Cyfarfod Llawn

A gaf i eilio, Lywydd?

A gaf i gynnig Cristiana Emsley?

Oes, Lywydd, diolch.

Diolch, Brif Weinidog. Mae'r hawl i gael gwybodaeth yn ddiystyr os oes rhaid i ddinasyddion ymladd cyrff cyhoeddus i gael gwybodaeth y mae ganddyn nhw hawl gyfreithiol iddi. Mae'ch Llywodraeth chi eich hun yn cydnabod y dyddiadau cau statudol ar gyfer ceisiadau am ryddid gwybodaeth a cheisiadau am fynediad at ddata gan y testun.

Felly, mae gennyf i gwestiwn syml iawn: a yw Llywodraeth Cymru, mewn gwirionedd, yn monitro a yw cyrff cyhoeddus datganoledig yng Nghymru yn cydymffurfio â'r rhwymedigaethau cyfreithiol hynny, ac, os felly, a wnewch chi gyhoeddi'r wybodaeth honno? Oherwydd, os nad yw'ch Llywodraeth hyd yn oed yn gwybod pa gyrff cyhoeddus sy'n methu â chydymffurfio â hawl y cyhoedd i wybodaeth, sut allwch chi honni yn gredadwy bod tryloywder yng Nghymru yn cael ei atgyfnerthu, yn hytrach na dim ond yn cael ei hysbysebu?

Fel yr esboniais yn fy ateb cychwynnol, does dim rôl gan Lywodraeth Cymru i orfodi pan ddaw i gyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru. Mae pob corff cyhoeddus yn gyfrifol am ei gydymffurfiaeth ei hun â gofynion y Ddeddf, yn hyn o beth. Mae'n rhywbeth y mae fy Llywodraeth yn ei ystyried yn bwysig iawn: rydyn ni'n cymryd ein cyfrifoldebau ein hunain o dan y Ddeddf o ddifrif; rydyn ni'n perfformio'n dda yn ôl ein cyfrifoldebau o dan y Ddeddf. Ond mae'n ddyletswydd ar bob corff cyhoeddus, o dan y Ddeddf honno, i wneud yn siŵr ei fod yn cadw at y gofynion a osodir arno gan Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth.

Brif Weinidog, mae cyrff cyhoeddus yn aml yn hoffi osgoi ymateb i geisiadau rhyddid gwybodaeth, yn enwedig os gallai'r ymateb wneud iddyn nhw edrych yn wael. Mae hyn yn rhywbeth rwyf wedi'i brofi'n uniongyrchol, ac mae'n rhywbeth, yn anffodus, sydd wedi cael ei godi gan lawer o'm hetholwyr yn y gorffennol. Mae rhai sefydliadau yn aml yn hoffi gohirio pethau er mwyn osgoi ymateb, gan obeithio y bydd y person sy'n ceisio gwybodaeth yn anghofio am y peth. Mae'n rhwystredig, yn enwedig pan fo cyrff cyhoeddus wedi'u rhwymo'n gyfreithiol i ddarparu gwybodaeth. Yn amlwg, gallai gwelliannau gael eu gwneud. Felly, Brif Weinidog, hoffwn wybod pa drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth ynglŷn â mynd i'r afael â'r pryderon hyn. Rwy'n gwerthfawrogi'r ymateb y gwnaethoch chi ei roi i'r Aelod teilwng yn y fan yna, ond os bydd corff cyhoeddus yn methu ag ymateb ar amser dro ar ôl tro, pa gamau fydd y Llywodraeth Plaid Cymru hon yn eu cymryd?

Wel, mae'r camau yn gamau y gall Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth eu cymryd—dyna'r hyn sy'n cael ei nodi yn y Ddeddf. Rwy'n pwysleisio eto fod hyn yn rhywbeth rydyn ni'n ei ystyried yn bwysig iawn o ran bywyd cyhoeddus yng Nghymru, a dyna pam rydyn ni'n hyrwyddo arfer da, trwy ymgysylltu â chyrff cyhoeddus yn gyffredinol yng Nghymru. Ond, yn y pen draw, cwestiwn ynghylch mater heb ei ddatganoli yw hwn, y mae'n rhaid ei gyfeirio at Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth ei hun.

Rydyn ni wedi cyflawni ein hymrwymiad i gomisiynu adolygiad o'r fformiwla ariannu llywodraeth leol yn y 100 diwrnod cyntaf. Mae ymchwil annibynnol gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, sydd wedi'i chomisiynu, hefyd yn ategu rhaglen helaeth o waith sydd eisoes ar y gweill gyda llywodraeth leol i adolygu'r fformiwla a sicrhau ei bod yn adlewyrchu'n well y gwir gost o ddarparu gwasanaethau mewn gwahanol rannau o Gymru.

Diolch, Brif Weinidog. Cafodd y setliad llywodraeth leol ar gyfer y flwyddyn ariannol gyfredol ei gwblhau o dan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, yn dilyn ymgysylltu helaeth ag awdurdodau lleol. Fe wnaeth hyn ddefnyddio fformiwla sefydledig o ddangosyddion cymhleth, gan gynnwys dwysedd poblogaeth, y galw am wasanaethau a lefelau tlodi ac amddifadedd, ac roedd gwaith yn mynd rhagddo i sicrhau bod hynny i gyd yn cael ei ddiweddaru. Yr awdurdodau lleol a gafodd y cynnydd blynyddol mwyaf mewn cyllid yn seiliedig ar y fformiwla benodol honno oedd Casnewydd, Abertawe, Blaenau Gwent, Wrecsam a Merthyr Tudful. Yn dilyn y cyhoeddiad diweddar am gyllid costau byw, mae awdurdodau lleol yn ceisio ymgodymu nawr â'r sylweddoliad nad lefelau tlodi a'r galw am wasanaethau ddylai fod y penderfynyddion mwyaf o gyllid Llywodraeth Cymru i drechu tlodi, ym marn y Llywodraeth Plaid Cymru hon. Brif Weinidog, allwch chi gadarnhau pa awdurdodau lleol na fyddant yn cael cyllid ychwanegol i drechu tlodi?

Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn, gan rywun a oedd â rôl weinidogol ym maes llywodraeth leol ac a fu'n gyfrifol, mewn gwirionedd, am ysgogi gwaith i edrych ar y fformiwla. Oherwydd mae yna deimlad, rywsut, fod angen ei fireinio, a bod angen i'r mireinio ddigwydd ar nifer o wahanol lefelau. Mae yna faterion amddifadedd sy'n drefol eu natur yn bennaf, mae yna faterion amddifadedd sy'n wledig eu natur yn bennaf, ac mae yna faterion amddifadedd sydd yr un mor berthnasol i'r ddau. Yr hyn rwy'n credu sy'n gadarnhaol wrth arddel y farn hon, y gwnaeth y weinyddiaeth flaenorol ei gefnogi hefyd, yw ein bod ni'n gweithio gyda llywodraeth leol. Mae yna ymgysylltu â llywodraeth leol a chefnogaeth i'r gwaith hwn sy'n mynd rhagddo, oherwydd, does bosib ei bod yn egwyddor a ddylai fod yn bwysig i bob un ohonon ni, ein bod ni'n gwybod pan fo arian cyhoeddus Cymru, trwy Lywodraeth Cymru, yn cael ei wario, ei fod yn cael ei wario mewn ffordd deg ble bynnag y mae pobl.

Brif Weinidog, mae gofyn i gynghorau wneud mwy bob blwyddyn, ond gyda llai. Fe wnaeth San Steffan eu gwneud nhw'n gyfrifol am ofal cymdeithasol. Ym Mae Caerdydd, mae dyletswyddau statudol newydd yn parhau i ddod, ac mae costau eraill yn cronni. Mae Cyngor Abertawe eisoes wedi neilltuo £28 miliwn ar gyfer hawliadau cyflog cyfartal. Mae hynny'n £28 miliwn nad yw'n cael ei wario ar ysgolion, nad yw'n cael ei wario ar ein ffyrdd, ac nad yw'n cael ei wario ar ofal cymdeithasol. Mae hawliadau tebyg eisoes wedi peri i Gyngor Dinas Birmingham fynd i'r wal. Mae'r rhain yn gostau cyfreithiol rwymol, ond eto ni chafodd y fformiwla sy'n rhannu cyllid llywodraeth leol erioed ei chynllunio i roi cyfrif amdanyn nhw. Felly, Brif Weinidog, pa ystyriaeth sy'n cael ei rhoi i'r costau enfawr hyn yn y fformiwla ariannu, ac a fyddwch chi'n ymrwymo na fydd unrhyw ddyletswyddau newydd yn cael eu gosod ar gynghorau heb yr arian i'w cyflawni? Fel arall, gwasanaethau lleol fydd yn cael eu torri.

Mae'r Aelod yn adlewyrchu pryderon sydd, heb os, yn bodoli ar draws llywodraeth leol yng Nghymru, ac maen nhw'n bryderon sy'n cael eu hadlewyrchu gennym ni yn y Llywodraeth hefyd. Yn hollol, bron i 20 mlynedd o doriadau erbyn hyn—roedden nhw'n arfer ei alw'n 'gyni', ond gadewch i ni ei alw yr hyn ydyw—mae toriadau gan Lywodraeth y DU, Llywodraethau Ceidwadol a Llafur olynol, wedi arwain at y sefyllfa lle, oes wir, mae gofyn i ni wneud mwy gyda llai. Yr hyn sy'n bwysig i mi yw ein bod ni fel Llywodraeth yn gweithio'n agos iawn, iawn gyda llywodraeth leol, y mae fy Ngweinidog Cabinet dros lywodraeth leol yn ei wneud ddydd ar ôl dydd, gan gydnabod y pwysau sy'n bodoli, gan ystyried bob amser sut mae penderfyniadau a gweithredoedd ac uchelgeisiau'r Llywodraeth hon yn rhoi cyfrifoldebau nid yn unig ar Lywodraeth Cymru ei hun, ond ar ein partneriaid ledled Cymru. Mae hi wir yn ystyriaeth sy'n rhan graidd o'r penderfyniadau rydyn ni'n eu gwneud ynghylch polisi, ynghylch gwariant, oherwydd rydyn ni'n cydnabod, ar draws bywyd cyhoeddus yng Nghymru, boed yn Llywodraeth Cymru neu'n llywodraeth leol, fod y blynyddoedd hyn o doriadau yn gadael eu hôl. Trwy weithio gyda'n gilydd yn glyfar y gallwn ni geisio gweithio trwy hynny ar ran y bobl rydyn ni'n eu cynrychioli.

