'n gwybod bod hyn yn ymrwymiad uchelgeisiol, cymhleth, ond dyma'n sicr yw'r peth iawn i'w wneud. Cymru sydd â'r costau gofal plant uchaf yn y DU, gyda llawer o aelwydydd yn gwario mwy na'u rhent neu forgais ar gostau gofal plant. Mae hyn yn effeithio'n anghymesur ar fenywod, ac mae gan Gymru fwlch cyflog parhaus rhwng y rhywiau. Mae gan Gymru rai o'r plant tlotaf sydd ddim yn gallu manteisio ar fuddion darpariaeth blynyddoedd cynnar ar hyn o bryd. Rydyn ni'n gwneud ein hymrwymiad i newid hyn yn realiti trwy ddarparu system gofal plant sy'n gweithio i blant a theuluoedd. Diolch yn fawr.

Ddirprwy Brif Weinidog, gadewch i mi ddechrau gyda'r hyn a ddylai ein huno heddiw. Mae pob Aelod yn y Siambr hon eisiau i blant gael y dechrau gorau posibl mewn bywyd ac i deuluoedd gael mynediad at ofal plant fforddiadwy o ansawdd uchel. Ond rydych chi newydd ddweud heddiw nad yw a ddylid ehangu gofal plant a ariennir ai peidio, ac rwy'n dyfynnu, 'yn agored i'w drafod'. Gyda pharch, Weinidog, mae popeth y mae'r Llywodraeth hon yn gwario arian trethdalwyr arno yn agored i'w drafod yn y Siambr hon. Does neb yn amau pwysigrwydd gofal plant. Yr hyn sy'n agored iawn i graffu yw a oes gan y Llywodraeth hon gynllun credadwy, fforddiadwy a chyflawnadwy i'w ddarparu.

Mae yna wrthgyferbyniad wrth wraidd y datganiad heddiw. Rydych chi'n dweud wrthym, wrth ddatblygu'r maniffesto, fod Plaid Cymru, ac rwy'n dyfynnu, wedi 'costio'n ofalus' y cynnig gofal plant estynedig, ond dim ond eiliadau yn ddiweddarach rydych chi'n dweud wrthym fod swyddogion nawr yn datblygu costau cliriach, yn ailystyried y rhagdybiaethau y tu ôl iddyn nhw, yn modelu cyfraddau manteisio posibl ac yn profi ystod o newidynnau. Ddirprwy Brif Weinidog, rydych chi'n dweud wrthym y bydd y polisi hwn yn costio £375 miliwn y flwyddyn, ond yn disgrifio hynny'n syth fel amcangyfrif man canol yn unig. Man canol rhwng beth a beth yn union? Beth yw amcangyfrif uchaf y Llywodraeth? Beth yw'r rhwymedigaeth ariannol uchaf y gallai trethdalwyr yng Nghymru ei hwynebu yn y pen draw? Os yw Gweinidogion yn gwybod y ffigurau hynny, pam nad ydyn nhw wedi eu rhannu gyda'r Siambr hon? Os nad ydyn nhw, sut allan nhw honni bod y polisi hwn wedi'i gostio'n llawn cyn yr etholiad?

Rydych chi hefyd yn cadarnhau bod amcanestyniadau o ran y gweithlu yn dal i gael eu datblygu ac y bydd cynllun gweithlu yn cael ei gynhyrchu yn y dyfodol. Felly, pa un ydyw? A gafodd y polisi hwn ei gostio'n briodol cyn yr etholiad neu ai dim ond nawr y mae gwaith yn cael ei wneud ar y rhagdybiaethau canolog ar ôl i Blaid ddod i Lywodraeth? Oherwydd all y ddau honiad ddim sefyll gyda'i gilydd yn gyfforddus. Yn wir, mae'r datganiad heddiw yn swnio llai fel cynllun cyflawni ac yn fwy fel cynllun i gynllunio cynllun arall. Mae swyddogion yn dal i fodelu'r gost, profi'r rhagdybiaethau, paratoi rhagamcanion o ran y gweithlu ac addo cynllun gweithlu yn y dyfodol. Nid gweithredu yw hynny. Mae'n cynllunio i wneud mwy o gynllunio. Ac mae hyn yn dilyn yn union yr un patrwm ag a nododd Reform Cymru yn ddiweddar mewn perthynas â'r taliad plant arfaethedig Cynnal. Datgelodd ein cwestiwn ysgrifenedig fod grŵp arbenigol yn dal i ystyried y materion cyfreithiol, polisi a chyflawni sy'n ymwneud â'r ymrwymiad blaenllaw hwn.

Mae'r datganiad heddiw yn datgelu bod costau gofal plant, gofynion o ran y gweithlu a rhagdybiaethau cyflawni yn dal i gael eu mireinio hefyd. Mae hynny'n bwysig oherwydd fe wnaeth yr addewidion hyn wahaniaeth gwirioneddol ar stepen y drws. Fe wnes i gyfarfod â rhieni sy'n gweithio oriau hir a theuluoedd sy'n cael eu gorfodi i ddewis rhwng gofal plant a biliau hanfodol eraill y cartref. Roedd llawer yn gweld yr ymrwymiadau hyn fel achubiaeth. Roedden nhw'n credu, unwaith y byddai Plaid Cymru yn dod i Lywodraeth, y byddai'r cymorth yn dechrau cyrraedd, nid y byddai Gweinidogion wedyn yn sefydlu grwpiau, yn profi rhagdybiaethau ac yn dechrau gweithio allan sut y gallai'r addewidion weithredu. Roedd gan y teuluoedd hynny yr hawl i gredu bod y polisïau blaenllaw a roddwyd o'u blaenau wedi'u paratoi'n llawn. Yn hytrach, maen nhw nawr yn darganfod faint sydd heb ei ddatrys.

Pan mae Reform yn gofyn am y cwestiynau hynny sydd heb eu datrys, mae'r atebion yn rhy aml yn amwys. Rydyn ni'n gofyn am gostau ac yn derbyn dyheadau. Rydyn ni'n gofyn am gyflawni ac yn derbyn cyfeiriad teithio. Rydyn ni'n gofyn am allu'r gweithlu ac yn cael gwybod bod rhagamcanion yn dal i gael eu datblygu. Rydyn ni'n nodi anghysondebau, a chyn hir, mae ymrwymiad cadarn ddoe yn dod yn hyblygrwydd heddiw. Efallai mai dyna'r cylch polisi newydd: cyhoeddi yn gyntaf, osgoi'r manylion, a galw'r tro pedol dilynol yn ddull fesul cam.

Mae'r datganiad hefyd yn dweud wrthym fod 16 o awdurdodau lleol yn disgwyl cwblhau'r gwaith o gyflwyno 12.5 awr ar gyfer plant dwy oed erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, tra bod swyddogion yn parhau i weithio gyda'r ddau arall. Mae'r cynnydd hwnnw i'w groesawu, ond yr addewid go iawn yw 20 awr am 48 wythnos ar gyfer pob plentyn o naw mis i bedair oed. Mae hynny'n gofyn am lawer mwy nag annog awdurdodau lleol i symud yn gyflym. Mae'n gofyn am ddigon o staff cymwysedig, darparwyr cynaliadwy, adeiladau digonol, capasiti cyfrwng Cymraeg, darpariaeth i blant ag anghenion dysgu ychwanegol a chymorth digonol ym mhob rhan o Gymru.

Ond all y Llywodraeth ddim dweud wrthym o hyd faint o ymarferwyr ychwanegol y bydd eu hangen, lle y bydd eu hangen, sut y byddan nhw'n cael eu recriwtio, sut y bydd cadw yn cael ei wella, neu beth fydd y gofyniad cyfalaf llawn. Nid mân fanylion yw'r rhain. Nhw yw'r sylfeini y mae'r addewid cyfan yn dibynnu arnyn nhw. Po fwyaf manwl y caiff yr esboniad heddiw ei archwilio, y mwyaf o fylchau sy'n ymddangos.

Ddirprwy Brif Weinidog, nid uchelgais yw'r mater dan sylw; y mater dan sylw yw parodrwydd. Dydy bwriadau da ddim yn strategaeth gyflawni. Dydy amcangyfrif man canol ddim yn gyfystyr â chostau terfynol. Mae pobl Cymru yn haeddu Llywodraeth sy'n cyrraedd gydag atebion, nid un sy'n ysgrifennu'r maniffesto yn gyntaf a'r cynllun gweithredu wedyn.

Diolch am y cwestiynau.

Mae'n fy nrysu, wyddoch chi. Fe ddywedoch chi fod hyn yn cael ei groesawu'n fawr ar stepen y drws. Wel, rydyn ni wedi gweld canlyniad hynny, onid ydyn ni? Rydyn ni'n gwybod bod ymchwilwyr gwrth-dlodi a phobl sy'n ceisio hyrwyddo cydraddoldeb yng Nghymru ac yn ein cymdeithas wedi gweld hyn fel carreg sylfaen, rhan sylfaenol o fynd i'r afael â'r anghydraddoldeb hwnnw ers blynyddoedd lawer. Ac eto y cyfan a gawn wrth Reform yw sôn am senario gwaethaf, atebolrwydd ariannol. Ac, wrth gwrs, wnaethoch chi ddim hyd yn oed sôn amdano yn eich maniffesto, oherwydd doeddech chi ddim wedi sylweddoli, mewn gwirionedd—. Neu efallai nad oes gennych chi ddiddordeb mewn lleihau anghydraddoldeb. Ond mae gan y Llywodraeth hon, ac mae'r Llywodraeth hon yn cyflawni.

Fe wnaethoch chi ofyn i mi am gyflawni. Rwyf newydd roi amlinelliad i chi o'r cam cyntaf a chostau cychwynnol hynny. Rwyf wedi dweud wrthych, erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, gan weithio gyda'n partneriaid mewn awdurdodau lleol a darparwyr, y bydd gan bob plentyn dwy oed yng Nghymru yr hawl i gael 12.5 awr o ofal plant. Dyna'r cam cyntaf. Rydyn ni wedi cyflawni ar gyflymder ar hynny. Rydym yn cyflawni ar gyflymder ar hynny. Pan ddaethom i mewn i'r Llywodraeth hon, roedd tri awdurdod lleol wedi llwyddo i gyflawni hynny ar ôl blynyddoedd lawer o fod yn bolisi Llywodraeth Cymru o dan y weinyddiaeth ddiwethaf.

Felly, dydw i ddim yn mynd i gymryd y feirniadaeth nad ydyn ni'n cyflawni. Rydyn ni'n sicr yn gwneud hynny. Bum deg saith diwrnod i mewn i'r Llywodraeth hon, rydyn ni'n sicr yn cyflawni ar y cam cyntaf hwn. Rydw i wedi bod yn glir iawn o'r dechrau. Efallai nad oeddech chi'n gwrando ar y ddadl. Efallai y byddech chi wedi gwneud yn well yn yr etholiad pe baech chi wedi gwneud hynny. Ond fe wnaeth ein plaid ni'n hollol glir bod hwn yn gynllun fesul cam. Mae unrhyw un sy'n gwybod unrhyw beth am ofal plant yn mynd i ddeall cymhlethdod y system bresennol. Rwy'n awgrymu eich bod chi'n gwneud ychydig o ddarllen er mwyn gweld beth yw'r dirwedd gymhleth ar hyn o bryd. Dyna pam mae gennym grŵp arbenigol sy'n ein llywio o ran y gwaith hwn.

Rwyf hefyd wedi sôn am y man canol. Fel y nodais i yn fy natganiad, mae newidynnau yn y fan yma. Mae yna newidynnau o ran y modelu, a dyna'r gwaith rydyn ni'n ei wneud. Y ffigur a nodais yw man canol y defnydd rydyn ni wedi'i weld mewn rhannau eraill o'r DU sydd â demograffeg debyg, y gallem wedyn ddisgwyl yn rhesymol y byddai'n cael ei adlewyrchu yma yng Nghymru. Ond, wrth gwrs, rydyn ni'n gwybod bod cost lawn y gwaith modelu hwn—. Yr uchafswm fel arfer yw tua 80 y cant yn manteisio. Byddai'r cyllid ychwanegol y byddai ei angen rhwng £250 miliwn a £500 miliwn. Mae'r £375 miliwn yn amcangyfrif man canol. Bydd yr union gyllid bob amser yn dibynnu ar gyfraddau manteisio. Mae'n rhaid i ni gael amcangyfrifon a modelu o amgylch yr holl senarios hynny. Dyna pam mae'r gwaith yn mynd rhagddo. Dydy e ddim yn ymwneud â gwneud cynllun, mae'n ymwneud â sicrhau y gallwn ni gyflawni'r hyn sydd ei angen go iawn wrth i ni weithio trwy'r camau hyn. Byddwn ni wastad yn gallu ymateb wedyn i unrhyw dueddiadau sy'n dod i'r amlwg y byddwn ni'n eu gweld yn digwydd. Mae hwn yn bolisi uchelgeisiol. Byddem yn gobeithio, os gwnawn ni ei adeiladu, fe fyddan nhw'n dod.

A gaf fi ddiolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am y diweddariad heddiw, sy'n ddefnyddiol iawn i ni ei gael cyn dechrau'r toriad? Roeddwn i'n mynd i ofyn am y pwyntiau eraill ar raddfa'r costau rydych chi wedi'u gwneud, felly mae'n ddefnyddiol cael yr wybodaeth y gwnaethoch chi ei rhoi mewn ymateb i'r siaradwr blaenorol.

Fel y gwyddoch chi, rhywbeth sy'n peri pryder arbennig i mi yw effaith yr ymrwymiad hwn ar ddarpariaeth Dechrau'n Deg. Rwyf wedi dweud dro ar ôl tro bod Dechrau'n Deg yn gymaint mwy na dim ond gofal plant. Mae'n wasanaeth ymwelwyr iechyd gwell, mae'n therapi lleferydd ac iaith, ac mae'n gymorth i rieni. Ac rydyn ni'n gwybod pa mor hanfodol yw'r 1,000 diwrnod cyntaf hynny i'n plant. Rwyf wedi gofyn i chi o'r blaen am oblygiadau'r ymrwymiad hwn i Dechrau'n Deg. Yr hyn rwy'n poeni amdano yw y gallen ni weld gostyngiad yn nifer y plant sy'n derbyn pob un o bedair elfen Dechrau'n Deg er mwyn ariannu hyn, a byddwn i'n ddiolchgar am ateb clir ar hynny heddiw.

Rwy'n croesawu'n fawr yr ymrwymiad yn y datganiad i gynllun gweithlu. Yn amlwg, mae hynny'n mynd i fod yn hanfodol. Roeddwn i eisiau gofyn a oedd gennych unrhyw amseriadau ar gyfer datblygu'r cynllun gweithlu hwnnw. Hefyd, o dan y Llywodraeth flaenorol, roedd ymrwymiad i hyrwyddo gwaith teg o fewn y gweithlu gofal plant, yr ydyn ni'n gwybod eu bod ymhlith y rhai sy'n cael eu talu lleiaf, a bod y gweithwyr yn fenywod yn bennaf. Felly, tybed sut fyddech chi'n ymwreiddio egwyddorion gwaith teg mewn unrhyw gynllun gweithlu.

Roeddwn i eisiau gofyn am y grŵp llywio arbenigol gofal plant—a diolch am y llythyr y gwnaethoch chi ei anfon, yr wyf nawr wedi'i golli o'm blaen. Dydw i ddim yn beirniadu unrhyw un sydd ar y grŵp llywio, oherwydd mae yna bobl yno yr wyf yn eu hadnabod ac yn eu parchu: swyddogion, pobl sy'n ymwneud â bywyd cyhoeddus yng Nghymru. Ond yr hyn y ces i fy synnu yn ei gylch oedd nad oedd yna fwy o arbenigwyr annibynnol arno. Mae rhywun yno o Ysgol Economeg Llundain, neu sefydliad fel yr un yna, ond byddwn i wedi hoffi gweld mwy o arbenigwyr annibynnol arno o ystyried graddfa'r gwaith ehangu hwn, fel bod gennym ni rai cynghorwyr arbenigol a all nodi unrhyw ganlyniadau anfwriadol a hefyd gynghori ar yr agweddau ar y cynnig hwn sy'n gysylltiedig â datblygiad plant. Felly, roedd gen i ddiddordeb yn eich sylwadau ar hynny ac a oes gennych chi unrhyw gynlluniau i ymestyn y grŵp arbenigol.

Mae eich datganiad yn tynnu sylw at y ffaith y bydd rhai ardaloedd a darparwyr yn gallu symud yn gyflymach nag eraill. Yn amlwg, cydnabyddir bod gan rai ardaloedd lai o ddarpariaeth gofal plant, a rhai o'r rheini yw'r ardaloedd tlotaf a'r rhai lle y mae angen y ddarpariaeth honno fwyaf. Felly, tybed a fyddech chi'n gwneud unrhyw waith â ffocws i sicrhau nad ydym yn gwreiddio anghydraddoldebau wrth i ni gyflwyno'r cynnig hwn.

Ac yna, yn olaf, rydych chi wedi ymrwymo i gadw'r 30 awr i rieni sy'n gweithio ar yr un pryd â chyflwyno'r 20 awr i rieni eraill. Nawr, yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall, yn Lloegr, roedd yna rywfaint o dystiolaeth, lle roedd trothwy is i rai rhieni, fod yna anghymhelliad i ddarparwyr gofal plant roi'r cynnig gofal plant i rieni a oedd yn cael mynediad i'r nifer is o oriau, ac roeddwn i'n meddwl tybed a oeddech chi wedi ystyried hynny a pha gamau y byddech chi'n eu cymryd i liniaru'r risg honno, fel bod pawb yn cael gofal plant o ansawdd gwirioneddol uchel. Diolch.

Diolch yn fawr am y cwestiynau. O ran Dechrau'n Deg, fel y dywedais i, dydy hyn ddim yn ymwneud â—ac rydw i wedi dweud mewn datganiadau blaenorol, ac rwy'n gobeithio fy mod wedi ei amlinellu yma eto heddiw—ychwanegu oriau yn unig; ddim o gwbl. Mae hyn yn ymwneud â mabwysiadu dull system gyfan o drawsnewid cymorth i blant yn y blynyddoedd cynnar. Gofal plant, fel y dywedais i, yw ein hymrwymiad maniffesto. Mae'n bendant yn rhan allweddol o hynny, ac felly, wrth gwrs, y flaenoriaeth uniongyrchol yw sicrhau ein bod ni'n gallu dechrau'r gwaith hwnnw o gyflwyno'r hyn rydyn ni wedi'i addo i etholwyr yng Nghymru, ac yna adeiladu, fel y dywedaf, tuag at y camau nesaf o ehangu, fel yr wyf wedi'i nodi heddiw.

Ond mae'r gwasanaethau cymorth ehangach sy'n gysylltiedig â rhaglenni ymyrraeth gynnar ac atal, fel Dechrau'n Deg a Teuluoedd yn Gyntaf, wrth gwrs, gyda'r gwasanaeth ymwelwyr iechyd gwell hwnnw, gyda'r cymorth i rieni a'r cymorth o ran lleferydd, iaith a chyfathrebu, wrth gwrs—maen nhw'n gwbl sylfaenol i agenda ataliol y Llywodraeth hon. Rwy'n cydnabod yn llwyr eu bod nhw'n hanfodol i gefnogi plant a theuluoedd sydd angen y cymorth ychwanegol hwnnw yn y gwaith yr ydym am ei wneud i leihau anghydraddoldebau i blant difreintiedig yn benodol. Felly, mae'r ehangu ei hun yn canolbwyntio ar ofal plant wedi'i ariannu, ond fel rhan absoliwt o'r gwaith hwnnw, rydyn ni eisiau symud tuag at system gliriach, fwy cyson a mwy unedig yn gyffredinol, gan ddiogelu'r cymorth ehangach y mae plant yn ei gael sy'n eu helpu i gael y dechrau gorau mewn bywyd. Felly, bydd y dull hwnnw'n esblygu dros amser.

O ran y gweithlu, rydych chi'n hollol iawn o ran y gweithlu. Rydyn ni'n gwybod bod gennym lawer o waith i'w wneud yma. Dyna pam rydyn ni'n mynd i gyflwyno cynllun penodol. Bydd hynny yn yr hydref, oherwydd rwy'n credu y bydd yn cyd-fynd â'r hyn y bydd angen i ni gael sgyrsiau gyda Gweinidog Cyllid y Cabinet yn ei gylch. Ond, yn sicr, mae cynllunio'r gweithlu ar frig agenda ein grŵp llywio arbenigol, ac rydyn ni'n gwrando ar bartneriaid yn y sector ynghylch yr hyn y gallwn ni ei wneud, yr atebion creadigol y gallwn ni eu cael a'r cymhelliant ynghylch recriwtio a chadw y gallwn ni ei gyflwyno yn y fan yna. Felly, fel y dywedaf, mae'n gwbl ganolog. Mae'n rhaid i ni gael y capasiti, y sgiliau a'r cymorth ar waith i ddarparu'r ddarpariaeth rydyn ni ei heisiau i'n plant. Rydyn ni wrthi'n gweithio ar amcangyfrifon, fel y dywedais i, yn seiliedig ar y modelu rydyn ni'n ei wneud. Fe fyddwn ni'n troi hynny'n gynllun gweithlu, gan adeiladu ar y ddarpariaeth bresennol gyda'n partneriaid, gyda Gofal Cymdeithasol Cymru, gydag awdurdodau lleol a Cwlwm i gael y ffocws pendant hwnnw. Fel y dywedais, bydd yn adeiladu ar y ddarpariaeth bresennol, ond rydyn ni'n gwybod bod angen i ni fynd ymhellach.

Fe ofynnoch chi hefyd i mi am rôl y grŵp llywio arbenigol. Yr economegydd y sonioch chi amdanoch yw un o'r prif economegwyr yn y DU sy'n edrych ar ddarpariaeth blynyddoedd cynnar a gofal plant ledled y DU. Mae wedi cyhoeddi papurau ar yr hyn sydd wedi digwydd, er enghraifft, yn Lloegr. Mae'r grŵp hwnnw, rwy'n credu, yn cynrychioli'r lleisiau sydd eu hangen arnom yn yr ystafell yn dda iawn, ond dydy e ddim yn gyfyngedig, ac mae hynny yng nghylch gorchwyl y grŵp llywio. Rydyn ni'n dod ag arbenigwyr annibynnol i mewn ac yn cael cyflwyniadau ganddyn nhw. Roedd yna rywun o'r Adran Addysg yr wythnos diwethaf, rhywun a oedd yn allweddol wrth gynllunio'r broses gyflwyno yn Lloegr, er mwyn i ni allu clywed ganddo a chlywed hefyd am y gwersi sydd angen eu dysgu, oherwydd dydyn ni ddim eisiau ailadrodd unrhyw rai o'r canlyniadau anfwriadol rydyn ni wedi'u gweld i ryw raddau yn yr hyn sydd wedi digwydd gyda'r broses gyflwyno yn Lloegr. Felly, yn sicr, dydyn ni ddim eisiau'r canlyniadau anfwriadol hynny nac anghydraddoldebau sy'n gwaethygu, ac felly rydyn ni'n ystyried hynny'n fanwl. Diolch.

Yn gyntaf, hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am y datganiad heddiw ac am y rhybudd ymlaen llaw a roddodd i'r Aelodau. Yn sicr, mae pob rhiant a gofalwr eisiau'r dechrau gorau i'w plentyn, ond i ormod o deuluoedd mae cost gofal plant yn gwneud hynny'n llawer anoddach. Rydyn ni i gyd yn adnabod rhieni sy'n pwyso a mesur a yw'n werth dychwelyd i'r gwaith oherwydd bod y costau gofal plant hynny'n cymryd cyfran mor fawr o'u hincwm, ac, fel yr amlinellodd y Gweinidog Cabinet, mewn rhai achosion, mae'r costau hynny'n uwch na rhent, morgeisi neu brif gostau eraill.

Wrth gwrs, mae'r her rydyn ni'n ei thrafod heddiw hefyd yn bwydo i mewn i'r mater ehangach hwn o gyfraddau geni sy'n gostwng a'r her y bydd hynny'n ei chyflwyno i ni fel cenedl yn y blynyddoedd i ddod. Dyna pam rydyn ni, ar y meinciau hyn, yn croesawu unrhyw ymgais wirioneddol i wneud gofal plant yn fwy fforddiadwy ac yn fwy hygyrch i rieni. Ond y cwestiwn yn y lle hwn heddiw, rwy'n tybio, yw a ellir cyflawni'r hyn sy'n cael ei drafod. Oherwydd, wrth gwrs, dydy geiriau cynnes, ar eu pennau eu hunain, ddim yn ddigon.

I ddechrau, rydyn ni'n credu bod y system gofal plant ar ei ffurf bresennol yn llawer rhy gymhleth, yn enwedig i rieni lywio a deall yr hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael, ac rwy'n cydnabod cyfeiriad y Gweinidog Cabinet at hynny yn ei datganiad yma heddiw. Rydyn ni'n credu mai un o'r pethau cyntaf y dylai Llywodraeth Cymru fod yn edrych arno yw sut i symleiddio cyllid gofal plant fel y gall rhieni yn arbennig ddeall yn hawdd y cymorth sydd ar gael iddyn nhw fel y gallan nhw gynllunio'n iawn ar gyfer y dyfodol. Felly, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod, Weinidog Cabinet, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i ymgysylltu â rhieni a gofalwyr i sicrhau bod unrhyw gymhlethdod diangen yn cael ei gymryd allan o'r system iddyn nhw.

Yn ail, mae'r cyhoeddiad ynghylch y buddsoddiad o £55 miliwn i'w groesawu, wrth gwrs. Fodd bynnag, mae angen mwy o eglurder ar deuluoedd a darparwyr ynghylch sut yn union y bydd y cyllid hwn yn cael ei ddefnyddio—faint o blant ychwanegol fydd yn elwa—a sicrwydd y bydd yn cyrraedd y rhai sydd ei angen fwyaf. O ran y pwynt ariannu, rwyf am gyfeirio at y sylwadau a wnaed gan fy nghyd-Aelod yn Fflint Wrecsam, a oedd yn gwbl gywir i alw'r amcangyfrif man canol hwn o £375 miliwn allan. Rwy'n credu, yn eich ymateb, y gwnaethoch chi awgrymu bod yna ystod yno, wrth gwrs, ac y gallai'r uchafswm gostio hyd at £500 miliwn. Mae hynny, wrth gwrs, yn sylweddol uwch na'r hyn a ddisgwyliwyd i ddechrau o'ch maniffesto, felly mae gen i ddiddordeb mewn deall sut rydych chi'n bwriadu rheoli'r gost bosibl honno. Rwy'n gwerthfawrogi nad dyna o reidrwydd fydd y gost, ond sut ydych chi'n llwyddo i liniaru unrhyw gynnydd diangen mewn costau?

Mae gen i ddiddordeb hefyd, Weinidog Cabinet, yn yr ymateb y gwnaethoch chi ei roi i'n cyd-Aelod Llafur ar y gwasanaethau cymorth ehangach i deuluoedd ac i blant, a sut y byddwch chi'n gweithio gyda gwasanaethau iechyd i sicrhau bod cymorth cyfannol ar gael a bod y capasiti yno yn y gwasanaethau iechyd hynny i gyflawni'r uchelgais hwnnw y sonioch chi amdano yn eich ymateb i Lynne Neagle.

Rwyf hefyd eisiau cydnabod y pwysau y mae darparwyr gofal plant yn eu hwynebu, fel y mae cyd-Aelodau eisoes wedi'u gwneud. Rydyn ni'n gwybod mai busnesau bach sy'n darparu gwasanaeth hanfodol, yn aml am ychydig iawn o elw, yw'r rhain yn aml. Rydyn ni'n gwybod eu bod nhw'n aml yn ei chael hi'n anodd ymdopi â chostau cynyddol, heriau recriwtio a chyllidebau tynn. Rydych chi eisoes wedi cydnabod bod angen cynllun gweithlu ac rydych chi wedi nodi y bydd y cynllun yn cael ei gyflwyno yn yr hydref. Mae gen i ddiddordeb mewn deall sut rydych chi'n disgwyl gweithio gyda darparwyr sgiliau i sicrhau bod y gweithlu ar gael yn gyflym, oherwydd byddwch chi'n gwybod, wrth gwrs, ei bod hi'n cymryd blynyddoedd i ennill y sgiliau hynny, ac rydych chi eisiau symud yn gyflym ar y mater hwn.

Rwyf hefyd yn croesawu'r safonau gofynnol cenedlaethol sydd wedi'u diweddaru. Mae pob plentyn yn haeddu amgylchedd diogel lle y gall ddysgu, datblygu a mwynhau bod yn blentyn. Mae safonau uwch yn bwysig, ond mae sicrhau bod gan ddarparwyr y cymorth a'r adnoddau i'w cyrraedd yn bwysig hefyd. A fyddech chi'n gallu esbonio pa gymorth fydd ar gael i helpu lleoliadau i weithredu'r safonau newydd hyn?

Yn olaf, Weinidog Cabinet, efallai eich bod wedi nodi ein bod ni, yn ein maniffesto, wedi siarad am syniad ynghylch cynllun talu neiniau a theidiau neu gynllun talu teulu enwebedig i gydnabod rôl y teulu ehangach wrth fagu plant. Rydych chi'n dweud ei bod hi'n cymryd pentref i fagu plentyn. Tybed pa ystyriaeth rydych chi wedi'i rhoi i gynllun tebyg i hwnnw, lle mae aelod enwebedig o'r teulu yn gallu cael cymorth i gefnogi magu plentyn, yn hytrach nag, efallai, o reidrwydd, bod yr arian hwnnw'n mynd i leoliad darparwr gofal plant bob amser. Ar ddiwedd y dydd, mae rhieni eisiau gofal plant sy'n ddiogel, yn fforddiadwy ac yn ddibynadwy. Mae darparwyr eisiau system sy'n cael ei hariannu'n briodol, sy'n gynaliadwy ac yn ymarferol. Dyna'r blaenoriaethau y dylen ni i gyd ganolbwyntio arnyn nhw. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr am y cwestiynau.

Yn y pwynt cyntaf, roeddech chi, mewn gwirionedd, yn holi am y man canol, ac rwy'n credu fy mod i wedi ceisio esbonio. Rwy'n credu ein bod ni wedi dweud yn ein maniffesto ei fod yn mynd i fod tua £400 miliwn yn ychwanegol, felly mae'r hyn rydyn ni'n ei weld fel y man canol—roedd hynny'n cael ei fodelu ar fan canol hefyd. Dyma'r arfer cyffredin. Felly, y man canol rydyn ni wedi'i fodelu yma yw £375 miliwn. Ond fel y dywedais i, yn amlwg—oherwydd bod hyn yn cael ei arwain gan y galw, mae hyn yn beth newydd—rydyn ni'n gobeithio y bydd yr holl drafodaeth ynghylch gofal plant yn gwneud yn siŵr—. A'r pwynt y gwnaethoch chi ynglŷn â symleiddio'r broses hefyd—rydyn ni'n gwybod bod yna lawer o bobl nad ydynt yn manteisio ar ofal plant, nid yn unig oherwydd ei fod yn ddigyswllt, ond oherwydd ei fod yn anodd, mae'n gymhleth ac mae cymaint o wahanol drothwyon cymhwysedd, pethau y mae'n rhaid i chi wneud cais amdanyn nhw ar wahanol adegau yn ystod bywyd eich plentyn. Felly, gallaf eich sicrhau bod y pwynt ynghylch symleiddio a sut mae hynny'n edrych, sut mae'r drws ffrynt hwnnw'n edrych, yn sicr yn rhan o'r gwaith hwn hefyd. Ac mae fy swyddogion eisoes yn gweithio ar hynny. Felly, dydy e ddim yn uwch, mewn gwirionedd; mae tua'r un faint ag y gwnaethon ni ei ragweld, ond rydyn ni yn cydnabod, wrth gwrs, bod pob math o newidynnau y mae angen i ni ganiatáu ar eu cyfer wrth i ni wthio ymlaen tuag at y camau nesaf. Ond rwy'n croesawu eich cefnogaeth i'r fenter hon, i'r polisi hwn, ac, fel y dywedais i, rwy'n cytuno'n llwyr ar eich pwynt ynglŷn â symleiddio'r system.

O ran eich pwynt ynglŷn â'r ffordd y mae'r polisi hwn yn rhyngweithio â meysydd polisi eraill, mae'n amlwg yn gwneud hynny o amgylch addysg. Mae rhan o'r gwaith hwn yn ymwneud â—. Rydyn ni wedi gweld, onid ydyn ni, mae wedi gwaethygu ers COVID, ond rydyn ni wedi gweld ers amser maith bod angen mwy o gymorth ar deuluoedd er mwyn sicrhau bod eu plant yn barod i ddysgu, ac mae hyn yn mynd i chwarae rhan fawr yn hynny. Felly, rwy'n cael sgyrsiau—fe wnes i gyfarfod gyda Gweinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg eto ddoe. Rydyn ni'n gweithio ar sut allwn ni fesur hynny, sut allwn ni werthuso'r effaith y bydd hyn yn ei chael ar y parodrwydd hwnnw i ddysgu tra'n sicrhau bod y gwerthusiad hwnnw'n parhau i ganolbwyntio ar y plentyn. Felly, bydd yn rhyngweithio ar draws y Llywodraeth ac, fel y dywedais i, yn enwedig gydag iechyd, yr ymyriadau, y tîm o amgylch y teulu, a'r cymorth hwnnw y byddwn ni'n sicr yn ei gadw, ond mewn ffurf wahanol wrth i ni gyflwyno'r system gyffredinol hon.

Fe wnaethoch chi ofyn i mi sut yn union yr oedd y cyllid ychwanegol o'r gyllideb atodol yn mynd i gael ei ddefnyddio. Rydyn ni wedi dweud ein bod ni'n mynd i fuddsoddi £55 miliwn ychwanegol yn y gyllideb ychwanegol. Felly, gobeithio, os ydych chi'n cefnogi'r polisi hwn, gallwch chi gefnogi'r gyllideb honno y prynhawn yma. Bydd ugain miliwn o bunnoedd o hynny yn helpu i gyflymu'r broses gyflwyno, felly dyna'r gwaith rydyn ni wedi sôn wrth awdurdodau lleol y gallan nhw ei ddefnyddio er mwyn sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y pwynt lle mae gofal plant wedi'i ariannu ar gael i bob plentyn dwy oed yng Nghymru erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon. Yna mae £10 miliwn o gyllid cyfalaf, sy'n mynd i helpu i wella ac ehangu lleoliadau gofal plant, gwella ansawdd a chapasiti a hygyrchedd darpariaeth blynyddoedd cynnar. Ac yna bydd £25 miliwn o hynny yn cael ei ddefnyddio i gefnogi'r system ehangach, gan gynnwys rheoli'r galw cynyddol, oherwydd rydyn ni'n siarad llawer mwy amdano nawr—mae wedi bod yn bolisi mor flaenllaw yn ystod yr etholiad. Mae pobl yn dod i fanteisio ar fwy o ddarpariaeth, sy'n wych. Mae angen i ni ei gwneud hi'n haws iddyn nhw ac yn fwy fforddiadwy iddyn nhw. Rydyn ni eisiau cryfhau cynaliadwyedd hirdymor darparwyr, ac mae hynny'n rhywbeth y gwnaethoch chi sôn amdano hefyd. Ac mae hynny'n rhywbeth sy'n hollol hanfodol hefyd, ac, unwaith eto, mae'n rhan o'r gwaith rydyn ni'n ei wneud. Felly, rydyn ni eisoes yn buddsoddi yn hynny, ac, wrth gwrs, mae cefnogi gofal plant cyfrwng Cymraeg yn rhan o hynny hefyd.