Mae ein gwasanaethau gwledig wedi'u tangyllido yn hanesyddol ac wedi methu ag adlewyrchu yn gywir cost darparu gwasanaethau gwledig. Dyna pam y dylid croesawu'r adolygiad o'r fformiwla gyllido y mae'r Llywodraeth yma yn ei wneud. Ond onid y realiti yw bod hyn yn dangos yr angen dybryd i newid fformiwla cyllido Cymru o San Steffan i sicrhau tegwch a chyfiawnder, ac y dylai pawb yn y Siambr yma gefnogi'r Llywodraeth yma yn yr alwad honno?

Mae'r Aelod yn hollol iawn. Mae'r gwendid sylfaenol yna yn y model yn gwneud penderfyniadau gwariant, p'un ai ar gyfer ardaloedd trefol neu wledig, yn anghymesur o annheg. Mae'n sicr yn wir y gall cymunedau gwledig wynebu costau a heriau ychwanegol wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus. Mae'r adolygiad sydd yn digwydd rŵan yn ystyried teneurwydd poblogaeth ac elfen wledig cymdeithas ochr yn ochr ag amddifadedd a phwysau ehangach ar wasanaethau. Beth rydyn ni eisiau ei wneud ydy cadw strwythur mewn lle sydd yn adlewyrchu angen go iawn, a sicrhau bod Cymru gyfan yn gallu cael ymddiriedaeth yn yr hyn rydyn ni'n ei wneud o ran penderfyniadau gwariant mewn Llywodraeth.

Brif Weinidog, rwy'n sicr yn cytuno â'r sylwadau y mae cyd-Aelodau ar draws y Siambr yma wedi'u gwneud hyd yn hyn, oherwydd awdurdodau lleol, cynghorau, a'r gwaith maen nhw'n ei wneud yw anadl einioes ein cymunedau, o'r ffyrdd rydyn ni'n gyrru arnyn nhw i'r ysgolion rydyn ni'n anfon ein plant iddyn nhw. Mae'r fformiwla ariannu yn agwedd bwysig ar y gallu i ddarparu'r gwasanaethau hyn. Agwedd arall ar gyllid yw trwy gynyddu'r dreth gyngor. Yn fy etholaeth i, Fflint Wrecsam, mae awdurdodau lleol sir y Fflint a Wrecsam wedi cynyddu’r dreth gyngor yn sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf oherwydd eu bod nhw'n gorfod ariannu'r gwasanaethau hynny sy'n hanfodol i bobl, ddydd ar ôl dydd. Ond tybed, wrth ystyried cyllid ar gyfer awdurdodau lleol, beth sy'n gynnydd derbyniol i awdurdodau lleol ei wneud i'r dreth gyngor, yn eich barn chi. A fyddwch chi'n ystyried rhoi cap ar awdurdodau lleol yng Nghymru?

Mae'n bwysig iawn bod awdurdodau lleol yn gallu gwneud eu penderfyniadau eu hunain ar drethi lleol. Rwy'n gwybod nad wyf erioed wedi cwrdd â chynghorydd lleol nac arweinydd cyngor sydd eisiau cynyddu'r dreth gyngor mewn ffordd sy'n effeithio ar eu hetholwyr yn fwy nag sy'n hollol angenrheidiol. Fe wnaethon ni benderfyniad ynglŷn â'r cytundeb ar y gyllideb gyda'r Llywodraeth flaenorol a oedd yn adlewyrchu'n llwyr yr angen i leihau unrhyw gynnydd yn y dreth gyngor cymaint â phosibl, gan wneud yn siŵr ein bod ni'n gallu negodi cytundeb a oedd yn sicrhau bod cynnydd o 4 y cant o leiaf er mwyn cyfyngu ar gynnydd yn y dreth gyngor. Mae'n well gadael y penderfyniadau hynny i gynrychiolwyr lleol. Mae honno'n egwyddor bwysig.

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, yn dilyn y digwyddiad difrifol yn ymwneud ag awyren Hawk yr RAF ar Ynys Môn yr wythnos diwethaf, rwy'n siŵr y gwnewch chi'n ymuno â mi i dalu teyrnged i'r gwasanaethau brys a ymatebodd mor gyflym, i'r ddau griw awyr dan sylw ac i bawb yn RAF y Fali. Brif Weinidog, RAF y Fali yw un o'r cyflogwyr mwyaf ar Ynys Môn, fel y gwyddoch chi, gan ddarparu ymhell dros 1,000 o swyddi ar yr ynys. Sŵn rhyddid yw mwmian y jetiau hynny yn hedfan uwchben. Yng Nghymru, rydyn ni'n falch o chwarae ein rhan wrth amddiffyn y Deyrnas Unedig. Mae hyn yn dod â mwy o ddiogelwch cenedlaethol a swyddi ansawdd uchel, sgiliau uchel i ni. Rwy'n ddiolchgar i'r cyn-filwyr dewr ar y meinciau hyn rwyf yn ffodus i eistedd ochr yn ochr â nhw hefyd. Ac rwy'n cydnabod yr aberth sy'n cael ei wneud, oherwydd mae fy nau frawd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog ar hyn o bryd. Y penwythnos hwn, fe wnaethoch chi siarad mewn rali annibyniaeth yn Aberystwyth. Rydych chi wedi llofnodi cytundeb gydag ymwahanwyr, ac mae'ch rhaglen lywodraethu yn ceisio'r pŵer i gynnal refferendwm. Os byddwch chi'n cyflawni eich nod o rwygo Cymru oddi ar y Deyrnas Unedig, beth fydd yn digwydd i'r bobl sy'n gweithio yn RAF y Fali, neu unrhyw safleoedd milwrol eraill ledled Cymru, o ran hynny? Brif Weinidog, pwy fydd yn amddiffyn ein cenedl?

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am dynnu sylw at yr ymateb yn RAF y Fali i'r ddamwain yr wythnos diwethaf. Fe gysylltais i ar unwaith, trwy fy swyddfa, â chadlywydd yr orsaf yn y Fali i ddymuno'n dda iddo ef a'i dîm yn y Fali ar adeg pan oedd pryder mawr, ac wrth gwrs i ddymuno gwellhad llawn a chyflym i'r ddau awyrenwr a gafodd eu hymdaflu o'r awyren. Rwy'n credu mewn amddiffyn Cymru. Mae gan Gymru rôl i'w chwarae, wrth gwrs, wrth amddiffyn y Deyrnas Unedig. Rydyn ni'n ddyledus iawn i'r rhai sy'n gwasanaethu yn ein lluoedd arfog. Fy agwedd bob amser fydd chwilio am ffyrdd o weithio gyda'n gilydd yn rhyngwladol i gryfhau'r ffordd y gallwn ni ymateb i'r bygythiadau rydyn ni’n eu hwynebu, yn enwedig gan Rwsia, gyda'r ymosodedd sy'n cael ei ddangos tuag at ein partneriaid Ewropeaidd, Wcráin.

Ni fydd Reform byth yn fyrbwyll pan ddaw i amddiffyn ein cenedl, ac rydyn ni'n credu mewn Cymru gref mewn Teyrnas Unedig gref. Wrth sôn am gyflogwyr mawr yng Nghymru, Brif Weinidog, yr wythnos diwethaf fe wnaethon ni ddysgu bod Legal & General, cwmni sy'n cyflogi dros 2,000 o bobl yma yng Nghymru, yn bwriadu cael gwared ar 1,000 o swyddi ar draws ei weithrediadau yn y DU a hefyd fod Admiral, sydd â'i bencadlys yma yng Nghaerdydd, ein hunig gwmni FTSE 100, yn cael gwared ar 500 o swyddi. O ystyried eich bod chi wedi cael mwy nag un cyfarfod ag Andy Burnham, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod pa sylwadau rydych chi wedi'u gwneud iddo ar ran cyflogwyr mawr yma yng Nghymru, oherwydd mae'r Siambr hwn yn tybio bod eich sgyrsiau wedi cynnwys mwy na dim ond materion cyfansoddiadol, fel bwrw ymlaen â'r gwaith bob dydd: diogelu swyddi yng Nghymru, lleihau rhestrau aros y GIG, gwella'n safonau addysg a chefnogi ein ffermydd teuluol. Bydd pobl Cymru yn iawn i gwestiynu eich blaenoriaethau. Pryd fyddwch chi'n rhoi'r gorau i hybu gwleidyddiaeth gyfansoddiadol rwygol ac, yn hytrach, canolbwyntio ar y dasg dan sylw, sef yr hyn rydych chi wedi cael eich ethol i'w wneud gan bobl Cymru?

Fe wnaf i rannu gyda'r Aelod gopi o'n rhaglen lywodraethu eto, sy'n pwysleisio'r ffordd y mae fy Llywodraeth yn ymdrin bob dydd â'r materion rydyn ni'n eu hwynebu ar iechyd, ar addysg, ar dai, ar dlodi plant, ar helpu ffermydd teuluol yng Nghymru. Dyna ffocws y Llywodraeth hon, ac ar yr un pryd rydyn ni'n canolbwyntio ar uchelgais sydd gennym ni i Gymru. Mae obsesiwn ar feinciau Reform i ddifrïo Cymru. Mae fy nhrafodaethau gydag Andy Burnham i gyd wedi bod yn ymwneud â chanu clodydd Cymru a sut allwn ni geisio cydweithredu i wneud yn siŵr ein bod ni'n tyfu economi Cymru i ddod â ffyniant go iawn i bob rhan o Gymru, rhywbeth nad oes gan Reform ddiddordeb ynddo yn amlwg.