Felly, ar y pwynt olaf ar ddiogelu, rwy'n credu ei fod yn bwynt pwysig iawn, ac ansawdd, wyddoch chi, gyda'r safon ofynnol genedlaethol, a gafodd ei diweddaru fis diwethaf. Cymru sydd â'r safonau cenedlaethol uchaf a gyhoeddwyd o dan Fesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010, a Rheoliadau Gwarchod Plant a Gofal Dydd (Cymru) 2010, ac mae Arolygiaeth Gofal Cymru, wrth gwrs, yn gorff rheoleiddio, felly byddwn ni bob amser yn sicrhau y bydd unrhyw un sydd wedi'i gofrestru i ddarparu gofal dydd a gwarchod plant yn cael ei arolygu yn unol â'r rheoliadau hynny.

Rydyn ni'n edrych ar atebion creadigol. Wyddoch chi, rwy'n credu bod wir angen i ni ystyried gwarchodwyr plant yn hyn, sy'n dod i fyny yn gyson fel 'ardderchog' a 'da' pan fyddan nhw'n cael eu harolygu. Maen nhw'n darparu gwasanaeth mor werthfawr i bobl sy'n gweithio oriau afreolaidd, yn enwedig mewn mannau lle nad oes dwysedd poblogaeth. Felly, byddwn ni'n sicr yn ystyried modelau eraill o ddarpariaeth wrth i ni gyflwyno hyn.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddatgan diddordeb, gan fod gen i ferch brydferth 11 mis oed a fydd yn mynd i ofal plant fis nesaf. Ond hoffwn i ddiolch i'r Llywodraeth a'r Dirprwy Brif Weinidog am ei datganiad heddiw ac am yr holl waith sy'n amlwg yn cael ei wneud ar y polisi hwn. Dydw i ddim yn credu y gallwn ni orbwysleisio pa mor drawsnewidiol y mae'r polisi hwn yn mynd i fod, ac rwy'n credu, pan fydd pobl yn gofyn beth mae Cymru wedi ei wneud yn wahanol a beth mae datganoli wedi'i gyflawni, yn flaenorol, efallai y bydden nhw wedi tynnu sylw at bresgripsiynau am ddim neu'r 5c a godir am fag, ac rwy'n credu, ar ôl iddo gael ei gyflwyno'n llawn, rwyf wir yn credu mai'r polisi hwn fydd hynny. Ond mae angen iddo gael ei wneud yn iawn—dim pwysau yn y fan yna.

Un mater sy'n cael ei godi gyda mi yn aml yw capasiti cyffredinol y gweithlu ar gyfer yr ehangu, ac yn benodol darpariaeth cyfrwng Cymraeg. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad fy hun bod un feithrinfa y cysylltais â hi yng Nghaerdydd yn llawn tan 2027, a does dim llawer o ddarparwyr Cymraeg eisoes.

Ac yna rydw i hefyd wedi cael darparwyr yn codi materion penodol ynghylch cymorth ar gyfer babanod iau, o naw mis hyd at ddwy oed, ac fe ges i sicrwydd yn eich datganiad heddiw y bydd hynny yn rhan olaf y broses gyflwyno, a fydd yn caniatáu i'r capasiti hwn gael ei adeiladu. Ond tybed a allech chi roi rhywfaint o eglurder yn y fan yna. Rwy'n credu bod buddsoddiad yn y gyllideb atodol yn amlwg yn mynd i helpu hyn hefyd. Ond ie, unwaith y bydd—

—yr adolygiad hwn o gapasiti wedi'i gwblhau, pa atebion creadigol, fel y dywedoch chi, y bydd y Llywodraeth yn eu defnyddio i adeiladu'r capasiti hwnnw yn y meysydd hyn? Diolch.

Diolch yn fawr. Rwy'n croesawu'r gefnogaeth yn fawr. Rwy'n gyffrous iawn am y polisi hwn, ac fe welson ni'r cyffro hwnnw ar stepen y drws, onid oedden ni? Oherwydd rwy'n credu y gallwch chi ei gymharu. Pan fyddwn ni'n cyflawni hyn, bydd yn un o'r cynigion mwyaf hael—wel, y cynnig mwyaf hael yn y DU, yn sicr—yn fyd-eang, mewn gwirionedd. Mae yna wledydd sy'n achub y blaen arnom, ond rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth a ddylai fod yn fathodyn anrhydedd go iawn i Gymru. Yn fwy na hynny, fydd e ddim yn fathodyn anrhydedd gwag; bydd hyn yn rhywbeth a fydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n wych gweld y brwdfrydedd dros yr ehangiad hwn. Rwy'n ei glywed gan randdeiliaid a phartneriaid.

Mae'n ymrwymiad sylweddol, a bydd, bydd angen cynnydd sylweddol yn nifer y gweithlu. Felly, fel y dywedais i, mae hon yn un o themâu allweddol gwaith ein grŵp arbenigol. Rydyn ni'n datblygu'r rhagamcanion hynny o faint o staff rydyn ni'n mynd i fod eu hangen, lle rydyn ni'n mynd i fod eu hangen wrth i ni weithio trwy'r camau hyn. Un o gamau penodol yr ehangiad hwnnw yw ymestyn y gofal plant a ariennir i naw mis i ddwy oed. Rydyn ni'n gwybod y bydd angen newid sylweddol yn y ddarpariaeth i wneud hynny. Mae hyn yn hollol newydd. Mae'r ddau gam cyntaf yn adeiladu ar rywbeth sydd eisoes yn cael ei ddarparu'n rhannol. Bydd hyn yn newydd, felly bydd angen camau penodol yno i dyfu'r gweithlu. Bydd hynny'n cael ei lywio gan y gwaith rydyn ni'n ei wneud ar hyn o bryd. Fe wnaf i ddiweddaru cyd-Aelodau'n rheolaidd wrth i ni gyrraedd y cam hwnnw.

Wrth gwrs, mae darpariaeth cyfrwng Cymraeg, fel y byddech chi'n disgwyl, yn elfen graidd o'r ehangiad hwn ac yn bryder craidd i'r Llywodraeth hon. Felly, rydyn ni'n gweithio'n agos gyda Mudiad Meithrin. Mae'r prif weithredwr, Dr Catrin Edwards, yn aelod o'r grŵp llywio arbenigol. Rydyn ni eisoes yn cymryd mesurau nawr. Fe wnaethon ni gyhoeddi cynllun peilot newydd, sy'n dod drwy'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, i adeiladu sgiliau Cymraeg ein gweithlu gofal plant er mwyn cynyddu'r gallu hwnnw.

Mae gennym ni ddatganiad ar y blynyddoedd cynnar, gofal plant a chwarae, ond rwy'n nodi nad yw chwarae yn cael ei grybwyll unwaith. Pan edrychwn ni nôl ar ein plentyndod ein hunain, mae chwarae yn datblygu gwydnwch, sgiliau cyfathrebu a lles emosiynol. I lawer o blant, yn enwedig y rhai sy'n wynebu anfantais, gall chwarae fod y gwahaniaeth rhwng ynysu a chynhwysiant, rhwng brwydro a ffynnu.

Yn fy etholaeth i, rwyf wedi cael pobl yn cwyno—Blaenau Gwent Caerffili Rhymni yw hyn—am wasanaethau chwarae yno. Felly, fe achubais i ar y cyfle yr wythnos diwethaf i fynd draw i Dorfaen, lle mae ganddyn nhw wasanaethau chwarae hollol wych. Mae Chwarae Torfaen yn cynnig i bobl ifanc o bob oed—felly, y rhai bach hefyd—maen nhw'n cefnogi plant ag anghenion ychwanegol, plant sydd â phrofiad o ofal, gofalwyr ifanc a theuluoedd ar draws y gymuned. Yr hyn a wnaeth sefyll allan i mi oedd nid yn unig ehangder y gwaith, ond yr effaith sy'n newid bywyd.

Felly, yr hyn sydd gennym ni, ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni, yw mae gennym ni blant sy'n ei chael hi'n anodd iawn oherwydd diffyg cyfleusterau chwarae, ond, yn Nhorfaen, mae'r gwrthwyneb yn wir. Felly, i Lywodraeth sy'n siarad yn barhaus am gydraddoldeb, a allaf ofyn pa fesurau maen nhw'n eu cymryd i sicrhau bod cyfleoedd chwarae o ansawdd uchel ar gael i bawb, ni waeth ble maen nhw'n byw, ac a oes cyllid ar gyfer chwarae yn benodol?

Datganiad ar ehangu gofal plant yn benodol yw hwn, ond rwy'n derbyn, wrth gwrs, bod y pethau hyn yn gysylltiedig. Mae chwarae yn rhan o fy mhortffolio i; dydw i ddim yn siarad am hynny heddiw, ond byddwn i'n eich annog i ofyn cwestiynau i mi am hynny pan fyddaf i yma i ateb cwestiynau ar fy mhortffolio ehangach. Ond byddwn i'n dweud bod sicrhau bod plant yn cael mynediad at ofal plant yn helpu i'w cymdeithasoli, i ddod â'r chwarae hwnnw allan, yr ydym yn gwybod ei fod yn gwbl allweddol i ddatblygiad plant. Fel y dywedais o'r blaen, mae hyn hefyd yn ymwneud â sicrhau bod plant yn fwy parod ar gyfer yr ysgol a dysgu, gan fynd i mewn i'r cyfnod sylfaen hwnnw. Ond byddwn i'n eich annog i ofyn cwestiwn i mi efallai neu ysgrifennu ataf yn benodol am eich pryderon o ran chwarae.

Weinidog Cabinet, mae teuluoedd yng Nghaerdydd eisoes yn wynebu rhai o'r costau gofal plant uchaf yng Nghymru, gyda ffioedd cyfartalog yn sylweddol uwch na'r rhai mewn ardaloedd eraill. Dywedodd un etholwr i mi yn benodol, Lizzie, wrtha i'n ddiweddar ei bod hi'n talu £92 y dydd am feithrinfa leol. Mae'n dweud, yn ei geiriau ei hun, 'Gofal plant yw'r mater ariannol mwyaf i fy nheulu a'r rheswm pam na allwn ni fforddio cael ail blentyn eto. Ar hyn o bryd rydyn ni'n talu dros £1,400 y mis, sef £400 yn fwy na'n morgais.'

Lywydd, o ystyried y costau gofal plant sylweddol sy'n wynebu llawer o deuluoedd yng Nghaerdydd yn benodol, mae'n hanfodol bod y cynnig estynedig yn adlewyrchu'r pwysau sy'n cael eu teimlo yn ein cymunedau cost uwch, yn ogystal ag anghenion gweddill Cymru. Felly, roeddwn i eisiau gofyn: pryd all Lizzie a theuluoedd eraill ledled Caerdydd, yn benodol, ddisgwyl cael eu cynnwys yn y cynnig estynedig, pa ffactorau sy'n penderfynu pa ardaloedd sy'n cael eu blaenoriaethu, a sut allwch chi sicrhau tegwch i deuluoedd mewn ardaloedd cost uwch fel Caerdydd yn y cyfamser?

Diolch yn fawr am y cwestiwn.

Rwy'n cytuno'n llwyr bod costau gofal plant ledled Cymru yn afresymol o uchel. Un o'r rhesymau dros y polisi hwn yw deall y bydd yn lliniaru yn erbyn y costau byw uchel i deuluoedd. Bydd yn rhoi arian yn ôl ym mhocedi pobl, a gall rhieni, yn enwedig mamau, wrth gwrs, gael eu cau allan o'r farchnad lafur, a gall plant wedyn, wrth gwrs, gael eu hatal rhag cael mynediad at holl fanteision gofal plant o safon. Felly, o ran blaenoriaethu, rydym wedi ymrwymo i wneud cynnydd ar yr ehangu cyn gynted ag y gallwn. Fel y soniais yn fy natganiad, rydyn ni'n gwneud cynnydd da iawn i gynnig gofal plant i bob plentyn dwy oed ledled Cymru, ac rydyn ni'n annog pob awdurdod lleol i weithio gyda ni i gwblhau'r cam hwn, ac, fel y dywedais i, mae'r mwyafrif helaeth ohonyn nhw yno ac fe fyddan nhw yno.

Felly, ar hyn o bryd, mae miloedd o blant ledled Cymru sydd ddim yn cael unrhyw gymorth gofal plant, ac felly rydyn ni'n mynd i fynd o'r realiti presennol hwnnw i system lle mae pob teulu yn gallu cael mynediad at gymorth, ond mae'n rhaid i ni ychwanegu at y cymorth hwnnw'n raddol nes ein bod ni'n cyrraedd ein hymrwymiad llawn. Ond trwy fwrw ati a chael momentwm cynnar gyda'r cam cychwynnol hwn, rwy'n credu, o sicrhau 12.5 awr o ofal plant wedi'i ariannu i bob plentyn dwy oed, rydyn ni wir yn gosod y sylfeini ar gyfer y cynnig gofal plant wedi'i ariannu gwirioneddol gyffredinol hwnnw, sydd, fel y dywedaf, yn rhywbeth dim ond llond llaw o wledydd yn y byd sydd wedi'i gyflawni.

Hoffwn ddiolch i Kiera Marshall am ei chwestiwn ardderchog ar gapasiti. Mae'r Gweinidog wedi nodweddu'r meinciau hyn fel rhai sy'n canolbwyntio ar senarios gwaethaf. Fe ofynnais i a oedd hi wedi modelu ar gyfer galw uchel iawn, oherwydd dydy cynllunio ar gyfer polisi sy'n llwyddo y tu hwnt i'r disgwyl ddim yn rhywbeth negyddol, mae'n beth call i'w wneud, ond heddiw mae fy nghwestiwn yn ymwneud â phrofi llwyddiant. Yr wythnos diwethaf, dywedodd y Gweinidog wrth y Senedd hon nad ydym yn gallu mesur y gwahaniaeth y mae cael addysg blynyddoedd cynnar yn ei wneud yng Nghymru. Fe ddywedoch chi yr wythnos diwethaf fod darpariaeth blynyddoedd cynnar yn trawsnewid potensial plant, ond rwy'n gofyn am feincnodi, ond mae hi wedi dweud wrthym na all Cymru fesur y gwahaniaeth hwnnw ar hyn o bryd. Felly, mae'r broses gyflwyno hon yn digwydd nawr. Sut fydd y Gweinidog yn profi bod y polisi £375 miliwn hwn yn cyflawni'r trawsnewidiad y mae hi'n ei ddisgrifio pan fydd y plant sydd wedi'u cyrraedd gyntaf wedi derbyn y cynnig cyn y byddai unrhyw linell sylfaen wedi cael ei dadansoddi neu ei chyflawni? Felly, mae hyn yn ymwneud â meincnodi.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n credu fy mod i newydd ateb y cwestiwn o ran ein bod ni'n cydnabod yn llwyr bod angen gwell meincnodi; yn syml, does gennym ni ddim hynny. Mae'n bodoli i ryw raddau, ond dydy e ddim yn foddhaol a dydy e ddim yn mesur yr hyn rydyn ni'n meddwl y mae angen iddo ei fesur.

Ar ôl gweld yr hyn sydd wedi'i ddysgu o ddarpariaeth gofal plant yn y DU ac yn rhyngwladol, gallwn ni weld, er enghraifft, bod 100 y cant yn annhebygol. Fodd bynnag, wrth i waith fynd rhagddo i ddatblygu'r polisi hwn, rydyn ni, fel y dywedais, yn mynd i ymateb i unrhyw duedd sy'n dod i'r amlwg, a bydd hynny'n cynnwys galw. Ac rydyn ni'n parhau i fod yn barod—a dyna pam mae'n rhaid i'r gwaith hwn gael ei gynllunio a'i gyflwyno'n raddol yn y modd hwn, er mwyn ymateb i'r pethau hynny—i addasu a mireinio ein cynlluniau. Ond mae hon yn Llywodraeth uchelgeisiol, fel y dywedais i, ac rydyn ni'n gwbl obeithiol y bydd cynifer o blant â phosibl yn derbyn y cynnig y byddwn ni'n gallu ei roi iddyn nhw.

Rwy'n croesawu'r datganiad hwn. Diolch yn fawr iawn am yr holl waith sydd wedi mynd i mewn iddo. Rydych chi wedi dweud eich bod chi'n canolbwyntio'n fanwl ar gyflawni hyn, ar ôl i chi fod â'r uchelgais a oedd gan lawer o'r pleidiau yma yn y Siambr hon. Felly, rwyf wir yn anghytuno â Reform UK a'ch llefarydd yn beirniadu'r uchelgais, oherwydd doedd dim uchelgais gennych chi—doedd dim byd yn eich maniffesto yn sôn am ofal plant o gwbl. Felly, mewn gwirionedd, does dim sail i'r feirniadaeth ar yr uchelgais.

Fodd bynnag, mae fy nghwestiwn i chi, os caf i, yn ymwneud â'n darparwyr preifat. Rydyn ni yn dibynnu ar ddarparwyr preifat ledled Cymru, ac yn enwedig mewn ardaloedd gwledig rydyn ni'n gweld eu bod nhw wir yn wynebu heriau. Felly, sut y bydd eu buddiannau yn cael eu cynrychioli ar eich panel, oherwydd ar hyn o bryd dim ond trwy Cwlwm mae hynny? A fyddwch chi'n edrych i gael mwy o farn gan ddarparwyr annibynnol? A hefyd sut y bydd hynny'n cael ei gyflwyno mewn ardaloedd gwledig? Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr i'r Aelod am y cwestiwn, a diolch yn fawr am y gefnogaeth ac am y gwaith ymgyrchu rŷch chi ac eraill yn y Siambr yma wedi ei wneud ar y pwnc polisi hollbwysig yma. Dwi'n falch eich bod chi'n rhannu ein huchelgais ni ar gyfer plant Cymru, a dwi'n gwybod eich bod chi.

O ran y llais yna ar y panel, mae Cwlwm, fel y gwnaethoch chi sôn, wedi ei gynrychioli ar y panel, ond hefyd mae yna gynrychiolydd yna o'r WLGA, sydd wrth gwrs yn cynrychioli holl awdurdodau lleol Cymru. Felly, maen nhw yn llafar ac yn cymryd y negeseuon yna sy'n dod gan eu haelodau nhw a'u cynghorau nhw ynglŷn â sefyllfa arbennig nifer o ardaloedd amrywiol yng Nghymru. Ac fel y soniais i, dyw'r grŵp yma ddim wedi ei gyfyngu. Mae yna aelodaeth graidd, a beth rydyn ni'n ei wneud, ac wedi ei wneud—rydyn ni wedi cwrdd dwywaith yn barod—yw ein bod ni'n gofyn i bobl ddod atom ni. Felly, fe fydd edrych ar y darlun gwledig yn sicr, ac, fel roeddwn i'n dweud, mae'r anghenion gwahanol yna sy'n mynd i fod ar draws Cymru yn un o'r pethau y byddwn ni'n sicr yn ei ystyried.

Dros saith degawd wedyn, mae'r neges honno yr un mor berthnasol ag erioed. Ond dyw trin salwch ar ei ben ei hun ddim yn ddigon. Mae iechyd cyhoeddus ac ataliol yn allweddol i sicrhau dyfodol mwy cynaliadwy i'n system iechyd ac i'n poblogaeth ehangach. Mewn cyfnod pan fo'r galw am wasanaethau'n cynyddu, anghenion pobl yn mynd yn fwy cymhleth a phwysau ariannol yn dwysáu, mae'n rhaid inni symud o reoli salwch at fynd i'r afael â'r achosion sylfaenol. Am y tro cyntaf ers datganoli, mae gan Gymru Weinidog sydd â chyfrifoldeb penodol dros iechyd ataliol. Mae hynny'n gam sylweddol ymlaen. Mae e'n ddatganiad clir o fwriad y Prif Weinidog bod atal salwch yn flaenoriaeth genedlaethol. Mae'r dull hwn hefyd yn adlewyrchu'r ymrwymiad maniffesto i symud yn ehangach tuag at wario ar atal ym mhob maes polisi.

Dyw'r angen am y newid yma ddim yn newydd. Yr hyn sydd wedi bod ar goll yw'r penderfyniad i'w wireddu. Am gyfnod rhy hir, mae ein modelau, ein prosesau a'n ffyrdd o weithio wedi canolbwyntio ar ymateb i argyfyngau, yn hytrach nag ar eu hatal a helpu pobl i fyw bywydau iachach a hapusach. Mae hynny'n newid nawr. O dan y Llywodraeth hon, fydd llwyddiant ddim yn cael ei fesur yn ôl nifer y derbyniadau i'r ysbyty, ond nifer y bobl sy'n aros yn ddigon iach i osgoi cael eu derbyn yn y lle cyntaf.

Nid menter ar ei phen ei hun mo hon. Rŷn ni'n gwreiddio'r gwaith hwn ar draws y Llywodraeth drwy gyfres o gamau strategol er mwyn sicrhau ei fod yn cael ei adlewyrchu ym mhopeth a wnawn. Dwi eisoes wedi cynnal trafodaethau gyda'r holl Weinidogion Cabinet a'r Dirprwy Weinidogion i ystyried sut y gallwn ni wreiddio atal yn fwy effeithiol a chanolbwyntio ar wella iechyd pawb yng Nghymru.

Ond mae pob taith yn dechrau gyda'r cam cyntaf, ac mae'r camau cynnar hynny yr un mor bwysig â phen y daith. Mae'r datganiad hwn yn nodi'r sylfeini sydd eisoes ar waith wrth inni fynd ar y trywydd cywir.

Rwyf wedi cytuno â'r Prif Weinidog y bydd proses y Llywodraeth o wneud penderfyniadau yn cael ei llywio gan bwyslais ar y cyd ar iechyd cyhoeddus ac ataliol. Mae trefniadau llywodraethu traws-lywodraethol ar lefel swyddogol a gweinidogol yn cael eu sefydlu i gefnogi hyn. Bydd y trefniadau hyn yn darparu'r sylfeini ar gyfer strategaeth a fframwaith iechyd cyhoeddus newydd cynhwysfawr ar gyfer Cymru. Bydd ymgorffori atal ac iechyd yn y broses o wneud penderfyniadau yn cael ei gefnogi gyda'r canllawiau a'r gefnogaeth i gyrff cyhoeddus wrth baratoi ar gyfer yr adeg pryd y daw Rheoliadau Asesiadau o'r Effaith ar Iechyd (Cymru) 2025 i rym y flwyddyn nesaf.

Mae bod o ddifrif ynglŷn ag atal hefyd yn golygu cael y mecanweithiau cyllidebol i gyd-fynd â hyn, ac yn unol â'n hymrwymiadau 100 diwrnod cyntaf, mae swyddogion yn y broses o archwilio'r broses o ddiffinio gwariant ataliol yn well o fewn cyllideb Cymru, gyda'r nod o feithrin mwy o gydlyniant wrth ddefnyddio adnoddau. Rwyf hefyd wedi cynnal trafodaethau gyda Gweinidog y Cabinet dros Gyllid a swyddogion y Trysorlys ar opsiynau ar gyfer cyflwyno terfyn gwariant adrannol ataliol dynodedig—PDEL—o fewn Cyllideb Cymru.

Yn ogystal â'r gwaith traws-lywodraethol strategol, mae yna flaenoriaethau uniongyrchol y byddwn yn mynd i'r afael â nhw, yn ogystal â chyflwyno'r ymrwymiadau 100 diwrnod. Rwy'n cydnabod yn llawn yr angen i ni ddarparu amgylcheddau iach sy'n cefnogi pobl i wneud dewisiadau iachach a chynnal pwysau iach, er mwyn lleihau'r risg o gyflyrau difrifol, sy'n peryglu bywyd, gan gynnwys diabetes math 2, clefyd y galon, strôc a rhai canserau. Mae hyn yn cynnwys cyflwyno rhaglenni atal i annog a chefnogi plant ac oedolion i fod yn fwy egnïol yn unol â'r newidiadau diweddar i ganllawiau gweithgarwch corfforol sy'n seiliedig ar dystiolaeth Prif Swyddogion Meddygol y DU.

Rwy'n cydnabod bod meddyginiaethau colli pwysau yn addas i rai cleifion, ond ni allwn feddyginiaethu ein ffordd allan o'r lefelau uchel o ordewdra a welwn ledled Cymru a'r DU. Rhaid iddo fod yn rhan o ddull cymysg sy'n cynnwys edrych ar y systemau bwyd, rheoleiddio, argaeledd a hyrwyddo gweithgarwch corfforol, ochr yn ochr ag ymyriadau mwy meddygol.

Rydyn ni'n dechrau gweithio ar unwaith, trwy ein hymrwymiadau 100 diwrnod cyntaf. Yn gyntaf, ar hyrwyddo'r filltir egnïol a gwaith Elusen y Filltir Ddyddiol ar draws ysgolion cynradd, gyda gwaith rhagarweiniol ar y gweill gyda rhanddeiliaid i ddechrau'r gwaith cyflwyno. Yn ail, rwyf wedi trafod gyda'r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon y gwaith i gryfhau partneriaeth rhwng gwasanaethau iechyd a sefydliadau chwaraeon, a'r rôl ehangach y gall y celfyddydau a chwaraeon ei chael mewn llwybrau iechyd, ac wedi cytuno y byddwn yn ymgorffori ffrwd waith ar gyfer y gwaith hwn o fewn ein strwythurau traws-lywodraethol newydd.

Byddaf hefyd yn gweithio'n agos gyda fy nghyd-Aelod, Gweinidog y Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar ddatblygu strategaeth fwyd Cymru. Gyda'n gilydd, byddwn yn ystyried y newidiadau sylfaenol sydd eu hangen i gryfhau ein systemau bwyd a'r cyfle y mae hyn yn ei gyflwyno i wella mynediad at fwyd fforddiadwy, maethlon, cefnogi bwyd o Gymru a gynhyrchir yn lleol, ac ymgorffori dewisiadau bwyd, addysg ac ymwybyddiaeth iach, gynaliadwy yn ein hysgolion.

Ochr yn ochr â hyn, byddwn yn archwilio sut rydym yn creu amgylcheddau bwyd iachach ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys ystyried yr ysgogiadau sydd ar gael i ni i gefnogi dewisiadau iachach yn y sector manwerthu, ar draws y lleoliadau bwyd y tu allan i'r cartref, ac o fewn ein cymunedau, gan helpu i wneud y dewis iach yn ddewis hawdd.

Rwy'n hollol ymrwymedig i fynd i'r afael â'r cynnydd pryderus mewn fepio ymhlith plant a phobl ifanc. Mae bron i un o bob pedwar o'n plant 11 i 16 oed wedi rhoi cynnig ar fepio, er bod y cynhyrchion hyn wedi'u datblygu fel cymorth ar gyfer rhoi'r gorau i ysmygu i oedolion. Mae canlyniadau anfwriadol eu hargaeledd eang a'u hapêl i bobl ifanc yn bryderus iawn, ac mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o weithredu. Mae'r ymgynghoriad a lansiwyd gennym yr wythnos diwethaf yn nodi'r cam cyntaf i gyflawni'r mesurau cadarn sydd eu hangen i amddiffyn iechyd y genhedlaeth nesaf.

Mae canser yr ysgyfaint yn effeithio'n anghymesur ar y rhai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig, gyda chyfradd achosion uwch yn yr ardaloedd hyn. Rwy'n ymrwymedig i wella canlyniadau drwy ddatblygu rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint genedlaethol gyda gwasanaethau rhoi'r gorau i ysmygu integredig. Mae ysmygu yn parhau i fod yn un o brif achosion salwch a marwolaethau y gellir eu hatal yng Nghymru ac mae'n tynnu sylw at anghydraddoldebau amlwg. A thrwy Ddeddf Tybaco a Fêps 2026 sy'n arloesol, byddwn yn symud ymlaen tuag at y nod o greu'r genhedlaeth ddi-fwg gyntaf yng Nghymru, a bydd hyn yn cynnwys gwaith i leihau cyfraddau ysmygu ymhellach yn ystod beichiogrwydd, sydd yr uchaf yng Nghymru ymhlith cenhedloedd y DU.

Mae fy null gweithredu o ran caethiwed yn cynnwys mynd i'r afael â chamddefnyddio sylweddau ac mae'n seiliedig ar yr egwyddor o leihau niwed, i gefnogi ac amddiffyn teuluoedd a chymunedau rhag y problemau sy'n gysylltiedig â defnyddio sylweddau niweidiol. Rwy'n canolbwyntio ar weithio ar draws Llywodraeth Cymru i wneud popeth y gallwn i fynd i'r afael â'r ffactorau risg o gamddefnyddio sylweddau, ochr yn ochr â gwaith i gryfhau'r gefnogaeth i'r rhai sydd ei hangen, gan sicrhau bod ein gwaith yn cael ei lywio gan leisiau'r rhai sydd â phrofiad bywyd.

Bydd lleihau'r bwlch tegwch yn chwarae rhan allweddol yn fy ngweledigaeth ar gyfer gwasanaethau ataliol yn y dyfodol. Mae hyn yn cynnwys gwaith i hyrwyddo brechiadau a sgrinio, sy'n llai cyffredin, yn anghymesur, ymhlith ein cymunedau mwyaf difreintiedig. Bydd hyn yn cynnwys gwell ymgysylltu â'n cymunedau sydd heb eu gwasanaethu, gwell mynediad at wasanaethau, a galluogi digidol. Rwyf eisoes wedi cymryd camau i gyflwyno rhaglen frechu llid yr ymennydd B sydd â chyfyngiad amser cyn brig y gaeaf, ac ehangu'r rhaglen feirws syncytiol anadlol i gynnwys y rhai rhwng 65 a 74 oed sy'n imiwnoataliedig neu â chlefyd anadlol cronig. Bydd y ddwy weithred hyn yn helpu i leihau'r nifer yr effeithir arnynt gan glefyd difrifol dros y gaeaf.

Bydd y pwyslais cenedlaethol hwn ar atal yn cael ei lywio gan weithredu lleol ac yn cefnogi hynny, gan weithio gyda llywodraeth leol a'r gymuned a'r trydydd sector. Byddaf yn adeiladu ar waith lleoliadau Marmot o dan fenter Tegwch Iechyd Cymru sy'n adeiladu ar yr hyn a ddysgwyd yn Nhorfaen a Blaenau Gwent wrth fabwysiadu dull mwy ataliol gyda chymunedau o ran darparu gwasanaethau a mynd i'r afael ag anghydraddoldebau.

Mae pwysigrwydd cael poblogaeth iachach, fwy gwydn hefyd yn amlwg yng nghyd-destun amlder a difrifoldeb cynyddol risgiau iechyd y cyhoedd. Mae effeithiau newid hinsawdd ar iechyd y boblogaeth wedi dod i'r amlwg gyda'r gwres eithafol diweddar, ond mae risgiau cysylltiedig eraill yn cynnwys ymwrthedd gwrthficrobaidd, peryglon amgylcheddol, ac achosion o glefydau trosglwyddadwy. Un o flaenoriaethau sylfaenol unrhyw Lywodraeth yw amddiffyn ei phoblogaeth. Bydd hyn yn cynnwys gwaith i gynllunio, paratoi ac ymateb i risgiau iechyd cyhoeddus presennol ac sy'n dod i'r amlwg, gweithio gyda chydweithwyr a phartneriaid i ymgorffori dull un iechyd ar draws iechyd pobl, iechyd anifeiliaid a'r amgylchedd, ac edrych yn rhyngwladol er mwyn rhannu a dysgu am yr arfer gorau.

Lywydd, rŷn ni'n credu'n gryf fod adeiladu poblogaeth iachach nid yn unig yn ofyniad moesol, yn enwedig wrth inni fynd i'r afael ag anghydraddoldebau dwfn a hirsefydlog, ond hefyd yn hanfodol i gryfhau ffyniant a gwydnwch ein cenedl. Dyna pam rŷn ni'n gwreiddio'r egwyddor hon ar draws y Llywodraeth, fod gan bob rhan ohoni, nid jest y rhai sydd ag iechyd yn eu portffolio, gyfrifoldeb ar y cyd i gefnogi'r uchelgais hon. Dwi'n edrych ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am gynnydd y gwaith pan fyddwn yn dychwelyd yn yr hydref.

Hoffwn groesawu'r Gweinidog i'w swydd. Fe wnaf ddiwedd y moeseiriau yn y fan yma oherwydd mae pobl yn edrych ar y cloc a byddwn ni yma drwy'r nos. Felly, beth bynnag, rwyf am symud ymlaen at eich datganiad, Weinidog.

Mae'n dweud yma eich bod chi wedi cael trafodaethau dwyochrog gyda Gweinidogion y Cabinet a Dirprwy Weinidogion ar draws y Llywodraeth. Mae hynny'n hyfryd, ond hoffwn wybod beth fydd y camau nesaf, mewn gwirionedd, oherwydd os nad ydym yn gwybod beth fydd yn deillio o hynny, dim ond cyfarfodydd hyfryd i'w cael ydyn nhw, onid e? Dywedoch chi yma hefyd eich bod wedi siarad â'r Prif Weinidog ac y bydd proses y Llywodraeth o wneud penderfyniadau yn cael ei llywio gan ffocws ar y cyd ar iechyd y cyhoedd. Wel, rwy'n credu y gallwn ni gyd gytuno â hynny, ond sut mae hynny'n edrych yn ymarferol? Rydyn ni wedi clywed y pethau hyn o'r blaen, a byddai'n eithaf braf pe baem yn gallu cael rhywfaint o ddealltwriaeth heddiw o sut mae hynny'n edrych mewn gwirionedd.

Fe wnaethoch chi ddweud bod swyddogion a threfniadau gweinidogol a thraws-lywodraethol i gyd yn cael eu sefydlu. Gwych, ond beth mae hyn yn ei olygu? Faint y bydd hyn yn ei gostio i wasanaeth sifil Cymru, o ran cael yr holl bortffolios traws-weinidogol hyn? A yw hyn yn golygu mwy o weision sifil i wneud hyn? A fydd hyn yn cael ei reoli o fewn y portffolio iechyd presennol? Fe wnaethoch chi hefyd sôn, ymhellach i lawr yn eich datganiad, am greu llinell gyllideb newydd o fewn proses gyffredinol gosod cyllideb y Llywodraeth. A oes risg gyda hynny, er nad wyf yn ei wrthwynebu mewn egwyddor, y gallem weld ychydig o weithio heb ymwneud ag eraill yma? Hynny yw, mewn gwirionedd, adrannau eraill i gyd yn ceisio chwilio am y pot hwn o arian, ond mewn gwirionedd, pe bai'n eistedd yn uniongyrchol o fewn yr adrannau, byddai'n haws ei wario. Pe bai'r gwaith traws-lywodraethol yn canolbwyntio ar atal, efallai na fyddai angen llinell gyllideb arnoch. Rwy'n siŵr y byddai'r Pwyllgor Cyllid yn eithaf hapus pe na bai yno, gan ei fod yn rhywbeth arall i edrych arno.

Fe wnaethoch chi hefyd sôn am feddyginiaeth colli pwysau. Mae hyn yn rhywbeth rydw i wedi bod yn ymwneud ag ef yn sylweddol, mewn gwirionedd. Dydw i ddim wedi ei gymryd fy hun. Ond rwy'n credu bod yna un peth y mae'n rhaid i ni fod yn ofalus yn ei gylch o ran meddyginiaeth colli pwysau, sef ei fod yn newid bywydau, ond nid yw'n newid ffordd o fyw. Ni ellir ei ystyried fel un ateb syml ar gyfer colli pwysau yn y tymor hir, oherwydd rydyn ni'n gwybod am yr effeithiau iechyd tymor hwy, gydag osteoporosis mewn menywod, gyda phobl â phroblemau cardiofasgwlaidd yn dod i'r amlwg yn sgil y pigiadau hyn, felly hoffwn wybod—. Mae angen ffordd i alluogi pobl i ddod oddi ar y felin draed, o gymryd y brechiadau hyn. Felly, hoffwn wybod pa waith yr ydych chi'n ei wneud gyda gofal sylfaenol i ddeall sut y gallwch chi weithio gyda champfeydd lleol, cyfleusterau hamdden, fel bod ffordd o fyw pobl yn newid yn ogystal â'u bywyd pan fyddant yn cael mynediad at feddyginiaeth colli pwysau, oherwydd os nad ydych chi'n gwneud hynny, dim ond cylch dieflig ydyw: byddwch chi'n dod oddi arni, byddwch chi'n rhoi pwysau yn ôl eto, ac rydych chi'n ôl ar y pigiadau ac yna'n cael eich hun yn yr adran damweiniau ac achosion brys gyda phroblemau tymor hwy, ac nid yw hynny'n ffordd i helpu ein gwasanaeth iechyd.

Fe wnaethoch chi sôn am weithio'n eithaf agos gyda'r portffolio ehangach ar draws iechyd. Byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod faint o arian rydych chi'n bwriadu ei symud i mewn i'r agenda atal. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cabinet dros chwaraeon yma hefyd, ac mae'r Llywodraeth wedi siarad yn helaeth yn ystod cyfnod yr etholiad am symud arian i'r portffolio hwnnw. Felly, byddai'n eithaf braf heddiw cael rhai ffigurau o ran faint o'r agenda atal honno sy'n mynd i gael ei chyflawni a pha gyfran o hynny yw'r gyllideb. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn.

Fe wnaethoch chi hefyd sôn am weithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd. Rwy'n credu ei fod yn bwysig iawn. Rydyn ni'n siarad am fwyd iach; rwy'n eiriolwr mawr dros hynny. Rwy'n gwybod bod Aelodau yn y Blaid Geidwadol wedi cyflwyno Bil bwyd, a gefnogwyd ar draws y Siambr, sy'n bwysig iawn. Ond rwy'n credu bod angen i ni wneud yn siŵr bod gennym fwyd o ansawdd da mewn ysgolion. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol o'r sgandal ynghylch cyw iâr Thai yn ein hysgolion. Nid dyna'r math o fwyd rydyn ni eisiau ei roi i'n plant. Felly, mae'r agenda atal yn symud arian i gyllideb ysgolion, fel y gallwch wneud yn siŵr eu bod yn gallu fforddio'r pethau da hynny mewn ysgolion, ac nid bwyd wedi'i fewnforio o bob cwr o'r byd.

Beth arall sydd yma? Sgrinio ysgyfaint. Fe wnaethoch chi siarad am raglen sgrinio ysgyfaint. Wel, cawsom y cynllun treialu yn y Senedd flaenorol. Roedd honno'n stori o lwyddiant. Rwy'n falch eich bod chi'n cyflwyno hynny ymhellach ac yn mynd i ddatblygu hynny. Yr un peth a godwyd ar y pryd oedd sgrinio clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint. Os nad ydym yn ymgorffori sgrinio clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint fel rhan o'r broses sgrinio canser yr ysgyfaint, rydych chi'n llythrennol yn cael prawf arall ar gyfer rhywbeth arall. Felly, weithiau, mae'n rhatach gwneud y cyfan ar yr un pryd. Ie, efallai eich bod chi'n cael diagnosis dwbl, ond os oes gan rywun ganser yr ysgyfaint, gallwch bron, ar yr un pryd, ddweud bod ganddyn nhw glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint, neu eu bod yn ei ddatblygu, neu fod ganddyn nhw glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint ond nid oes ganddyn nhw ganser. Felly, ei wneud y tro cyntaf yw'r dull cywir, yn hytrach na chael nifer o brofion gwahanol. Ei drin unwaith a dyna ni.

Yna fe wnaethoch chi hefyd siarad am gamddefnyddio sylweddau. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros iechyd meddwl hefyd yn eistedd wrth eich ochr chi. I ymdrin â chamddefnyddio sylweddau—rwy'n credu bod yn rhaid i ni edrych hefyd—mae'n rhaid i chi drin yr unigolyn, nid y drosedd. Ac os ydych chi'n mynd i geisio mynd i'r afael â'r broblem hon, mae'n rhaid i gefnogaeth iechyd meddwl fod yno. Rwy'n gwybod pan oedd Lynne Neagle, er enghraifft, yn Weinidog dros iechyd meddwl, roedd hi'n gweithio'n galed ar hyn: os nad ydych chi'n rhoi'r cymorth iechyd meddwl ar waith i gefnogi pobl ar eu taith camddefnyddio sylweddau, boed hynny'n gyffuriau neu'n alcohol, rydych chi'n mynd i gael y drws tro pan fo pobl yn rhoi gorau i gamddefnyddio ac yna yn dod yn ôl i mewn i'r byd hwnnw eto, oherwydd nad ydych wedi ymdrin â'r trawma sydd wedi gwneud i bobl gamddefnyddio yn y lle cyntaf.

Ac o ran amser, Ddirprwy Lywydd, rwy'n credu fy mod wedi cymryd fy mhum munud, er fy mod wedi dweud fy mod i'n mynd i fod yn eithaf cryno. Felly, pe gallech chi ateb rhai o'r cwestiynau hynny, Ddirprwy Weinidog, byddwn yn ddiolchgar iawn. Diolch.

Diolch. Gallech fod wedi cael 10 eiliad arall o foeseiriau yn y—

O, na, fyddem ni ddim eisiau hynny. Byddwn i wedi cymryd 10 munud wedyn.

Diolch am y cyfraniad ac am y croeso i'r rôl. O ran y trafodaethau dwyochrog a'r ddealltwriaeth a rennir gan y Llywodraeth, credaf mai dyma'r tro cyntaf i ni gael y drafodaeth hon ar draws lefel y Llywodraeth. Rwy'n credu bod llawer o enghreifftiau o arfer da wedi bod dros nifer o flynyddoedd, ond dim byd wedi'i ymgorffori, dim byd strategol, dim trafodaeth am effaith gwariant ar boblogaeth Cymru mewn meysydd portffolio eraill.

Felly, mae'r trafodaethau dwyochrog wedi bod yn dda iawn er mwyn cychwyn y broses honno o ran gweld lle gallwn weithio gyda'n gilydd. Er enghraifft, fe wnaethoch chi sôn am fwyd a thrafodaeth gyda'r Gweinidog Cabinet dros wydnwch gwledig. Nid trafodaeth ddwyochrog rhyngof fi a'r Gweinidog Cabinet hwnnw yw hynny'n unig; rydyn ni'n siarad am addysg, rydyn ni'n siarad am ein system gynllunio, rydyn ni'n siarad am yr economi a chefnogi ein busnesau bwyd. Felly, dyna beth mae'r dull hwn yn ymwneud ag ef yn llwyr, i wneud yn siŵr nad ydym yn colli'r cyfleoedd hynny. Ac os edrychwn ar y dull gweithredu o ran bwyd yn ystod y Llywodraeth ddiwethaf, roedd yn canolbwyntio'n eithaf cul, ac mae hyn yn adeiladu ar y gwaith y sonioch amdano gan eich cyd-Aelod blaenorol ar y Bil bwyd, i wneud yn siŵr ei fod yn ddull system gyfan.

Rwy'n cytuno'n llwyr â chi o ran ansawdd bwyd mewn ysgolion, ond hefyd addysgu ein pobl ifanc am sgiliau bwyd a gwneud yn siŵr ein bod yn deall o ble mae ein bwyd yn dod, cefnogi ein diwydiant amaethyddol gwych, ac edrych ar ein rheolau caffael. Felly, nid yw hyn yn rhywbeth ar gyfer bwyd yn unig; mae hyn yn ymwneud ag atal iechyd, gan edrych ar yr economi. Felly, mae'r trafodaethau dwyochrog hynny wedi cychwyn y drafodaeth honno wrth i ni weithio allan sut rydym yn gwneud yn siŵr bod y rhain yn cael trafodaethau wedi'u hymgorffori yn gynnar ym mhob datblygiad polisi—ein bod yn edrych ar atal o ran salwch a lleihau'r anghydraddoldeb iechyd sydd gennym a gwneud yn siŵr ei fod yn ddull traws-lywodraethol. A dyna fy rôl i—gwneud yn siŵr nad ydym yn colli'r cyfleoedd hynny wrth i ni weithio allan y fecaneg, a bod hynny'n cael ei ailadrodd ar lefel swyddogol hefyd. Nid yw'r sgyrsiau hyn, o bosibl, erioed wedi digwydd o'r blaen yn y meysydd polisi hyn, felly mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod hynny'n cael ei ymgorffori fel ei bod yn systematig ac yn strategol ein bod yn edrych ar anghydraddoldeb iechyd ac yn edrych ar fesurau iechyd ataliol.

O ran y cyllidebau a'r costau, rydych chi'n codi rhai pwyntiau diddorol o ran sut y bydd hynny'n cael ei ddatblygu. Rydych chi'n gywir o ran llinell gyllideb newydd. Rwy'n credu mai'r cam cyntaf rydyn ni'n ymdrin ag ef nawr yw'r diffiniad o 'atal', yn enwedig os ydym wedi ymrwymo i fwy o wariant ar atal dros dymor y Senedd hon. Sut ydyn ni'n diffinio hynny yn wirioneddol bwysig—sut ydyn ni'n diffinio gweithgarwch cyfredol o fewn iechyd a gofal cymdeithasol, ond hefyd yn y meysydd portffolio eraill wrth i ni symud adnoddau tuag at atal. Mae cael y diffiniad hwnnw o atal yn hollol allweddol. Mae yna wahanol fecanweithiau wedyn ar gyfer nodi'r gwariant hwnnw. Mae Llywodraeth yr Alban ar hyn o bryd yn edrych i weld sut rydych chi'n labelu rhywfaint o wariant fel atal—felly, nid o reidrwydd yn creu llinell gyllideb ond ei labelu fel 'ataliol' a'r diffiniadau hynny o fewn gwariant ataliol. Rydym yn archwilio'r opsiynau hynny, gyda'r egwyddor sylfaenol allweddol bod tryloywder yn allweddol. Heb i ni wybod beth rydyn ni'n ei wario, sut rydyn ni'n ei wario, ac, yn y pen draw, beth yw canlyniadau'r gwariant hwnnw o ran iechyd y boblogaeth, nid yw mor effeithiol ag y dylai fod, a dyna pam rydw i yn y rôl hon.

O ran y feddyginiaeth colli pwysau, yn hollol—mae'n creu'r system honno o gefnogaeth o amgylch unigolion ar gyfer y dewisiadau ffordd o fyw hynny. Maen nhw'n iawn mewn rhai achosion: paratoi pobl ar gyfer triniaeth yn y GIG, er enghraifft, neu rai mynegeion màs y corff. Ond mae gwneud yn siŵr bod gennym y dull system gyfan hwnnw o amgylch yr unigolyn, i wneud yn siŵr bod gwelliant parhaus, yn bwysig iawn, ac rydym yn parhau i adolygu hynny. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi bod yn llwyddiannus yn ddiweddar wrth gydlynu cais Cymru gyfan am gyllid drwy'r rhaglen arloesi llwybr gordewdra. Mae hynny'n £8 miliwn o gyllid er mwyn edrych ar y materion hyn, i ddatblygu a phrofi dulliau a allai fod yn rhan o'r model cyflawni hwnnw yn y dyfodol. Rydyn ni eisiau edrych ar drin gordewdra fel cyflwr cronig, ac, yn amlwg, byddai'r newidiadau yn sgil hynny o ran sut y byddai'r GIG yn ymateb i hynny yn allweddol.

Rwyf wedi sôn am y mater bwyd. O ran camddefnyddio sylweddau, yn hollol. Rwy'n falch o glywed am eich dull o ran y dull sy'n canolbwyntio ar y person—nid yn unig ymdrin â'r mater camddefnyddio sylweddau, ond, yn hollol, iechyd meddwl a gwneud yn siŵr bod yr holl wasanaethau o amgylch yr unigolyn hwnnw yno. Yn dilyn dull lleihau niwed y Llywodraeth ddiwethaf, byddwn yn bwrw ymlaen â hynny ac yn gweithio'n agos gyda'r Dirprwy Weinidog dros iechyd meddwl. Os ydw i wedi hepgor unrhyw beth, gan fy mod yn gwybod bod amser yn dynn— [Torri ar draws.] Byddaf yn dod yn ôl atoch chi ynghylch sgrinio COPD yn benodol. Diolch.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw. Fel llefarydd Llafur Cymru, rwy'n croesawu'r dull traws-lywodraethol o iechyd ataliol, ond mae gen i ddiddordeb ym mha ganlyniadau fydd yn cael eu cyflawni i bobl ledled Cymru. Rydych chi wedi sôn heddiw am y llinell gwariant adrannol ataliol dynodedig yng nghyllideb Cymru ar gyfer 2027-28, ond rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno, Weinidog, nad dim ond creu'r llinell gyllideb ei hun y dylem ganolbwyntio arno, ond yn hytrach sut y bydd iechyd a llesiant cyffredinol pobl yn gwella. Rwyf i, fel llawer o rai eraill, yn herio'r Llywodraeth i fynd y tu hwnt i'r broses. Rydym eisiau gwybod beth yn union fydd yn newid a sut y bydd llwyddiant yn cael ei fesur yn ystod tymor y Senedd hon.

Rwy'n falch bod y Dirprwy Weinidog wedi sôn am ddwy ymyrraeth effeithiol iawn: sgrinio a brechiadau. Mae'n dda clywed bod y Dirprwy Weinidog yn cefnogi parhad y rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint genedlaethol, a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur Cymru. Rwy'n synnu nad oes sôn heddiw am y brechlyn HPV. Ers iddo gael ei gyflwyno yn 2008, mae'r brechlyn HPV wedi lleihau cyfraddau canser ceg y groth bron i 90 y cant mewn menywod yn eu 20au, ac mae hynny wedi achub cannoedd o fywydau bob blwyddyn ledled y DU. Felly, hoffwn wybod sut y bydd y Llywodraeth yn ymgysylltu ag ysgolion ledled Cymru i annog cyfranogiad mewn rhaglenni brechu fel hon.

Mae sgrinio ceg y groth hefyd yn achub bywydau, ac mae gwaith i'w wneud i wneud hynny'n fwy hygyrch. Felly, hoffwn weld y Llywodraeth yn dysgu o feysydd lle bu cynnydd yn y defnydd o sgrinio. Fe wnaethoch chi roi un enghraifft o arfer gorau sgrinio, ond rwy'n credu bod rhai eraill, yn enwedig yn Llundain, lle mae meddygon teulu wedi addasu i gynnig apwyntiadau ar gyfer eu clinigau sy'n cyd-fynd â bywydau gwaith a theuluol pobl, megis ar benwythnosau a hwyr gyda'r nos. Felly, byddai gen i ddiddordeb clywed os ydych chi wedi gallu edrych i mewn i hynny.

Mae anogaeth i helpu i chwalu stigma hefyd yn allweddol i gynyddu'r nifer sy'n manteisio ar sgrinio. Felly, hoffwn wybod sut mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn canolbwyntio ar ddarparu sgrinio sydd wedi'i deilwra i gymunedau lleol, er enghraifft cyfleoedd sgrinio'r fron cyson ym mhob ardal ddaearyddol drwy gydol y flwyddyn i gefnogi'r galw ar fyrddau iechyd lleol. Mae yna waith i'w wneud hefyd wrth ymgysylltu â busnesau a sefydliadau i gefnogi eu gweithlu i fynychu pob sgrinio fel blaenoriaeth.

Mae cyfathrebu ac addysg wedi'i dargedu yn bwysig, gan chwalu stigma i bawb, ond yn benodol i'r rhai sy'n mynychu eu hapwyntiad sgrinio cyntaf. Rydyn ni i gyd yn gwybod bod y ffordd y mae pobl yn cael mynediad at wybodaeth yn newid, a hoffwn wybod sut mae rhaglenni sgrinio cenedlaethol yn addasu er mwyn bod yn addas ar gyfer y dulliau cyfathrebu hynny i adlewyrchu hyn.

Mae iechyd cynhwysiant yn ddull a gydnabyddir yn fyd-eang o fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau iechyd sy'n wynebu grwpiau ymylol sy'n cael trafferth cael mynediad at wasanaethau iechyd ac sy'n profi canlyniadau iechyd llawer gwaeth. Rydym yn gwybod bod cost ddynol enfawr i'r anghydraddoldebau hyn, yn ogystal â chost i wasanaethau cyhoeddus fel gwasanaethau golau glas, damweiniau ac achosion brys a thriniaeth cleifion mewnol brys. Enghraifft amlwg yw pobl sy'n profi digartrefedd sy'n profi problemau iechyd corfforol a meddyliol acíwt ac sy'n marw 30 mlynedd yn iau na'r boblogaeth gyffredinol.

Mae yna enghreifftiau gwych o waith iechyd cynhwysiant dan arweiniad Iechyd Cyhoeddus Cymru a gwasanaethau fel gwasanaeth cynhwysiant Caerdydd a'r Fro, a'r gwaith partneriaeth rhwng Ysbyty Gwynedd a Chyngor Sir Ynys Môn. Fodd bynnag, mae hyn yn aml yn dibynnu ar unigolion angerddol sy'n mynd y tu hwnt i gylch gwaith eu rolau, yn hytrach na chynhwysiant iechyd yn cael ei flaenoriaethu, yn systematig ac yn cael ei integreiddio â gwasanaethau iechyd. Mae blaenoriaethu iechyd cynhwysiant yn allweddol i iechyd ataliol, yn ogystal â darparu arbedion sylweddol i wasanaethau iechyd brys. Felly, a fyddwch chi'n ymrwymo i wneud iechyd cynhwysiant yn un o'ch blaenoriaethau gweinidogol, ac ystyried datblygu strategaeth iechyd cynhwysiant?

Yn olaf, gwyddom fod chwaraeon yn helpu i fynd i'r afael â gordewdra ac i atal cyflyrau iechyd corfforol a meddyliol. Mae clybiau chwaraeon proffesiynol a llawr gwlad yn chwarae rôl flaenllaw, ac mae eu heffaith yn bellgyrhaeddol. Maen nhw'n lleoedd dibynadwy yng nghanol ein cymunedau. Byddwn hefyd yn argymell i chi y rhaglen Fit Fans, sy'n gweithio ar draws ein clybiau cynghrair pêl-droed. Ym maniffesto Plaid Cymru, dywedoch y byddech yn buddsoddi mewn chwaraeon a gweithgarwch corfforol fel rhan o'r agenda iechyd ataliol, ac rydych wedi sôn heddiw am eich trafodaethau gyda'r Gweinidog dros ddiwylliant a chwaraeon. Fodd bynnag, mae angen cyllid ar unrhyw ffrwd waith newydd. Ni allai'r Gweinidog dros iechyd roi ateb pan ofynnais i o'r blaen faint fydd y buddsoddiad hwnnw ac o ble y bydd yr arian yn dod. Felly, a allwch chi, Ddirprwy Weinidog, ddweud hynny wrthym heddiw? Diolch.

Diolch am y cwestiynau yna. O ran y canlyniadau, rydyn ni'n mynd i weithio ar strategaeth iechyd cyhoeddus sy'n dod â hyn i gyd at ei gilydd o ran yr hyn rydyn ni'n ceisio ei gyflawni ar draws portffolios, ac edrych ar yr amcanion hynny a'r canlyniadau hynny yn y tymor byr, canolig a hirach. Fel y soniwyd gennych, o ran y gyllideb, mae'r gyllideb yn cynyddu tryloywder o ran yr hyn sy'n digwydd mewn gwirionedd. Nid yw hynny gennym ni nawr. Dros y 27 mlynedd diwethaf, nid ydym yn gwybod beth sydd wedi'i wario ar atal. Nid ydym yn gwybod beth yw'r effaith. Nid yw wedi cael ei ymgorffori. Felly, mae sicrhau bod gennym dryloywder o ran yr hyn rydyn ni'n ei wario yn ysgogi gweithgarwch o ran bod yn dryloyw a rhoi'r mesurau canlyniadau hynny ar waith i wneud yn siŵr ein bod yn glir iawn beth yw'r disgwyliad o ran iechyd y cyhoedd ac ataliol.

O ran y brechlyn HPV, yn sicr, a bydd datganiad gan y Gweinidog Cabinet ar y strategaeth ganser yr wythnos hon, a fydd yn cynnwys manylion am hynny.

Rydych chi'n iawn o ran gweithio gydag addysg, ac rydym wedi bod yn trafod gyda'r Gweinidog Cabinet dros addysg sut y gallwn wella'r negeseuon hynny i ysgolion. Mae ysgolion dan bwysau gyda llawer o ofynion ar eu hamser, ond mae gwneud yn siŵr eu bod yn deall eu rôl wrth hyrwyddo defnydd o frechlynnau mewn ysgolion yn bwysig iawn, ac yn rhywbeth rydyn ni'n gweithio arno.

Un o'r pethau sy'n fy mhoeni yw'r gwahaniaethau o fewn ein cymunedau difreintiedig o ran sgrinio a chymryd brechlynnau. Mae'r gwaith y sonioch amdano ar iechyd cynhwysiant yn bwysig iawn. Nid oes golwg systematig ar hyn hyd yn hyn. Felly, mae angen i ni fod yn siŵr bod y gwaith y mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn ei wneud ar sgrinio a brechiadau yn deall ar y lefel gymunedol honno beth yw'r rhwystrau ar gyfer eu defnyddio o ran sgrinio a brechu. Oherwydd rydyn ni'n gwybod beth yw'r manteision o wneud yn siŵr bod pobl yn ymgymryd â sgrinio a brechu pan fyddant i fod yn rhan o hynny.

Felly, mae yna waith da yn digwydd, yn enwedig ar yr ochr stigma hefyd, ond mae angen i ni wneud mwy. Mae angen i ni ei ddeall yn well, ac mae angen i ni wneud yn siŵr bod y gwaith da sy'n digwydd nawr yn cael ei ddeall yn well ar draws y gwasanaeth iechyd hefyd.

A gaf i hefyd ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ddod â'r datganiad hwn yma i'r Siambr heddiw? Rydym wedi gweld llawer o gynigion yn hedfan o gwmpas y Siambr o ran iechyd a gofal cymdeithasol dros y misoedd diwethaf, yn amlinellu uwchgynadleddau ac yn dilyn penderfyniadau a arweinir yn glinigol, ond llai ynghylch pryd a sut y bydd y cynigion hyn yn cael eu gweithredu. Cymerwch, er enghraifft, y newid tuag at ofal sylfaenol ac atal. Mae'n wych bod y Llywodraeth yn cynnig 100 o feddygon teulu ychwanegol, ond pan fo practisau meddygon teulu yn dweud nad oes ganddynt y lle ffisegol i allu hyfforddi meddygon teulu newydd, mae gennym ni broblem.

Rydym hefyd yn gwybod maint yr heriau y mae Cymru yn eu hwynebu, o un o bob tri oedolyn yn byw gyda gordewdra, sy'n costio £5.2 biliwn i Gymru mewn gwariant iechyd a cholli cynhyrchiant, i bron i 4,000 o farwolaethau y gellir eu hosgoi bob blwyddyn oherwydd ysmygu. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog eisoes wedi lansio ymgynghoriad ar fepio fel rhan o'r dull pedair gwlad i atal plant a phobl ifanc rhag dechrau ysmygu neu fepio, felly hoffwn wybod pa gamau eraill rydych chi'n mynd i'w cymryd ar y ddau fater hyn a phryd y byddwn yn debygol o weld cyflawni.

Hefyd, ydych chi'n ystyried gwaith ac argymhellion ymchwiliad blaenorol y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol mewn perthynas â gordewdra? Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod yn canolbwyntio ar weithgarwch fel rhan o golli pwysau ac atal, ond weithiau mae mannau gwyrdd a llwybrau cerdded diogel yn anhygyrch i gymunedau ar draws ein holl etholaethau. Yn ôl Cymdeithas y Cerddwyr, mae cynghorau yn fy etholaeth yn gwario cyfartaledd o ddim ond 44c fesul preswylydd ar gynnal llwybrau cyhoeddus. Felly, a fydd y Dirprwy Weinidog yn ymrwymo i barhau â'r grant gwella mynediad fel bod mwy o gymunedau yn cael y budd o gerdded yn rheolaidd ac yn ddiogel?

Ddirprwy Lywydd, rwy'n gweld y bydd strategaeth fwyd ar gyfer Cymru. Roedd fy nghyd-Aelod Peter Fox—gwn fod ei enw wedi cael ei grybwyll sawl gwaith—yn uchel ei gloch yn ei waith ynghylch y Bil bwyd yn y Senedd ddiwethaf, a oedd yn canolbwyntio ar ffynonellau bwyd cynaliadwy a diogel a chynyddu cyfran y bwyd a'r diod o Gymru sy'n cael ei weini mewn ysbytai ac ysgolion ledled Cymru. Yn anffodus, pleidleisiwyd yn erbyn hyn gan y Blaid Lafur a Plaid Cymru yn nhymor y Senedd ddiwethaf. Felly, Ddirprwy Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i ailedrych ar gynigion fy nghyd-Aelod fel rhan o'ch strategaeth fwyd nawr?

Ddirprwy Lywydd, credaf fod atal yn well na gwella, ac rwy'n gwybod bod llawer ohonom yn dweud hynny'n ddigon aml yma yn y Siambr, ond dylem hefyd fod yn edrych ar yr hyn y gallwn ei ddysgu o'r gorffennol. Mae bellach dros chwe blynedd ers i COVID-19 daro Cymru, ac nid ydym yn ddoethach o hyd o ran pa mor dda neu ddrwg y mae ein system iechyd a gofal cymdeithasol wedi ymdopi, ac yn hanfodol, sut rydym yn atal feirws arall rhag achosi i Gymru bron â dymchwel. Mae canlyniadau COVID hefyd yn amlwg pan ddaw i'r rhai sy'n dioddef o COVID hir, yn ogystal ag iechyd y rhai sydd wedi cael camddiagnosis oherwydd cau archwiliadau arferol am gyfnod hir. Fel y bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol, cefnogodd Plaid Cymru a'r Ceidwadwyr Cymreig alwadau am ymchwiliad COVID ar gyfer Cymru yn unig. Nawr eich bod chi mewn llywodraeth, a fydd y Dirprwy Weinidog yn cychwyn ymchwiliad i Gymru yn unig hefyd?

Hefyd, rwy'n gweld bod sôn am adeiladu ar fenter Marmot, ond rwy'n nodi o'r canfyddiadau, er ei fod yn darparu fframwaith llwyddiannus, ei fod yn methu â newid bywydau'n gyflym oherwydd nad oes gan gynghorau bwerau macroeconomaidd ysgubol na chronfeydd arian parod enfawr i'w gymhwyso. Felly, Ddirprwy Weinidog, a ydych chi'n ymrwymo i gael mwy o bwerau i awdurdodau lleol a rhagor o arian parod i gymhwyso Marmot ledled Cymru?

Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, mae iechyd y geg plant yn elfen enfawr o iechyd cyhoeddus ac ataliol, ac nid wyf yn gweld unrhyw sôn penodol am hyn yn eich datganiad heddiw. Oherwydd ein bod yn gweld bod pydredd dannedd yn effeithio ar un o bob pedwar o blant pump oed, gan godi i un o bob tri yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig ledled Cymru. Felly, Ddirprwy Weinidog, a fyddwch yn gwneud ymrwymiad ar gofnod i ymgorffori iechyd y geg mewn lleoliadau meithrin ac ysgol? Nodaf hefyd fod y contract deintyddol yn cael effaith enfawr ar iechyd y geg plant. Felly, Ddirprwy Weinidog, sut ydych chi'n mynd i weithio gyda'r Gweinidog Cabinet i newid y contract iechyd deintyddol a darparu bargen well i ddeintyddion a chleifion y GIG yma yng Nghymru? Diolch.

Diolch. Ar y pwynt cyntaf yn y fan yna, o ran tybaco a fepio, rydych chi wedi cyfeirio at yr ymgynghoriad a lansiwyd gennym yr wythnos diwethaf. Soniais mai blaenoriaeth allweddol yw sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â'r nifer cynyddol o blant a phobl ifanc sy'n fepio. Mae fepio yn cael ei ystyried fel offeryn rhoi'r gorau i oedolion sy'n ysmygu, nid oedd erioed wedi'i fwriadu—. Mae'r rhain yn ganlyniadau anfwriadol gydag effeithiau enbyd. Wrth siarad â rhieni ac athrawon, maen nhw wir eisiau i ni gamu i fyny a chefnogi mynd i'r afael â'r mater hwn. Felly, byddwn yn annog pobl i ymateb i'r ymgynghoriad, a oedd yn edrych ar newid y dull o becynnu cynhyrchion fepio, eu gwneud yn ddeunydd pacio plaen, tebyg i dybaco, cael gwared ar allu cwmnïau i'w galw'n flasau a fyddai'n ddeniadol i bobl ifanc, a hefyd eu dyluniad, eu gwneud yn llai apelgar i bobl ifanc, a hefyd cyfyngu ar ble maen nhw'n cael eu gwerthu mewn siopau fel eu bod o dan y cownter. Dyna'r cam cyntaf, ac rwyf wedi gofyn i swyddogion roi amlinelliad o'r pwerau eraill sydd gennym er mwyn mynd i'r afael â thybaco a fepio, a gwneud yn siŵr ein bod yn mynd i'r afael â'r materion hyn mewn gwirionedd.

O ran gordewdra a mannau gwyrdd, yn hollol, rwy'n credu bod presgripsiynu cymdeithasol, lle mae'n digwydd, yn wych, ac mae'n gwneud yn siŵr ein bod yn ymgorffori hynny, yn rhannu'r arfer gorau a gwneud yn siŵr bod pobl yn deall manteision cysylltu â'u cymunedau lleol, nid yn unig o ran mannau gwyrdd, ond gweithgarwch corfforol a grwpiau cymunedol, gan wneud yn siŵr bod hynny'n cael ei ystyried fel rhan ganolog o'r offeryn presgripsiynu sydd gan ein meddygon teulu.

Ar y strategaeth fwyd, rydym yn gweithio ar hyn a byddwn yn rhannu gwybodaeth amdano. Mae'n mynd i fod yn gynhwysfawr, fel y soniais i yn yr ateb i James. Nid yn unig edrych ar fwyd yn nhermau'r hyn rydyn ni'n ei gynhyrchu, ond hefyd edrych yn systematig ar fwyd iach, cefnogi ein diwydiannau gwledig, edrych ar gynhyrchu, a hefyd, o ran bwydydd iach, edrych ar ysgolion a'n pobl ifanc. Rwy'n credu hefyd, wrth fynd ymhellach na hynny, rwy'n awyddus i edrych ar amgylcheddau bwyd iach a gwneud yn siŵr ein bod yn siarad â chynhyrchwyr a gweithgynhyrchwyr bwyd am beth arall y gallant fod yn ei wneud a beth arall y gallwn fod yn gofyn iddynt ei wneud o ran ail-ffurfio, lleoliad cynnyrch, ac edrych mewn gwirionedd ar fannau manwerthu a siopau bwyd y tu allan i'r cartref i wneud yn siŵr ein bod yn wirioneddol ymrwymedig o ran mynd i'r afael â hyn, gan wneud yn siŵr mai'r dewis iach yw'r dewis hawdd. Rydym yn gwybod nad ydym yn bwyta cymaint o ffrwythau a llysiau ffres ag y dylem fod yn ei wneud. Rydyn ni'n gwybod bod gennym ddiwydiant amaethyddol gwych, a dylem fod yn edrych ar reolau caffael hefyd, a fydd yn rhan o hynny.

O ran COVID, fe wnaethoch chi sôn am ein galwad maniffesto. Gwnaethom alwad maniffesto clir i sefydlu adolygiad penodol i Gymru o'r ymateb i COVID, gan ganolbwyntio ar faterion nad yw ymchwiliad y DU gyfan yn ymdrin â nhw yn llawn. Gyda'r adroddiad allan heddiw, wrth gwrs, byddwn yn astudio canfyddiadau'r adroddiad a'r argymhellion yn fanwl ac yn cyhoeddi ymateb i hynny o fewn chwe mis. Mae'n gyfrifoldeb i fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet.

Ac o ran iechyd cyhoeddus plant, o ran y ddemograffeg, o ran y rhagolygon ar gyfer iechyd cyhoeddus plant, mae hwn wir yn faes y mae angen i ni ganolbwyntio arno, a dyna pam, fel rhan o'r strategaeth iechyd cyhoeddus, bydd strategaeth iechyd cyhoeddus benodol ar gyfer plant y byddwn yn ei datblygu yn y misoedd i ddod.

Mae sgrinio llygaid diabetig yn wasanaeth ataliol hanfodol. Yn Lloegr, mae tomograffeg cydlyniant optegol, OCT, wedi'i gyflwyno mewn sgrinio llygaid diabetig, gydag amcangyfrif o 120,000 o apwyntiadau llygaid mewn ysbyty y flwyddyn wedi'u harbed, gan wella cywirdeb diagnostig. Yng Nghymru, mae cleifion yn aml yn cael eu hatgyfeirio o sgrinio llygaid diabetig i wasanaeth llygaid yr ysbyty, ac yna, mewn rhai achosion, i lwybr gwasanaeth offthalmig cyffredinol Cymru yn ôl i'r gwasanaeth sgrinio. I gleifion, mae hynny'n golygu teithio ychwanegol, amser i ffwrdd o'r gwaith a chyfrifoldeb gofalu. I'r GIG, mae'n golygu penodiadau gweinyddol a chostau. Byddai llawer o hyn yn cael ei osgoi yn gynharach pe bai yna fynediad cynharach at sganiau OCT anfewnwthiol syml yn ystod y sgrinio. Felly, a wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet weithio gyda Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru i ddatblygu llwybr o gyflwyno OCT i Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru i wella effeithlonrwydd, lleihau atgyfeiriadau diangen a helpu i wella pethau o ran colli golwg y gellir ei osgoi?

Diolch. Fel y gwyddoch yn iawn—a diolch i chi am eich gwaith yn y maes hwn—gwahoddir pawb sy'n 12 oed a hŷn sydd wedi cael diagnosis o ddiabetes ac sydd wedi'u cofrestru gyda meddyg teulu yng Nghymru i gael eu sgrinio drwy wasanaeth Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru. Gall yr OCT a grybwyllwyd gennych, a gyflwynwyd gyda'r rhaglen sgrinio llygaid diabetig, leihau atgyfeiriadau am ddelweddau annigonol i wasanaethau llygaid ysbyty, a fyddai'n gwella profiad cyfranogwyr. Fodd bynnag, byddai cyflwyno OCT angen model darparu gwasanaeth newydd, a fyddai'n gofyn am weithlu ac offer arbenigol ychwanegol.

Mae cwmpasu cyflwyno OCT yn rhan o gynllun trawsnewid ehangach Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru, sydd wedi'i gynllunio ar gyfer y blynyddoedd i ddod, a byddai'n pennu manteision posibl cyflwyno a gofynion mewn perthynas ag adnoddau a chyllid. Felly, mae'r ffocws ar hyn o bryd ar wella sefydlogrwydd y sgrinio llygaid diabetig ar gyfer llwybrau sgrinio presennol. Fel y gwyddoch, mae Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru yn cael ei gyflwyno yn unol ag argymhellion Pwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU, ac mae'r pwyllgor hwnnw'n ymgynghori ar hyn o bryd ar y defnydd o ddelweddu digidol o fewn y rhaglen sgrinio, a byddwn yn ystyried cyngor y pwyllgor pan fydd hynny'n cael ei dderbyn.