Does neb ar ein meinciau ni yn difrïo Cymru. Rydyn ni'n credu mewn Cymru gref mewn Teyrnas Unedig gref. Mae'n rhaid i ni gofio hefyd, mewn pôl a gomisiynwyd gan YesCymru yn ddiweddar, fod dwy ran o dair o'r bobl a ymatebodd wedi dweud nad oedden nhw eisiau Cymru annibynnol. Dydyn nhw ddim eisiau cael eu rhwygo allan o'r Deyrnas Unedig. Mae'n rhaid i chi gadw hynny mewn cof. Pôl YesCymru oedd e.

Fe wnaethoch chi fethu â phasio eich cyllideb gyntaf, Brif Weinidog, ac rwy'n siŵr eich bod chi wedi dysgu, mewn Llywodraeth leiafrifol, fod yn rhaid i chi weithio gyda phleidiau o amgylch y Siambr hon i fod ag unrhyw obaith o basio eich mesurau ariannol a pharhau mewn llywodraeth. Yn hytrach na llofnodi cytundebau gydag ymwahanwyr peryglus, yn hytrach na dwyn perswâd ar y rhai sydd eisoes wedi'u perswadio mewn ralïau annibyniaeth, fe ddylech chi fod yn gwneud galwadau i arweinwyr a llefarwyr cyllid y Siambr hon i ddod â chonsensws.

Rydyn ni wedi'i gwneud yn glir y byddwn ni'n pleidleisio dros gyllideb sy'n rhoi pobl Cymru yn gyntaf: dim mwy o arian yn mynd dramor; dim mwy o arian ar gyfer coed yn Affrica. A bod yn onest, mae eich blaenoriaethau yn sarhaus. Byddai'n well gan Blaid Cymru fel y'i gelwir wario trethi pobl Cymru yn Uganda yn hytrach nag yma gartref ar ein graddedigion nyrsio sydd wedi'u gadael heb swyddi ac ar ddisgyblion yng Nghymru sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Pryd fyddwch chi'n rhoi eich hoff brosiectau personol o'r neilltu a rhoi pobl Cymru yn gyntaf?

Mae'n ddiddorol bod yr Aelod yn dewis siarad am y cyfansoddiad ar bob cyfle posibl. Mae fel pe bai ganddi obsesiwn â hyn rywsut, tra bod y Llywodraeth hon yn bwrw ymlaen â'r gwaith o lywodraethu Cymru. Efallai dydy hi ddim yn hoffi'r ffaith ein bod ni'n gallu ymdrin â'r materion sy'n bwysig i bobl Cymru, ddydd ar ôl dydd.

Mae hi'n sôn am sarhau pobl Cymru. Gallwn ni weld yn barod, o dan ei harweinyddiaeth hi, y naid hon i'r dde. Mae'r ffaith wnaeth hi ddim condemnio'r sylwadau erchyll gan Weinidog yr wrthblaid heb bortffolio—heb egwyddorion, heb unrhyw gywilydd—yn dweud cymaint am ei harweinyddiaeth o Reform yng Nghymru.

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae ansicrwydd cynyddol ynglŷn â dyfodol Dechrau'n Deg, a waethygwyd yr wythnos hon pan gafodd cynghorau ledled Cymru wybod pethau gwahanol am ei dyfodol. Allwch chi gadarnhau a oes gan y rhaglen Dechrau'n Deg sydd ohoni ddyfodol o dan Blaid Cymru, neu a fydd eich plaid yn gwneud iddi hi yr hyn y gwnaeth y Torïaid i Sure Start yn Lloegr?

Rwy'n credu ei bod hi'n ddefnyddiol cael y sgwrs hon yn gyhoeddus yma i esbonio, unwaith eto, mai ein bwriad yw datblygu'n sylweddol ar yr hyn sydd eisoes wedi'i gyflawni trwy Dechrau'n Deg. Mae'r arweinydd Llafur wedi ein beirniadu'n aml am fod yn rhy uchelgeisiol yn ein cynlluniau ar gyfer cyflwyno gofal plant. Dydyn ni ddim yn ymddiheuro am yr uchelgais honno, ond mae yn golygu adeiladu ar Dechrau'n Deg, sydd wedi helpu llawer o deuluoedd mewn tlodi. Mae mwy o deuluoedd mewn tlodi nad ydyn nhw'n cael eu helpu gan Dechrau'n Deg na'r rhai sy'n cael eu helpu gan Dechrau'n Deg. Rydyn ni'n dweud gadewch i ni eu helpu nhw i gyd. Ac mae yna berygl gwirioneddol, rwy'n credu, fod yr arweinydd Llafur yma yn canolbwyntio gormod ar enw. Rydyn ni eisiau canolbwyntio ar helpu teuluoedd ar hyd a lled Cymru, a dyna yw hanfod cynlluniau'r Llywodraeth hon.

Ac mae'r un peth gydag ADY. Mae gennym ni gynlluniau ar waith rydyn ni wedi'u rhoi ar y bwrdd, ac rwy'n gwahodd yr arweinydd Llafur unwaith eto i weithio gyda ni ar hynny, oherwydd mae'n ymwneud ag adeiladu ar faterion sy'n bwysig i deuluoedd. Mae fy Ngweinidog cyllid wedi ysgrifennu heddiw at arweinwyr pob plaid yma yn y Senedd yn gofyn am ddod at ein gilydd, yn gofyn am gydweithrediad. Mae ffenestr fach o hyd i gael drwy'r drws y £40 miliwn hwnnw sydd ar y bwrdd, y mae Mark Drakeford yn awgrymu y dylech chi fod wedi ei gymryd. Mae'n dal i fod yn gynnig, ac mae'n gynnig gwirioneddol i weithio ar y cyd â chi i wario'r arian hwnnw.

Brif Weinidog, nid yw'n ddigon o hyd. Rydyn ni wedi clywed eich pryderon am gyllid cyhoeddus dros wythnosau lawer, sy'n codi'r cwestiwn pam y byddech chi'n gwastraffu arian cyhoeddus ar ailfrandio Dechrau'n Deg os mai'r unig fygythiad iddi yw ei henw.

Ond hoffwn i droi at ddiogelwch cenedlaethol. Mae'n rhaid i Weinidogion Llywodraeth Cymru ddibynnu ar wybodaeth pobl eraill, ac mae hynny oherwydd nad oes gallu sylweddol i gasglu gwybodaeth yma yng Nghymru. Ac eto, yn amlwg, o ystyried y newyddion rydyn ni wedi'i weld yr wythnos hon, yn cael ein gwylio'n ofalus iawn ac yn cael ein targedu gan asiantaethau cudd-wybodaeth Rwsia ac asiantaethau cudd-wybodaeth eraill, yn ogystal â llawer o bobl eraill sy'n ceisio ein torri ni. Er budd diogelwch cenedlaethol ac er budd sefyll dros bobl Cymru, a gaf fi ofyn a fyddech chi, ac yn wir arweinwyr grwpiau eraill yn y Siambr hon, yn cytuno i gael sesiwn friffio gynhwysfawr gan benaethiaid cudd-wybodaeth yn lluoedd amddiffyn y DU ynghylch maint ac ehangder penodol y bygythiadau sy'n wynebu Cymru a'i phobl?

Fel y byddai'r Aelod yn ei ddisgwyl, rydw i yn cael sesiynau briffio pan ddaw hi i faterion sy'n peri pryder o ran cydnerthedd Cymru. Rwyf wedi siarad yma ar sawl achlysur am y ffordd rwyf wedi mynd i'r afael â'r holl gwestiwn o gydnerthedd. Mae hynny'n golygu gweithio gyda phartneriaid cudd-wybodaeth, yr wyf wedi cwrdd â nhw mewn amrywiol fforymau. Mae'n golygu gweithio gyda COBRA, yr wyf wedi'i fynychu'n bersonol. Mae'n golygu gweithio gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn a'r holl bartneriaid perthnasol y mae angen i ni fod yn gweithio gyda nhw i sicrhau bod ein hamddiffyniad a'r gwerthoedd sydd mor bwysig i ni yn cael eu diogelu rhag y grymoedd rhyngwladol hynny sy'n ceisio ein tanseilio. Byddwn i'n gobeithio y gall pob un ohonom gytuno bod y rhain yn faterion lle nad oes trwch blewyn rhyngom.

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, gobeithio gwnaethoch chi fwynhau eich ymweliad ag Aberystwyth dros y penwythnos. Sut ydych chi'n teimlo o fod wedi recriwtio Gweinidog Tramor Rwsia, Sergey Lavrov, i'ch ymgyrch i chwalu'r Deyrnas Unedig? Fel y gwyddoch chi, mae e wedi bod yn siarad yn llawen am y rhagolygon o refferenda ar ddyfodol y DU, yn enwedig yn dilyn eich cyfarfod gyda Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban bythefnos yn ôl, y credaf iddo gael sylw mawr ar y teledu yn Rwsia. Ydych chi'n falch o gael Rwsia Putin yn cymeradwyo'r genhadaeth annibyniaeth hon rydych wedi gosod eich hun arni, neu a ydych chi'n sylweddoli o'r diwedd ffolineb canolbwyntio ar y mater hwnnw a'r bogailsyllu cyfansoddiadol, yn hytrach na bwrw ymlaen â gwella'n safonau addysgol sy'n llithro, mynd i'r afael â'r argyfwng yn ein GIG a cheisio tanio economi Cymru?

Mae croeso i Darren Millar ymuno â mi i ddadlau'r achos dros ddyfodol Cymru y tro nesaf y bydd gen i'r cyfle i wneud hynny. Mater i bobl Cymru yw dyfodol cyfansoddiadol Cymru. Dydy e ddim yn fater i'r Kremlin ei gymeradwyo, ei wrthwynebu na'i ecsbloetio. Efallai yr hoffai arweinydd y grŵp Ceidwadol—ynghyd ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, y dylwn i ddweud, oherwydd mae'n ymddangos eu bod nhw ar yr un dudalen—fyfyrio ar ddoethineb dyfynnu propagandydd y Kremlin i ddilyn eu hagenda unoliaethol yma. Rwyf wedi ymweld â Kyiv gydag arweinydd y grŵp Ceidwadol yma yn y Senedd, oherwydd rydyn ni'n credu yn yr hawl i hunanbenderfyniad ar gyfer pobl Wcráin. Mae'n digwydd fy mod i hefyd yn credu yn yr hawl i hunanbenderfyniad ar gyfer pobl Cymru.