Nid oes unrhyw un yn y Siambr hon yn anghytuno â'r gosodiad bod atal salwch yn well na'i drin. Ond edrychwch ar y dystiolaeth yn fy etholaeth i. Mae Bae Abertawe wedi bod o dan ymyrraeth wedi'i dargedu ar gyfer canser ers 24 Ionawr, ac yn ôl y ffigurau diweddaraf a gyhoeddwyd, mae'r nifer sy'n derbyn sgrinio coluddyn yr isaf yng Nghymru, sef tua 57 y cant yn y cymunedau mwyaf difreintiedig, o'i gymharu â thua 72 y cant yn y cymunedau lleiaf difreintiedig. Mae atal yn methu yn union lle mae ei angen fwyaf. Canfu dadansoddiad gan gomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol hefyd fod llai na 10 y cant o gyllideb Llywodraeth flaenorol Cymru wedi'i chyfeirio at atal sylfaenol sy'n seiliedig ar dystiolaeth. Nid yw geiriau teg am atal erioed wedi bod yn brin yn y Siambr hon; mae cyllidebau a rhaglenni sgrinio wedi bod yn brin. Felly, Ddirprwy Weinidog, a fydd eich Llywodraeth yn gwneud yn well? Pryd fydd pobl gymwys ledled Cymru yn dechrau derbyn gwahoddiadau ar gyfer y rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint genedlaethol? Ac a fydd y gyllideb gyntaf yn cynyddu'r gyfran a fydd yn cael ei wario ar atal sylfaenol sy'n seiliedig ar dystiolaeth? Diolch.

Diolch. Rydych chi'n iawn i dynnu sylw at yr anghydraddoldebau canser. Rwy'n credu mai dyna un o'r enghreifftiau mwyaf clir o'r anghydraddoldebau iechyd ehangach yr ydym yn eu hwynebu yng Nghymru, yn enwedig mewn rhai o'r cymunedau yn y de. Mae tystiolaeth yn dangos bod pobl sy'n byw mewn cymunedau mwy difreintiedig yn fwy tebygol o ddatblygu canser, yn fwy tebygol o farw o ganser, ac yn llai tebygol o oroesi canser na'r rhai sy'n byw yn y cymunedau lleiaf difreintiedig. Felly, mae'n hollol hanfodol ein bod yn mynd i'r afael â'r mater hwnnw, a mynd i'r afael â'r mater y soniwyd amdano yna o ran sgrinio hefyd. Mae'r anghydraddoldebau hyn yn cael eu hysgogi gan lawer o'r un ffactorau sy'n sail i anghydraddoldebau iechyd, gan gynnwys tlodi, ysmygu, gordewdra, tai, cyflogaeth a mynediad at wasanaethau. Dyna pam y mae hwn yn ddull traws-lywodraethol, a dyna pam y mae'r Llywodraeth hon yn mabwysiadu dull gwahanol iawn, iawn i Lywodraethau blaenorol trwy gael Gweinidog dynodedig sy'n gyfrifol am edrych ar y materion hyn ar draws y Llywodraeth. Bydd y Gweinidog dros iechyd yn cyflwyno datganiad ar y cynlluniau ar gyfer canser yr wythnos hon, gyda'r nod o ddatblygu cynllun canser, wrth i ni gychwyn arni cyn yr etholiad.

Rhaid i atal fod yn ganolog i wella'r GIG a gwella gwasanaethau i staff a chleifion, ac rwy'n croesawu eich datganiad heddiw. Cododd y mater hwn dro ar ôl tro yn y grŵp trawsbleidiol ar ddefnyddio sylweddau a dibyniaeth, yr oeddwn yn ei gadeirio yn y Senedd ddiwethaf ac yn bwriadu ei ailsefydlu ym mis Medi, gan weithio gyda Kaleidoscope fel yr ysgrifenyddiaeth ac Aelodau o bob rhan o'r Siambr hon. Os oes gan unrhyw un arall ddiddordeb, cysylltwch â ni. Clywodd y grŵp dystiolaeth arbenigol ar leihau niwed, gan gynnwys mynediad ehangach at naloxone, effaith ryngwladol cyfleusterau defnydd mwy diogel, a'r angen brys i addysgu pobl, yn enwedig pobl ifanc, ynghylch cetamin. Er bod deddfwriaeth cyffuriau San Steffan sydd wedi dyddio yn cyfyngu ar yr hyn y gall Cymru ei wneud, a fyddai'r Dirprwy Weinidog yn archwilio mesurau lleihau niwed pellach o fewn ei chylch gorchwyl? Yn benodol, a fydd y Llywodraeth yn ystyried ymgyrch ymwybyddiaeth o getamin genedlaethol i herio mythau am ei ddiogelwch canfyddedig ac esbonio'r risgiau difrifol o ganlyniad i ddefnydd cyson, gan gynnwys niwed i'r bledren a'r arennau, pwysau ar feddygon teulu a gwasanaethau wroleg, a'r niwed posibl sy'n newid bywyd a ddatblygwyd dros gyfnod cymharol fyr i ddefnyddwyr? Diolch.

Diolch yn fawr. Mae yna bryderon sylweddol ynglŷn â'r defnydd o cetamin a'r cynnydd yn y defnydd o cetamin, wrth gwrs, yn enwedig ymysg pobl ifanc, a'r niwed y gall hwnna beri. Diolch i chi am eich gwaith yn ystod y Senedd ddiwethaf yn y maes yma. Dwi'n edrych ymlaen at gysylltu gyda chi yn y grŵp trawsbleidiol pan fydd wedi cael ei sefydlu. Byddwn i'n hapus iawn i wneud hynny.

Ledled Cymru, mae'r byrddau cynllunio ardal wedi datblygu ystod o wybodaeth am cetamin, sy'n canolbwyntio'n bennaf ar godi ymwybyddiaeth, lleihau niwed, lleihau risgiau a sicrhau bod gwybodaeth yn cael ei lledaenu'n eang. Mae ardaloedd hefyd yn addasu gwasanaethau i fynd i'r afael â'r materion hyn a'r anghenion sy'n datblygu, gyda llwybrau triniaeth yn benodol ar gyfer y rhai sy'n defnyddio cetamin, gyda rhai ardaloedd yn gweithredu asesiadau ar y cyd i'r rhai sy'n defnyddio'r cyffur. Mae hyn yn caniatáu mynediad at gymorth clinigol ac ymgynghoriad gan y gwasanaeth camddefnyddio sylweddau, a mynediad cyflymach at gymorth meddygon teulu a thimau atgyfeirio iechyd meddwl cymunedol lle bo hynny'n briodol. O ystyried y pryderon, a'r cynnydd yn y pryderon, am y defnydd o cetamin yn ein cymunedau, rydym wedi sefydlu gweithgor cetamin gyda rhanddeiliaid allweddol ac arweinwyr clinigol i fwrw ymlaen â'r gwaith hwn. Nod y grŵp yw rhannu arfer gorau a llywio dull cydgysylltiedig ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys llywio llwybrau triniaeth ac atal, ond hefyd sut yr ydym yn codi ymwybyddiaeth o'r niwed, gan adeiladu ar y gwaith lleol sydd eisoes yn cael ei arwain gan y byrddau. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y gweithgor ar 13 Gorffennaf. Hoffwn ailadrodd fy mod yn fwy na pharod i weithio gyda'r grŵp trawsbleidiol i rannu gwybodaeth am y gweithgor hwnnw a sut y gallwn weithio gyda'n gilydd i godi ymwybyddiaeth o'r mater pwysig iawn hwn a'r niwed sy'n gysylltiedig ag ef.

Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad, a chroeso i'ch rôl. Weinidog, mae pawb yn cytuno bod atal yn well na gwella, ond dim ond os gall pobl gael mynediad at y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt. Yng ngorllewin gwledig Cymru, mae gormod o drigolion yn wynebu teithiau hir, argaeledd apwyntiadau cyfyngedig ac anhawster cynyddol i gael mynediad at feddygon teulu, gofal iechyd cymunedol a rhaglenni sgrinio. Mae Reform UK yn credu y dylai arian cyhoeddus fod yn canolbwyntio ar ddarparu gwasanaethau rheng flaen effeithiol, nid ehangu biwrocratiaeth. Mae cymunedau gwledig yn cyfrannu cymaint at y pwrs cyhoeddus ag unrhyw un arall ac yn haeddu'r un safon o ofal iechyd. Os ydym o ddifrif ynglŷn ag iechyd ataliol, mae angen gweithredu ymarferol arnom sy'n gwella mynediad, byrhau amseroedd aros ac yn sicrhau bod gwasanaethau yn cyrraedd pobl lle maen nhw'n byw, yn hytrach na disgwyl i gleifion deithio hyd yn oed mwy o bellteroedd. Ddirprwy Weinidog, pa newidiadau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i wella mynediad at ofal iechyd ataliol yng ngorllewin Cymru wledig? Ac a allwch warantu y bydd buddsoddiad yn y dyfodol yn cael ei gyfeirio tuag at gryfhau gwasanaethau rheng flaen mewn cymunedau gwledig, yn hytrach na chynyddu costau gweinyddol? Diolch.

Wel, rwy'n falch eich bod chi'n cytuno â'r flaenoriaeth rydyn ni wedi'i rhoi i'r gwaith o fynd i'r afael â rhestrau aros a'r buddsoddiad rydyn ni wedi'i osod yn y gyllideb atodol er mwyn gwneud hynny. Rwy'n gobeithio, yn wir, y byddai'r Aelodau yn myfyrio ar yr hyn y byddai pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol honno yn ei olygu o ran y buddsoddiad sydd ei angen arnom yn ein GIG ac ar draws mesurau iechyd ataliol eraill. Mae buddsoddiad yn y gyllideb atodol ar y fenter nofio ar gyfer ysgolion hefyd. Felly, mae pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol y prynhawn yma yn mynd i gael canlyniadau difrifol o ran gallu ein GIG i ymateb i'r gofynion y mae'n ei wynebu nawr a'r ôl-groniad yr ydym wedi'i etifeddu gan y Llywodraeth flaenorol, sy'n effeithio'n sylweddol ar y materion y soniwyd amdanynt ynghylch darparu gwasanaethau iechyd yn ein cymunedau gwledig. Rydw i hefyd yn dod o orllewin gwledig Cymru ac yn gwybod beth yw'r heriau. Fel y nododd y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma, ein huchelgais yw sicrhau ein bod yn edrych ar brawfesur gwledig, i wneud yn siŵr bod cost darparu gwasanaethau yn adlewyrchu'n ddigonol y costau gwirioneddol o ran yr hyn sy'n cael ei ariannu, ac mae hynny'n rhan ganolog allweddol. Ond byddwn yn annog Aelodau ar draws y Siambr hon i wneud yn siŵr eu bod yn cefnogi'r gyllideb atodol, i sicrhau o ran yr union beth a grybwyllwyd gennych, sef mynd i'r afael â'r rhestrau aros a gwneud yn siŵr bod ein system iechyd a gofal cymdeithasol ar sail gynaliadwy.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae cael mynediad at ofal deintyddol yn hollbwysig er mwyn atal problemau deintyddol ac iechyd yn gyffredinol, a dwi'n croesawu ein hymrwymiad i adolygu contract deintyddol y GIG er mwyn datrys materion hollbwysig sy'n effeithio ar y proffesiwn yng Nghymru ac ar brofiad ein cleifion. Fe wnaethom gyfarfod ag arweinwyr ym maes deintyddiaeth yng Nghymru yr wythnos diwethaf i wrando ar eu pryderon, ac mae adolygu'r contract, fel a nodir yn ein maniffesto, yn un o'u prif flaenoriaethau. Hoffwn dalu teyrnged i Mike Hedges o'r Blaid Lafur, achos roedd e yn y cyfarfod hefyd. A fydd y Dirprwy Weinidog yn ymrwymo i wneud hyn cyn gynted â phosib, yn ogystal â chysylltu ag arweinwyr ym maes deintyddiaeth yng Nghymru i geisio atebion clou i sefydlogi gwasanaethau deintyddol yn y cyfamser. Diolch yn fawr.

Diolch. Mae trefniadau contract deintyddol y GIG a ddaeth i rym ar 1 Ebrill eleni yn cynrychioli'r newidiadau mwyaf arwyddocaol i ddeintyddiaeth y GIG mewn dau ddegawd. Mae anghenion iechyd ac atal wrth wraidd y system newydd, gan greu cyfle i wella mynediad at ofal a sicrhau bod adnoddau wedi'u targedu tuag at y rhai sydd â'r angen mwyaf. Rydym yn adolygu'r contract newydd yn barhaus i asesu ei effaith ar gleifion, ymarferwyr a mynediad at wasanaethau, ond mae angen i ni roi rhywfaint o amser iddo ymsefydlu. Wrth i dystiolaeth ddod i'r amlwg, byddwn yn gweithio gyda rhanddeiliaid i nodi lle y gallai fod angen mireinio pellach i sicrhau bod y system yn cyflawni'r gwelliannau arfaethedig ac yn parhau i fod yn lle deniadol i ddarparu gofal deintyddol y GIG.

Mae ein llwyddiant economaidd yn y dyfodol yn dibynnu ar ddatblygu gweithlu medrus iawn. Byddaf yn gweithio'n agos gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i sicrhau bod y system sgiliau yn cefnogi ein huchelgeisiau economaidd ehangach. Mae archwiliad sgiliau cenedlaethol cynhwysfawr ar y gweill ar hyn o bryd. Bydd yn dwyn ynghyd dystiolaeth, yn dadansoddi'r data sydd ar gael ac yn casglu barn gan gyflogwyr, cynrychiolwyr y diwydiant, darparwyr a rhanddeiliaid eraill. Ei bwrpas yw darparu golwg glir, drawslywodraethol o anghenion y gweithlu presennol a gweithlu'r dyfodol ledled Cymru, gan gynnwys lle mae prinder, lle mae'r galw yn debygol o dyfu, a sut y gall y system ymateb i ddysgwyr, cyflogwyr a'r economi. Bydd y canfyddiadau yn ein helpu i dargedu buddsoddiad yn fwy effeithiol ac alinio llwybrau addysg, cyflogaeth a hyfforddiant â blaenoriaethau Cymru. Bydd canfyddiadau cynnar yn llywio'r uwchgynhadledd sgiliau ar gyfer y dyfodol yn yr hydref, gan ddod â busnesau, y sector trydyddol, darparwyr hyfforddiant a rhanddeiliaid eraill ynghyd i ddatblygu gweledigaeth a chyfeiriad strategol a rennir ar gyfer y system sgiliau ar gyfer y dyfodol a'i chyllid. Byddwn yn arddel dull a arweinir gan gyflogwyr o nodi anghenion o ran sgiliau a byddwn yn cydweithio â busnes a diwydiant i gyd-ddylunio atebion sy'n diwallu anghenion allweddol y sector.

Mae ein maniffesto hefyd yn ymrwymo i ddatblygu strategaeth genedlaethol ar gyfer sgiliau ac addysg alwedigaethol. Bydd hyn yn defnyddio tystiolaeth o'r uwchgynhadledd sgiliau a'r archwiliad sgiliau, gan gefnogi dysgwyr mewn marchnad lafur sy'n newid, cryfhau twf economaidd a hyrwyddo cydraddoldeb gwirioneddol rhwng llwybrau galwedigaethol ac academaidd. Bydd hefyd yn adeiladu ar y blaenoriaethau a nodir yn y cyfeiriad strategol ar gyfer addysg a hyfforddiant galwedigaethol.

O ran addysg uwch, rydym yn ymwybodol o'r heriau y mae prifysgolion yn eu hwynebu, gan gynnwys costau cynyddol ac incwm cyfyngedig. Dyna pam mai un o'n hymrwymiadau ar gyfer y 100 diwrnod cyntaf yw bwrw ymlaen ag adolygiad o gyllid addysg uwch, a byddwn yn cyhoeddi'r cylch gwaith ar gyfer yr adolygiad hwnnw yn yr haf. Rwy'n ddiolchgar am yr ymatebion i'r alwad ddiweddar am gyflwyniadau ar ddyfodol addysg drydyddol yng Nghymru. Mae'r safbwyntiau hyn yn llywio ein meddylfryd. Byddaf yn cyhoeddi adroddiad cryno o'r ymatebion hynny, ac yna adroddiad llawnach yn yr hydref, i gefnogi datblygu polisi tryloyw, wedi'i arwain gan dystiolaeth.

Rwyf hefyd yn archwilio opsiynau ar gyfer diwygio Seren, fel bod ganddo bwyslais cryfach ar fynd i'r afael â bylchau cyfranogiad, ar gefnogi dysgwyr o gymunedau mwyaf difreintiedig Cymru a chryfhau llwybrau fel y gall dysgwyr gyrraedd eu llawn botensial. Byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig maes o law yn nodi ein camau nesaf.

Mae Cymru wastad wedi bod yn genedl sydd yn edrych y tu hwnt i’w ffiniau, ac rŷn ni'n benderfynol o fanteisio i'r eithaf ar gyfleoedd i bobl ifanc o Gymru i fyw, astudio a gweithio yn Ewrop. Rŷn ni'n gweithio'n agos gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i sicrhau bod manteision ailymuno ag Erasmus yn cael eu gwireddu, ac yn ystyried opsiynau ar gyfer Taith hefyd yn y dyfodol.

Dwi am bwysleisio pwysigrwydd darpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog ar draws y system drydyddol. Dylai dysgwyr gael y cyfle i ddatblygu, cynnal a defnyddio'u sgiliau Cymraeg ar bob cam. Rŷn ni'n gweithio, wrth gwrs, gyda Medr, y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, darparwyr a chyflogwyr i ehangu'r ddarpariaeth prentisiaethau cyfrwng Cymraeg a dwyieithog, cryfhau llwybrau gyrfa a chynyddu darpariaeth ddwyieithog a meithrin capasiti hefyd fel y gall mwy o bobl ifanc sy'n ymuno â’r gweithle allu gweithio'n ddwyieithog a darparu gwasanaethau allweddol yn y Gymraeg.

Mae mwy i'w wneud, ond mae'r cyfeiriad yn glir: rhaid i ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog gael ei hymgorffori yn nyfodol addysg a sgiliau trydyddol, nid ei thrin fel ychwanegiad. Bydd Medr yn ymgynghori ar gynllun cenedlaethol ar gyfer y Gymraeg yn yr hydref, a dwi'n edrych ymlaen at ymgysylltu â Medr a'r sector wrth inni weithio tuag at ein nodau ar gyfer y Gymraeg.

Rwy'n cydnabod y rôl hanfodol sydd gan golegau AB a chweched dosbarth ysgolion wrth drawsnewid bywydau dysgwyr a chefnogi ein heconomi. Rwy'n ymwybodol o'r pwysau maen nhw'n eu hwynebu. Rwyf eisoes wedi cwrdd â rhanddeiliaid a byddaf yn parhau i weithio gyda'r sector i fynd i'r afael â'r heriau hyn. Un o fy nodau craidd yw annog cydweithio rhwng ysgolion a cholegau i ddarparu ystod mor eang o opsiynau â phosibl i bobl ifanc. Mae Medr bellach yn edrych ar egwyddorion cyllido i annog mwy o gydweithredu rhwng ysgolion a cholegau yn y sector ôl-16 penodol hwnnw.

Mae gan golegau rôl bwysig hefyd wrth gefnogi dysgwyr sydd ag anghenion dysgu ychwanegol i ddatblygu'r sgiliau, yr hyder a'r annibyniaeth sydd eu hangen arnynt i ffynnu fel unigolion. Dros y misoedd nesaf, byddaf yn gweithio gyda rhanddeiliaid i sicrhau bod pob dysgwr yn cael ei gefnogi i gyflawni ei nodau.

Fy neges i'r sector yw hyn: rwyf eisiau gweithio gyda chi, gwrando ac ymgysylltu'n agored a chreu dealltwriaeth a rennir o'r heriau ac ymrwymiad a rennir i atebion. Byddwn yn disgwyl cydweithredu, atebolrwydd a phwyslais ar ddysgwyr. Yn gyfnewid am hyn, byddaf yn ceisio darparu eglurder, gonestrwydd a pharodrwydd i weithio ar draws y Llywodraeth. Dylai ein huchelgais fod i greu system addysg a sgiliau drydyddol sy'n hygyrch, yn gydlynol ac yn rhagorol; un sy'n cefnogi pobl trwy gydol eu bywydau ac sy'n cyfrannu at ffyniant economaidd a chydlyniant cymdeithasol. Dyna'r gwaith rydw i wedi ymrwymo i fwrw ymlaen ag ef. Edrychaf ymlaen at weithio gydag Aelodau, cydweithwyr gweinidogol, dysgwyr a'r sector cyfan i'w gyflawni.

Yn fyr, Ddirprwy Lywydd, wrth gloi, ein nod yw adeiladu system addysg drydyddol a sgiliau gydol oes sy'n gweithio i ddysgwyr, cymunedau a'r economi, a bydd hyn yn cael ei gyflawni mewn cydweithrediad llawn â'r sector. Diolch yn fawr.

Hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad, a hoffwn hefyd ddatgan diddordeb, yn yr ystyr fy mod i'n wedi bod yn gweithio yn y sector addysg fy hun tan y Pasg eleni. Dydw i ddim yn credu y byddai unrhyw un yn y Siambr yn anghytuno bod angen system sgiliau gryfach ar Gymru, ac os ydym o ddifrif am dyfu ein heconomi, denu buddsoddiad a rhoi rheswm i bobl ifanc adeiladu eu dyfodol yma, yna mae'n rhaid i sgiliau fod wrth wraidd hynny. Ac mae digon yn eich datganiad yr wyf yn ei groesawu, yn enwedig am y Gymraeg a gallu ehangu'r defnydd ohoni yn y sector, hefyd mae golwg briodol ar y sgiliau y bydd eu hangen ar Gymru yn y dyfodol yn synhwyrol, ac, wrth gwrs, dylai cyflogwyr fod â llais llawer cryfach wrth lunio'r hyn sy'n cael ei addysgu a ble mae arian cyhoeddus yn cael ei wario.

Ond, Ddirprwy Weinidog, ni allwn beidio â theimlo bod y datganiad hwn yn cynnwys llawer am sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu meddwl am yr heriau hyn a llawer llai am yr hyn sy'n mynd i newid mewn gwirionedd. Mae gennym archwiliad sgiliau, mae gennym uwchgynhadledd sgiliau ar gyfer y dyfodol, mae gennym strategaeth genedlaethol i ddod, mae gennym adolygiadau, ymgynghoriadau ac ymgysylltu. Fy mhryder i yw nad yw busnesau ledled Cymru yn teimlo bod ganddyn nhw'r moethusrwydd o aros am rownd arall o ddatblygu polisi; maen nhw'n ceisio recriwtio heddiw.

Un peth yr oeddwn i'n arbennig o falch o'i glywed oedd eich ymrwymiad i sicrhau bod y system sgiliau yn cefnogi uchelgeisiau economaidd ehangach Cymru. Os mai dyna yw uchelgais y Llywodraeth mewn gwirionedd, yna siawns bod angen i ni ddechrau paratoi nawr ar gyfer y cyfleoedd yr ydyn ni eisoes yn gwybod y gallen nhw fod ar y gorwel. Cymerwch Wylfa yn fy etholaeth i, er enghraifft. P'un a yw'n adweithyddion niwclear neu fodiwlaidd bach, os yw'r prosiectau hynny'n symud ymlaen, bydd angen miloedd o bobl fedrus—nid dim ond peirianwyr, ond weldwyr, trydanwyr, rheolwyr prosiectau, gweithwyr adeiladu, technegwyr a phrentisiaid. Ni ellir creu'r sgiliau hynny dros nos. Erbyn i benderfyniad buddsoddi terfynol gael ei wneud, dylai'r biblinell hyfforddi eisoes fod ar waith.

A all y Dirprwy Weinidog felly ddweud wrthym a yw Medr, ein colegau addysg bellach a'n darparwyr prentisiaethau wedi cael cais eisoes i ddechrau cynllunio ar gyfer y cyfleoedd hyn? Oherwydd os ydyn ni'n aros nes bod y contractau'n cael eu llofnodi cyn i ni ddechrau hyfforddi pobl, rydyn ni eisoes ar ei hôl hi. Mae'r un egwyddor yn berthnasol yn ehangach: dydy busnesau ddim eisiau bod yn rhan o'r ymgynghori yn unig, maen nhw eisiau gwybod bod y Llywodraeth yn barod i ymateb pan fyddan nhw'n nodi prinder sgiliau gwirioneddol.

Felly, os daw'r archwiliad hwn yn ôl a'i fod yn dweud wrthych chi beth mae cyflogwyr wedi bod yn ei ddweud ers blynyddoedd, nad oes gennym ni ddigon o bobl sy'n dod drwodd i mewn i ddiwydiannau peirianneg, adeiladu, gweithgynhyrchu neu ddigidol, beth fydd y Llywodraeth yn ei wneud yn wahanol? Pa mor gyflym y bydd cyllid yn dilyn y dystiolaeth a sut y bydd llwyddiant yn cael ei fesur? Oherwydd, Ddirprwy Weinidog, dydw i ddim yn credu y bydd cyflogwyr yn barnu'r gwaith hwn ar nifer y strategaethau sy'n cael eu cyhoeddi; byddan nhw'n ei farnu ar sail a yw'n haws recriwtio'r bobl sydd eu hangen arnyn nhw. Ni fydd pobl ifanc yn ei farnu ar faint o uwchgynadleddau sydd wedi digwydd; byddan nhw'n ei farnu ar sail a yw'r cymwysterau maen nhw'n eu hastudio yn arwain at swyddi diogel sy'n talu'n dda yma yng Nghymru. A bydd cymunedau fel fy un i yn y gogledd yn ei farnu ar sail a yw buddsoddiad mawr yn creu cyfleoedd i bobl leol neu a yw'r swyddi hynny'n cael eu llenwi o rywle arall oherwydd wnaethon ni ddim paratoi mewn pryd.

Rwyf wir yn gobeithio y bydd y gwaith hwn yn llwyddo, oherwydd ni all Cymru fforddio degawd arall o siarad am sgiliau tra bod rhannau eraill o'r DU yn bwrw ymlaen â'u cyflawni. Nawr yw'r amser i wneud yn siŵr bod ein system addysg a sgiliau yn paratoi pobl nid yn unig ar gyfer y swyddi sydd gennym ni heddiw, ond ar gyfer y diwydiannau yr ydym am i Gymru eu harwain yfory. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau.

Mae yna nifer o bwyntiau ac maen nhw'n wirioneddol ddilys, ac rwy'n gwerthfawrogi'r cyfraniad rydych chi wedi'i wneud, ac os gallaf eu cymryd un ar y tro. Pan fyddwn yn dechrau yn y Llywodraeth, rydym yn edrych ar ba archwiliadau sgiliau sydd wedi digwydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Cynhaliwyd yr archwiliad sgiliau diwethaf yn 2012. Mae hynny'n 14 mlynedd yn ôl, felly dydyn ni ddim yn gwybod nawr beth yw anghenion sgiliau Cymru heb fynd allan i wneud yr ymarfer hwn a deall beth yw anghenion sgiliau Cymru yn y dyfodol. Felly, dyna pam rydyn ni'n cynnal yr archwiliad sgiliau hwnnw ar hyn o bryd. Bydd prif ganfyddiadau'r archwiliad hwnnw yn cael eu gwneud yn glir yn yr uwchgynhadledd sgiliau y byddwn yn ei chynnal ym mis Hydref. Nawr, bydd yr uwchgynhadledd sgiliau honno yn dod â darparwyr AB a hyfforddiant at ei gilydd, fel y soniais i yn y datganiad, ond bydd hefyd yn dod â busnesau a diwydiant at ei gilydd, ac rwyf am iddynt gyd-ddylunio'r camau nesaf gyda ni fel Llywodraeth, oherwydd maen nhw'n deall y sector yn well na ni. Felly, dyna ddull rydw i eisiau ei gymryd. Gadewch i ni ddeall ble mae'r sectorau twf yn y dyfodol. Ac fe wnaethoch chi sôn am Wylfa—yn sicr, a gallaf sicrhau'r Aelod fy mod wedi siarad â phrif weithredwr Coleg Llandrillo Menai, a gallaf eich sicrhau chi eu bod wedi bod yn edrych ar heriau Wylfa ers nifer o flynyddoedd ac mae ganddyn nhw biblinell o bobl ifanc eisoes ar gyrsiau i lenwi'r swyddi hynny ar Ynys Môn. Felly, dyna enghraifft o'r math o ddull rydyn ni eisiau ei gymryd.

Os edrychwn ni ar ddatblygiadau posibl eraill ar gyfer y dyfodol, mae'r sector ynni gwyrdd, mae gweithgynhyrchu medrus, er enghraifft. Felly, pob un o'r rheini rydyn ni'n gwybod yw'r sgiliau ar gyfer y dyfodol sydd eu hangen arnom, ond gallai'r archwiliad hefyd ddangos eraill hefyd. Felly, byddwn yn teilwra ein strategaeth wedyn yn seiliedig ar dystiolaeth.

Ac rwyf eisiau gorffen trwy ddweud hyn yn nhermau'r agwedd benodol honno ar eich cwestiwn: bydd yr uwchgynhadledd yn canolbwyntio ar weithredu, oherwydd, pan fyddwn ni'n dod â'r holl sectorau hynny at ei gilydd, byddan nhw gyda ni yn helpu i lunio cyfeiriad a llywio'r camau nesaf y mae angen i ni eu cymryd. Oherwydd, rwy'n cytuno'n llwyr â chi, ac rwy'n gweithio'n agos gyda'r Gweinidog menter ar hyn, ein bod eisiau cyflawni economi sy'n tyfu yng Nghymru—swyddi sy'n talu'n well, lefelau cynhyrchiant gwell, lefelau gwerth ychwanegol gros uwch hefyd. Dyna ein holl uchelgais, ac mae sgiliau yn chwarae rôl hanfodol yn hynny.

A gaf i groesawu fy nghyn-bartner ymrafael i'w swydd a'i ddatganiad cyntaf yn y Siambr a thynnu sylw'r Aelodau at fy natganiad yn fy nghofrestr buddiannau fy mod wedi cofrestru ar gwrs yng Ngholeg Caerdydd a'r Fro?

A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad? Mae gen i sawl cwestiwn. Mae'r cyntaf ar yr ymrwymiad rydych chi wedi'i wneud i system gysylltiedig, a nodwyd hefyd yn natganiad y Gweinidog Cabinet hefyd, ac rwy'n cytuno'n fawr â hynny, bod yn rhaid cyfuno ysgolion, AB ac AU. Yr hyn yr hoffwn i ei ddeall yn well yw lle mae AB yn ffitio i'r blaenoriaethau hynny.

Nawr, rydych chi wedi ymrwymo heddiw i gyhoeddi'r ymatebion i'r alwad am dystiolaeth ar addysg drydyddol, a gychwynnwyd gan fy nghyd-Aelod Vikki Howells, a gafodd dderbyniad da iawn gan y sector. Ond mae'r ymrwymiad rydym wedi'i gael gennych i fwrw ymlaen â'r gwaith yn ymwneud â'r adolygiad o gyllid mewn AU. Felly, hoffwn ddeall sut rydych chi'n gweld AB o fewn eich blaenoriaethau.

Rydym yn gwybod bod yna bwysau cyfranogiad enfawr o fewn AB, ac rwy'n credu ei bod yn stori lwyddiant bod gennym gymaint o bobl ifanc a dysgwyr eraill mewn AB. Ond, fel y gwyddoch chi, mae hynny wedi arwain at bwysau ariannu. Felly, hoffwn ddeall beth yw eich cynlluniau i fynd i'r afael â'r pwysau hynny, yn enwedig mewn perthynas â'r rownd gyllideb sydd i ddod yn yr hydref, oherwydd mae hynny'n mynd i fod yn allweddol.

O ran yr adolygiad o gyllid AU, rwy'n gobeithio y bydd gennym fwy o wybodaeth am hynny'n fuan, ond roeddwn i eisiau gofyn yn benodol am ddysgwyr rhan-amser, oherwydd mae traean o israddedigion yng Nghymru yn dysgu gyda'r Brifysgol Agored, sy'n beth da iawn yn fy marn i ac yn dyst i lwyddiant diwygiadau Diamond wrth gefnogi dysgwyr rhan-amser. Felly, hoffwn ofyn i chi am eich ymrwymiad i barhau â'r cymorth hwnnw i ddysgwyr rhan-amser.

Cymwysterau—yn amlwg, bu newidiadau mawr dros y ffin o ran cymwysterau ôl-16, a bydd rhai ohonyn nhw'n effeithio ar ddarpariaeth yng Nghymru, oherwydd mae'n annhebygol y bydd pethau fel BTEC yn cael eu cynnig i ddysgwyr yng Nghymru. Rwy'n deall o drafodaethau gyda Cymwysterau Cymru y bydd yn rhaid i'r Llywodraeth wneud penderfyniad yn fuan ynghylch a ddylid alinio ymhellach â Lloegr neu a ddylid datblygu dull sydd wedi'i greu yn fwy yng Nghymru tuag at gymwysterau trydyddol. Felly, hoffwn ddeall pryd rydych chi'n bwriadu gwneud y penderfyniad hwnnw a beth fydd y cyfleoedd ar gyfer craffu.

Roeddwn i eisiau gofyn am iechyd meddwl mewn addysg drydyddol. Gwnaed ymrwymiad gan y Llywodraeth flaenorol, mewn ymateb i argymhelliad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, i gyflwyno'r prosiect cyswllt prifysgolion iechyd meddwl sydd wedi'i ddatblygu yn y de i weddill prifysgolion Cymru. Ac fe wnaethon ni ddarparu £2 filiwn ychwanegol o gyllid ar gyfer hynny. Roeddwn i'n cwrdd â Medr yn fisol i wirio cynnydd ar hynny, ond mae'n dal i fod yn rhy araf, yn fy marn i. Felly, hoffwn wybod beth rydych chi'n mynd i'w wneud i sicrhau bod hynny ar gael i bobl ifanc mewn prifysgolion ledled Cymru. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod mai mantais y model hwnnw oedd ei fod yn cydnabod bod pobl ifanc mewn prifysgolion i ffwrdd o gartref, maen nhw i ffwrdd o'u meddygon teulu, maen nhw i ffwrdd o'u cymunedau, ac roedd yn ffordd o'u dal nhw a rheoli risg iddyn nhw tra maen nhw i ffwrdd o gartref. Felly, rwy'n credu bod honno'n fenter hanfodol.

Ond, ar yr un pryd, mae angen cynnig yr un mor dda ond gwahanol ar gyfer addysg bellach, ac un o'r pethau a godais yn rheolaidd gyda Medr yw na allwch chi wneud yr un peth i fyfyrwyr AB, oherwydd maen nhw yn eu cymunedau, mae ganddyn nhw fynediad at eu meddygon teulu, ond mae'n rhaid diwallu eu hanghenion o hyd. Felly, byddai gen i ddiddordeb gwybod sut rydych chi'n mynd i fwrw ymlaen â hynny.

Rwy'n gwybod eich bod chi'n gefnogwr brwd o brentisiaethau iau—dim ond gobeithio y byddwch chi'n gallu rhoi sicrwydd i mi y bydd hynny'n parhau i fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth.

Ac os caf i gloi ar raglen Seren, fel y gwyddoch chi, rwy'n angerddol iawn am raglen Seren. Rwy'n credu ei bod yn hanfodol bod y rhaglen honno yn parhau i annog dysgwyr i fynd i ba bynnag brifysgol lle gallan nhw gyflawni orau. Dyma'r unig raglen yr ydym yn ei chynnig i'n dysgwyr mwy abl a thalentog, a hoffwn ofyn am eich sicrwydd na fydd unrhyw waith rydych chi'n ei wneud ar Seren yn golygu cyfyngu dysgwyr i astudio yng Nghymru ond y bydd, fel yr ydym ni wedi'i wneud, yn eu hannog i ddilyn eu breuddwydion a'u dyheadau ac i fod y gorau y gallan nhw fod, ble bynnag y mae hynny. Diolch.

Wel, diolch, Lynne. Mae yna lawer yn y fan yna, a—

Mae'n ddrwg gen i.

Na, roeddem ni yn bartneriaid ymrafael, ond roeddem ni bob amser yn cyd-dynnu'n dda iawn hefyd oherwydd roeddem ni'n rhannu llawer o'r gwerthoedd ynghylch addysg ac addysg drydyddol yn arbennig.

Fe ddechreuaf lle y dechreuoch chi, am gael system gysylltiedig—rwy'n cytuno'n llwyr, a dyna pam yn fy natganiad y pwysleisiais yr angen i ysgolion a cholegau weithio'n agosach gyda'i gilydd. Mae hynny hefyd yn cynnwys darparwyr hyfforddiant mewn prentisiaethau hefyd.

Fe wnaethoch chi sôn am y pwysau ar AB, yn enwedig y pwysau o ran cyfranogiad. Nawr, ar un lefel mae'n dda gweld mwy o gofrestriadau. Y gwrthwyneb i hynny, wrth gwrs, yw ein bod ni'n gweld llai o bobl ifanc yn mynd ymlaen i'r chweched dosbarth. Rydyn ni hefyd yn gweld y bobl ifanc hynny yn gadael yr ysgol, yn mynd i golegau AB, yn mynd i mewn ar gymwysterau lefel is. Nawr, mae hynny'n gofyn cwestiwn arall, ac mae hynny ar gyfer diwrnod arall, ond mae'n symbol o rywbeth sy'n digwydd y mae angen i ni fynd i'r afael ag ef. Ac rwy'n cydnabod bod colegau AB yn wynebu cynnydd sylweddol, a phwysau ariannu o ganlyniad i hynny. Byddwch yn gwybod bod Medr wedi rhoi £6.25 miliwn yn ychwanegol yn y flwyddyn ariannol hon i gefnogi colegau AB, a byddwch yn gwybod wrth gwrs bod Medr yn monitro'r sefyllfa'n agos. Ac yn amlwg, pan fydd cofrestriadau yn dod yn gliriach ym mis Medi ac yn cael eu cadarnhau ym mis Tachwedd, byddwn yn ystyried darparu cyllid ychwanegol os bydd ar gael fel rhan o'n hystyriaeth ehangach o'r sefyllfa gyffredinol o ran cyllideb y Llywodraeth. Ond rydym yn deall y pwysau yn llawn a byddwn i, yn amlwg, eisiau cefnogi'r sector AB yn yr hyn sy'n stori lwyddiant mewn un ffordd.

Y dysgwyr rhan-amser—rwy'n cytuno'n llwyr â chi; un o'r straeon llwyddiant rydyn ni wedi'u gweld yn ystod y blynyddoedd diwethaf yw'r cynnydd yn nifer y dysgwyr o bob oed sy'n mynd yn ôl i ddysgu, yn enwedig cyrsiau rhan-amser, ac mae'r Brifysgol Agored wedi bod yn ardderchog yn y gwaith maen nhw'n ei wneud. Felly, byddaf, yn sicr, eisiau i hynny barhau.

Rwyf am droi at y mater a godwyd gennych ynghylch y cymwysterau. Felly, i'r rhai nad ydynt yn gwybod, mae'r system gymwysterau, ôl-16, yn newid yn Lloegr, a bydd yna ganlyniadau i Gymru yn sgil hynny. Maen nhw'n dod â set o gymwysterau lefel V a lefel T. Ac mae'n golygu, dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, y bydd rhai o'r cyrff dyfarnu sy'n gyfarwydd i bob un ohonom ni yn y sector ôl-16 yn cael eu dad-ariannu gan Lywodraeth y DU. Nawr, goblygiadau hynny—maen nhw'n eithaf clir—yw bod angen i ni baratoi ar gyfer hynny. Ac fel mae'n digwydd, cyfarfu'r Gweinidog dros Addysg a'r Gymraeg a minnau â Cymwysterau Cymru y bore 'ma, a chawsom gyfarfod arall gyda nhw tua mis yn ôl. Felly, maen nhw'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am yr hyn sy'n digwydd, a byddwn ni'n cael set o opsiynau yn yr hydref am y ffordd ymlaen y bydd yn rhaid i ni, fel Llywodraeth, ei hystyried. Felly, byddaf yn dod yn ôl gyda mwy o wybodaeth am y maes cymwysterau yn nes ymlaen.

Cymorth iechyd meddwl—rwy'n cytuno, ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi bod yn hyrwyddwr mawr yn y Senedd hon ar gyfer cymorth iechyd meddwl drwyddi draw, ond fe wnaethoch chi sôn am addysg uwch lle mae pobl ifanc i ffwrdd o gartref. A byddwn i'n cefnogi hynny yn llwyr. Dim ond wrth basio, mae'r angen am gymorth iechyd meddwl mor acíwt oherwydd bod y niferoedd nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant ers COVID, y rhai sy'n economaidd anweithgar, wedi codi o 50 y cant yn y grŵp oedran 16 i 25 oed i bron i 70 y cant. Nawr, mae hynny'n dangos bod problemau iechyd meddwl, problemau gorbryder, yn rhan o'r frwydr y mae'r bobl ifanc hyn yn eu hwynebu. Felly, rwy'n cefnogi'r mater iechyd meddwl yn llwyr.

A dim ond yn gyflym iawn, prentisiaethau iau—rwy'n gefnogwr mawr, fel y gwyddoch chi. Yr hyn yr wyf am ei weld nawr yw bod y cynllun prentisiaethau iau yn cael ei gyflwyno ledled Cymru i ddarparu'r tegwch hwnnw o ran darpariaeth ym mhob cwr o'n gwlad.

Ac yn olaf, Seren, os caf i. Rydyn ni'n edrych ar ailbwrpasu Seren. Rydych chi wedi fy nghlywed yn y Siambr hon yn gofyn cwestiynau penodol am y ffordd y defnyddiodd y Llywodraeth flaenorol, yn fy marn i, arian i annog pobl ifanc i adael Cymru i'r prifysgolion elitaidd a phrifysgolion Grŵp Russell yn Lloegr. Rwyf eisiau cefnogi prifysgolion Cymru, ac rwyf eisiau cefnogi pobl ifanc ac annog cynifer ohonyn nhw i ddod i brifysgolion Cymru, i aros yng Nghymru, i gael swyddi yng Nghymru, i ddefnyddio'r dalent sydd ganddyn nhw i dyfu ein heconomi a gwella gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Felly fe wnawn ni, eto yn yr hydref, ddod yn ôl gyda mwy o wybodaeth am Seren, ond, yn sicr, ni fydd yn achos o waredu'r rhannau gwerthfawr wrth geisio ei gwella. Rydyn ni eisiau cadw'r rhannau gorau o Seren oherwydd eu profiad ac maen nhw wedi gwneud llawer o waith gwych, yn enwedig i'r bobl ifanc fwy abl a thalentog hynny. Felly rydyn ni eisiau cadw'r agweddau hynny, ond byddwn ni'n newid y pwyslais, yn benodol i gefnogi pobl ifanc o gymunedau difreintiedig.

Diolch i'r Dirprwy Weinidog am y datganiad heddiw a'r rhybudd ymlaen llaw ohono hefyd. Rydyn ni'n cytuno'n llwyr—mae sgiliau ac addysg drydyddol yn ganolog i ddyfodol Cymru. Rydym ni eisiau tyfu ein heconomi a chreu cyfleoedd gyda system sgiliau sy'n uchelgeisiol, yn hyblyg ac yn ymatebol i anghenion cyflogwyr a busnesau. Ac er ein bod yn croesawu'r pwyslais ar ddeall gofynion sgiliau ar gyfer y dyfodol a dod â chyflogwyr, colegau a phrifysgolion at ei gilydd, Ddirprwy Weinidog, byddwch chi'n gwybod bod busnesau eisoes yn wynebu prinder sgiliau ac na allant aros am flynyddoedd i gamau gweithredu ddigwydd. Felly, rwy'n adleisio sylwadau a wnaed o bob rhan o'r Siambr, oherwydd yr hyn y mae angen i'r busnesau hynny ei wybod yw nid o reidrwydd beth yw'r cynllun sgiliau ar gyfer y blynyddoedd i ddod, ond beth sy'n mynd i ddigwydd nawr i lenwi'r bylchau y maen nhw'n eu profi. Oherwydd, i fod yn gwbl onest, rydym wedi clywed strategaethau ac adolygiadau o'r blaen; mae taer angen gweithredu heddiw ar gyflogwyr. A gallaf roi enghraifft gyflym i chi.

Yn ddiweddar, fe wnes i gyfarfod â'r Gymdeithas Contractwyr Trydanol, a dynnodd fy sylw at y prinder trydanwyr medrus. Yn ôl yn 2015, roedd 13,500 o drydanwyr yma yng Nghymru; mae'r nifer hwnnw bellach yn 7,600, felly bron i hanner nifer y trydanwyr yng Nghymru a oedd gennym ychydig dros 10 mlynedd yn ôl. A byddwch chi'n gwybod, Ddirprwy Weinidog, mae'r angen am waith contract trydanol yn mynd i ehangu, gan fod hynny'n rhan enfawr o'n heconomi yn y dyfodol. Felly, enghraifft yn y fan yna o nifer y bobl mewn gweithlu medrus bron yn cael ei haneru dros gyfnod o 10 mlynedd. Mae busnesau a chyflogwyr eisiau gwybod beth rydych chi'n ei wneud nawr i wneud yn siŵr bod y bylchau hynny'n cael eu llenwi.

Mae hynny'n cysylltu'n benodol, hefyd, â phrentisiaethau. Rwyf wedi clywed eich sylwadau ar y prentisiaethau iau, ond rwy'n credu mai rhan o'r broblem ar hyn o bryd, a'r her ar hyn o bryd, yn enwedig i fusnesau bach, yw gwneud y system mor syml â phosibl, cael gwared ar fiwrocratiaeth ddiangen a gwella'r cyllid, fel bod y busnesau hynny yn gallu cael mynediad i'r prentisiaethau hynny a chefnogi'r prentisiaethau hynny yn y dyfodol. Roeddem ni, fel Ceidwadwyr Cymreig, yn ein maniffesto, yn awyddus i weld mwy na 100,000 o brentisiaethau yn cael eu cyflwyno dros dymor y Senedd hon. Dydw i ddim yn siŵr a oes targed yn dod gan Lywodraeth Cymru ar hyn o bryd; byddai gen i ddiddordeb clywed eich barn ar hynny. Ond mae'n debyg mai'r cwestiwn yw, Ddirprwy Weinidog: sut y byddwch chi'n ceisio gwneud prentisiaethau yn haws i'w cyrraedd, yn fwy deniadol i ddysgwyr, a sicrhau bod Cymru'n datblygu'r gweithlu medrus sydd ei angen ar ein heconomi gyda phrentisiaethau mewn golwg?

Rydym yn sicr yn croesawu'r ymrwymiad i gynyddu cyllid ar gyfer addysg a hyfforddiant cyfrwng Cymraeg, yn enwedig o fewn prentisiaethau hefyd. Mae'r sgiliau cyfrwng Cymraeg hynny'n bwysig ar draws sawl sector, ond tybed a allech chi amlinellu sut y bydd yr ymrwymiad hwn yn cael ei ariannu a'i gyflawni.

Fe wnaethoch chi sôn am ein prifysgolion, wrth gwrs, addysg uwch, sy'n wynebu pwysau sylweddol. Mae cynrychiolwyr o'r sector wedi codi pryderon am yr heriau ariannol hynny, y swyddi sy'n cael eu colli a chynaliadwyedd hirdymor. Gwyddom fod mwy na 1,000 o swyddi wedi cael eu colli mewn prifysgolion ledled Cymru yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn unig, tra bod gostyngiad yn nifer y myfyrwyr rhyngwladol a newidiadau demograffig yn creu ansicrwydd pellach. Rydym yn croesawu'r adolygiad o gyllid prifysgolion, ond byddwch yn gwybod bod yn rhaid iddo ddarparu atebion ymarferol, nid dim ond ymgynghoriad arall.

Ddirprwy Weinidog, rydych chi wedi sôn cyn y datganiad hwn am y posibilrwydd o uno prifysgolion, ond nid oes llawer o eglurder ynglŷn â beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd. Wrth gwrs, byddai uno gorfodol yn ymgymeriad mawr ac efallai na fydd yn mynd i'r afael â'r problemau sylfaenol mewn prifysgolion. Felly, tybed, yn eich ymateb, a allech chi egluro pa rôl rydych chi'n ystyried y bydd gan uno, a oes modelau penodol rydych chi'n eu hystyried, ac a oes unrhyw opsiynau oddi ar y bwrdd ar hyn o bryd.

Yn olaf, Ddirprwy Weinidog, nid yw sgiliau yn ymwneud â phobl ifanc yn mynd i waith yn unig, fel y byddech chi'n ei gydnabod. Rhaid i Gymru ddod yn genedl dysgu gydol oes lle gall oedolion ailhyfforddi, uwchsgilio ac addasu trwy gydol eu gyrfaoedd. Felly, tybed a allech chi ehangu ymhellach ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod gan oedolion ledled Cymru fynediad at gyfleoedd dysgu hyblyg a fydd yn eu galluogi i gael sgiliau a chymwysterau newydd. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn, Sam. Unwaith eto, nifer o bwyntiau diddorol iawn, ac rwy'n cytuno â chyd-destun llawer o'r cwestiynau rydych chi'n eu codi. Fe wnaf ddechrau gyda'r prinder sgiliau. Rydw i wedi cwrdd â nifer o fusnesau yn Sir Gaerfyrddin, ond mewn mannau eraill hefyd, ac maen nhw eisiau prentisiaethau, maen nhw eisiau uwchsgilio eu staff. Ond mae angen i ni lunio unrhyw strategaeth ar gyfer y dyfodol ar sail data a thystiolaeth gadarn, a dyna pam mae'r archwiliad sgiliau hwn yn wirioneddol bwysig. Ac rwy'n disgwyl i'r partneriaid dysgu a gwaith gynhyrchu adroddiad i ni ym mis Mawrth/Ebrill y flwyddyn nesaf, ond bydd rhai o'r prif ganfyddiadau ar gael ar gyfer yr uwchgynhadledd sgiliau honno ym mis Hydref.

Bydd yr archwiliad yn dwyn ynghyd y dystiolaeth bresennol, yn dadansoddi'r data sydd ar gael, ac yn casglu barn gan gynrychiolwyr diwydiant a busnesau, cyflogwyr a rhanddeiliaid allweddol eraill, i roi golwg glir ar draws y Llywodraeth ar anghenion gweithlu Cymru yn y dyfodol. Ac rwy'n credu bod angen i ni wneud hynny cyn i ni symud ymlaen i'r cam nesaf. Wrth gwrs, yn y cyfamser, byddwn ni'n parhau i gefnogi prentisiaethau, byddwn ni'n parhau i gefnogi datblygu sgiliau. Ond rwy'n gobeithio, erbyn mis Mawrth y flwyddyn nesaf, y bydd y gwaith hwnnw'n cael ei adeiladu ar ddata a thystiolaeth gadarn.

Prentisiaethau: rwy'n gefnogwr brwd o brentisiaethau, ac rwyf eisiau i Gyrfa Cymru, er enghraifft, ei gwneud hi'n glir i bobl ifanc yn yr ysgol nad yw llwybr traddodiadol yn eu cyfyngu mewn unrhyw ffordd, oherwydd mae prentisiaethau yn cynnig opsiwn arall y gallen nhw fod eisiau ei ystyried fel llwybr i waith. Nid ydym wedi gosod targed ar gyfer prentisiaethau, ond mae gennyf feddwl agored ynglŷn â hynny. Gadewch i ni weld beth mae'r archwiliad sgiliau yn ei ddangos yn gyntaf. Oherwydd mae angen i dargedau yn y dyfodol gael eu llywio gan dystiolaeth gadarn—ac rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi ar hynny—a hefyd ar ymgysylltu â chyflogwyr, ac rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi bod hynny'n bwysig hefyd, oherwydd mae gan gyflogwyr rôl hanfodol i'w chwarae.

Prifysgolion a cholli swyddi: mae'n amlwg yn hynod siomedig gweld y swyddi hyn yn cael eu colli dros y blynyddoedd diwethaf. Fy ofn i yw y byddwn ni'n gweld mwy wrth i ni symud ymlaen, oherwydd mae rhai o'n prifysgolion yn wynebu heriau ariannol difrifol. Ond rwyf eisiau i'r prifysgolion fel sefydliadau, ac rwy'n sicr, fel Dirprwy Weinidog, eisiau rhywfaint o sicrwydd ganddyn nhw y byddan nhw'n gweithio'n agos gydag undebau, fel yr wyf am ei wneud yn ysbryd partneriaeth gymdeithasol, i liniaru cymaint ag y gallwn ni y colledion swyddi dinistriol yr ydym eisoes wedi'u gweld, ac efallai y byddwn ni'n gweld mwy ohonyn nhw, wrth symud ymlaen.

Fe wnaethoch chi sôn am uniadau; dydw i erioed wedi crybwyll y gair 'uno'. Yr hyn rydw i wedi'i ddweud, a'r hyn y byddwch chi'n ei weld, pan fydd y cylch gwaith yn cael ei gyhoeddi dros yr wythnosau nesaf, yw fy mod i'n gofyn i'r panel annibynnol ystyried cynaliadwyedd ariannol, cynaliadwyedd gweithredol a chynaliadwyedd sefydliadol ein sector prifysgolion yn y dyfodol. Mae'n rhaid i'r panel ddod o hyd i argymhellion ynghylch yr hyn maen nhw'n meddwl yw'r dyfodol mwyaf cynaliadwy i'r sector hwnnw, a byddaf yn rhoi ystyriaeth lawn i'r argymhellion hynny.

Eich pwynt olaf, a fy ateb olaf i chi yw: mae angen i addysg oedolion fod yn hyblyg er mwyn diwallu anghenion y bobl hynny, ac rwy'n gwbl gefnogol o'r fethodoleg honno o ran darpariaeth i oedolion.

Diolch. Yr wythnos diwethaf ymwelais â Choleg Caerdydd a'r Fro i gwrdd â dysgwyr, staff, undebau ac arweinwyr y coleg am yr hyn maen nhw'n ei wneud. Clywais yn uniongyrchol gan brentisiaid a phrentisiaid iau am y cyfleoedd sy'n newid bywydau a roddwyd iddyn nhw gan y prentisiaethau. Rwy'n credu mai un mater a godwyd yn gyson gan yr holl ddysgwyr y siaradais â nhw oedd sut y gwnaethon nhw'r penderfyniad i fynd ar y cyrsiau hynny a'r llwybrau hynny. Yn y bôn, dywedodd pob un ohonyn nhw wrthyf eu bod nhw wedi dewis yn wreiddiol neu wedi cael eu gwthio i lwybr mwy traddodiadol ac roedd yn rhaid iddyn nhw adael neu newid neu wneud eu hymchwil eu hunain i ddarganfod beth oedd ar gael iddyn nhw. Ni ddylai ein pobl ifanc gael eu gadael heb gefnogaeth i wneud penderfyniadau fel hyn, ac rydym am wneud yn siŵr eu bod yn mynd ar drywydd ac yn gwneud yr hyn sydd orau iddyn nhw ac sy'n iawn iddyn nhw.

Felly, tybed a allai'r Dirprwy Weinidog amlinellu'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn mynd i'w wneud i wella cyngor gyrfaoedd, arweiniad, profiad gwaith a gwybodaeth i bobl ifanc am yr holl opsiynau sydd ar gael iddyn nhw, er mwyn sicrhau eu bod yn cael y profiad gorau ac nad ydyn nhw dan anfantais a, gwaethaf oll, nad ydyn nhw'n datgysylltu o'r system addysg yn gyfan gwbl. Diolch.

Diolch, Kiera. Roedd rhai ohonom ni yn y Siambr yn aelodau o bwyllgor addysg y chweched Senedd, ac un o'r ymchwiliadau a wnaethom oedd edrych ar lwybrau ôl-16. Un o'r negeseuon clir a ddaeth allan o'r ymchwiliad hwnnw oedd bod angen i ni roi cyngor a gwybodaeth i bobl ifanc yn llawer cynharach am lwybrau gyrfa—i beidio â chaniatáu iddyn nhw ddilyn llwybrau traddodiadol yn unig, ond i agor eu meddyliau am lwybrau posibl eraill. Mae'r cynllun prentisiaethau iau a'r cynlluniau prentisiaethau yn gyffredinol yn rhai o'r llwybrau amgen hynny a all arwain at swyddi da a swyddi sy'n talu'n dda yng Nghymru. Ond dim ond un pwynt ar brentisiaethau iau: maen nhw'n hynod bwysig fel llwybr ymyrraeth i gefnogi'r rhai sydd mewn perygl o beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant—y rhai sydd wedi ymddieithrio o addysg, y rhai sy'n bobl ifanc agored i niwed. Felly, mae rôl cwbl hanfodol i brentisiaethau iau ei chwarae yn y maes hwnnw hefyd.

Ddirprwy Weinidog, diolch am eich datganiad. Rwyf eisiau canolbwyntio ar y gronfa cynnydd mewn cyfranogiad.

Ddirprwy Weinidog, mae prifathro Coleg y Cymoedd wedi ysgrifennu ataf, yn dweud bod y gostyngiad sylweddol yn y gronfa cynyddu cyfranogiad wedi ei orfodi i roi cannoedd o ddarpar ddysgwyr ar restrau aros ar draws campysau'r coleg, er bod llawer o'r dysgwyr hyn yn ceisio ennill cymwysterau mewn sectorau blaenoriaeth, megis adeiladu, gofal plant a sgiliau digidol. Ar adeg pan ydym oll yn ceisio lleihau nifer y bobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, a mynd i'r afael â'r prinder sgiliau sy'n wynebu cyflogwyr Cymru, pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o effaith y gostyngiad mewn cyllid addysg bellach ar gyfleoedd i ddysgwyr a'r biblinell sgiliau, os gwelwch yn dda?

Gaf i ddiolch i chi, i ddechrau, am ofyn y cwestiwn yn y Gymraeg? Mae hi mor hyfryd clywed mwy o bobl yn y Siambr hon yn defnyddio'r iaith. A dwi efallai am fanteisio, os caf i, Ddirprwy Lywydd, i annog unrhyw un, beth bynnag yw lefel eich Cymraeg, i ddefnyddio beth bynnag o Gymraeg sydd gyda chi, achos mi fyddwn ni i gyd yn eich cefnogi chi ac yn eich croesawu chi i wneud hynny. Felly, diolch o galon i chi am osod esiampl i ni y prynhawn yma.

Rydw i wedi ateb y cwestiwn i raddau yn barod, ynglŷn â'r cynnydd o ran lefelau'r bobl ifanc sy'n mynd i golegau addysg bellach. Rŷn ni'n cadw llygad ar y sefyllfa. Mae Medr yn ymwybodol, fel ni, efallai y bydd mwy o bwysau eto ym mis Medi yn dod. Felly, ar y pryd hynny, bydd yn rhaid i fi ac, o bosibl, y Gweinidog dros Gyllid gael sgwrs i weld faint rŷn ni'n gallu ymestyn cyllideb Llywodraeth Cymru a chyllideb Medr i gefnogi'r cynnydd sydd yn yr arfaeth.

Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am gefnogaeth i bobl sy'n dysgu Cymraeg ac i bobl i ddefnyddio'r iaith Gymraeg. Wel, fel y byddech chi'n ei ddisgwyl, mae hynny'n ganolog i'r gwaith rydw i'n ei wneud, a phob Gweinidog arall yn y Llywodraeth. Dyna pam rydw i'n awyddus iawn i weld cymaint o'n dysgwyr ni yn gwneud rhan neu eu cyrsiau cyfan trwy gyfrwng y Gymraeg, achos eu bod nhw'n sgiliau pwysig ar gyfer y dyfodol.

Gyda dim ond naw prifysgol a 13 o golegau AB yng Nghymru, dylai Gweinidog effeithiol allu a bod yn barod i gynnal trafodaethau uniongyrchol â sefydliadau ac undebau llafur pan fo materion yn codi. Byddwch chi'n gwybod mai dyna sut roeddwn i'n gweithredu pan oedd gen i'r portffolio hwnnw. Felly, gyda hynny mewn golwg, rwy'n canolbwyntio ar fy etholaeth i. Pa drafodaethau uniongyrchol ydych wedi'u cael gyda Choleg y Cymoedd ynglŷn â'r pwysau y mae'n eu hwynebu o ran cyfranogiad, gyda dros 500 o fyfyrwyr bellach ar restrau aros ar gyfer cyrsiau sy'n dechrau ym mis Medi? Mae 500 o fyfyrwyr mewn perygl uchel o beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant oni bai bod y cyllid ychwanegol hwnnw ar gael. Pa drafodaethau uniongyrchol ydych chi wedi'u cael gyda'r undebau llafur Undeb y Prifysgolion a'r Colegau ac Unsain ynglŷn â'r bygythiad o ddiswyddiadau gorfodol ym Mhrifysgol De Cymru? Mae'n ymddangos bod toriadau swyddi yn canolbwyntio'n bennaf ar gymorth myfyrwyr, sy'n faes hanfodol ar gyfer annog a chynyddu cyfranogiad ac i sicrhau bod myfyrwyr yn cwblhau eu cyrsiau'n llwyddiannus. Pa sgyrsiau uniongyrchol ydych chi wedi'u cael ar y ddau fater hanfodol hyn, Ddirprwy Weinidog?

Diolch am y cwestiynau.

Dim ond i ateb eich pwynt canolog, mae'r Gweinidog Addysg a'r Gymraeg a minnau wedi cael nifer o gyfarfodydd. Fel y gallwch chi ddychmygu, mae pob math o randdeiliaid wedi bod eisiau cwrdd â ni ac roedd pawb eisiau cwrdd â ni yn yr wythnos gyntaf honno. Yn amlwg, roedd hynny'n amhosibl oherwydd y pwysau ar ein dyddiaduron a hefyd argaeledd rhanddeiliaid eraill. Rydym wedi cwrdd â Phrifysgolion Cymru ac rydym wedi cwrdd â ColegauCymru, a oedd yn cynnwys prif weithredwr Coleg y Cymoedd, ac rydym yn deall yn iawn y pwysau sydd ar y sector AB.

Byddwch yn falch o wybod bod y Gweinidog a minnau yn cwrdd ag UCU ac Unsain yr wythnos ar ôl nesaf—rwy'n credu mai wythnos olaf mis Gorffennaf fydd hynny—ac fe wnes i gwrdd ag un o swyddogion UCU y prynhawn yma. Cefais drafodaeth fer gydag e ac fe wnes i roi sicrwydd iddo ei fod yn gyd-ddigwyddiad llwyr ein bod ni'n cwrdd â'r undebau ar ôl y prifysgolion a'r colegau. Nid yw'n adlewyrchu bod unrhyw flaenoriaeth gan y naill dros y llall. Dim ond mater o amserlennu ydyw a'r pwysau ar ein dyddiaduron. Ond rwy'n edrych ymlaen yn fawr at y cyfarfod hwnnw, oherwydd rydw i eisiau ymgysylltu'n rheolaidd â'r undebau.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ddirprwy Weinidog, mae bach o running theme fan hyn, mae gen i ofn. Rŷn ni'n gwybod fod prentisiaethau yn rhan graidd o bolisi ar draws y Llywodraeth ac yn cefnogi blaenoriaethau yn yr economi, iechyd, amaethyddiaeth a llawer mwy. Mae gwella mynediad at wybodaeth a chanllawiau gyrfaoedd diduedd o ansawdd uchel, fel y clywsom ni gan Kiera heno, yn rhan hanfodol o'r ecosystem sgiliau, ac mae'n rhaid inni ei gael yn iawn.

Rydym am helpu pobl ifanc i wneud y dewis cywir iddynt ar yr amser iawn, ond mae yna risg bod modelau presennol yn gyrru cystadleuaeth yn anfwriadol rhwng darparwyr addysgol. Fodd bynnag, fel y clywsom ni gennych chi, mae yna hefyd enghreifftiau rhagorol o ysgolion a cholegau yn cydweithio. Mae'r bartneriaeth prentisiaethau iau rhwng Ysgol Gyfun Gymraeg Cwm Rhondda—ble rydw i, gyda llaw, yn is-gadeirydd y llywodraethwyr, fel y nodwyd yn fy nghofrestr buddiannau—a Choleg y Cymoedd, er enghraifft, wedi trawsnewid canlyniadau i bobl ifanc sydd mewn perygl o ddatgysylltu o addysg draddodiadol.

Er enghraifft, cynyddodd disgybl o'r enw Gwenni ei phresenoldeb o dim ond 8 y cant ym mlwyddyn 10 i 70 y cant ym mlwyddyn 11. Cyflawnodd TGAU mewn mathemateg, rhifedd, Saesneg a gwyddoniaeth ochr yn ochr â thystysgrif estynedig lefel 2 Agored Cymru. Bydd hi'n symud ymlaen i gwrs celf a dylunio lefel 1 ar gampws Nantgarw Coleg y Cymoedd ym mis Medi, ac fe'i henwyd hi yn ddysgwr darpariaeth amgen y flwyddyn yng ngwobrau dysgwr y coleg eleni. O ystyried llwyddiant rhaglenni fel hyn—

Sut bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag ysgolion, colegau a darparwyr eraill i ehangu mynediad at lwybrau galwedigaethol o ansawdd uchel i bobl ifanc 14 i 16 oed ac annog mwy o gydweithio ar draws y system? Diolch.

Diolch yn fawr iawn, Sera. Yn fyr iawn, mae'n rhaid i ni ddod â'r gystadleuaeth rhwng ysgolion a cholegau i ben. Mae angen i ni weld mwy o gydweithio rhyngddyn nhw er mwyn sicrhau bod y ddarpariaeth a'r opsiynau gorau posibl ar gael iddyn nhw. Mae yna enghreifftiau o arfer da. Mae angen gwella hynny. Mae angen i ni hefyd gadw llygad ar sut allwn ni wella'r cydweithio o safbwynt darpariaeth cyfrwng Cymraeg hefyd. Dwi wedi rhoi'r sialens yma i golegau addysg bellach Cymru. Mae'n rhaid iddyn nhw gynyddu eu darpariaeth cyfrwng Cymraeg er mwyn sicrhau bod mwy o ysgolion cyfrwng Cymraeg yn gallu cydweithio gyda nhw i gynnig darpariaeth alwedigaethol a darpariaeth fwy academaidd. Dwi’n hynod o falch i glywed am y cydweithio rhwng ysgol Cwm Rhondda a Choleg y Cymoedd, a llwyddiant—Jeni?

Gwenni.

A llwyddiant Gwenni—llongyfarchiadau mawr iddi hi fel enghraifft o beth sy'n gallu digwydd pan mae colegau ac ysgolion yn dod at ei gilydd i gydweithio.

Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog Cabinet am gyflwyno'r cynnig hwn. Gadewch i mi ddechrau gyda gair am raddfa'r dasg. Mae hwn yn un o saith memoranda cydsyniad deddfwriaethol y mae'r Pwyllgor Deddfau wedi'u hystyried, ac rydyn ni wedi bod yn weithredol dim ond ers tair wythnos. Mae o leiaf dau arall yn aros amdanon ni ym mis Medi. Os gaf i ddweud hynny, rydyn ni wir wedi bwrw iddi'n syth, a hoffwn i ddiolch i bawb ar y pwyllgor sydd wedi gweithio mor galed gyda mi i wneud hyn. Yn ein cyfarfod cyntaf, fe wnaethon ni gydnabod y byddai craffu ar memoranda cydsynio yn greiddiol i'n gwaith, ac mae saith mewn tair wythnos yn profi'r pwynt. Ond dyna, wrth gwrs, yw gwaith y pwyllgor, ac mae'n waith yr ydyn ni'n falch o'i wneud. Rwyf i eisiau codi tri mater gyda'r Senedd heddiw: amseriad y memorandwm hwn, absenoldeb argymhelliad a sylwedd yr hyn y gwnaeth y pwyllgor ei ganfod.

Yn gyntaf, amseru. Ni chafodd y memorandwm ei osod tan chwe wythnos ar ôl cyflwyno'r Bil i Dŷ'r Cyffredin. Rydyn ni'n cydnabod bod y Bil wedi cyrraedd yn fuan iawn ar ôl i'r Llywodraeth hon gael ei ffurfio, ac rydyn ni'n cydnabod bod hynny'n heriol, ond byddai Llywodraeth Cymru wedi gwybod bod Senedd y DU wedi cytuno i gyflymu'r Bil trwy ei gamau, felly roedd y pwysau ar amser craffu yn rhagweladwy. Mae Rheolau Sefydlog yn disgwyl i femorandwm cydsyniad gael ei osod, fel arfer, o fewn pythefnos i gyflwyno Bil. Byddai cadw'n well at y disgwyliad hwnnw yn gwella'n sylweddol gyfle'r Senedd i graffu, ac rydyn ni wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog i ddweud hynny.

Yn ail, yr argymhelliad, neu yn hytrach ei absenoldeb. Nid oedd yr wyth memoranda cydsynio cyntaf a gafodd eu rhoi gerbron y Senedd hon yn cynnwys unrhyw argymhelliad ynghylch a ddylai'r Senedd gydsynio. Yn hytrach, ym mhob achos, mae'r Gweinidog cyfrifol yn dweud y bydd argymhelliad yn dilyn unwaith y bydd Llywodraeth Cymru wedi dadansoddi effaith ehangach rhaglen ddeddfwriaethol y DU ar Gymru. Rydyn ni'n wirioneddol aneglur pam y dylai dadansoddiad mor eang effeithio ar argymhelliad yn ymwneud â Bil unigol, ac rydyn ni wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog yn gofyn am eglurder.

Ar y Bil hwn, fe wnaeth argymhelliad i gydsynio ein cyrraedd ni, ond nid tan lythyr ar 7 Gorffennaf, ac erbyn hynny roedd yn rhaid i ni ystyried y memorandwm hwn ar 6 Gorffennaf er mwyn bodloni'r amserlenni ar gyfer y ddadl heddiw. Roedd yr amserlen honno hefyd yn gorfodi penderfyniad yr wyf i eisiau bod yn dryloyw amdano. Gan fod ein hamser ni mor gyfyngedig, fe wnaethon ni ysgrifennu'n uniongyrchol at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fusnes a Masnach, gan gefnogi cais y Gweinidog Cabinet i gryfhau rôl Llywodraeth Cymru wrth arfer unrhyw bwerau yn y dyfodol pe bai menter dur yng Nghymru yn cael ei wladoli. Gadewch i mi fod yn glir ynghylch pam yr wyf i'n nodi hyn. Gwnaethon ni hynny oherwydd amgylchiadau cywasgedig penodol y Bil hwn, ac ni ddylai gael ei ddehongli fel dewis sefydlog y pwyllgor. Ein dewis sefyllfa bob amser yw'r diogelu mwyaf posibl ar gyfer rôl y Senedd fel y ddeddfwrfa sy'n gyfrifol am faterion datganoledig yng Nghymru.