Brif Weinidog, cyn yr etholiad diwethaf i'r Senedd, fe ddywedoch chi wrth bobl Cymru nad oedd yr etholiad yn mynd i fod yn ymwneud ag annibyniaeth. Ond ers yr etholiad hwnnw, rydych chi wedi gwneud popeth i wneud annibyniaeth yn fater i'r Senedd hon. Yn amlwg, naill ai fe gawsoch chi ddim y memo y gwnaethoch chi ei ysgrifennu eich hun, neu fe wnaethoch chi gamarwain pobl Cymru yn fwriadol a cheisio eu cael nhw i bleidleisio dros Blaid Cymru drwy geisio gwanhau eich dyheadau am Gymru annibynnol.

Cyn y bleidlais honno ym mis Mai, nôl ym mis Mawrth, fe basiodd y Senedd hon—y Senedd flaenorol, yn hytrach, ond Senedd Cymru—ddeddfwriaeth. Fe wnaethon ni basio deddfwriaeth i atal pobl rhag dweud celwydd yn ystod cyfnodau etholiadol. Hoffwn eich atgoffa eich bod chi a'ch plaid wedi pleidleisio o blaid y ddeddfwriaeth honno, ac eto aethoch chi ymlaen i ddweud, 'Does gan yr etholiad hwn ddim byd i'w wneud ag annibyniaeth', a bloeddio am y peth byth ers i chi ddod yn ôl i'r lle hwn.

Pan wyliais i'r golygfeydd ar y teledu dros y penwythnos, fe welais i YesCymru yn honni bod 8,000 o bobl yn bresennol yn y rali yn Aberystwyth—mae hwnnw'n ffigur, gyda llaw, yr wyf yn ei gymryd gyda phinsiad mawr o Halen Môn; dydw i ddim yn siŵr a oedd e'n wir i fod yn onest. Ond hyd yn oed pe bawn i'n derbyn y rhif hwnnw, ydych chi'n gwybod y ffigurau rydw i'n meddwl amdanyn nhw? Y ffigurau rydw i'n meddwl amdanyn nhw yw'r 709,000 ar restr aros y GIG a'r 1 filiwn o bobl yng Nghymru nad oes ganddyn nhw ddeintydd y GIG. Pryd wnewch chi ddangos yr un angerdd a'r un awydd i fynd i'r afael â'r materion hynny ag yr ydych chi'n ei wneud ar gyfer y mater hwn o annibyniaeth?

Rwy'n teimlo fel pe bai ymgais bob wythnos i dynnu cwningen fawr allan o het bod arweinydd Plaid Cymru yn credu mewn annibyniaeth i Gymru. Dydy hynny ddim yn syndod—y ffaith bod arweinydd Plaid Cymru, sydd wedi ymgyrchu dros hawl pobl Cymru i benderfynu ar eu dyfodol eu hunain ers 100 mlynedd, yn neilltuo cwpl o oriau ar brynhawn Sadwrn i ddadlau'r achos hwnnw. Oherwydd mae gen i lefel uwch o uchelgais a chred yn fy ngwlad nag arweinydd y Ceidwadwyr, sydd law yn llaw ag arweinydd Llafur ac arweinydd Reform.

Mae gennym ni ym Mhlaid Cymru Lywodraeth a berswadiodd pobl Cymru fod angen i ni ddechrau gwneud yn well. Ond dydy'r tymor hwn yn y Llywodraeth ddim yn ymwneud â chynnig refferendwm ar annibyniaeth. Dydy e ddim. Ond ydy e'n ymwneud â dadlau'r achos dros yr hyn y gallai Cymru fod? Ymatebodd pobl Cymru gan ddweud, 'Wyddoch chi beth? Na, dydyn ni ddim gyda chi eto; mae cynnydd enfawr wedi bod yn y gefnogaeth i annibyniaeth, ond dydyn ni ddim gyda chi eto.' Rwy'n deall hynny'n llwyr. 'Ond rydyn ni'n hoffi'r ffaith eich bod chi'n credu yng Nghymru ac rydyn ni'n credu, os ydych chi'n credu yng Nghymru cymaint, y byddwch chi'n gwneud popeth gyda'r adnoddau sydd gennych chi nawr i wella safonau iechyd, i godi safonau addysg, i greu swyddi ym mhob rhan o Gymru.' Dyna'n union beth mae'r Llywodraeth hon wedi dechrau ei wneud o'r diwrnod cyntaf, ac rwy'n ei wahodd e i roi mwy o sylw i'r gwaith bara menyn hwnnw rydyn ni'n ei wneud yn y Llywodraeth hon.

Mae lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad yn hanfodol i'r sector cerddoriaeth yng Nghymru ac i ddatblygu'r genhedlaeth nesaf o dalent Cymreig. Trwy Cymru Greadigol, rydyn ni'n darparu buddsoddiad cyfalaf uniongyrchol i helpu lleoliadau i ddod yn fwy cynaliadwy, ac rydyn ni'n gweithio'n agos gyda'r Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth. Gall lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad cymwys elwa hefyd nawr ar gymorth gan Lywodraeth Cymru a gyhoeddwyd yn ddiweddar trwy'r system ardrethi annomestig hefyd.

Diolch, Brif Weinidog. Hoffwn ddatgan buddiant fel cyd-sylfaenydd Saith Seren, lleoliad cerddoriaeth annibynnol. Mae llawer o leoliadau llawr gwlad yn ei chael hi'n anodd. Rydyn ni wedi gweld rhai lleoliadau poblogaidd ledled Cymru yn cau. Mae'n rhaid i ni wneud mwy i gefnogi'r sector hwn. Fel y sonioch, mae'r toriad o 30 y cant mewn ardrethi busnes yn gam enfawr i'r cyfeiriad hwnnw. Mae'n ddechrau gwych, ond mae mwy o gamau y gallant gael eu cymryd, rwy'n credu, gan Lywodraeth y DU. Yr wythnos diwethaf, fe fynychais i ddigwyddiad gyda'r Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth, a dynnodd sylw at y mater o dreth ar werth. Yn fy etholaeth i, mae gennym ni rai lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad gwych, fel The Rockin' Chair yn Wrecsam a'r Tivoli ym Mwcle. Rwy'n siŵr eich bod chi'n gyfarwydd â'r ddau. Maen nhw'n rhoi cyfleoedd i artistiaid dyfu ac i gefnogi twf creadigol ac economaidd. Fodd bynnag, mae cyfraddau TAW yn bwysau sylweddol ar y lleoliadau hyn. Yng ngoleuni hyn, a yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi fod yn rhaid i ni annog Llywodraeth y DU nid yn unig i adolygu'r trothwy TAW sy'n wynebu'r sector hwn, ond hefyd i ystyried cyfradd TAW o sero ar werthiannau tocynnau?

Mae'n dda clywed bod y Tivoli dal yno. Mae'n tua chwarter canrif, rwy'n credu, ers i mi fod yno—lleoliad gwych. Rwy'n croesawu cefnogaeth yr Aelod i'r ymgyrch, ac yn cytuno ei bod hi'n hanfodol ein bod ni'n ystyried pob opsiwn i helpu hyfywedd ein lleoliadau cerddoriaeth, i annog twf economaidd. Rydyn ni'n cydnabod y pwysau ariannol, wrth gwrs, sy'n wynebu lleoliadau a'r sector cerddoriaeth fyw; dyna pam ein bod ni wedi cyflwyno ein rhyddhad ardrethi newydd ar gyfer y sector pwysig iawn hwn. Rwy'n datgan diddordeb fel rhywun sydd wedi chwarae ar nifer o lwyfannau fy hun ac sy'n sylweddoli gwerth y lleoliadau hyn.

Ond mae polisi TAW, wrth gwrs, yn fater a gedwir yn ôl. Rydyn ni'n cydnabod y pryderon y mae'r sector wedi'u codi ynghylch y trothwy cofrestru TAW a'r TAW sy'n cael ei rhoi ar werthiannau tocynnau a'r effaith y gall y rhain eu cael yn sicr ar gynaliadwyedd lleoliadau llawr gwlad, ond bydd angen i'r camau hynny gael eu cymryd gan Lywodraeth y DU. Byddwn ni'n parhau, wrth gwrs, i ymgysylltu â'r sector, gan gynnwys yr Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth, ac i sicrhau bod y materion sy'n wynebu lleoliadau llawr gwlad yng Nghymru yn cael eu deall go iawn a'u cynrychioli yn ein trafodaethau, hefyd, gyda Llywodraeth y DU.

Rwy'n falch eich bod chi wedi codi'r cwestiwn hwn am leoliadau cerddoriaeth, oherwydd maen nhw'n ei chael hi'n anodd. Rwyf eisiau siarad am gyllid craidd Cyngor Celfyddydau Cymru. Mae'n ymddangos nad yw lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad yn cael dim o hwnnw, tra bod mathau eraill o gerddoriaeth, fel opera, yn gallu cael miliynau o bunnoedd. Felly, mae'r un system sy'n rhoi cymorthdaliadau i theatrau ac orielau yn ddigwestiwn yn dweud wrth ein lleoliadau bach eu bod nhw'n weithrediadau masnachol ac mae'n rhaid iddyn nhw ofalu amdanyn nhw eu hunain. Rydyn ni wedi siarad am rai o'r clybiau sy'n dal i fodoli, ond mae rhai wedi methu—Central Station yn Wrecsam, TJ's yng Nghasnewydd a Barfly yng Nghaerdydd. Y mis hwn, collodd Tramshed allan ar ryddhad ardrethi gan £4,000. Dydy'r ffaith bod busnes wedi dychwelyd i normal ar ôl COVID ddim yn golygu eu bod nhw'n gwneud mwy o arian nawr.

Mae pob busnes yn cefnogi'r toriad o 30 y cant mewn ardrethi busnes, ac rydyn ni'n cefnogi hynny yma, ond dydy'r lleoliadau bach hyn ddim yn manteisio ar hynny oherwydd eu bod nhw ychydig dros y trothwy, ac mae risg go iawn y bydd hyn yn effeithio ar dalent ifanc yng Nghymru. Felly, hoffwn ofyn i chi: a wnewch chi feddwl am gyfnewid yr ymyl clogwyn gyda thapro ac ymrwymo i gydraddoldeb parch i leoliadau cerddoriaeth llawr gwlad? Diolch.