Yn drydydd, y sylwedd. Fe wnaeth llythyr y Gweinidog Cabinet ar 7 Gorffennaf roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar drafodaethau rhynglywodraethol. Gwyddom ni erbyn hyn bod Llywodraeth y DU wedi rhoi ymrwymiad blwch dogfennau y bydd fel arfer yn ymgynghori â Gweinidogion Cymru os yw'r pwerau trosglwyddo yn debygol o gael eu defnyddio o ran menter dur sydd â'i brif fan busnes yng Nghymru. Nodwn hefyd fod Llywodraeth Cymru wedi defnyddio'r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol i bwyso pwysigrwydd amserlenni seneddol sy'n rhoi'r cyfle i'r Senedd hon a'i phwyllgorau fanteisio i'r eithaf ar y broses graffu.

Lywydd, mae'r pwyllgor yn cynnig nifer o gasgliadau. Yn gyntaf, rydyn ni'n cytuno ag asesiad Llywodraeth Cymru o'r darpariaethau yn y Bil sy'n gofyn am gydsyniad y Senedd. Yn ail, mae Llywodraeth Cymru yn dadlau dros y Senedd yn cael y cyfle gorau posibl i ystyried Biliau sy'n ysgogi'r broses gydsynio. Yn drydydd, mae cyfathrebu gwael rhwng y ddwy Lywodraeth yn anffodus ac mae'n ymddangos ei fod wedi cyfrannu at yr oedi wrth osod y memorandwm hwn ac felly'r amser sydd ar gael ar gyfer craffu. Yn bedwerydd, roedd absenoldeb argymhelliad Llywodraeth Cymru ar gydsyniad ar adeg pan oedd yn rhaid i ni graffu ar y memorandwm yn amlwg wedi effeithio ar ein craffu, ac rydyn ni'n gobeithio na fydd pwyllgorau'r Senedd yn cael eu hunain yn rheolaidd yn y sefyllfa honno yn y dyfodol. Yn bumed, fel y gwnaethom ni ei ddweud yn ein llythyr at y Prif Weinidog ar 8 Gorffennaf, nid ydyn ni'n glir pam y dylai effaith rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU yn ei chyfanrwydd ddylanwadu ar argymhelliad Gweinidog Cymru ar Fil unigol. Nid ydyn ni'n ystyried hyn yn ddull dymunol, ac rydyn ni'n gobeithio na fydd yn cael ei ailadrodd pan fydd rhaglenni deddfwriaethol y DU yn cael eu cyhoeddi yn y dyfodol. Ac, ar yr ymrwymiad blwch dogfennau hwnnw, nid yw'n rhwymol i unrhyw Lywodraeth, ac mae ei werth wedi'i wanhau ymhellach gan y ffaith ei fod yn adlewyrchu bwriadau Llywodraeth bresennol y DU yn unig, nid y camau y gallai Llywodraeth y dyfodol eu cymryd yn gyfreithlon.

Yn olaf, rwy'n tynnu sylw'r Senedd at ddogfen a gafodd ei gosod yn ddiweddar: datganiad ysgrifenedig y Cwnsler Cyffredinol, 'Egwyddorion Llywodraeth Cymru ar Ddeddfwriaeth y DU mewn Meysydd Datganoledig'. Mae'r egwyddorion hynny'n nodi, ac rwy'n dyfynnu:

'ni ddylid dibynnu ar gytundebau rhynglywodraethol anneddfwriaethol, megis Memoranda Cyd-ddealltwriaeth a datganiadau o sicrwydd gan weinidogion, yn lle darpariaeth statudol'.

Dyma egwyddor ddatganedig y Llywodraeth, ond ar y Bil, mae wedi derbyn, sicrwydd o'r fath yn union, yn lle darpariaeth statudol. Ni ddylai rôl y Senedd ddibynnu ar ewyllys da yn unig. Nid yw mesurau diogelu y mae'n bosibl eu dileu yn unrhyw fath o fesurau diogelu.

Mae Reform yn credu bod yn rhaid i Brydain wneud popeth o fewn ei gallu i gadw'r gallu i gynhyrchu ei dur ei hun. Fe wnaeth ein Haelodau Seneddol gefnogi'r Bil hwn yn San Steffan, a heddiw byddwn ni'n ei gefnogi yn y Senedd. Ond, mae'n rhaid i ni fod yn glir iawn, mae'r Bil hwn yn dod yn rhy hwyr o lawer. Mae'r gweithwyr a'u teuluoedd ym Mhort Talbot yn gwybod hynny'n well na neb. Am flynyddoedd, addawyd sicrwydd iddyn nhw, ond yn hytrach, oedi gawson nhw. Addawyd cynllun iddyn nhw ac, er gwaethaf y rhaglen bontio gwerth £1.25 biliwn, gan gynnwys hyd at £500 miliwn o gymorth trethdalwyr, mae llawer o weithwyr yn dal i ofyn beth sy'n cymryd lle'r swyddi crefftus diogel sydd wedi'u colli. Yn hytrach na'r swyddi hynny, cawson nhw ddirywiad wedi'i reoli. Diolch i weddïo wrth allor sero net, rydyn ni i gyd erbyn hyn yn gwybod bod dirywiad economaidd yn dod law yn llaw â sero net. Mae'r ffwrneisi chwyth wedi mynd, effeithiwyd ar filoedd o fywoliaethau, ac mae Prydain wedi dod yn fwy dibynnol ar ddur wedi'i fewnforio o ganlyniad.

Collwyd mwy na 2,100 o swyddi Tata Steel erbyn mis Medi'r llynedd, llawer o'r colledion hynny wedi'u canolbwyntio ym Mhort Talbot a'r cyffiniau. Y tu ôl i bob un o'r ffigurau hynny mae teulu, cartref a chymuned sy'n haeddu gwell gan ei Llywodraeth. Wrth i wledydd fel India a Tsieina barhau i ehangu eu prosesau cynhyrchu dur, gan fwrw ymlaen drwy ddefnyddio cymysgedd cytbwys o ynni, nid strategaeth ddiwydiannol y gall pobl ddibynnu arni sydd gennym ni, mae'n fethiant ar raddfa ddiwydiannol.

Nid yw'r penderfyniadau hyn wedi effeithio ar newid hinsawdd o gwbl, neu hyd yn oed wedi cyfrannu at ei ddatrys. Maen nhw wedi symud y broblem i rywle arall, os na, yn wir, wedi'i gwaethygu trwy orfod cludo cynnyrch ledled y byd a gwanhau ein cydnerthedd cenedlaethol. Mae cau ffwrneisi chwyth Port Talbot wedi bod yn gysylltiedig â bron i ddwy ran o dair o'r gostyngiad yn allyriadau'r DU rhwng 2023 a 2025, ond nid yw allyriadau byd-eang yn diflannu. Pan fydd y cynhyrchu hwnnw'n symud dramor, maen nhw ond yn cael eu hallforio ynghyd â'r swyddi. Yr unig gyflawniad yma yw dirywiad economaidd a dinistrio cymunedau Cymru.

Lle mae angen ymyrryd i ddiogelu gwneud dur, dylai fod yn benderfynol ac yn canolbwyntio ar ailddatblygu diwydiant cystadleuol. Mae ein gweithwyr dur yn haeddu diwydiant gyda dyfodol. Mae ein cenedl yn gofyn am ddiwydiant dur cryf a Llywodraeth sydd â strategaeth gredadwy, un sy'n diogelu swyddi, yn cryfhau Cymru, ac yn sicrhau annibyniaeth ddiwydiannol Prydain. Mae'r Bil hwn yn gam angenrheidiol tuag at hynny ac mae ganddo ein cefnogaeth. Diolch.

Mae'r Bil hwn yn hanfodol i gefnogi ased mor allweddol. Mae dur sylfaenol yn chwarae rôl hanfodol mewn cymaint o rannau o'n heconomi, ac mae cynnal y gallu i'w gynhyrchu yn sail i gymaint o sectorau allweddol. Mae fy etholwyr i'n gwybod hyn yn fwy na'r rhan fwyaf o bobl, gyda chenedlaethau o brofiad a gwybodaeth yn y diwydiant hwn. Er bod y Bil hwn i'w groesawu, ac rwy'n cefnogi argymhelliad y Gweinidog i roi cydsyniad, mae'n rhaid i mi ddweud, o ystyried pwysigrwydd dur i economi Cymru ac o ystyried ein profiad diweddar, mae'n hynod siomedig gweld cyn lleied o amser y mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru wedi'i gael o ran deialog wirioneddol gyda Llywodraeth y DU ar oblygiadau'r Bil hwn a'r rhan y byddai Llywodraeth Cymru yn ei chwarae yn y digwyddiad petai'r Bil hwn yn cael ei ddefnyddio yng nghyd-destun Cymru. Rwy'n croesawu'r consesiwn a gafodd ei ennill gan y Gweinidog, ac efallai y byddwn ni'n clywed ychydig mwy am hynny yn nes ymlaen. Fodd bynnag, mae pobl ym Mhort Talbot wedi cael eu siomi gan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol a'r Llywodraeth Lafur flaenorol o dan Starmer.

Bydd aelodau'r chweched Senedd yn cofio galwadau Luke Fletcher ar Lywodraeth y DU i ddod â safle Port Talbot o dan berchnogaeth gyhoeddus gan barhau â chynhyrchu dur sylfaenol drwy gydol y cyfnod pontio. Ar y pryd, cafodd y cynigion hynny eu gwawdio a'u diystyru fel mympwy. Eto, dyma ni heddiw, yn trafod goblygiadau Bil Diwydiant Dur y DU (Gwladoli) i Gymru. Mae'n hollol amlwg, pa blaid bynnag sydd mewn grym yn San Steffan, mae'n debyg bod yr hyn a gafodd ei ystyried yn angenrheidiol i Scunthorpe yn ormod i'w ofyn ar gyfer Port Talbot. Pa sicrwydd y gall y Gweinidog ei roi i weithwyr ym Mhort Talbot y bydd y Llywodraeth hon yn parhau i ddadlau’r achos dros fwy o fuddsoddiad ar safle Port Talbot o dan Lywodraeth y DU dan arweiniad Burnham?

Diolch am ofyn i mi siarad ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol pwysig iawn hwn y prynhawn yma o ran Bil gwladoli dur Llywodraeth Lafur y DU. Fel aelod o Lafur, fel undebwr llafur, mae cefnogaeth i'n gweithwyr dur yn fy DNA. Mae fy nghyd-Aelodau yma heddiw a fy rhagflaenwyr yn y Senedd bob amser wedi cefnogi gweithwyr dur yng Nghymru yn frwd, a byddwn ni'n parhau i wneud hynny, beth bynnag sydd ei angen arnon ni i sefyll dros ddur a diogelu miloedd o swyddi a chymunedau cynhyrchu dur yng Nghymru. Dur yw, wrth gwrs, fel y mae llawer wedi'i ddweud, un o'r diwydiannau pwysicaf yng Nghymru, p'un ai ym Mhort Talbot, sy'n cael ei galw'n 'steeltown', neu yn Llanwern yng Nghasnewydd, lle mae cenedlaethau o deuluoedd wedi datblygu eu bywydau o amgylch y diwydiant dur.

Mae'r diwydiant dur, wrth gwrs, wedi bod yn gyflogwr pwysig ers degawdau yn nhref Port Talbot, a diolch i weithredoedd prydlon Llywodraeth Lafur y DU yn 2024, er, wrth gwrs, rydyn ni'n cydnabod bod y ffwrnais chwyth ddiwethaf wedi'i chau, roedd gobaith, ac mae gobaith o hyd, ar ffurf cyfnod pontio a chyllid sydd wedi achub swyddi. Gyda £500 miliwn o fuddsoddiad Llywodraeth Lafur y DU, fel rhan o gytundeb gwerth £1.3 biliwn i drawsnewid dur ym Mhort Talbot, fe wnaethon ni allu diogelu 5,000 o swyddi a sicrhau bod gan gynhyrchu dur Cymru ddyfodol newydd gyda ffwrnais arc drydan newydd yn cael ei chomisiynu, ac, yn bwysig, mae gweithwyr wedi cael sedd wrth y bwrdd yn ystod y cyfnod pontio. Gan weithio mewn partneriaeth gymdeithasol â'n hundebau, buddsoddodd Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU mewn helpu gweithwyr i ddod o hyd i gyfleoedd newydd a gyrfaoedd newydd, gyda Phort Talbot yn dod yn esiampl ar gyfer pontio cyfiawn sy'n canolbwyntio ar weithwyr. Yn hytrach na gadael pobl ar ôl i ofalu amdanyn nhw eu hunain, buddsoddodd undebau, Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU mewn helpu gweithwyr i ddod o hyd i gyfleoedd newydd a gyrfaoedd newydd.

Nawr, gan fy mod yn ferch i weithiwr dur, rwy'n gwybod, pan ddaw newid i waith dur, mae'n effeithio ar lawer mwy na'r gyflogres. Mae'n effeithio ar hyder, mae'n effeithio ar fywyd teuluol a lles meddyliol. Dyna pam mae'r gefnogaeth sydd wedi'i chynnig i weithwyr trwy gydol y cyfnod pontio hwn wedi bod mor bwysig wrth helpu pobl i lywio'r cyfnod ansicr hwnnw gydag urddas a gobaith. Heb y gefnogaeth sy'n cael ei darparu trwy'r ganolfan cymorth cymunedol a'r rhaglen bwrdd pontio ehangach, byddai llawer o weithwyr wedi wynebu diswyddiad gyda llawer llai o ddewisiadau ar y bwrdd. Mae llwyddiant y model hwnnw wedi helpu pobl i symud i ailhyfforddi, cael cyngor a dod o hyd i gyfleoedd newydd wrth barhau i fod wedi'u gwreiddio yn eu cymuned. Nid ydyn ni chwaith wedi gweld unrhyw gynnydd mewn budd-daliadau diweithdra yn cael eu hawlio yn ystod y cyfnod pontio, sy'n dyst i'w lwyddiant.

Nawr, gan droi at y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol hwn, gwn fod ymgysylltu helaeth wedi bod â'r Adran Busnes a Masnach, noddwr y Bil, Swyddfa Cymru a Llywodraeth Cymru hon, ac rwy'n deall bod y Bil hwn yn cael ei gyflwyno'n bennaf i fynd i'r afael â'r sefyllfa bresennol yn British Steel Limited yn Scunthorpe. Nid oes gan Lywodraeth y DU unrhyw gynlluniau i ddefnyddio'r pwerau yn y Bil hwn yn ehangach, ac rwy'n gwybod bod pryderon a godwyd yn ddilys ynglŷn â'r pwerau yn cael eu defnyddio yng Nghymru yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae'n rhoi tawelwch meddwl i mi fod Llywodraeth Lafur y DU wedi gwrando ar y pryderon hyn ynghylch unrhyw effaith bosibl yng Nghymru ac wedi nodi nifer o ymrwymiadau mewn ymateb. Yn gyntaf, mae'r Adran Fusnes a Masnach wedi cadarnhau y byddai Llywodraeth y DU yn ymgynghori â Gweinidogion Cymru cyn defnyddio pwerau'r Bil hwn mewn unrhyw fenter yng Nghymru. Felly, mae'n werth nodi bod hyn wedi'i dderbyn, wrth gwrs, gan Lywodraeth yr Alban fel sicrwydd digonol i gefnogi'r memorandwm cydsyniad deddfwriaethol yn yr Alban. Yn ail, mae'n mynd ymhellach drwy gadarnhau, pe bai Llywodraeth y DU byth yn gorfod gwladoli gwaith dur Cymru, y byddai Llywodraeth y DU yn nodi ac yn sicrhau rhan briodol i Lywodraeth Cymru wrth oruchwylio'r gwaith, a byddai'n gwneud hyn wrth gydnabod rôl statudol y bwrdd a'r Ysgrifennydd Gwladol o dan yr amgylchiadau hynny. Ac mae hefyd yn adlewyrchu arfer sefydledig Llywodraeth Lafur y DU o ran prosiectau dur yng Nghymru. Er enghraifft, mae gan fwrdd pontio Port Talbot, a gafodd ei sefydlu i weinyddu mwy na £100 miliwn o gyllid Llywodraeth y DU i'r gwaith dur a'r busnesau y mae'r cyfnod pontio yn effeithio arnyn nhw, ddirprwy gadeirydd sy'n Weinidog Llywodraeth Cymru—ar hyn o bryd, yn amlwg, y Gweinidog, Adam Price.

Felly, rwy'n fodlon bod Llywodraeth y DU erbyn hyn wedi mynd i'r afael â cheisiadau Llywodraeth Cymru, ac rydw i nawr yn annog Aelodau'r Senedd i gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil hwn. Rwy'n cefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn heddiw oherwydd nid yw'n ymwneud â 'petai' ac nid yw'n ymwneud â 'pryd' y bydd angen y pwerau hyn yng Nghymru, oherwydd y sicrwydd yr wyf i wedi'u nodi uchod ac, mewn gwirionedd, llawer o'r sylwadau hefyd sydd wedi'u gwneud yn y Siambr hyd yn hyn.

Wrth gwrs, mae'r Bil hwn yn rhoi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol wneud rheoliadau i wladoli menter dur yn y Deyrnas Unedig. Er na fydd yn gwladoli unrhyw gwmni dur ar unwaith, mae'n rhoi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol gymryd camau mewn rhai amgylchiadau, a allai gynnwys mentrau dur yng Nghymru. Mae'r rhain yn bwerau sylweddol, ac er fy mod i'n deall y rhesymau am geisio amdanyn nhw, rwy'n credu y dylem ni fynd ati'n ofalus.

Cyn cau ffwrnais chwyth Tata Steel ym Mhort Talbot, roedd dur Cymru yn cyfrif am 60 y cant o gyfanswm allbwn dur crai a haearn sylfaenol y DU, roedd yn cyflogi dros 4,000 o bobl—ffigur sydd erbyn hyn wedi'i haneru—cyfrannodd tua £3.2 biliwn y flwyddyn i economi Cymru, ac roedd yn cynrychioli tua 3 y cant o gyfanswm allbwn economaidd Cymru. Mae'r ffigurau hyn yn dangos pa mor bwysig yw'r diwydiant dur i Gymru, nid yn unig i'n heconomi, ond i filoedd o deuluoedd a chymunedau sydd wedi dibynnu arno ers cenedlaethau. Bydd gan unrhyw benderfyniadau sy'n effeithio ar ddyfodol y sector hwn yn ganlyniadau parhaol.

Wrth gwrs, mae'r Ceidwadwyr bob amser wedi cydnabod pwysigrwydd hanfodol ein safle Tata Steel ym Mhort Talbot ac, er mwyn helpu i sicrhau ei ddyfodol hirdymor, mewn gwirionedd Llywodraeth Geidwadol y DU a gytunodd ar becyn buddsoddi ar y cyd â Tata Steel. Yn hytrach na chymryd y cwmni o dan berchnogaeth gyhoeddus, dewisodd weithio mewn partneriaeth â'r sector preifat i ddarparu dyfodol cynaliadwy i wneud dur yn ne Cymru. Roedd y pecyn hwnnw'n cynnwys grant o £500 miliwn gan y Llywodraeth i helpu i ariannu cyfnod pontio gwerth £1.25 biliwn i ffwrnais arc trydan fodern, wyrddach. Roedd hwn yn ymrwymiad sylweddol gan Lywodraeth Geidwadol y DU, gan ddangos y gall y Llywodraeth chwarae rhan weithredol wrth gefnogi diwydiant strategol gan hefyd annog buddsoddiad ac arloesedd preifat. Er ei bod yn bwysig bod Llywodraethau'n gallu camu i mewn a chefnogi ein diwydiant dur hanfodol pan fo amgylchiadau yn gofyn amdano, rhaid i ni byth anghofio'r manteision sy'n dod o Lywodraethau sy'n gweithio'n adeiladol ochr yn ochr â'r sector preifat. Gall partneriaeth darparu buddsoddiad, diogelu swyddi, moderneiddio cynhyrchu, helpu i sicrhau dyfodol hirdymor ein diwydiant dur, a heb wneud gwladoli yn ddewis diofyn. Dylai ein ffocws barhau yma ar greu'r amodau sy'n annog buddsoddiad, diogelu swyddi crefftus, a sicrhau bod dal gan ddur Cymru ddyfodol cryf.

Er fy mod i'n deall y bwriadau y tu ôl i'r Bil hwn, ni all fy nghyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig a minnau gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn.

Hoffwn ddechrau trwy ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl hyd yn hyn. Fel bachgen o Bort Talbot, nid wyf i'n credu fy mod i erioed wedi clywed Port Talbot yn cael ei grybwyll cymaint mewn trafodaeth wleidyddol; byddwn i ond yn dymuno iddo fod ar nodyn mwy cadarnhaol. Cyn i mi fynd ymhellach, hoffwn i ddatgan bod aelodau o fy nheulu yn dal i weithio yn y gwaith dur a bod rhai wedi cael eu gorfodi i chwilio am gyflogaeth arall.

Rwy'n sefyll heddiw i gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer Bil y diwydiant dur. Fel y dywedodd y Gweinidog Cabinet, mae dur yn parhau i fod yn elfen hanfodol o'n heconomi a'n cymunedau ni. Rwy'n credu y dylai cydsyniad gael ei roi i'r darn hwn o ddeddfwriaeth fel y gall dur chwarae ei ran wrth sicrhau dyfodol Cymru. Fodd bynnag, fel yr oedd sôn amdano, ni allwn ni anwybyddu'r amseru. Ar gyfer fy nhref enedigol, Port Talbot, mae'r ddeddfwriaeth hon wedi dod yn rhy hwyr. Mae'r ffwrneisi chwyth a ddiffiniodd genedlaethau o gynhyrchu dur Cymru eisoes wedi'u dileu, ac mae colli'r swyddi crefftus iawn hynny a'r effaith ar deuluoedd a'r economi leol wedi bod yn ddwfn.

Rwy'n cefnogi'r Bil hwn heddiw oherwydd mae'n rhaid i ni wneud popeth posibl i ddiogelu'r hyn sydd ar ôl o'n diwydiant dur yng Nghymru a rhoi gobaith i'n gweithwyr ar gyfer y dyfodol. Nid sector economaidd arall yw dur, mae'n rhan sylfaenol o'n prosiectau adeiladu, gweithgynhyrchu a seilwaith ledled y wlad. Byddai colli mwy o gapasiti dur yn ergyd ddifrifol i'n sylfaen ddiwydiannol yng Nghymru.

Felly, rwy'n annog Llywodraeth Cymru i weithio gyda San Steffan i sicrhau bod unrhyw wladoli yn rhoi diogelwch hirdymor gwirioneddol i'r gweithlu sy'n weddill yng Nghymru, gan fuddsoddi mewn technoleg fodern a helpu i gynnal cyflogaeth sgiliau uchel yng Nghymoedd de Cymru. Mae pobl Port Talbot yn haeddu mwy na dirywiad wedi'i reoli. Maen nhw'n haeddu dyfodol hyfyw, ariannol gynaliadwy yn y diwydiant y gwnaethon nhw helpu i'w ddatblygu. Byddaf i'n cefnogi'r cynnig hwn heddiw, ond rwy'n gwneud hynny gyda neges glir: rhaid i ni ddysgu o'r hyn a ddigwyddodd yn fy nhref enedigol. Rhaid i benderfyniadau yn y dyfodol ynghylch diwydiannau strategol roi swyddi, sgiliau a sefydlogrwydd cymunedol yn gyntaf. Diolch yn fawr.

Diolch, Lywydd. Hoffwn i ddiolch i'r holl Aelodau a gyfrannodd at y ddadl heno. Gadewch i mi ddechrau gyda phryder y mae llawer ar draws y Siambr yn ei rannu: y ffordd y cafodd y Bil hwn ei drin, a oedd yn lleihau ein gallu i graffu arno. Roedd y ddeddfwriaeth flaenorol a arweiniodd at roi gweithrediadau Scunthorpe o dan reolaeth y Llywodraeth ac yna'n eu gwladoli, wrth gwrs, yn Fil Lloegr yn unig a basiwyd, fel y dywedais i'n gynharach, mewn diwrnod. Bil pedair gwlad oedd hwn. Mae'n ymwneud nid yn unig â symudiad posibl o ran yr un safle hwnnw, ond mae'n ddarn o ddeddfwriaeth y byddai'n bosibl ei ddefnyddio ar gyfer gweithrediadau dur yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. O ystyried hynny, rwy'n credu y dylai'r dull fod wedi adlewyrchu'r setliad datganoli.

Nid oedd unrhyw ymgysylltiad blaenorol â Llywodraeth Cymru. Y rheswm sydd wedi'i roi, rwy'n deall, yw ei bod yn fasnachol gyfrinachol. Wel, gyda rhywbeth sydd mor strategol bwysig i ddyfodol economi Cymru ac economi'r DU, yna nid wyf i'n credu bod hynny'n gwrthsefyll craffu, i fod yn berffaith onest.

Cawsom ni ein rhoi mewn sefyllfa anodd, fel y deddfwrfeydd datganoledig eraill. Nid yw Cynulliad Gogledd Iwerddon wedi gallu dod i safbwynt oherwydd nid oes amser wedi bod oherwydd yr amserlen gywasgedig. Byddwn ni, fel y byddwn ni bob amser, yn myfyrio ar yr hyn y gallen ni fod wedi'i wneud yn wahanol, ond, yn y bôn, cawson ni ein rhoi mewn sefyllfa hynod anodd.

Yr hyn y gwnaethom ni geisio'i wneud oedd, o ystyried y sefyllfa lai na delfrydol honno, oedd fe wnaethon ni geisio cael y canlyniad gorau i Gymru. Oeddem, yr ymrwymiadau y gwnaethon ni geisio amdanyn nhw o ran buddiannau dilys Cymru ar ran ein cymunedau dur—roeddem ni eisiau hynny mewn statud, mai dyna yw ein hegwyddorion. Rwy'n credu eu bod yn egwyddorion y bydd nifer ar draws y Siambr hon yn eu rhannu. Nawr, roeddem ni wedi gallu, oherwydd ein bod ni wedi dal ein tir, cael yr ymrwymiadau hynny, o leiaf wedi'u cofnodi, ac roedden ni o leiaf yn llwyddiannus yn cael ymrwymiad gan Lywodraeth bresennol y DU. Ond os oedden nhw'n barod i wneud yr addewid hwnnw wrth y blwch dogfennau, pam nad oedden nhw'n barod i'w roi mewn statud? Oherwydd nid yw'r addewid yn newid, nid yw'r ymrwymiad yn newid, ond, wrth gwrs, mae ymrwymiad statudol bob amser yn well oherwydd gallwch chi ddal nid yn unig y Llywodraeth hon i gyfrif, ond, wrth gwrs, mae'n sefyll, yna, yn y ddeddfwriaeth sy'n llywodraethu gweinyddiaethau y dyfodol hefyd, ac nid wyf i'n deall y gwrthwynebiad i'w roi ar sail statudol.

Mae pobl wedi siarad yn briodol iawn â theimlad am Bort Talbot, ac ni wnaf i ychwanegu ymhellach at yr hyn y dywedais i wrth agor, heblaw am hyn: ni allwn ni adfer yr hyn a gollodd y gymuned honno, ond gallwn ni wneud yn siŵr bod y dewis i wladoli ar gael yn gadarn i Lywodraethau'r dyfodol os oes ei angen arnom, a dyna'r hyn mae cydsyniad heddiw yn ei gyflawni, a dyna pam, yn enw pob rheswm, ni allwn ni wneud unrhyw beth heblaw argymell i'r Senedd ein bod ni'n ei gefnogi. Wrth gwrs, rhaid i unrhyw bolisi ynghylch gwladoli neu strategaeth ddur ehangach fod yn deg, ac mae'n rhaid i ni gael cystadleuaeth deg, ac rwy'n credu ein bod ni'n gywir ac mae Aelodau eraill yn gywir i godi hynny. Mae perchnogaeth gyhoeddus yn bodoli i achub diwydiant, nid i wyrdroi marchnad, ac os caiff y pwerau hyn eu defnyddio yn Scunthorpe neu unrhyw le arall, byddwn ni'n mesur y canlyniadau yn erbyn buddiannau ein diwydiant dur yng Nghymru, ein cwmnïau dur yng Nghymru a'n cymunedau sy'n dibynnu ar y sector hwnnw, ac ni fyddwn ni'n cadw'n dawel os bydd Cymru yn cael ei gorfodi i dalu pris ymyriad rywle arall.

Ond mae ein neges heddiw yn syml: rydyn ni'n cydsynio i'r Bil hwn, neu rydyn ni'n annog y Senedd i wneud hynny, oherwydd ni ddylai Cymru glywed byth eto nad yw'r adnoddau ar gael i achub ein dur. Rydyn ni'n cydsynio i'r ddeddfwriaeth hon gyda'n llygaid ar agor a chyda'n hamodau wedi'u cofnodi: triniaeth gyfartal, cystadleuaeth deg a llais llawn Cymru pryd bynnag y mae'r pwerau hyn yn cyffwrdd â buddiannau ein pobl. Diolch.

Mae'r cliw yn yr enw.

Mae'n atodol i'r gyllideb a gyflwynwyd a phasiwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol. Penderfyniad bwriadol y Llywodraeth yma oedd i anrhydeddu ymrwymiadau gwariant y Llywodraeth flaenorol, i beidio â gwneud newidiadau i benderfyniadau cyllidol Llafur. Yn y cyd-destun hwn, rwy'n deall yr hyn mae'r Torïaid wedi'i ddweud wrthyf, fod peidio â newid cyllideb Llafur yn ei gwneud yn amhosib iddyn nhw bleidleisio dros y gyllideb atodol yma heddiw. Dwi'n deall hynny.

Yn ychwanegol, ein penderfyniad hefyd oedd i gychwyn gwneud rhai ymrwymiadau gwariant newydd i gyd-fynd â'r mandad gawsom gan bobl Cymru drwy etholiad cenedlaethol. Mae'r gyllideb hon felly yn dyrannu £294 miliwn, sef £164 miliwn o gyllid adnoddau a £130 miliwn o gyllid cyfalaf, i gefnogi blaenoriaethau ymarferol y gall pobl eu gweld a'u teimlo, fel y pleidleisiwyd amdanynt, fel lleihau amseroedd aros yn yr NHS, ehangu gofal plant wedi'i ariannu, sicrhau bod mwy o ddisgyblion yn cael prydau ysgol am ddim, mwy o dai cymdeithasol, cefnogi trafnidiaeth a gwaith cynnal a chadw hanfodol yn ein hysgolion a'n hysbytai. Ar sawl gwedd roedd y rhain yn flaenoriaethau oedd i'w gweld ym maniffestos pleidiau eraill yn ystod y cyfnod etholiadol.

Ein bwriad yw buddsoddi £145 miliwn yn ein system iechyd i gyflymu mynediad at driniaeth a gwella canlyniadau i bobl Cymru. Rŷn ni'n rhoi blaenoriaeth i ddarparu arian ychwanegol i daclo tlodi plant a helpu pobl ledled Cymru gyda chostau byw cynyddol, ac yn dyrannu £55 miliwn ychwanegol hefyd i ddechrau gwireddu ein hymrwymiad i drawsnewid gofal plant. Mae'r gyllideb hon hefyd yn darparu £2 filiwn i ddechrau gweithredu'r peilot Cynnal. Mae hynny'n gam pwysig cyntaf yn ein cenhadaeth ehangach i daclo'r broblem ofnadwy tlodi plant. Rŷn ni'n buddsoddi £15 miliwn ychwanegol mewn prydau ysgol am ddim. Bydd hynny'n ein galluogi i ddechrau ymestyn y ddarpariaeth o fis Medi ymlaen i ddisgyblion mewn ysgolion uwchradd.

Rŷn ni hefyd yn darparu £40 miliwn o gyfalaf ychwanegol i wella safon adeiladau ein hysgolion, a bydd swm cyfalaf pellach o £5 miliwn yn mynd tuag at y rhaglen cyfleusterau cymunedol. Mae'r gyllideb yn cynnwys £2 filiwn i helpu i gyflwyno'r rhaglen nofio a diogelwch dŵr newydd ar gyfer ysgolion, £8 miliwn ychwanegol i barhau i gynnig teithiau bws am £1 i blant a phobl ifanc, a hefyd £2 filiwn mewn gwasanaeth bysiau rhwng y gogledd a'r de ar hyd coridor y gorllewin, sydd heb linell trên. Mae pawb yng Nghymru yn haeddu cartref diogel y gallan nhw ei fforddio. Dyna pam rŷn ni'n buddsoddi £20 miliwn o gyllid cyfalaf i ddarparu dros 100 o gartrefi ychwanegol ar gyfer rhent cymdeithasol.

Mae'r gyllideb atodol gyntaf yma yn rhan rwtîn o'r broses gyllidebol flynyddol. Mae'n rhoi sicrwydd i'n gwasanaethau cyhoeddus. Mae hefyd yn sicrhau bod aelodau pwyllgorau'r Senedd yma yn eu gwaith craffu yn gallu gweld yn glir y newidiadau i benderfyniadau'r Llywodraeth o ran gwariant ac incwm. Hoffwn i ddiolch ar y pwynt yma i'r Pwyllgor Cyllid am ystyried y gyllideb hon yn llawn ac am gyhoeddi ei adroddiad dros nos. Dwi wedi darllen yr adroddiad y bore yma a dwi'n gweld gwerth yn yr argymhellion a byddaf yn ceisio ymateb yn bositif iddyn nhw, ac yn edrych ymlaen at gydweithio gyda'r Pwyllgor Cyllid ar fireinio ein sgrwtini a phroses cyllid dros gyfnod y Senedd yma.

Fel rydw i wedi dweud, cyllideb atodol yw hon. Mae'n gwneud yn union hynny: mae'n ategu cyllideb. Mae'r Llywodraeth hon wedi anrhydeddu cyllideb y Llywodraeth flaenorol i'r geiniog fel y gall ein partneriaid yn y sector cyhoeddus a'n partneriaid eraill barhau i gyflawni. Fe wnaethon ni ychwanegu at y gyllideb honno, ond ni chymeron ni unrhyw beth i ffwrdd. Fel y byddai pobl Cymru wedi disgwyl gennym ni yn y gyllideb atodol hon, rydym ni wedi ceisio dyrannu'r cyllid sydd ar gael i ni ar y blaenoriaethau y gwnaethon nhw bleidleisio drostyn nhw yn etholiad mis Mai—ar leihau amseroedd aros y Gwasanaeth Iechyd, ar gynyddu gofal plant fforddiadwy, ar fynd i'r afael â thlodi plant, ar fentrau trafnidiaeth, ac ar raglen gyfalaf i wella adeiladau ysgolion ac ysbytai ac adeiladu cartrefi newydd. Rwy'n deall bod yr Aelodau, wrth graffu ar y gyllideb hon, wedi ceisio mynd ar drywydd dyrannu £344 miliwn o gyllid canlyniadol o ganlyniad i ddileu dyledion awdurdodau lleol Lloegr oherwydd gorwariant hanesyddol ar anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr. Mae'r Llywodraeth hon wedi ceisio ymgysylltu'n adeiladol â'r mater hwnnw.