Mae penderfyniadau'n cael eu gwneud o ran ardrethi busnes ac rydych chi'n ceisio ystyried ble y gall yr effaith gael ei theimlo fwyaf a ble y gall y manteision mwyaf fod, a byddwn ni bob amser yn edrych ar wahanol ffyrdd y gallwn ni, wrth symud ymlaen, newid, diwygio, i wneud yn siŵr bod yr adnoddau cyfyngedig sydd gennym ni fel Llywodraeth Cymru yn cael eu defnyddio mor ofalus â phosibl.

O ran y sylwadau a'r materion ehangach a godwyd, rwy'n cytuno bod yna gwestiynau pwysig, eang y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw o ran dyfodol cerddoriaeth a cherddoriaeth fyw yng Nghymru, a dyna pam mae ffocws yn cael ei roi ar strategaeth newydd o amgylch Cymru Greadigol nawr. Oherwydd rydyn ni'n benderfynol o weithio'n gyflym, fel Llywodraeth newydd, i ddeall y materion y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw a rhoi'r mesurau strategol cywir ar waith i wneud yr hyn y gallwn ni, eto, fel y dywedais, gyda'n hadnoddau cyfyngedig, i helpu'r diwydiant cerddoriaeth.

Diolch am godi'r cwestiwn yma. Yng Nghaerdydd, mae yna beth wmbreth o waith wedi cael ei wneud i gefnogi yr ecosystem gerdd yn y ddinas drwy strategaeth gerdd sydd nawr dros saith mlynedd oed.

Fel rhan o'r strategaeth gerddoriaeth honno, mae bwrdd cerddoriaeth wedi'i sefydlu. Mae cronfa lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad wedi bod i gefnogi ein lleoliadau gwych. Ddydd Gwener yma, bydd trydedd Gŵyl Dinas Gerdd Caerdydd yn cychwyn am y pythefnos nesaf, wedi'i hariannu gyda chefnogaeth y Llywodraeth Lafur Cymru ddiwethaf. Mae'r ŵyl honno'n cael ei chynnal ledled y ddinas, gan gynnwys mewn lleoliadau fel Tramshed—ac rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. I ddyfynnu'r lleoliad:

'Rydym wedi ein llorio gan y cyhoeddiad y bydd Tramshed yn cael ei eithrio o'r rhyddhad ardrethi busnes parhaol o 30%.'

Felly, a gaf fi ofyn i'r Prif Weinidog, felly, pam yr oedd hynny? A wnaiff e weithio gyda ni i edrych eto ar yr ymyl clogwyn hwnnw? Ac a gaf fi ddychwelyd at fater gŵyl gerdd Caerdydd? A wnaiff e ymrwymo i ariannu iteriadau o'r ŵyl honno yn y dyfodol? Diolch yn fawr.

Rwy'n cydnabod y gwaith y mae awdurdodau lleol ar hyd a lled Cymru yn ei wneud i gefnogi gwyliau cerddoriaeth amrywiol. Mae gan Gaerdydd rôl arbennig fel ein prifddinas, oherwydd y llu o leoliadau cerddoriaeth ac yn y blaen, ond rydyn ni'n cydnabod y pwysau maen nhw'n ei wynebu. Yr hyn y byddwn ni'n ei wneud bob amser yw gweithio gydag awdurdodau lleol. Fel y dywedais i, mae ein gallu i gael effaith uniongyrchol trwy wariant uniongyrchol yn gyfyngedig, yn amlwg, ond fe wnawn ni edrych ar bob cyfle y gallwn ni i gefnogi'r sector yn uniongyrchol, neu lywodraeth leol, wrth hyrwyddo'r sector hanfodol hwn.

Brif Weinidog, mae hen neuadd Fasonaidd Hwlffordd wedi dechrau cael ei defnyddio eto yn ddiweddar ar ôl blynyddoedd o fod ar gau, ac fe fydd unwaith eto yn ganolfan ar gyfer cerddoriaeth fyw, adloniant a thalent greadigol, gan arddangos y rôl hanfodol y mae lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad yn ei chwarae wrth gefnogi artistiaid ifanc, cryfhau cymunedau a rhoi hwb i economïau lleol. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi bod y prosiect hwn yn gyfle gwych i gryfhau'r sîn cerddoriaeth fyw yn sir Benfro a chreu cyfleoedd newydd i'r genhedlaeth nesaf o berfformwyr lleol. Felly, Brif Weinidog, o ystyried yr heriau y mae llawer o drefi yn eu hwynebu gydag eiddo gwag a chanol trefi sy'n dirywio, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i annog prosiectau fel hyn sy'n defnyddio hen adeiladau eto, yn enwedig os ydyn nhw'n cael eu defnyddio fel lleoliadau cerddoriaeth annibynnol a llawr gwlad?

Mae lleoliadau yn angenrheidiol; dydy hwnnw ddim yn un rwy'n ymwybodol ohono yn Hwlffordd, ond rwy'n dymuno'n dda iddyn nhw gyda'r prosiect hwnnw. Byddwn i'n tynnu sylw at y gwaith rydyn ni'n ei wneud o ran cyflwyno deddfwriaeth, yr ydyn ni'n gobeithio gweithio gyda chi arni, ar berchnogaeth gymunedol. Mae yna gyfle gwirioneddol i nodi cyfleusterau yn ein cymunedau a all ddod yn ganolfannau ar gyfer cerddoriaeth a gweithgareddau a chefnogi pobl yn gymdeithasol. Dyna'n union beth mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu ei wneud trwy'r darn penodol hwnnw o waith.

Prynhawn da, Brif Weinidog. Ar draws y Siambr, bron, rydyn ni wedi gweld cefnogaeth wirioneddol, onid ydyn ni, i gerddoriaeth fyw a chefnogi ein lleoliadau. Roeddwn i eisiau cymryd math gwahanol o agwedd ato, sy'n ymwneud â'n clybiau ieuenctid. Mae ein clybiau ieuenctid yn adnoddau go iawn i bobl ifanc ddechrau ym maes cerddoriaeth. Rydyn ni wedi clywed hefyd am yr Ezra Collective, grŵp Saesneg arobryn—mae Femi Koleoso o'r grŵp yn dweud yn syml, 'Fe wnaethon ni gyfarfod mewn clwb ieuenctid'. Ond rydyn ni wedi gweld cymaint o doriadau i'n gwasanaethau ieuenctid. Ac rwy'n sefyll yma gyda fy helmed dun ar fy mhen, oherwydd rwy'n cydnabod y rôl y gwnaeth fy mhlaid ei chwarae yn y glymblaid wrth dorri gwasanaethau, felly rwy'n cymryd cyfrifoldeb llawn am hynny. Ond yma yng Nghymru, onid yw'n iawn, Brif Weinidog, fod angen i ni ddod o hyd i ffordd o gefnogi ein clybiau ieuenctid a gwneud yn siŵr bod ein pobl ifanc, trwy hynny, yn cael y cyfle anhygoel hwnnw i ddysgu cerddoriaeth ac i allu ei chwarae. Diolch yn fawr iawn.

Rwy'n cytuno. Fel rhywun a aeth i glybiau ieuenctid yr Urdd—aelwydydd—yn y gorffennol, rwy'n gwybod yn iawn y budd sy'n dod o gael cyfleusterau sy'n cynnig cyfleoedd i chwarae offeryn neu ddysgu sut i chwarae tenis bwrdd yn wael iawn efallai—i greu'r strwythurau hynny ar gyfer pobl ifanc. Mae'n rhywbeth rwy'n credu ynddo ac, fel Llywodraeth, gan weithio gydag awdurdodau lleol a phartneriaid eraill, mae hyn yn rhywbeth rydyn ni eisiau ei weld yn cael ei ddatblygu. Efallai nad yw ymyriad uniongyrchol gan y Llywodraeth ar glybiau ieuenctid yn rhywbeth y gallwn ni ei wneud, ond, yn sicr, lle gallwn ni hwyluso'r mesurau hynny i hyrwyddo clybiau ieuenctid, fe fyddwn ni'n chwilio am gyfleoedd i wneud hynny.

Mae Afan Ogwr Rhondda yn enghraifft bwysig, dwi'n meddwl, o sut cafodd adnoddau naturiol Cymru eu defnyddio yn y gorffennol i bweru'r chwyldro diwydiannol, ond lle doedd yna ddim wedyn ddigon o'r budd economaidd yn aros yn y cymunedau lleol hynny. Drwy ein strategaeth ynni genedlaethol a'n cynigion ar gyfer cwmni ynni cyhoeddus yn y dyfodol, mi ydym ni am ddenu buddsoddiad, cefnogi perchnogaeth leol, creu swyddi da a chadw mwy o'r gwerth yn ein cymunedau. Dyna'r wers o'r gorffennol.

Diolch, Brif Weinidog. Prawf allweddol o'r strategaeth hon, fel yr amlinellwyd gennych yn y fan yna, i'm hetholwyr i, yw a fydd y trawsnewid i ynni adnewyddadwy nid yn unig yn arwain at fwy o gynhyrchu ond hefyd yn dod â mwy o swyddi da, arloesedd a gwerth economaidd i'r cymunedau hynny fel Afan Ogwr Rhondda. Mae Castell-nedd Port Talbot yn arwain cais de-orllewin Cymru i gronfa partneriaethau arloesi lleol y DU, a allai fod yn ychwanegiad pwysig i'r nodau hynny. Cafodd y rhanbarth wybod yn wreiddiol y byddai hyd at £20 miliwn ar gael ond, erbyn hyn, rwyf wedi cael gwybod gan bartneriaid dan sylw y gallai hyn fod wedi'i ostwng i £15 miliwn—felly gan chwarter—tra bod gan Hull a Dwyrain Swydd Efrog a Dyffryn Tees hyd at £30 miliwn ar gael ar y cyd. Mae'n ymddangos i mi nad yw Llywodraeth y DU byth yn colli cyfle i wneud cam â Chymru. Allwch chi gadarnhau a yw Llywodraeth Cymru wedi cael gwybod am y newid hwn, a pha sylwadau y byddwch chi'n eu gwneud i ddiogelu cyfran de-orllewin Cymru?

Rwy'n sicr yn ymwybodol o'r pryderon ynghylch lefel y cyllid sydd ar gael trwy'r gronfa partneriaethau arloesi lleol, ac mae swyddogion eisoes yn ymgysylltu â phartneriaid i geisio deall y sefyllfa ac unrhyw oblygiadau i'r rhanbarth penodol hwnnw. Byddwn ni'n parhau i ddadlau'r achos yn gryf gyda Llywodraeth y DU y dylai rhanbarthau Cymru dderbyn cyfran deg o gyllid arloesi i gefnogi swyddi o ansawdd uchel, twf busnes a thrawsnewid i ynni adnewyddadwy. Rydyn ni'n credu, fel Llywodraeth, mewn grymuso Cymru ac mewn grymuso rhanbarthau Cymru.

Nid faint o ynni rydyn ni'n ei gynhyrchu gyda gwahanol gynlluniau yw gwir fesur llwyddiant, ond yn hytrach faint o swyddi medrus rydyn ni'n eu creu, faint o gyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi sy'n cael eu creu, a'r manteision economaidd hirdymor rydyn ni'n eu creu i gymunedau fel Afan Ogwr Rhondda. Mae gan y de-orllewin gryfderau eithriadol o ran ffermydd gwynt ar y môr, datgarboneiddio diwydiannol, arloesi ynni glân, ac mae'n hanfodol nawr bod buddsoddiad yn adlewyrchu ac, yn wir, yn rhyddhau'r potensial hwnnw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.

Y mis hwn, dywedodd y Gweinidog Cabinet y byddai biliau is yn dod yn y pen draw. Rwyf am i'r honiad gael ei gyfleu mewn punnoedd a cheiniogau ar gyfer Afan Ogwr Rhondda. Fe wnaeth y Llywodraeth Lafur flaenorol gymeradwyo £430,000 ar gyfer Ynni Cymunedol Cymru ac YnNi Teg yn 2025-26. Mae Ynni Cymunedol Cymru yn cael ei arwain ar y cyd gan gyn-arweinydd eich plaid chi, Leanne Wood. Mae cyngor gweinidogol yn ei alw'n nawdd i weithredu fel llais i'r sector ac adeiladu ei allu.

Dywedodd Archwilio Cymru wrthyf nad oedd wedi gwneud unrhyw waith archwilio yn ymwneud ag Ynni Cymunedol Cymru ers 2022—digon teg; gwaith y Llywodraeth yw hynny. Eto, ym mis Rhagfyr y llynedd, dywedodd swyddogion wrthyf, y tu hwnt i werthusiad o'r economi sylfaenol, nad oedd unrhyw adroddiadau gwerthuso eraill. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog gyhoeddi'r hyn y mae'r sefydliadau hyn wedi'i gyflawni yn erbyn eu targedau grant a'r cyllid eleni, a dweud wrth fy etholwyr faint o aelwydydd fydd yn talu llai o dan ei strategaeth, gan faint y flwyddyn, a phryd y bydd hynny'n digwydd? Diolch.

Rwy'n canmol y gwaith sy'n cael ei wneud gan wahanol grwpiau ynni cymunedol sydd eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu cynyddu'r hyn a gynhyrchir, gyda manteision lleol gwirioneddol ar hyd a lled Cymru. Rwyf hefyd yn croesawu tröedigaeth yr Aelod, fel rhywun sy'n aelod o blaid sydd yn aml yn cael ei chysylltu â gwadu newid hinsawdd, gan fod ei dudalen Facebook nawr yn galw am Gymru wyrddach. Rwy'n croesawu ei dröedigaeth at weithredu ar yr hinsawdd.

Rydym ni'n dymuno bod mwy o ddeunyddiau adeiladu yn dal i gael eu defnyddio yn hytrach na bod adnoddau gwerthfawr yn cael eu colli. Mae Cymru yn blaenoriaethu agregau a gafodd eu hailgylchu ac eilaidd trwy bolisi cynllunio, sy'n cynyddu'r swm o rwbel ac agregau sy'n cael ei ailgylchu gan yr awdurdodau lleol, a chan weithio gyda'r diwydiant hefyd. Rydym ni'n adolygu sut y gall cynllunio a chaffael cyhoeddus greu galw cyson am ddeunyddiau a gafodd eu hailgylchu o ansawdd pendant gan sicrhau diogelwch, perfformiad a gwerth am arian hefyd, wrth gwrs.

Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae angen cyflenwad hirdymor sicr o agregau ar Gymru os ydym ni'n dymuno darparu'r cartrefi, yr ysgolion, a'r seilwaith i drafnidiaeth y mae eu hangen ar ein cymunedau ni. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud ers tro y dylid gwneud y defnydd o ddeunyddiau eilaidd ac a ailgylchwyd pan fo hynny'n ymarferol, ac mae agregau o ansawdd da a gafodd eu hailgylchu a'u golchi yn caniatáu inni wneud hynny'n union, sy'n troi gwastraff ar ôl adeiladu a dymchwel yn ddeunydd sy'n bodloni'r un safonau â charreg a thywod o chwarel, ac yn ysgafnu'r pwysau ar echdynnu agregau crai ac ar dywod a gloddir o'r môr, gan leihau carbon wrth wneud hynny, sy'n beth da.

Mae hi'n ymddangos, er hynny, bod datgysylltiad rhwng uchelgeisiau economi gylchol Cymru a chaffael sector cyhoeddus fel mae hwnnw'n gweithio ar hyn o bryd. Fe welsom ni waith gan awdurdod lleol yn digwydd yn union o flaen drysau ffatri ailgylchu yng Nghwmgwili, pryd cafodd agregau crai eu cludo yno o chwarel 20 milltir i ffwrdd, yn hytrach na defnyddio'r hyn a oedd i'w gael yn y ffatri honno mewn gwirionedd, sy'n ymddangos yn hurt. Mae angen gweithredu nawr, nid geiriau. Felly, Brif Weinidog, pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd drwy gaffael, cynllunio a'i rhaglenni cyfalaf ei hun i gynyddu'r defnydd o agregau a gafodd eu hailgylchu a'u golchi mewn prosiectau adeiladu yng Nghymru?

Nid wyf i'n gallu gwneud sylw ar yr esiampl arbennig honno a gafodd ei rhoi, wrth gwrs, ond rwy'n ailadrodd, o egwyddor, bod hyn yn rhywbeth y dylem ni i gyd fod yn ceisio ei wneud. Mae ailgylchu, ac uwchgylchu, os hoffech chi, agregau yn rhywbeth sy'n bwysig i ni. Mae'r aelod yn cydnabod ein bod ni'n edrych ar ffyrdd drwy gyfrwng caffael a chynllunio i wneud gwahaniaeth. Fe awgrymwyd y gallech chi bennu nodau ar gyfer y defnydd o agregau o'r fath, ac rwy'n deall y teimladau hynny hefyd. Mewn maes fel hwn, mae yna berygl, wrth i chi bennu nodau rhifol, y byddwch chi'n dod wyneb yn wyneb â phroblemau ymarferol, nid yn lleiaf y rhai sy'n gysylltiedig â diogelwch, sy'n dod yn gyntaf o reidrwydd, a rhwystrau ymarferol eraill. Fel rwy'n dweud, mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni'n awyddus i wneud cynnydd arno, ac fe fyddwn ni'n bwriadu defnyddio'r arfau hynny sydd gennym ni ar gael i ni i sicrhau—gan weithio gyda diwydiant, fel mae ef yn ei gydnabod—y byddwn ni'n gallu gwneud hynny.

Dyna gwestiwn ardderchog, Carmelo. Brif Weinidog, mae'r data cenedlaethol pwrpasol diweddaraf ar wastraff ar ôl adeiladu a dymchwel yn dyddio o 2019. Mae'n amcangyfrif bod y sector wedi cynhyrchu 3.43 miliwn tunnell o wastraff, gyda 45 y cant ohono yn wastraff cymysg, 38 y cant yn bridd, ac fe gafodd 213,000 tunnell ei anfon i safleoedd tirlenwi. Heb wybodaeth gyfredol am swm, math a chyrchfan y gwastraff hwn, sut allwch chi'r Prif Weinidog, neu eich Llywodraeth chi, fod yn gredadwy o ran cynyddu'r agregau o ansawdd da a gafodd eu hailgylchu a'u golchi mewn prosiectau adeiladu ledled Cymru, a mesur a yw eich camau chi'n llwyddo? Felly, pryd fyddwch chi'n gwneud y casgliad nesaf o ddata ar hyn? Diolch i chi.

Mae yna fesuriad i'w gael, ac mae 'Nodyn Cyngor Technegol Mwynau (Cymru) 1: Agregau' yn parhau i fod yn ganllaw cenedlaethol manwl ar gyfer mwynau. Mae'n nodi

'Ni ddylid caniatáu datblygiad agregau crai lle...y gall yr angen cael ei ddiwallu gyda chost amgylcheddol lai drwy ddefnyddio adnoddau eilaidd neu a ailgylchwyd.'

Felly, mae'r polisi yn mynegi y dylem ni fod yn symud i'r cyfeiriad hwn. Fe gafodd hynny ei roi ar waith yn 2004 gydag amcan eang i gynyddu ffynonellau eilaidd ac a ailgylchwyd ar gyfer o leiaf 25 y cant o'r cyflenwad o fewn pum mlynedd. Rydym ni'n dal i hofran o gwmpas cyfanswm o 25 y cant hyd 30 y cant; rwy'n credu mai tua 28 y cant yw'r cyfanswm nawr. Rydym ni'n credu y dylai hynny fod yn fwy, ac yn defnyddio'r rhai—. Unwaith eto, mae'r Aelod yn cydnabod bod dulliau gweithredu ar gael i ni, a'n bod ni'n eu defnyddio ynghylch cynllunio. Mae angen i ni weld sut y gallwn wneud y rhain yn fwy effeithiol, oherwydd mae'r nodau hynny a bennwyd 22 mlynedd yn ôl wedi cael eu bodloni, ond mewn gwirionedd mae angen i ni ddod o hyd i ffyrdd ar gyfer mynd ymhellach.