Nid yw'n syndod i mi y byddai plaid newydd i'r Senedd hon, Reform, yn cwestiynu pam nad yw cyllid canlyniadol yn cael ei drosglwyddo i'r derbynnydd cyfatebol yng Nghymru, a bod y Senedd hon yn ddim byd ond canolwr. Mae'n addas i'w gwleidyddiaeth nhw i niwtraleiddio y sefydliad hwn. Ond y rhai ohonom ni sydd o blaid datganoli, o blaid sefyll dros annibyniaeth y Senedd hon a'n hawl ddemocrataidd i wneud ein dewisiadau ein hunain, byddwn ni'n disgwyl i ni i gyd gytuno mai mater i Weinidogion Cymru yn y Senedd hon yw penderfynu sut mae cyllideb Cymru yn cael ei gwario, ac ni ddylid rhagdybio unrhyw beth i Gymru o ddyraniad sy'n digwydd yn Lloegr i ymdrin â materion yn ymwneud â Lloegr. Nid estyniad o Loegr yw Cymru. O'r dyddiau cynnar hynny pan oedd Edwina Hart yn Weinidog cyllid a Rhodri Morgan yn Brif Weinidog hyd heddiw, mae'r egwyddor hon wedi'i chynnal gan holl Weinidogion a Llywodraethau Cymru.

Nawr, rwy'n derbyn y gallai rhai ohonoch chi yma sydd wedi galw am ddyrannu arian ychwanegol sy'n gysylltiedig ag anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr i anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru barhau i gefnogi hawl y Senedd hon i wneud ei phenderfyniadau ei hun. Ond rwy'n dweud mewn ymateb i hynny: byddwch yn ofalus rhag drysu'r rhwydi a gwanhau'r egwyddor hon. Mae'r egwyddor hon wedi ei hamddiffyn yn dda hyd yn hyn, gan fy rhagflaenwyr i a'ch rhai chi.

Fel Llywodraeth, fodd bynnag, rydym ni wedi gwrando ar y galwadau gwirioneddol a wnaed gan bleidiau yn y Senedd, cynghorau ac ysgolion i gynyddu'r dyraniad ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol eleni, ac rydym ni wedi bod yn datblygu dull strategol i fynd i'r afael â heriau sylfaenol, yn ogystal ag ymateb i bwysau uniongyrchol. Ar gael nawr, yn y Siambr hon, ar hyn o bryd mae £40 miliwn y flwyddyn ariannol hon o gyllid ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, sy'n canolbwyntio ar weithgareddau y gellir eu cyflawni, gan gynnwys cyllid uniongyrchol i ysgolion i sefydlogi a chefnogi'r ddarpariaeth bresennol, ac sy'n sefydlu model cenedlaethol cydlynol i awdurdodau lleol ac ysgolion ddatblygu ymatebion lleol mewn ffordd gyson. Dilynir y dyraniad hwn gan £40 miliwn y flwyddyn nesaf a'r flwyddyn ganlynol i roi rhywfaint o sicrwydd i'r sector—cyfanswm pecyn o £120 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol i leddfu'r pwysau ar ysgolion a chynghorau ac i roi anghenion dysgu ychwanegol ar sail fwy cynaliadwy ar gyfer y blynyddoedd i ddod.

Bydd pasio'r gyllideb atodol hon heddiw yn ein galluogi i gael sicrwydd ynghylch y dyraniadau o £294 miliwn i'r blaenoriaethau a amlinellwyd. Bydd hynny'n ein galluogi ni fel Llywodraeth i ysgwyddo llai o risg wrth ymrwymo i ddyrannu £40 miliwn yn ychwanegol i anghenion dysgu ychwanegol eleni. Byddwn yn rheoleiddio'r dyraniad hwn yn ein hail gyllideb atodol ac yn cynnwys y dyraniadau o £80 miliwn i gyllidebau blynyddol yn y dyfodol. Os bydd yr Aelodau yn pleidleisio yn erbyn neu'n ymatal ar y gyllideb hon heddiw ac nad yw'n pasio, bydd y Llywodraeth yn gallu bwrw ymlaen â'r rhan fwyaf o'n gwaith a'n gwariant ar ein blaenoriaethau ar ein menter ein hunain. Ond, oherwydd y pwysau yn y flwyddyn oherwydd amgylchiadau a etifeddwyd gennym ni, ni fyddwn yn gallu mentro ychwanegu gwariant arall o £40 miliwn at hynny. Yna dim ond eleni y byddwn yn gallu defnyddio'r cyllid a ddyrannwyd gan y Llywodraeth flaenorol yn ei chyllideb i anghenion dysgu ychwanegol, heb gynnydd o £40 miliwn. Fodd bynnag, byddwn yn parhau i baratoi ar gyfer gwell darpariaeth ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y dyfodol fel rhan o'n cynllunio ar gyfer cyllideb y flwyddyn nesaf.

Gofynnaf i'r Aelodau feddwl yn ofalus, wrth fwrw eich pleidlais heddiw, am yr hyn y gellir ei ennill a'r hyn y gellir ei golli. Mae £164 miliwn o wariant newydd ar y Gwasanaeth Iechyd, gofal plant a chyfleoedd teithio i'ch etholwyr. Mae £130 miliwn o arian cyfalaf ychwanegol i ysgolion, ysbytai a thai. Mae pecyn £120 miliwn ar gyfer cynghorau ac ysgolion ar gyfer gwella anghenion dysgu ychwanegol. Ac i Lafur yn benodol, rydym yn cynnig hyn i gyd a chyllideb eich Llywodraeth flaenorol a etifeddwyd gan Blaid Cymru, ei dyraniadau wedi'u hanrhydeddu a heb eu cyffwrdd o gwbl. Mae'r gyllideb atodol hon yn fargen dda i'r Senedd hon ac, yn bwysicach fyth, mae'n fargen dda i bobl Cymru.

Nag yw, roeddwn i'n chwilio amdano.

Diolch, Lywydd. Mae'n bleser gennyf siarad yn y ddadl hon heddiw ar ran y Pwyllgor Cyllid. Fe gawsom ni'r fraint o graffu ar y gyllideb atodol gyntaf ar 9 Gorffennaf ac mae ein hadroddiad yn gwneud 22 o argymhellion. Heddiw, byddaf yn canolbwyntio ar rai o'n hargymhellion allweddol.

Fel y clywsom ni, roedd y gyllideb atodol y craffodd y pwyllgor arno yn cynnwys £246 miliwn o gyllid adnoddau heb ei ddyrannu, a dywedodd Gweinidog y Cabinet ei fod yn adlewyrchu pwysau sylweddol yn ystod y flwyddyn, yn enwedig o fewn y Gwasanaeth Iechyd. Rydym ni'n cydnabod bod rhywfaint o ansicrwydd bob amser ar y cam hwn o'r flwyddyn ariannol a bod angen rhywfaint o hyblygrwydd ar Lywodraethau i ymateb i bwysau sy'n dod i'r amlwg, ond mae lefel y cyllid heb ei ddyrannu yn sylweddol uwch nag mewn cyllidebau atodol diweddar. Nododd y pwyllgor y bu'r cyfartaledd dros y pedair blynedd diwethaf yn £62 miliwn ac ar hyn o bryd mae tua phedair gwaith yn uwch na chyfartaledd y pedair blynedd diwethaf. Mae arnom ni eisiau deall yn well pa bwysau sy'n parhau ar draws y Llywodraeth a sut mae'r pwysau hynny'n wahanol i'r heriau arferol o reoli cyllideb trwy gydol y flwyddyn ariannol.

Gan droi at reoli cyllid y Gwasanaeth Iechyd, mae'r gyllideb atodol hon yn cynnwys dyraniad o £100 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros y Gwasanaeth Iechyd. Mae'r pwyllgor yn cefnogi uchelgais y Llywodraeth i symud y tu hwnt i ymyriadau tymor byr a chyflawni gwelliant parhaus ym mherfformiad y Gwasanaeth Iechyd. Ac fe glywsom ni fod ar y Gweinidog Cabinet eisiau canolbwyntio ar ganlyniadau tymor hwy yn hytrach na mesurau perfformiad misol tymor byr. Fe glywsom ni fod y Gwasanaeth Iechyd ar hyn o bryd yn wynebu pwysau ariannol o fwy na £300 miliwn eleni a bod trafodaethau gyda byrddau iechyd yn parhau cyn i benderfyniadau cyllido pellach gael eu gwneud. Fodd bynnag, yr hyn nad ydym ni wedi'i glywed yn ddigon manwl yw sut mae dull y Llywodraeth hon yn wahanol i ddulliau blaenorol sydd hefyd wedi dibynnu ar ddyraniad sylweddol i'r Gwasanaeth Iechyd yn ystod y flwyddyn. Dyna pam y gwnaethom ni ofyn i'r Gweinidog Cabinet fanylu ar y mecanweithiau atebolrwydd a'r mesurau sydd ar waith i sicrhau bod y £100 miliwn ar gyfer lleihau rhestrau aros yn cael ei ddefnyddio'n effeithiol, ac i esbonio'r gwahaniaethau ymarferol rhwng y dulliau blaenorol o ariannu'r Gwasanaeth Iechyd a dull y Llywodraeth newydd. Rydym ni eisiau deall sut y bydd y buddsoddiadau hyn yn arwain at welliant cynaliadwy yn hytrach na mesurau adfer tymor byr.

Gan symud ymlaen at ddyrannu cyllid sy'n deillio o'r cyllid canlyniadol untro ar gyfer anghenion addysgol arbennig ac anableddau. Yn gyntaf, rydym ni'n cydnabod bod yr egwyddor nad oes rhaid gwario cyllid canlyniadol Barnett yn yr un modd â chyllid a ddyrannwyd yn Lloegr yn egwyddor bwysig. Rydym ni hefyd yn cydnabod y pwysau gwirioneddol sy'n wynebu gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol ledled Cymru ar hyn o bryd. Dywedodd y Gweinidog Cabinet wrthym ni fod y cyllid canlyniadol untro hwn wedi'i amsugno i reoli cyllideb ehangach. Mae hynny'n anochel yn codi cwestiynau am gynaliadwyedd mewn meysydd eraill. Rydym ni felly yn gofyn iddi esbonio sut y bydd dyraniadau a alluogir gan y cyllid canlyniadol untro hwn yn cael eu rheoli yn y blynyddoedd i ddod, pan nad yw'r cyllid hwnnw ar gael mwyach. Dywedodd y Gweinidog Cabinet wrthym ni fod ar y Llywodraeth eisiau gweithio gyda llywodraeth leol a datblygu model mwy cynaliadwy ar gyfer darparu anghenion dysgu ychwanegol, gan gydnabod y pwysau sylweddol yn y system. Dyna pam rydym ni'n ceisio mwy o eglurder ar raddfa'r her a chynllun y Llywodraeth i reoli'r pwysau hyn.

Nododd y pwyllgor gynlluniau'r Llywodraeth i ehangu gofal plant a ariennir. Mae'r gyllideb atodol yn cynnwys £55 miliwn i gyflymu'r broses o gyflwyno gofal plant a ariennir i blant dwy oed ac i gefnogi ehangu'r cynnig gofal plant yn ehangach. Fe ofynnon ni i'r Gweinidog Cabinet gadarnhau faint o leoedd y bydd y dyraniad o £55 miliwn yn eu cefnogi, pa ganlyniadau a ddisgwylir o'r cyllid a sut y bydd y canlyniadau hynny'n cael eu monitro a'u hadrodd.

Byddwn ni nawr yn troi at gyllidebau cyfalaf. Mae'r Llywodraeth wedi dewis dyrannu bron yr holl gyllid cyfalaf sydd ar gael ar yr adeg yma o'r flwyddyn. Rydym ni'n deall y rhesymeg ac yn cydnabod manteision dyrannu cyllid cyfalaf yn gynnar i hwyluso cyflawni a chefnogi gweithgarwch economaidd, fodd bynnag, nid yw'r dull hwnnw yn rhoi fawr o hyblygrwydd pe bai amgylchiadau'n newid. Rydym ni'n arbennig o bryderus gan adroddiadau y gallai penderfyniadau Llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gysylltiedig â buddsoddiad amddiffyn gael goblygiadau i gyllidebau cyfalaf Cymru. Fe ofynnon ni i'r Gweinidog Cabinet ddarparu asesiad o oblygiadau cynllun buddsoddi amddiffyn Llywodraeth y Deyrnas Unedig ac unrhyw ganlyniadau i gyllidebau cyfalaf Llywodraeth Cymru.

Yn rhy aml, mae'r ddadl yn canolbwyntio ar y symiau o arian sy'n cael eu gwario yn unig; mae'r Pwyllgor Cyllid yn deall mai'r hyn sy'n bwysicaf yw beth mae'r arian hwnnw'n ei gyflawni. Edrychwn ymlaen at ymateb y Gweinidog Cabinet ac i barhau i graffu ar y materion hyn wrth i'r flwyddyn ariannol fynd rhagddi. Diolch, Lywydd.

Weinidog, mae hon yn Llywodraeth leiafrifol a, dros yr wythnosau diwethaf, mae'r Senedd hon wedi dangos na all Plaid Cymru gymryd yn ganiataol y bydd eraill yn ufuddhau ac yn pleidleisio gyda nhw. Os yw'r Llywodraeth eisiau sicrhau cefnogaeth y Siambr hon, rhaid iddi fod yn barod i feithrin y consensws ar draws rhaniadau gwleidyddol ac i wrando ar y rhai sy'n cynrychioli gwahanol safbwyntiau. Mae pob un ohonom ni yn y Siambr hon wedi cael ein hethol i gynrychioli ein hetholwyr ac i anrhydeddu'r mandad maen nhw wedi'i roi i ni. Ein cyfrifoldeb ni yw nid gwneud bywyd yn haws i'r Llywodraeth, ond sicrhau bod lleisiau'r bobl rydym ni'n eu cynrychioli yn cael eu clywed yn y fan yma.

Yn Reform, mae ein safbwynt wedi bod yn glir o'r cychwyn. Mae gennym ni dair egwyddor syml i sicrhau ein bod yn cefnogi cyllideb sy'n rhoi Cymru yn gyntaf. Fe hoffwn i ddweud yn gyntaf nad oes unrhyw un o'r egwyddorion hynny yn copïo'n uniongyrchol beth mae Lloegr yn ei wneud gyda'r cyllid anghenion dysgu ychwanegol, felly edrychaf ymlaen at ei hymddiheuriad am y sylwadau a wnaeth i ddechrau ynglŷn â safbwynt Reform.

Yr egwyddor gyntaf yw ein bod ni wedi galw am derfynu gwariant rhyngwladol, fel y gellid buddsoddi'r miliynau hynny o bunnoedd yma yng Nghymru, fel y dylid fod wedi gwneud erioed. Bwriad cyllideb Llywodraeth Cymru erioed oedd ei gwario yng Nghymru.

Yn ail, fe wnaethom ni alw am fwy o fuddsoddiad yn ein staff Gwasanaeth Iechyd sy'n cael eu meithrin a'u datblygu yma. Mae'n annerbyniol bod nyrsys Cymru sydd newydd gymhwyso yn cwblhau eu hyfforddiant dim ond i ddarganfod bod rhy ychydig o gyfleoedd iddyn nhw weithio yn y Gwasanaeth Iechyd yma yng Nghymru. Fe wnaethom ni fuddsoddi mewn hyfforddi'r gweithwyr proffesiynol hyn, ond eleni, ni allai bron i 400 o nyrsys a bydwragedd ddod o hyd i swyddi yn y Gwasanaeth Iechyd ar ôl dyraniadau swyddi cychwynnol. Ond trwy gyd-ddigwyddiad, mae Llywodraeth Cymru wedi cyflogi o leiaf 500 o nyrsys a gweithwyr meddygol proffesiynol eraill o India drwy'r fenter Cymru yn India.

Yn drydydd, fe wnaethom ni dynnu sylw, fel y mae pleidiau eraill wedi gwneud, at yr angen brys am fwy o gefnogaeth i'r system anghenion dysgu ychwanegol. Nid oes unrhyw esgus dros beidio â bod yn ymwybodol o'r straen hwn, hyd yn oed cyn i ni i gyd ei amlygu i chi. Mae pryderon wedi cael eu codi am y pwysau ariannol hyn gan Archwilio Cymru i gynghorau lleol i arweinwyr ysgolion.

Yn anffodus, ar y ddwy flaenoriaeth gyntaf, mae'r Llywodraeth wedi methu â gweithredu. O ran anghenion dysgu ychwanegol, er bod y Llywodraeth wedi cydnabod y mater, dim ond ffracsiwn o'r hyn sydd ei angen ar gyfer ein hysgolion yw'r hyn sydd wedi'i gynnig i gynghorau lleol. Mae'n llawer llai na'r gefnogaeth y mae arweinwyr ysgolion wedi bod yn galw amdano. Mae'n amlwg, yn hytrach na cheisio trwsio'r system, mae hwn yn gynnig sydd wedi'i gynllunio i sicrhau cefnogaeth wleidyddol, gan drin plant anabl fel pêl-droed gwleidyddol, ac rwy'n gwybod y bydd fy nghyd-Aelodau yn cyffwrdd â hyn yn nes ymlaen.

Llywydd, yn yr etholiad, Reform oedd y grŵp gwrthblaid mwyaf yn hanes y Senedd. Nid damwain oedd hynny. Roedd yn adlewyrchu dymuniad llawer o bobl ledled Cymru am ymagwedd wahanol ac i leisiau gwahanol gael eu clywed yng ngwleidyddiaeth Cymru. Ni chawsom ein hethol i roi sêl bendith i gyllidebau'r Llywodraeth sydd, yn ein barn ni, yn methu â chyflawni i bobl Cymru. Fe gawsom ni ein hethol i ddwyn y Llywodraeth i gyfrif ac i ddadlau dros bolisïau sy'n adlewyrchu'r mandad rydym ni wedi'i dderbyn. Mae'r bobl a'n hanfonodd ni yma yn disgwyl i ni sefyll wrth ein hegwyddorion, a dyna'n union beth rydym ni'n ei wneud heddiw. Ni phleidleisiodd mwyafrif y bobl yng Nghymru o blaid maniffesto Plaid Cymru, ac ni etholwyd mwyafrif Aelodau'r Senedd ar ei rhaglen. Roedd y system gynrychiolaeth gyfrannol y helpodd Plaid i'w dylunio bob amser yn mynd i arwain at Lywodraeth leiafrifol. Roeddech chi'n gwybod bod angen i chi geisio cydweithredu.

O gyfarfod cyntaf un y Senedd hon, mae Reform wedi ei gwneud hi'n glir ein bod yn barod i weithio'n adeiladol gydag Aelodau o bob rhan o'r sbectrwm gwleidyddol lle mae cynigion o fudd gwirioneddol i bobl Cymru. Mae'r cynnig hwnnw'n dal i fod, ond mae'r cynnig hwnnw'n gofyn am gydweithio, nid y disgwyliad y bydd gwrthblaid yn cefnogi cyllideb sy'n methu â chyflawni i'w pleidleiswyr. Ac am y rhesymau hyn, Llywydd, bydd Reform yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol.

Cyn i fi fynd i fanylion ar safbwynt Llafur Cymru, dwi am ddiolch i Elin Jones am ei hymgysylltiad gyda fi ar y gyllideb atodol, a dwi'n gobeithio ei bod hi'n gwybod am y parch sydd gen i a fy nghyd-Aelodau tuag ati. Rwy'n amau'n fawr pe bai hi wedi cael mwy o ryddid i negodi na fydden ni yn y sefyllfa rŷn ni ynddi heddiw.

Yn anffodus, rwy'n ofni bod yna rai eraill ym Mhlaid Cymru nad oedd yn meddwl bod angen iddyn nhw negodi, neu roedd yn well ganddyn nhw wneud hynny drwy fideos ymosodol ar Facebook a briffio i'r cyfryngau. Wrth edrych tuag at broses y gyllideb y flwyddyn nesaf, rwy'n mawr obeithio y bydd y Llywodraeth yn myfyrio ar sut y gellid osgoi'r anrhefn a welwyd dros y tair wythnos diwethaf.

Mae egwyddorion Llafur Cymru ar y gyllideb atodol wedi bod yn glir o'r cychwyn cyntaf: cyfraniad sylweddol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn ein hysgolion, gan ddefnyddio rhywfaint o'r gwariant canlyniadol a ddarparwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn y maes hwn yn Lloegr. Nid oedd cynigion cychwynnol Plaid Cymru yn cynnwys yr un geiniog ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Amlygir y ffaith hon yn glir iawn gan y pryderon a godwyd yn adroddiad y Pwyllgor Cyllid. Denodd deiseb ar y mater hwn 11,000 o lofnodion mewn pythefnos. Ac yn y diwedd, saith diwrnod yn ôl, rhoddodd Plaid Cymru ychydig o arian ar y bwrdd o'r diwedd.

Rydym ni'n glir nad yw hyn yn ddigon, ond nid ein barn ni yn unig mo hyn. Fel y dywedwyd o'r blaen, mae cynghorau Cymru yn unedig ar sut mae'r pwysau gan anghenion dysgu ychwanegol mewn ysgolion yn real ac angen sylw brys. Bydd llawer ohonom ni wedi derbyn gohebiaeth gan arweinwyr ysgolion, sy'n amlinellu'r gwahaniaeth uniongyrchol y gallai cyllid real ychwanegol ei wneud, ac rydym ni i gyd yn ymwybodol o'r pryderon a deimlir gan undebau addysgu. Yn rhyfeddol, dros nos, mae'r ddau undeb addysgu sy'n cynrychioli arweinwyr ysgolion, yr NAHT a'r ASCL, wedi ysgrifennu ar y cyd at Lywodraeth Cymru i ddatgan eu bod bellach mewn anghydfod ffurfiol gyda'r Llywodraeth ynghylch y mater o gyflog a chyllid anghenion dysgu ychwanegol. Nid undebau milwriaethus yw'r rhain. Dydyn nhw ddim yn gysylltiedig â'r Blaid Lafur. Mewn gwirionedd, arferai un ohonyn nhw gael ei arwain gan y Gweinidog Addysg.

Felly, sut mae hi wedi dod i hyn, dim ond 64 diwrnod i mewn i Lywodraeth newydd Plaid Cymru, lle mae dau undeb mawr, uchel eu parch yn gorfod gofyn am ymyrraeth corff cymodi annibynnol yn gyfryngwr yn ei ymwneud â Llywodraeth Cymru? Mae'n ddigynsail. Mae'n fethiant partneriaeth gymdeithasol, ac mae'n ddatganiad clir iawn nad yw'r gyllideb atodol, fel y'i cynigir, yn ddigon da. Nid ein hasesiad ni; asesiad plaen athrawon, arweinwyr ysgolion a'u cynrychiolwyr.

Clywais ymateb y Trefnydd i Lynne Neagle yn gynharach yn y datganiad busnes. Roedd yn swnio i mi yn debyg iawn i ymateb Llywodraeth sydd wedi rhoi'r gorau i wrando. Gadewch i mi amlinellau pethau. Mae deugain miliwn o bunnoedd mewn blwyddyn yn fargen wael. Mae deugain miliwn o bunnoedd yn yr ail flwyddyn, pan fo hynny wedi ei erydu gan chwyddiant a chynnydd yn y galw, yn fargen wael. Mae deugain miliwn o bunnoedd yn y drydedd flwyddyn, pan fydd £200 miliwn o gyllid canlyniadol cylchol pellach ar gael o wariant anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr, yn fargen chwerthinllyd. Ni allai unrhyw blaid sy'n ariannol lythrennog gefnogi hynny.

Lywydd, mae'r grŵp Llafur yn y Senedd hon yn dychwelyd at genhadaeth sylfaenol ein plaid, sef cynrychioli llafur trefnedig yn ein gwlad yn wleidyddol a bod yn llais y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Byddwch yn deall, felly, o ystyried y pryderon sylfaenol a ffurfiol sydd gan undebau ynglŷn â'r cynigion hyn, sut na allwn ni gefnogi'r gyllideb atodol fel y mae hi ar hyn o bryd. Mae rhai ar feinciau'r Blaid sy'n sosialwyr o argyhoeddiad. Dyma brawf cynnar i chi: a fyddwch chi'n dilyn chwip eich plaid yn ddall, neu a fyddwch chi'n pleidleisio gyda'n disgyblion a'n hathrawon?

A gadewch i ni fod yn glir hefyd, Lywydd—[Torri ar draws.] Gadewch i ni hefyd fod yn glir—

Byddaf yn codi fy llais, Lywydd.

Gadewch i ni fod yn glir ynghylch y goblygiadau ar gyfer gwariant ychwanegol ar restrau aros y Gwasanaeth Iechyd. Rydym ni'n cefnogi'r cynigion hyn. Wedi'r cyfan, maen nhw'n barhad o'r polisi llwyddiannus a fabwysiadwyd gan Lywodraeth ddiwethaf Cymru. Nid oes angen cyllideb atodol i wario yn y maes hwn. Fe allwch chi barhau â'r buddsoddiad nawr a rheoleiddio'r gwariant hwnnw yn ddiweddarach yn y flwyddyn. Nid yw codi bwganod bod yr arian hwn mewn perygl yn dal dŵr yn wyneb craffu gwybodus.

Ac o ran yr awgrym pe bai'r gyllideb atodol yn methu, ni fyddai arian yn cael ei roi i anghenion dysgu ychwanegol yn ddiweddarach, os yw hynny'n gywir yna mae'n niweidiol, mae'n ddialgar ac mae'n mynd i arwain at weithredu diwydiannol eang. Yn y gyllideb atodol sydd o'n blaenau mae yna £0.25 biliwn o adnoddau ariannol heb eu dyrannu. Rwyf wedi amlinellu o'r blaen, mae Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid wedi ei ailadrodd: nid yw hynny'n normal. Fe allech chi ddefnyddio £100 miliwn, fel rydym ni wedi gofyn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, a bod â digon wrth gefn o hyd i reoli pwysau gwariant yn ystod y flwyddyn.

Lywydd, fe wnaethon ni geisio rhybuddio'r Llywodraeth yn ddidwyll eu bod nhw'n hwylio at y creigiau. Mae fy nghyngor nawr yr un mor ddilys: tynnwch y gyllideb atodol yn ôl heddiw, trafodwch gyda'r undebau addysgu i ddatrys yr anghydfod hwn rydych chi wedi baglu iddo, ac yna dychwelyd gyda chyllideb atodol sy'n dechrau bodloni gofynion disgyblion ac athrawon. Pan wnewch chi hynny, byddwn ni yma yn aros, yn barod i bleidleisio drosti. Diolch yn fawr.

Wel, Lywydd, dywedodd cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau Lyndon B. Johnson unwaith mai rheol gyntaf gwleidyddiaeth yw gallu cyfrif. Mae'n rheol syml, ond mae'n un nad oedd Gweinidog Cyllid y Cabinet yn amlwg yn meddwl amdano pan oedd hi'n rhoi ei chyllideb atodol at ei gilydd. Roedden ni, wrth gwrs, yn disgwyl i Lafur ildio, ond mae'n ymddangos bod y ffrae rhwng y ddwy blaid adain chwith yn y Senedd yn parhau. Ond y gwirionedd gwleidyddol yw hyn: y rhifyddeg—[Torri ar draws.] Byddaf yn hapus i dderbyn ymyriad. Rhowch un eiliad i mi. Y gwirionedd gwleidyddol yw hyn: mae'r rhifyddeg yn y Senedd hon yn golygu na ellir cytuno ar gyllidebau Llywodraeth Cymru a deddfwriaeth Llywodraeth Cymru heb gytundeb trawsbleidiol. Mae'n rhaid i chi sicrhau mwyafrif o'r pleidleisiau a fwriwyd. Nid yw'r cytundeb hwnnw wedi'i sicrhau, ac mae'n wallgofrwydd cyflwyno rhywbeth i'r Senedd am bleidlais heb sicrhau hynny.

Rwy'n cytuno â'ch sylw olaf, Darren. Yr hyn nad wyf yn cytuno ag ef yw disgrifio Plaid Cymru fel plaid adain chwith.

Mike, nodir eich sylwadau. Felly, y cytundeb hwnnw—[Torri ar draws.]

Mae cyllidebau yn ymwneud â blaenoriaethau, maen nhw'n ymwneud â dewisiadau, ac rwy'n ofni bod y gyllideb atodol hon yn anghywir o ran y pethau hynny. Fel y dywedodd y Gweinidog Cabinet ei hun, mae'r gyllideb hon yn anrhydeddu cyllideb flaenorol Cymru i'r geiniog. A dyna'r pwynt. Dyna pam rydym ni'n anghytuno â hi, oherwydd ein bod ni'n anghytuno â chyllideb flaenorol Llywodraeth Cymru hefyd, am yr un rhesymau sylfaenol ag yr ydym ni'n anghytuno â'r un hon. Fe wnaethoch chi rygnu ymlaen unwaith eto heddiw am y pwysau o £300 miliwn rydych chi, Lywodraeth Cymru, yn ei wynebu yn ystod y flwyddyn. Wel, mae hynny oherwydd y gyllideb y gwnaethoch chi gytuno iddi fel plaid yn y Senedd ddiwethaf yn gynharach eleni. Felly ni allwch chi rygnu ymlaen am y peth pan wnaethoch chi gymeradwyo'r gyllideb flaenorol hon rydych chi a'r cyhoedd yng Nghymru a'n gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru bellach yn wynebu ei chanlyniadau.

Ac mae'n ddrwg gennyf, ond mae'n wirioneddol yn fy ngwneud i'n flin pan fyddaf yn clywed pobl yn cwyno am benderfyniadau i fuddsoddi yn ein diwydiant amddiffyn i gadw ein gwlad yn ddiogel, a dyna beth wnaethoch chi awgrymu yn gynharach am y penderfyniad sy'n cael ei wneud gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Nid wyf yn gyfaill i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, ond rwy'n cefnogi buddsoddi yn ein diwydiant amddiffyn oherwydd mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn cadw ein gwlad yn ddiogel. A beth sydd angen i ni ei wneud i dalu am hynny yw torri biliau lles, cael pobl yn ôl i waith, a phobl oddi ar y system fudd-daliadau.

Rydym ni i gyd yn gwybod bod gennych chi dros £400 miliwn i'w wario, gwerth £327 miliwn o hynny oherwydd gwariant ar anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr, ond nid oedd un geiniog yn eich cyllideb atodol yn cael ei dyrannu i'r llinell wariant honno heddiw. Ac rwy'n gwybod y bu rhywfaint o drafodaeth rhyngoch chi a'r Blaid Lafur, ond nid oedd un geiniog yn eich cynigion ar y gyllideb atodol wreiddiol yn cael ei dyrannu i anghenion dysgu ychwanegol. Rwy'n credu bod hynny'n ofnadwy. Rwy'n credu bod hynny'n wirioneddol ofnadwy, yn enwedig pan fydd pob un ohonom ni yn y Siambr hon, yn enwedig y rhai sydd wedi bod yma ers amser maith, yn gwybod yn iawn y pwysau y mae'r ysgolion hynny'n eu hwynebu, yn gwybod yn iawn y pwysau y mae rhieni yn eu hwynebu heb gael y gefnogaeth i'w plant. Nid yw'n ddigon da, ac mae angen i ni drawsnewid pethau.

Mae angen y trawsnewidiad ar gleifion hefyd, ac mae angen rhywfaint o onestrwydd gan y Gweinidog ynglŷn â'r cyllid ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd. Rydych chi wedi siarad am yr adnoddau ychwanegol sydd ar gael ar gyfer iechyd yn y gyllideb atodol, ond realiti'r gyllideb hon sydd o'n blaenau ni heddiw yw bod cyllideb y Gwasanaeth Iechyd yn dal i gael ei thorri mewn termau real. Mae hynny'n gywilyddus. Rydych chi'n torri cyllideb y Gwasanaeth Iechyd ar adeg pan mae'r galw yn cynyddu a phwysau yn cynyddu o'i gymharu â'r flwyddyn ariannol flaenorol. Mae'n ffaith, Brif Weinidog. Hoffech chi imi estyn fy nghyfrifiannell? Rwy'n hapus i roi benthyg fy un i i chi os hoffech chi.

Mae pobl yng Nghymru eisiau cael eu trin mewn gwely ysbyty, nid coridor. Maen nhw eisiau ambiwlans i ddod ar amser os ydyn nhw'n codi'r ffôn ac mae'n argyfwng. Maen nhw eisiau cael deintydd ar y Gwasanaeth Iechyd. Maen nhw eisiau gallu cael apwyntiad yr un diwrnod ag y maen nhw'n ffonio eu meddyg teulu lleol. Ni allan nhw ar hyn o bryd, a dyna pam mae angen i ni fuddsoddi yn ein Gwasanaeth Iechyd, nid torri cyllideb y Gwasanaeth Iechyd, a dyna beth mae eich cyllideb atodol yn dal i'w ganiatáu, er bod arian ychwanegol ar gael y gallech chi fod yn ei ddyrannu.

Ychydig iawn sydd hefyd yn y gyllideb hon i helpu pobl gyda'r costau byw cynyddol. Ble mae'r camau i helpu pobl i gadw eu biliau treth gyngor i lawr, sydd wedi bod yn cynyddu y tu hwnt i reolaeth flwyddyn ar ôl blwyddyn? Ble mae'r gefnogaeth i fusnesau yng Nghymru, sy'n ei chael hi'n anodd gyda'r cynnydd sydyn hynny yn eu cyfraddau busnes? Ble mae'r gefnogaeth i dafarndai? Ble mae'r gefnogaeth i'n strydoedd mawr? Ble mae'r cyllid ychwanegol ar gyfer ein sector gofal hosbis a lliniarol, sy'n crefu am gyllid cynaliadwy? A ble mae'r gefnogaeth i'n diwydiant ffermio hefyd? Mae angen i ni sicrhau bod cyllidebau atodol yn adlewyrchu barn ac ewyllys pobl Cymru. Ond yn bennaf oll, mae gennych chi'r broblem sylfaenol honno gyda'r gyllideb wreiddiol, y gwnaethoch chi ei chymeradwyo yn gynharach yn y flwyddyn ac rydych chi nawr yn cwyno amdani. Byddwn yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol hon heddiw.

Fel cynghorydd sir tan yn ddiweddar, gallaf ardystio mor bwysig yw pasio'r gyllideb atodol yma heddiw er mwyn mynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu llywodraeth leol. Mae Llafur wedi gwneud chwarae mawr dros yr wythnosau diwethaf ar yr angen i weld buddsoddiad brys mewn gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol, ac mae pawb yn cydnabod hynny. Rhyfedd, felly, i'w clywed eu bwriad heddiw i bleidleisio yn erbyn y gyllideb, er gwaetha'r ffaith bod mwy o arian ar gyfer gwasanaethau ADY yn y gyllideb hon nag oedden nhw eu hunain yn galw amdano yn wreiddiol. Rwy'n siŵr y bydd teuluoedd, yr athrawon a'r disgyblion, sydd yn galw am yr un buddsoddiad, yn ei gweld hi'n rhyfedd ac yn rhwystredig hefyd.

Tu hwnt i'r arian ar gyfer gwasanaethau ADY, mae'r gyllideb atodol hefyd yn sicrhau buddsoddiad ychwanegol ar gyfer ehangu prydau ysgol am ddim a gwella cyflwr ein hysgolion. Rwy'n siŵr ei bod ni i gyd ar draws y Siambr yn rhannu'r un dyhead o weld disgyblion gyda boliau llawn yn dysgu mewn ysgolion addas i bwrpas. Ond, wrth bleidleisio yn erbyn y gyllideb heddiw, rydym yn atal y buddsoddiad rhag cyrraedd ein hysgolion mor fuan â phosib, a'r disgyblion a'r athrawon fydd ar eu colled.

Lywydd, nid yr arian uniongyrchol ychwanegol yn unig sydd yn hanfodol ar gyfer cynaliadwyedd ein hawdurdodau lleol. Mae'r buddsoddiad ychwanegol o £145 miliwn yn y gwasanaeth iechyd yn cymryd pwysau oedd ar wasanaethau gofal. Mae'r £55 miliwn ar gyfer gofal plant yn creu swyddi lleol ac yn helpu rhieni yn ôl i'r gwaith er mwyn cryfhau ein heconomi lleol. Ac mae'r £8 miliwn ar gyfer y cynllun teithio bws i bobl ifanc yn gwella cysylltedd ac yn galluogi pobl ifanc i gymdeithasu a gwneud defnydd o adnoddau lleol.

I gloi, Lywydd, mae'r bleidlais o'n blaenau heno yn gofyn cwestiynau reit syml mewn gwirionedd: ydyn ni am weld gwasanaeth iechyd cynaliadwy? Ydyn ni am roi'r dechrau gorau i bob plentyn ar draws Cymru? Ac ydyn ni am gefnogi pob disgybl i wireddu ei botensial a phob athro i fwynhau ei waith? Dim ond drwy basio'r gyllideb o'n blaenau y gallwn ni wneud hynny, ac rwy'n annog pob Aelod i'w gefnogi. Diolch.

Sut ar y ddaear, fel plaid sy'n siarad am gonsensws, gwleidyddiaeth aeddfed a chyfaddawdu, mae hi wedi llwyddo i uno'r rhan fwyaf o'r Siambr hon yn ei herbyn? Nid yw'n argoeli'n dda ar gyfer y dyfodol. Bydd hi'n Senedd hir iawn os mai dyma sut mae Plaid Cymru yn llywodraethu. Gallai'r gyllideb atodol hon fod wedi bod yn gyfle i gywiro camgymeriadau'r Llywodraeth Lafur flaenorol, i ddiogelu swyddi i nyrsys dan hyfforddiant a bydwragedd dan hyfforddiant. Gallai fod wedi bod yn gyfle i gynnig llawer mwy o gyllid i anghenion dysgu ychwanegol nag y mae Plaid Cymru yn ei gynnig ar hyn o bryd. Ar dudalen 39 o faniffesto'r Blaid, mae'n dweud:

'Bydd llywodraeth Plaid Cymru yn mynd i’r afael â heriau allweddol yn y system Anghenion Dysgu Ychwanegol yng Nghymru'.

Ond heddiw, mae Plaid Cymru yn gofyn i ni bleidleisio dros gyllideb sy'n gwrthod cyfle i roi hwb enfawr i blant ag anghenion dysgu ychwanegol, a dyna beth mae'r Siambr hon yn gofyn amdano. Mae'n bryd i anghenion dysgu ychwanegol ac addysg gael hwb sylweddol o ystyried y canlyniadau addysgol yng Nghymru. Maen nhw ymhell y tu ôl i weddill y Deyrnas Unedig. Mae addysg, yn hollol onest, wastad wedi cael bargen wael o'i gymharu â'r Gwasanaeth Iechyd, y mae'r gyllideb bellach yn cyfrif am hanner gwariant Llywodraeth Cymru, felly byddai hwn wedi bod yn gyfle i ail-gydbwyso'r cyllid ar draws gwasanaethau yn y ddau brif faes gwariant yng Nghymru. Ond y gwir amdani yw bod Plaid yn defnyddio arian ar hap o gyllid canlyniadol i lenwi twll du ariannol sydd wedi'i guddio yn ei maniffesto. Mae'n cael ei ddefnyddio i helpu i ariannu'r camau cyntaf o weithredu, a heb yr arian ar hap, byddai Plaid Cymru yn y diffeithwch.

Nid ydym yn disgwyl i gyllideb gyfan y Llywodraeth gael ei hailysgrifennu, er nad yw'n anarferol i Lywodraethau newydd y Deyrnas Unedig—yn wir, Llywodraethau ledled y byd—gyhoeddi cyllidebau eang ychydig fisoedd ar ôl iddyn nhw gael eu hethol a dechrau ar eu gwaith. Ond mae cyfyngu'r gyllideb atodol hon i'r un meysydd gwariant yn dangos ychydig iawn o awydd i wneud pethau'n wahanol. Bydd Plaid Cymru yn dweud bod dyrannu arian yn adlewyrchu blaenoriaethau eu maniffesto, ond nid yw ariannu eu hymrwymiadau yn bennaf o gyllid untro yn gynaliadwy, ac mae diffyg manylder sylweddol ynglŷn â sut y bydd y cyllid hwnnw'n cael effaith wirioneddol ar fywydau beunyddiol pobl Cymru. Sut bydd yn gwneud gwahaniaeth? Pa welliannau fyddwn ni'n eu gweld a phryd?

Lywydd, nid rhifau'r gyllideb yn unig sy'n annigonol; nid yw'r pleidleisiau yn ddigonol i Blaid Cymru heno. Mae'r Torïaid a Llafur wedi dweud y byddan nhw'n gwrthwynebu'r gyllideb hon, felly gan dybio na ddaethpwyd i gytundeb cyfrinachol ar yr unfed awr ar ddeg, bydd y gyllideb hon yn methu. A bydd yn methu oherwydd bod Plaid Cymru yn hynod ystyfnig dros swm o arian y mae ei Phrif Weinidog wedi ei alw o'r blaen yn 'newid bach'. Mae Reform yn fodlon cynnig achubiaeth i Blaid Cymru, a dim ond rhywfaint o newid bach y bydd yn ei gostio i chi, fel rydych chi'n ei alw—y newid bach sydd ei angen i warantu swydd i nyrsys dan hyfforddiant; rhywfaint o newid bach o ran ariannu mentrau tramor a'i gyfeirio yn ôl i wasanaethau cyhoeddus Cymru; a rhywfaint o newid bach difrifol i wneud buddsoddiad enfawr i anghenion dysgu ychwanegol, sydd ei ddirfawr angen. Ac wedi'r cyfan, dyna pam mae gennym ni'r cyllid canlyniadol hwn yn dod i Gymru.

Os gall Plaid Cymru ymrwymo i'r blaenoriaethau synnwyr cyffredin hynny, blaenoriaethau sydd â llawer iawn o gefnogaeth iddyn nhw ledled Cymru, rwy'n siŵr y gallwn ni ddechrau ein cyfnod o egwyl yn gadarnhaol. Ond os byddwch chi'n colli'r bleidlais hon, byddwch chi wedi baglu ar y glwyd gyntaf, isel iawn. Byddwn yn treulio dechrau'r haf yn cwestiynu a oes gan y Llywodraeth hon y gallu a'r gefnogaeth i barhau i arwain Cymru. Bydd angen i'r Blaid feddwl yn hir, ac yn ddwys iawn dros yr haf a dod yn ôl yn barod i gyfaddawdu. Diolch.

Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod Huw Thomas, bydd yr Aelodau Llafur yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol heddiw. Fe hoffwn i fod yn glir nad yw'r sefyllfa hon yn rhoi unrhyw foddhad imi. Bu hyn wastad a bydd hyn wastad ynglŷn â chael mwy o gyllid i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru.

Rwy'n atgoffa'n barchus holl feinciau cefn Plaid Cymru sydd wedi gwneud fideos a datganiadau dros y penwythnos yn ymosod ar Lafur am ein safbwynt nad oedd un geiniog ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y gyllideb atodol nes i ni yn y grŵp Llafur ddechrau gwthio amdano. Dim un geiniog. O ganlyniad i'r trafodaethau yr wythnos hon, mae Llywodraeth leiafrifol Plaid Cymru wedi cynnig dim ond £40 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol eleni, dim ond 12 y cant o'r cyllid canlyniadol a dderbyniwyd o ganlyniad i'r cyhoeddiad yn Lloegr ynghylch anghenion addysgol arbennig ac anabledd. Ein barn ni yw nad yw hynny'n ddigon.

Oes, mae angen i ni fuddsoddi mewn trawsnewid anghenion dysgu ychwanegol. Dyna oedd un o brif ganfyddiadau'r adolygiad deddfwriaethol ar anghenion dysgu ychwanegol a gomisiynais ac roedd yn rhywbeth roeddwn i'n gweithio arno cyn yr etholiad. Ond ni allwn ni wneud hynny heb gydnabod a mynd i'r afael â'r pwysau enfawr sydd yn y system nawr, heddiw. Mae'n annidwyll i'r Trefnydd, y Prif Weinidog ac Aelodau eraill Plaid Cymru i ddweud bod hyn yn fwy na'r arian a gynigiwyd gennym ni, oherwydd dim ond ym mis Mawrth y cyhoeddwyd y cyllid canlyniadol ynglŷn ag anghenion dysgu ychwanegol, ar ôl pasio'r gyllideb derfynol. Felly, ni ellid ei ddyrannu heb gyllideb atodol. Er gwaethaf hynny, rwyf eisoes wedi dweud wrth y Siambr fy mod i wedi gofyn am glustnodi £100 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Dyna oedd y cyngor a gafwyd gan swyddogion, y swm y gallem ni ei wario mewn blwyddyn.

Nid Llafur Cymru yn unig sy'n credu nad yw £40 miliwn yn ddigon; mae pob awdurdod lleol o bob lliw gwleidyddol wedi galw am fwy o gyllid i anghenion dysgu ychwanegol. A nawr rydym ni wedi clywed gan ein partneriaid yn yr undebau llafur. Mae'r Undeb Addysg Cenedlaethol wedi dweud eu bod yn croesawu'r cyllid ychwanegol, ond, yn seiliedig ar eu tystiolaeth gan aelodau, nid yw hyn yn mynd yn ddigon pell ac mae angen gwario mwy o arian. Fel y nodais i yn gynharach, mae Cymdeithas Genedlaethol y Penaethiaid a Chymdeithas Arweinwyr Ysgolion a Cholegau wedi cymryd y cam digynsail o ddatgan anghydfod masnach gyda Llywodraeth Cymru, gan nodi buddsoddiad mewn anghenion dysgu ychwanegol fel un o'r rhesymau. Maen nhw'n ymwybodol iawn o'r cynnig diweddaraf gan Lywodraeth Cymru. Mae'n syfrdanol bod y Llywodraeth mor gynnar yn nhymor y Senedd yn anghydfod gydag arweinwyr ysgolion yng Nghymru.

Nawr, rwy'n cydnabod mai Plaid Cymru enillodd yr etholiad a hi yw'r blaid fwyaf, ond rydych chi'n dal i fod yn blaid leiafrifol, ac nid yw'r ffordd rydych chi wedi cynnal rhai o'r trafodaethau gyda fy mhlaid yn argoeli'n dda am weddill y tymor hwn yn y Senedd. Bu rhai trafodaethau adeiladol, ond bu sawl wltimatwm a thrafodaethau hefyd trwy'r cyfryngau a'r cyfryngau cymdeithasol. Roedd arnaf i mewn difrif eisiau dod i sefyllfa lle gallem ni gefnogi eich cyllideb. Dim ond y prynhawn yma, rydym ni wedi gofyn i'r Llywodraeth dynnu'r gyllideb yn ôl fel y gallwn ni barhau i drafod a galluogi'r Llywodraeth i fynd i'r afael â phryderon yr undebau addysgu. Os nad yw'r gyllideb hon yn pasio heddiw, bydd oherwydd eich styfnigrwydd chi.

Mae'r Gweinidog cyllid—[Torri ar draws.] Mae'r Gweinidog cyllid wedi dweud wrth y Siambr heddiw, hyd yn oed os nad yw'r gyllideb yn pasio, byddwch yn dal i allu gwario'r arian ar eich blaenoriaethau, ond na fyddwch yn gwario arian ar anghenion dysgu ychwanegol. Nawr, eich dewis chi fydd hynny, ac os caf i ddweud, bydd yn weithred fileinig iawn.

Rwyf wedi clywed y gwawdio trwy'r prynhawn gan y Llywodraeth hon ein bod yn pleidleisio gyda Reform. Mae hynny islaw chi ar fater o'r pwysigrwydd hwn, ac mae'n arwydd na allwch chi ennill y ddadl. Felly, fe hoffwn i fod yn glir: nid ydym ni'n pleidleisio gyda Reform, nid ydym ni'n pleidleisio gyda'r Ceidwadwyr Cymreig; rydym ni'n pleidleisio gyda phlant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, ac rydym ni'n pleidleisio dros y staff ysgol sy'n eu cefnogi, yn y gred bod y plant hynny a'r staff ysgol hynny yn haeddu mwy gan y Llywodraeth Plaid Cymru hon.

Diolch, Lywydd. Fel y nodwyd, dyma'r tro cyntaf i mi siarad mewn dadl yn y Cyfarfod Llawn yn rhinwedd fy rôl fel Cadeirydd Pwyllgor y Blynyddoedd Cynnar, Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Trafododd y pwyllgor y gyllideb atodol fel mae'n ymwneud â'n cylch gorchwyl yn ei gyfarfod cyntaf ar 8 Gorffennaf. Cytunodd y pwyllgor i ysgrifennu at y Gweinidog cyllid, a chafodd y llythyr hwnnw ei gyhoeddi ddydd Llun.

Yn ystod ein trafodaethau o ran ein rhaglen waith, daeth yn amlwg bod anghenion dysgu ychwanegol yn flaenoriaeth allweddol i'r pwyllgor. Nododd y pwyllgor ei siom nad oedd dim o'r arian sy'n cael ei ddyrannu fel rhan o'r gyllideb atodol yn mynd tuag at anghenion dysgu ychwanegol fel y bu ar y pryd. Nodwyd gan aelodau'r pwyllgor bod ysgolion ac awdurdodau lleol yn wynebu pwysau ariannu sylweddol o ran anghenion dysgu ychwanegol ac mae angen mynd i'r afael â'r pwysau hynny. Gofynnodd y pwyllgor hefyd am amserlen ar gyfer y cynllun ariannu cynaliadwy tymor hwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol.

Hoffai'r pwyllgor fwy o eglurder ynglŷn â meysydd allweddol eraill, megis prydau ysgol am ddim, gofal plant ac iechyd plant. O ran prydau ysgol am ddim, rydym am gael eglurder ynghylch y rhagdybiaethau sy'n sail i'r niferoedd disgyblion, y gyfradd uned sy'n gysylltiedig ag ehangu'r rhaglen prydau ysgol am ddim hefyd, os gwelwch yn dda.

O ran gofal plant, hoffai'r pwyllgor ddata cliriach ar y cynnydd sy'n cael ei wneud o ran cyflwyno'r 12.5 awr bresennol o ofal plant o dan raglen Dechrau'n Deg ar gyfer pob plentyn dwy oed ledled Cymru, fel y gallwn weld beth sydd eto i ddod a beth fydd y gost o'i ddarparu.

Mae'r pwyllgor hefyd yn awyddus i graffu ar effaith gwariant iechyd ar blant a phobl ifanc yn benodol. Fel rhan o hyn, mae angen sicrwydd y bydd plant yn cael budd o'r cyllid ychwanegol ar gyfer yr NHS a ddyrannwyd yn y gyllideb atodol. Roedd y pwyllgor yn lled gefnogol o'r dyraniad o ran iechyd, ond hoffai ddeall effaith y buddsoddiadau ar blant yn benodol. Yn ogystal, hoffem eglurder ynghylch yr effaith a ddisgwylir ar wasanaethau ac amseroedd aros pediatrig yn sgil y buddsoddiad. Diolch.

Diolch, Lywydd. Rwy'n falch o wneud fy nghyfraniad cyntaf yn y Siambr hon yn rhinwedd fy swydd yn Gadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Materion Gwledig. Mae craffu ariannol yn swyddogaeth bwysig a gyflawnir gan bwyllgorau polisi, ochr yn ochr â'n gwaith ar bolisi a deddfwriaeth. Mae'n hanfodol ein bod yn archwilio sut mae arian cyhoeddus yn cael ei ddyrannu ac a yw penderfyniadau gwariant yn cefnogi cyflawni blaenoriaethau Llywodraeth Cymru o fewn ein cylch gorchwyl. Swyddogaeth y pwyllgor yw nid yn unig nodi newidiadau i'r gyllideb, ond ceisio tryloywder a sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn atebol am ei gwariant.

Felly, fe wnaethom ni benderfynu yng nghyfarfod ffurfiol cyntaf y pwyllgor ar 8 Gorffennaf i ystyried y gyllideb atodol gyntaf fel rhan o'r gwaith hwnnw. Fe wnaethom ni hefyd nodi perthnasedd blaenoriaethau 100 diwrnod Llywodraeth Cymru mewn meysydd o fewn ein cylch gorchwyl. Mae gennym ni ddiddordeb arbennig deall sut y bydd ymrwymiadau sy'n gysylltiedig ag adferiad natur, y gallu i wrthsefyll llifogydd, diogelwch tipiau glo, y cynllun ffermio cynaliadwy, diogelu gwledig a'r strategaeth fwyd genedlaethol yn cael eu hariannu a'u cyflawni yn ymarferol. Mae'r rhain yn ymrwymiadau polisi sylweddol ac maen nhw'n codi cwestiynau pwysig o ran craffu ariannol. A fyddan nhw'n cael eu cyflawni o'r cyllidebau presennol neu a fydd angen gwariant ychwanegol arnyn nhw? Gan nad oes unrhyw arian ychwanegol wedi'i ddarparu yn y gyllideb atodol, a fydd disgwyl dyraniadau pellach yn y gyllideb ddrafft ar gyfer 2027-28?

Rydym ni hefyd wedi ysgrifennu at Weinidog Cyllid y Cabinet yn gofyn am atebion i'r cwestiynau hyn ac eglurhad ar nifer o faterion. Er enghraifft, byddem yn croesawu rhagor o wybodaeth am linell gyllideb gwasanaeth ynni Llywodraeth Cymru a'r penderfyniad i'w chadw o fewn y prif grŵp gwariant gwydnwch gwledig a chynaliadwyedd. Er gwaethaf cyfrifoldeb am bolisi a strategaeth ynni mewn mannau eraill, mae'n bwysig bod strwythurau'r gyllideb a'r cyfrifoldebau gweinidogol yn glir ac yn dryloyw.

Rydym ni hefyd wedi holi pam nad oes unrhyw newidiadau mawr i'r Prif Grŵp Gwariant gwytnwch gwledig a chynaliadwyedd, ar wahân i'r cyllid sy'n gysylltiedig â Great British Energy, ac a welodd adran berthnasol y Llywodraeth unrhyw adnoddau ychwanegol yn ystod proses y gyllideb atodol, ac os nad, yna pam? Fe wnaethom ni ofyn ymhellach i Lywodraeth Cymru esbonio pam nad oes cyllid ychwanegol ar gyfer bioamrywiaeth o fewn y gyllideb atodol. Cododd y pwyllgor a'n rhagflaenodd bryderon nad yw Cymru ar y trywydd iawn ar hyn o bryd i gyrraedd y targed 30x30 ac argymhellodd gynyddu dyraniadau yn y maes hwn yng ngoleuni'r dirywiad mewn natur. Gyda hynny mewn golwg, mae'r ffaith nad oes unrhyw newid i ddyraniadau bioamrywiaeth yn codi cwestiynau ynghylch a yw'r cyllid presennol yn ddigon i sicrhau cynnydd ystyrlon ynghylch a fydd angen camau gweithredu fel nad yw Cymru yn methu'r targedau hyn.

Fel Cadeirydd, ac rwy'n gwybod y bydd y pwyllgor yn cytuno â mi, edrychwn ymlaen at barhau i graffu fel pwyllgor ar y materion hyn ac i ystyried ymateb y Llywodraeth i'n cwestiynau. Er bod y gyllideb atodol yn cynnwys newidiadau cyfyngedig yn y meysydd o fewn cylch gorchwyl y pwyllgor, mae hefyd yn gyfle pwysig i gwestiynu sut y bydd ymrwymiadau Llywodraeth Cymru yn cael eu hariannu a'u cyflawni, ac i sicrhau bod adnoddau'n cael eu cyfeirio'n effeithiol at yr hinsawdd, cynaliadwyedd amgylcheddol a heriau gwledig sy'n wynebu Cymru. Diolch yn fawr.

Yn gyntaf, rydym ni'n cydnabod ac yn sylweddoli nad cyllideb atodol fel hon yw'r amser delfrydol i wneud newidiadau sylweddol. Hefyd, rydym ni'n ymwybodol o'r amgylchedd cyllidol sy'n tynhau a gwaddol y gyllideb a etifeddwyd. Mae gennym ni ddiffyg parhaus mewn cyllid addysgol; mae hynny'n amlwg. Er na fydd y dyraniad o £120 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn datrys yr holl heriau y mae'n eu hwynebu, byddai ei wrthod fel rhan o'r gyllideb atodol yn golygu chwarae gwleidyddiaeth gyda chyllid ysgolion. Yn wahanol i eraill yn y Siambr, ni fyddwn yn defnyddio hyn fel pêl-droed wleidyddol i ennill rhywfaint o reolaeth ymddangosiadol.

Mae consensws cryf ymhlith llawer yn y Siambr hon ynglŷn â'r hyn y gallem ni ei wneud a'r hyn y gallwn ni weithio i'w gyflawni i bobl Cymru. Mae'n bryd i ni mewn difri weithio gyda'n gilydd ar y cyd ac yn gydweithredol i gyflawni'r rhain. Mae cyllid gofal iechyd ychwanegol a'r newid tuag at ofal sylfaenol yn gam i'r cyfeiriad cywir, yn ogystal â'r cyllid cyfalaf o £20 miliwn ar gyfer tai cymdeithasol. Mae'r argyfwng tai yn argyfwng iechyd, ac rydym ni'n gwybod, fel y gŵyr y Llywodraeth, y bydd atebion ar y cyd yn fwy cost-effeithiol, gan helpu'r rhai sydd ei angen fwyaf, lle mae ei angen fwyaf, yn eu cartrefi. Mae hyn yn rhywbeth y byddwn yn disgwyl ei weld yn amlwg yn y gyllideb nesaf.

Yn yr un modd, gan nodi'r ddarpariaeth tocynnau bws o £1, mae arnom ni eisiau gweld buddsoddiad pellach mewn trafnidiaeth gyhoeddus, gyda theithio glanach, integredig a chynaliadwy yn rhoi arian yn ôl i bocedi pobl yn ogystal â mynd i'r afael â'r angen brys i drosglwyddo o danwydd ffosil.

O ran hinsawdd, fe hoffwn i nawr symud i'r elfen amlycaf sydd wedi ei hepgor yn y gyllideb atodol hon. Mae cynnydd bach, ond i'w groesawu, mewn lwfansau adnoddau a chyfalaf i ddatblygu a gweithredu polisi newid hinsawdd, twf gwyrdd a diogelu'r amgylchedd. Ond mae'n debyg bod y cyllid hwn wedi'i neilltuo ar gyfer gwasanaeth ynni Llywodraeth Cymru, nid i fynd i'r afael â lliniaru newid hinsawdd nac addasu ar ei gyfer. Ddoe rhyddhaodd y Swyddfa Dywydd ddata sy'n dangos bod mwy na 2,700 o bobl wedi marw o achosion sy'n gysylltiedig â gwres yn ystod gwres mawr Mai a Mehefin yng Nghymru a Lloegr. O'r rheini, bu farw bron i hanner o ganlyniad i'r gwres ychwanegol a achoswyd gan gynhesu a achosir gan bobl. Dywedodd awduron yr adroddiad hwn:

'Mae'n bryd i ni ddeffro i'r ffaith ein bod ni bellach yn byw mewn gwlad gyda hafau peryglus o boeth. Er mwyn amddiffyn pobl yn ystod eithafion yn y dyfodol, mae'n rhaid i ni addasu ar frys'.

Mae ein hafau 3-4 gradd Celsius yn boethach nag y bydden nhw wedi bod heb newid hinsawdd a achosir gan bobl. Fis diwethaf, cofnodwyd 35.9 gradd Celsius ym Mharc Bute yng Nghaerdydd, gan dorri'r record flaenorol ym mis Mehefin o 33.7 gradd Celsius, a gofnodwyd yn 2000. Yr wythnos honno, anfonwyd plant adref o'r ysgol. Fel gwlad, rydym ni ymhell o fod yn barod. Canfu asesiad risg hinsawdd diweddar Pwyllgor Newid Hinsawdd y Deyrnas Unedig fod angen gweithredu hanfodol yng Nghymru i fynd i'r afael â'r peryglon mae gwres yn ei beri i iechyd. Mae'n amcangyfrif y gallai marwolaethau ledled y Deyrnas Unedig oherwydd gwres gynyddu o tua 1,400 i rhwng 3,000 a 10,000 ym mhumdegau'r ganrif hon heb addasu pellach. Mae'r effaith ar iechyd yn cynyddu ac mae'n costio bywydau.

Yr wythnos hon, fel y soniwyd yn gynharach heddiw, mae Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru wedi bod yn mynd i'r afael â digwyddiad mawr gyda'r achosion o danau gwyllt ger Mynydd y Dref, ger Conwy. Mae teuluoedd yn gorfod ffoi o'u cartrefi i ddiogelwch. Mae hon yn sefyllfa frawychus i bawb sy'n rhan ohoni, ac mae ein meddyliau gydag unrhyw un sy'n cael ei effeithio gan y sefyllfa ofnadwy hon. Ar ôl datgan argyfwng hinsawdd yr holl flynyddoedd hynny yn ôl, ble mae'r camau i ymdrin â'r sefyllfa fel yr argyfwng gwirioneddol yw hi?

I bobl Cymru, ni all y materion hyn aros tan y gyllideb nesaf, neu'r un nesaf. Nid yw'r gronfa gweithredu newid hinsawdd wedi newid ond mae realiti'r sefyllfa wedi newid. O ble fydd yr arian yn dod i fynd i'r afael â'r argyfwng hwn sy'n datblygu? Rhaid i'r Llywodraeth ddarparu sicrwydd y bydd lliniaru ac addasu o ran yr hinsawdd yn cael yr amlygrwydd angenrheidiol sydd ei angen, yn y dyfodol, ac o fewn y gyllideb nesaf.

Yn olaf, fe hoffwn i ddweud, fel Aelod o blaid nad yw byth yn chwipio ei haelodau mewn unrhyw Senedd, byddwn yn pleidleisio i gefnogi'r gyllideb hon. Credaf y byddai gwneud fel arall yn esgeuluso'n dyletswydd. Diolch.

Diolch, Lywydd. Diolch am yr ystod o safbwyntiau ar y gyllideb atodol hon o bob rhan o'r pleidiau gwleidyddol, Aelodau, a hefyd am y cwestiynau a'r cyfraniadau gan Gadeiryddion pwyllgorau ac aelodau pwyllgorau hefyd.

I Reform, diolch am amlinellu eich tair egwyddor. Nid ydym ni'n cytuno â'ch egwyddor gyntaf, ond rydym yn gweithio ar eich dwy egwyddor arall. Mae rhan o hynny yn y gyllideb hon a rhan o hynny yn y gwaith y mae'r Gweinidog iechyd yn ei wneud.

I'r Ceidwadwyr, gallaf, fel y dywedais i, weld y rhesymeg yn rhan o'ch syniadaeth wrth wrthwynebu cyllideb y Llywodraeth flaenorol, fel y'i hailddatganwyd yn y gyllideb hon. A dim ond i Darren, fe allaf i gyfrif; gwnaeth addysg dda mewn ysgol wladwriaethol yn siŵr o hynny.

Diolchaf i'r Blaid Werdd am eich cefnogaeth, cwbl ddidwyll, a'ch her i ni yn y cyfraniad hwnnw i wneud mwy ynghylch newid hinsawdd.

I'r Blaid Lafur—ac fe wnaf i ddechrau drwy ddweud eich bod chi'n ffodus, Huw, fy mod i'n ddigon hen i anwybyddu sylw nawddoglyd braidd am fy nylanwad yn y Llywodraeth—fodd bynnag, rwyf wedi fy synnu'n llwyr gan y Blaid Lafur. Heddiw, fe gawsoch chi'r cyfle i gefnogi pecyn cymorth anghenion dysgu ychwanegol gwerth £120 miliwn i'n hysgolion a'n cynghorau. [Torri ar draws.] Fe allech chi fod—[Torri ar draws.] A wnaethoch chi roi eich enw i siarad yn y ddadl? Ewch ymlaen, felly, chi yw arweinydd eich grŵp.

Gallaf ragweld beth fyddwch chi'n ei ddweud nawr, ond gadewch i mi ddarllen yr hyn a ddywedodd eich arweinydd chi ym mis Mawrth 2025 mewn ymateb i'r Gweinidog cyllid ar y pryd, Mark Drakeford.

'Mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn awgrymu, drwy bleidleisio yn erbyn cyllideb ddiffygiol yn ei chyfanrwydd, fod Plaid Cymru yn pleidleisio yn erbyn penderfyniadau gwariant unigol.'

'mae hon yn ddadl gyfeiliornus.'

'Yr hyn rydyn ni'n ei ddweud heddiw yw, er y gallwn ni gytuno ag elfennau o'r gyllideb...mae hon yn gyllideb Lafur ddiffygiol a dyna pam y byddwn ni'n pleidleisio yn ei herbyn heddiw.'

Ond rydych chi'n gwrthod y cytundeb a fyddai wedi sicrhau gwariant ychwanegol o £120 miliwn ar anghenion dysgu ychwanegol, fel y daethoch chi ag ef i'r bwrdd. Felly, rwy'n dal i fod, er gwaethaf y cyfraniad hwnnw, wedi fy syfrdanu'n llwyr.

Os cynigiwch chi £120 miliwn eleni, gallaf warantu y bydd Llafur yn pleidleisio drosto.

Cafodd y gofyniad cyllideb ADY ei gyflwyno i'r bwrdd trafod gan Lafur. Rwy'n derbyn ac yn parchu hynny, Lynne. Dyna beth mae proses graffu tair wythnos yn caniatáu iddo ddigwydd. Rhwng cyllideb ddrafft a'r bleidlais derfynol ar y gyllideb, gellir ei gwella. Ac rydym wedi symud ac ymgysylltu â manylion y cynnig gyda chi. Ac roedd ein Gweinidog addysg, fel y gwyddoch chi, yn awyddus i gael eich cefnogaeth i ddechrau'r gyllideb ychwanegol hon ar gyfer ADY cyn gynted â phosibl. Byddai ysgolion wedi dychwelyd ym mis Medi gyda'r cyllid ADY newydd hwn yn barod i'w gyflwyno—£40 miliwn eleni, ac yna o leiaf £80 miliwn arall dros y ddwy flynedd nesaf.

Bydd trechu'r gyllideb atodol hon heddiw yn golygu y bydd y Llywodraeth hon yn parhau heb gyllideb atodol gynnar. Byddwn yn parhau i wario yn unol â'r gyllideb flynyddol a basiwyd ym mis Ionawr. Byddwn yn gallu parhau i gyflwyno'r gwaith ar restrau aros y GIG, cynyddu gofal plant am ddim, prydau ysgol am ddim a gwersi nofio a thocynnau bws am £1, ac i roi hwb i wariant cyfalaf ar ysgolion, ysbytai, tai cymdeithasol a chyfleusterau cymunedol, hyn i gyd o fewn y proffiliau gwariant sydd eisoes wedi'u pasio gan y Senedd hon yn y gyllideb ym mis Ionawr. Ond ni fyddwn yn gallu gwneud hynny ac ychwanegu dyraniad ychwanegol o £40 miliwn yn ystod y flwyddyn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, oherwydd ni fydd gennym sicrwydd o gyllideb atodol. Nid sbeit yw hynny, Lynne—rheoli cyllideb yn ddarbodus o fewn y flwyddyn ariannol hon yw hynny.

Ond mae'r Llywodraeth hon yn awyddus i wella dyraniad y Llywodraeth flaenorol i ADY ac i weithio gydag ysgolion a chynghorau ar gynllun sefydlogi hirdymor ar gyfer ADY. Byddwn nawr yn symud ymlaen at y gwaith hwn yng nghyd-destun ein cyllideb flynyddol gyntaf. Rhywsut—[Torri ar draws.] A, rydych chi'n amseru fi nawr. Wnaethoch chi ddim fy amseru i yn y cyfraniad cyntaf, felly does gen i ddim syniad faint o amser gymerais i.

Ie, mae'n rhaid i chi roi amser i mi.

Fe wnaethoch chi dderbyn cwpl o ymyriadau.

Doeddwn i ddim yn gwybod—. Doedd y cloc ddim yn rhedeg yn fy nghyfraniad gwreiddiol.

I Aelodau Llafur, hen a newydd, rwy'n gwybod eich bod chi wedi cael eich trechu'n wael yn ddiweddar mewn etholiad. Rwy'n gwybod ei fod yn boenus ac yn ddryslyd. Rwyf wedi bod yno. Ond, yn y pen draw, fyddwch chi ddim yn cael eich diffinio gan y golled honno, ond sut rydych chi'n ymateb iddi. Gall greu plaid neu ei chwalu. Yn ddiweddar, rydych chi wedi bod yn eithaf awyddus, yn y Siambr hon, i'n cyfeirio ni ym Mhlaid Cymru i'r Alban. Wel, rwyf innau yn eich cyfeirio chi at yr Alban hefyd. Edrychwch ar eich chwaer blaid mewn gwrthblaid barhaol ers 2007. Heddiw, byddwch chi nid yn unig yn pleidleisio yn erbyn cadw cyllideb Llywodraeth Lafur Cymru eich hun, ond hefyd yn erbyn arian newydd i leihau rhestrau aros y GIG, i ddarparu mwy o ofal plant am ddim, i ymestyn teithio ar fws am £1 i bobl ifanc, i wario mwy ar yr ôl-groniad cynnal a chadw ar gyfer ysgolion ac ysbytai.

Yr wythnos diwethaf, Llafur, fe wnaethoch chi bleidleisio gyda Reform i sicrhau bod y Senedd hon yn pleidleisio yn erbyn cyllid teg i Gymru. Pleidleisiodd Llafur yn erbyn cyllid teg i Gymru. Mae'n gas gennyf feddwl sut y byddai Prif Weinidogion Llafur llwyddiannus blaenorol wedi gweld hynny. Heddiw, rydych chi'n pleidleisio yn erbyn £120 miliwn ar gyfer darpariaeth ADY yng Nghymru, gyda Reform. Byddwch yn pleidleisio gyda phleidiau y dde, a fydd yn eich croesawu. [Torri ar draws.] Gwrandewch arnyn nhw. Gwrandewch arnyn nhw. Byddan nhw'n eich croesawu â breichiau agored, oherwydd byddwch chi'n rhoi eu mwyafrif nhw iddyn nhw heddiw. Ac rydych chi'n gwneud hynny yn erbyn cyllideb flaengar sy'n darparu mwy o gymorth i'r rhai sydd â'r angen mwyaf yng Nghymru.

Mae'r cerflun gwych o Rhodri Morgan heno yn gwylio ei bleidlais gyntaf yn y Senedd hon ers iddo gael ei ddadorchuddio. Gwasanaethais fel Gweinidog yn ei Lywodraeth. Roedd yn adlewyrchu gwerthoedd cydweithredol blaengar y Blaid Lafur yng Nghymru. Heddiw, mae Llafur wedi rhoi'r gorau i'r gwerthoedd hynny. Ac yn yr ychydig eiliadau olaf hyn cyn y bleidlais, mae amser o hyd i chi eu hadennill. Dylech eu hadennill nhw.

Dydy hyn ddim yn deilwng ohonoch chi, Weinidog cyllid, nac ydy wir. Nac ydy wir. A hoffen i pe baech chi'n canolbwyntio mwy ar drafodaethau nag ymosodiadau, bydden wir, oherwydd efallai y byddwch chi'n fwy llwyddiannus wrth gael cyllidebau trwy'r Senedd hon yn y dyfodol.

Gofynnaf i'r Aelodau bleidleisio dros y cynnig cyllidebol hwn, i godi ein pennau ar y cyd uwchben gwleidyddiaeth bleidiol llwythol. Oherwydd mae hon yn gyllideb flaengar ar gyfer pleidiau blaengar. Ac yn bwysicach byth, mae'n rhoi blaenoriaethau pobl Cymru yn gyntaf.