Fe ŵyr yr Aelod fy marn i fod y setliad datganoli presennol yn annheg ac yn anghynaladwy. Yn ystod fy nhrafodaethau cychwynnol gyda Phrif Weinidog y DU ym mis Gorffennaf, fe wthiais i'r achos dros ddatganoli pellach fel modd o wella canlyniadau i bobl Cymru. Fe fyddaf i'n gwneud hynny unwaith eto yn y Cyngor Economaidd Cenedlaethol fis nesaf. Rwy'n pwysleisio hefyd fod yn rhaid i unrhyw ddatganoli pellach barchu'r Senedd, ac nid mynd heibio iddi. Ac mae'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn ymgysylltu â Thrysorlys y DU hefyd ar gyfer ceisio adolygiad o'r fframwaith cyllidol, diwygio fformwla Barnett a chael cytundeb teg o gyllideb Llywodraeth y DU, sydd er ein lles ni i gyd.

Diolch. Er bod sgyrsiau gydag Andy Burnham, Prif Weinidog y DU, ynglŷn â datganoli wedi bod yn gadarnhaol hyd yn hyn, mae hi'n eglur fod angen inni ailadrodd i San Steffan mai cenedl ydym ni ac nid rhanbarth. Mae hi'n amlwg nad yr un peth yw datganoli i'r cenhedloedd datganoledig â datganoli i ranbarthau Lloegr. Yn rhinwedd swydd Cadeirydd Pwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol, fe wnes i ysgrifennu at Andy Burnham yr wythnos diwethaf i'w wahodd ef i roi tystiolaeth i'n pwyllgor ni i egluro beth yw ei flaenoriaethau ef ar gyfer datganoli yng Nghymru.

Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn eglur fod angen pwerau cyffelyb i'r Alban fel sylfaen, er mwyn gwneud y gwaith o ddydd i ddydd—rhywbeth y mae eraill yn y Siambr hon yn ei chael hi'n anodd ei ddeall o bob golwg. Mae angen mwy o bwerau i fenthyca arnom ni ar gyfer buddsoddi mewn gwasanaethau a seilwaith yma, datganoli plismona a chyfiawnder er mwyn i bolisïau gydweddu ar gyfer cyflawni canlyniadau gwell; a chyfiawnder sylfaenol gyda phwerau dros y rheilffyrdd ac Ystad y Goron. Nid ydym ni'n fodlon goddef setliad datganoli trydydd dosbarth erbyn hyn. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pa drafodaethau y mae ef yn eu cael gyda Llywodraeth y DU i wneud hynny'n eglur?

Rwy'n cytuno yn fawr iawn, yn amlwg, nad yw datganoli i genedl Cymru'r un fath â datganoli rhanbarthol yn Lloegr, a'n man cychwyn yw y dylai Cymru fod â'r pwerau a'r adnoddau angenrheidiol i gyflawni er mwyn pobl Cymru, ac mae hynny'n cynnwys cydraddoldeb â'r Alban yn y man lleiaf, lle byddai gwneud hynny yn gwella canlyniadau i ddinasyddion ac yn cryfhau atebolrwydd democrataidd.

Mae Plaid Cymru yn blaid sydd wedi cefnogi a hyrwyddo'r syniad bob amser o rymuso cymunedau Cymru. Honno yw ein galwad ni nawr, ond mae'n rhaid i ni fod â Senedd rymus, Llywodraeth rymus i Gymru i gyflawni'r hyn sy'n iawn er mwyn cymunedau ledled Cymru. Rydym ni wedi dadlau'r achos hwnnw'n gyson gyda Llywodraeth y DU, gan wthio am gynnydd mewn meysydd yn cynnwys cyfiawnder a phlismona, seilwaith y rheilffyrdd, Ystad y Goron a phwerau cyllidol, ac fe fyddwn ni'n parhau i ymgysylltu yn adeiladol â Llywodraeth y DU, oherwydd mae hyn yn ymwneud â gweithio er mwyn y gorau i bobl Cymru. Mae'n ymwneud ag iechyd, mae'n ymwneud ag addysg, mae'n ymwneud â chreu swyddi ac mae'n ymwneud â brwydro yn erbyn tlodi.

Rydym ni yn y fan hon yn gallu ymladd dros bobl Cymru, oherwydd fe wnaethpwyd penderfyniad i ddatganoli. Rydym ni yn y fan hon yn gallu llunio deddfau ar gyfer pobl Cymru, oherwydd fe wnaethpwyd penderfyniad wedyn i wella'r datganoli hwnnw. Rwy'n dal i fod o'r farn mai proses barhaus yw hon, sef chwilio am ffyrdd gwell o gefnogi'r bobl yr ydym ni yn y fan hon i'w cynrychioli nhw.

Mae mynd i'r afael â thlodi plant a sicrhau'r dyfodol gorau i bob plentyn yng Nghymru wrth wraidd ein rhaglen lywodraethu. Rydym ni'n llunio strategaeth newydd i fynd i'r afael â thlodi plant. Rydym ni'n gosod nodau a cherrig milltir pendant i ysgogi newid sy'n uchelgeisiol ac y gellir ei gyflawni. Rydym ni'n cyflwyno cynnig gofal plant uchelgeisiol newydd hefyd ar gyfer cefnogi teuluoedd gyda chostau byw ac rydym ni'n datblygu cynllun treialu taliadau plant Cynnal yn rhan o gyfres o fesurau.

Diolch, Brif Weinidog. Ym Mlaenau Gwent, mae 48.6 y cant o blant yn byw mewn amddifadedd incwm. Dyna'r gyfradd uchaf mewn unrhyw awdurdod lleol yng Nghymru, ac mae hi mor dorcalonnus ac annerbyniol fod cymaint o'n plant ni'n tyfu i fyny heb fod â'r cyfleoedd y mae pob plentyn yn ei haeddu. Fe wyddom ni y gall tyfu i fyny mewn tlodi gael effaith barhaol ar eu hiechyd, eu haddysg a'u cyfleoedd nhw, sy'n dylanwadu ar eu cyfleoedd mewn cyfran fawr o'u bywydau yn oedolion.

Dyna pam rwy'n croesawu uchelgais Llywodraeth Plaid Cymru yma i wneud tlodi plant yn genhadaeth ddiffiniol. Mae hwnnw'n orchymyn moesol, oherwydd mae pob plentyn yn haeddu'r un cyfleoedd mewn bywyd ni waeth ble maen nhw'n cael eu geni. Felly, wrth i'r Llywodraeth hon fabwysiadu dull newydd uchelgeisiol mawr ei angen, sut fyddwch chi'n sicrhau bod yr uchelgais hwn yn trosi i olygu newid gwirioneddol i blant a theuluoedd ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni?

Ydw, rwy'n nodi'r ddau air hynny, ac rwy'n eu hadleisio nhw: gorchymyn moesol. Dyna'r hyn yr ydym ni yma i'w gyflawni. Rwy'n credu bod hynny'n cael ei adlewyrchu yn y cyflymder yr ydym ni wedi ceisio symud ar y materion hyn yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth hon, gan sicrhau ein bod ni wedi blaenoriaethu cyflwyno ehangu prydau ysgol am ddim yn gyflym a rhoi arian yn y system, fel ein bod ni mewn gwirionedd yn gweld darparu mwy o ofal plant, gan helpu miloedd o deuluoedd. Mae'n rhaid i ni ddangos, yn ein camau i gyd, fod hyn wrth hanfod popeth yr ydym ni'n ei wneud; rydym ni'n credu ein bod ni'n gwneud felly. Rydym ni'n dymuno cael ein dwyn i gyfrif am hyn, ac rydym ni'n gwneud hyn er mwyn cymunedau fel un yr Aelod.

Rwy'n falch fod y cwestiwn hwn wedi cael ei ofyn heddiw. Yr wythnos diwethaf, fe gwrddais i, ochr yn ochr â nifer o Aelodau'r Senedd, â chyn-filwyr a oedd ar y llong Syr Galahad a'u teuluoedd nhw, a theuluoedd milwyr a gollodd eu bywydau ar y diwrnod cwbl ofnadwy hwnnw yn hanes Cymru. Rydym ni'n cofio pawb a gollodd eu bywydau, y rhai a gafodd eu hanafu a'r rhai sy'n dal i alaru. Rwy'n cydnabod cryfder y teimlad hyd yn oed nawr, a'r rhwystredigaeth o beidio â gallu cael mynediad at gofnodion cysylltiedig, ac rwyf i, ynghyd â'r Dirprwy Brif Weinidog, wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Amddiffyn i ddadlau'r achos dros eu rhyddhau nhw ar unwaith.

Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Fe hoffwn i ddilyn ymlaen yn eiddgar ar hynny. A minnau'n gyn-filwr fy hunan, mae angen i ni gael gwybod pan fyddwn ni'n anfon ein lluoedd bod ein pobl ni a'n Llywodraeth ni'r tu cefn i ni.

Dros y misoedd diwethaf, mae llawer o gyn-filwyr wedi bod yn dweud wrthyf i fod y negeseuon sy'n dod oddi wrth y Llywodraethau ar ddau ben yr M4 yn ddryslyd iawn. Mae'r ddwy yn dweud eu bod yn gofidio, ond pan gaiff hynny ei roi dan y microsgop, mae yna stori wahanol yn dechrau dod i'r amlwg. Dros yr wythnosau diwethaf yn y Siambr hon, rydym ni wedi eich clywed chi'n galw Sinn Féin yn chwaer blaid—cangen wleidyddol yr IRA a oedd yn gyfrifol am farwolaethau 24 milwr a oedd â chysylltiad â chatrodau o Gymru, gan gynnwys y Gwarchodlu Cymreig, a nifer o anafiadau yng Ngogledd Iwerddon. Yn nesaf, fe welwn ni'r fframwaith moesegol a allai greu risg na fydd offer hanfodol yn cyrraedd dwylo'r rhai sy'n ymladd ar ein rhan.

Mae nifer o achosion yn cael eu hadrodd i ASau ar draws y Siambr hon, ac fe gefais innau un neu ddau, ar y cymorth parhaus i gyn-filwyr sydd, er bod cynghorau wedi arwyddo cyfamod y lluoedd arfog, yn cael eu gadael mewn angen: cyn-filwr sydd wedi gorfod cysgu gyda'i fam ei hunan, yn yr un gwely, am wyth mlynedd, am ei fod yn methu â chael tŷ; un sy'n gwella o alcoholiaeth yn gorfod byw uwchben tafarn; cyn-filwyr digartref sy'n gorfod profi eu bod nhw wedi cysgu allan am dri i bedwar diwrnod cyn y bydd cymorth yn dechrau ar eu cyfer hyd yn oed. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi nad yw hyn yn ddigon da, ac yn bradychu'r rhai sydd wedi ymladd er ein diogelwch ni?

Lywydd, fe ddywedais i fy mod i'n falch fod yr Aelod wedi dewis codi mater Syr Galahad yma yn y Senedd heddiw. Rwy'n drist iawn—rwy'n dychmygu y bydd nifer o rai eraill hefyd mae'n debyg—am fod yr Aelod wedi dewis defnyddio hynny i fod yn llwyfan ar gyfer gwneud cyfres o bwyntiau ynglŷn â gwleidyddiaeth y pleidiau.

Rwy'n falch iawn o'r gwaith a wnaeth fy nghyd-Aelodau etholedig, ochr yn ochr â chyd-Aelodau etholedig o bleidiau eraill, i amddiffyn a cheisio dyfnhau ein hymrwymiad yn unol â chyfamod y lluoedd arfog, sy'n bwysig i ni, fel mae hwnnw i Aelodau o wahanol bleidiau gwleidyddol yn y fan hon. Rwy'n cyfeirio, unwaith eto, at y safiad a wnaethpwyd ar y cyd gan Aelodau ar draws y pleidiau gwleidyddol i gefnogi teuluoedd Syr Galahad yr wythnos diwethaf. Fe fyddwn ni'n eich cefnogi chi.

Mae'r setliad datganoli presennol wedi dyddio, mae'n cyfyngu ar ein posibiliadau economaidd ac yn rhwystro ein gallu i ddarparu'r gwasanaethau cyhoeddus gorau i bobl yng Nghymru. Ein blaenoriaethau cyfansoddiadol uniongyrchol yw datganoli plismona a chyfiawnder, Ystad y Goron a seilwaith y rheilffyrdd, ochr yn ochr â chyllid teg a mwy o hyblygrwydd cyllidol. Yn fater o egwyddor, nid oes unrhyw reswm pam na ddylai pwerau a gafodd eu datganoli i'r Alban gael eu datganoli i Gymru hefyd.

Diolch. Mae'r polau piniwn diweddaraf gan YouGov, a gynhaliwyd rhwng 7 a 13 Medi eleni, yn canfod mai dim ond 20 y cant o bobl yng Nghymru sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru—y gyfradd isaf ar gofnod ers 2023. Ar yr un pryd, rodd 72 y cant o bobl yng Nghymru yn adrodd eu bod yn anfodlon gyda'r GIG, 57 o etholwyr Cymru yn ystyried yr economi ymhlith y tri mater pwysicaf yn eu golwg, ac, eto, mae 20 y cant o ddisgyblion yn gadael yr ysgol gynradd yn anllythrennog yn ymarferol, tra bod Cymru yn aros ar waelod rhestr y DU o ran Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr. Brif Weinidog, fe nodwyd hyn gan ein cyd-Aelod yma, Helen Jenner. Fe'i nodwyd gan lawer o Aelodau eraill. Rydym ni'n cynrychioli'r union bobl hyn sydd wedi ein rhoi ni yma yn y Senedd. Os nad oes mwyafrif seneddol o blaid hynny yma yn y Senedd—ac fe wnaf i'ch herio chi i'm profi i'n anghywir—pam mae newid cyfansoddiadol yn flaenoriaeth i chi, yn fwy pwysig na thrwsio ein GIG, trwsio ein heconomi, a thrwsio ein hysgolion? Mae'n gwbl gywilyddus.

Rwy'n llongyfarch yr Aelod ar ennill yn y raffl i ofyn cwestiwn i'r Prif Weinidog unwaith eto. Nid wyf i'n gwybod pam mae hi'n dewis peidio â gofyn cwestiwn ynglŷn ag iechyd, ynglŷn ag addysg, ynglŷn â chryfhau economi Cymru, cefnogi ffermydd teuluol, codi plant o dlodi. Rwyf i o'r farn mai'r rhain yw'r materion gwirioneddol bwysig i bobl Cymru, ac rwyf i o'r farn mai peth da iawn yw grymuso Cymru er mwyn bod â mwy o allu gennym i ymdrin ag addysg, iechyd, creu swyddi ac amaethyddiaeth. Mae'r Aelod yn y fan hon oherwydd bod datganoli gennym ni. Mae hi'n gallu dadlau achos ei hetholwyr oherwydd bod datganoli gennym ni. Ac, fel dywedais i'n gynharach, mae hi'n gallu cyflwyno deddfwriaeth oherwydd ein bod ni wedi gwella datganoli.

Mae yna sefyllfa wirioneddol yn hyn o beth, sef ein bod ni'n gweld obsesiwn gydag awydd i rwystro grymuso Cymru. Fe ddylai'r Aelod fyfyrio ar yr hyn y mae hynny'n ei ddweud amdani hi. Oherwydd rwyf i'n awyddus bob amser i Gymru fod â'r cyfle gorau posibl i afael yn yr awenau, ac mae hynny'n golygu sicrhau bod y dulliau gweithredu gennym ni i wneud y gwaith er mwyn pobl Cymru. Rwyf i am ddefnyddio'r gair unwaith eto: mae yna obsesiwn ynglŷn â sicrhau nad oes gan Gymru ddim mwy o allu i fynd i'r afael â'r materion hynny sy'n wirioneddol bwysig i bobl Cymru.

Ein huchelgais ni yw i bawb yng Nghymru gael mynediad at dŷ fforddiadwy o ansawdd da mewn ardal sy'n briodol ar eu cyfer nhw. Llywodraeth y DU sy'n penderfynu faint o bobl sy'n ceisio lloches a fydd yn cael eu lletya yng Nghymru. Rydym ni'n gweithio gyda'r awdurdodau lleol a phartneriaid trydydd sector i ddarparu cymorth teg a helpu gwasanaethau i gynllunio mewn ffordd effeithiol. Mae dull gweithredu Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo cymunedau mwy diogel, gan ganolbwyntio ar integreiddio, mynediad at gymorth ac, yn bwysig iawn, cydlyniant cymunedol.

Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae'r Swyddfa Gartref wedi ysgrifennu ataf i'n cadarnhau bod tua 70 o gartrefi yn cael eu defnyddio yn y gogledd-ddwyrain ar hyn o bryd ar gyfer ceiswyr lloches. Dyna gynnydd o 25 y cant ers 2025-26. Nawr, mae 283 o bobl yn cael eu lletya yn yr ardal hon—43 yn fwy na'r un adeg y llynedd. A nawr mae'r Swyddfa Gartref yn ystyried symud rhagor i mewn. Mae gwrthwynebiad yn gryf mewn pentrefi a threfi ar draws y gogledd-ddwyrain, ac nid oes syndod yn hynny pan feddyliwch chi fod 650 o bobl leol yn dal i gael eu lletya mewn gwestai a gwely a brecwast. Fe gefais i sioc pan esboniodd cyngor sir yng Nghlwyd i mi, yn aml, fod ceiswyr lloches yn cael eu symud i mewn heb roi hysbysiad i'r awdurdod lleol ymlaen llaw—maen nhw'n darganfod hynny ar ôl i hynny ddigwydd. Brif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi y dylid ymgynghori â'r awdurdodau lleol cyn i geiswyr lloches gael eu symud i mewn, ac y dylid blaenoriaethu pobl leol ar gyfer tai bob amser?

Nid wyf i'n petruso dim cyn dweud wrth gwrs fy mod i'n cydnabod bod yna bryderon gwirioneddol mewn cymunedau. Mae fy nghyd-Aelodau a minnau wedi siarad yn eang ynglŷn â'r angen i'r Swyddfa Gartref fod â phrosesau gwasgaru ar waith sy'n adlewyrchu anghenion a'r pwysau ar gymunedau, ac anghenion pobl sydd yn y system loches. Ond materion yw'r rhain i'r Swyddfa Gartref. Fe wnaf i ymdrin â'r materion hyn bob amser mewn ffordd sy'n ceisio oeri'r drafodaeth, yn ceisio ymdrin â ffeithiau, gan gydnabod pryderon gwirioneddol. Ond, yn y pen draw, nid yw ein pwerau ni'n ymwneud â niferoedd y bobl sy'n dod i Gymru. Mae ein pwerau ni'n ymwneud â chydnabod yr hyn sy'n werthfawr i'n cenedl ni. Pan fydd pobl yn dod yma, rydym ni'n awyddus i sicrhau eu bod nhw'n gallu—er mwyn pawb yn y gymdeithas yng Nghymru—integreiddio yn iawn.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Dwi ddim yn gwybod a ydych chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar y mater hwn. Yn amlwg, bydd y Gweinidog yn ateb cwestiynau yn hwyrach y prynhawn yma o ran ein fframwaith, ond mae yna gyfle hefyd wrth gwrs i fod yn codi pryderon o'r fath. Yr hyn y mae'r Gweinidog wedi bod yn ddiamwys amdano fo ydy ein bod ni yn dwyn byrddau iechyd i gyfrif, bod angen iddyn nhw fod yn atebol am wariant, ac mae hynny'n waith, dwi'n gwybod, sydd wrth galon popeth y mae o a'r tîm, o ran Gweinidogion iechyd, yn bwrw ymlaen ag ef.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn ag effaith costau cynyddol ynni a thanwydd ar aelwydydd a busnesau Cymru. Yn ôl RAC Fuel Watch, mae pris cyfartalog diesel wedi cyrraedd tua £2 y litr erbyn hyn, ac mae pris cyfartalog petrol tua £1.74 y litr. Mewn etholaethau gwledig fel Ceredigion Penfro, mae'r cynnydd o ran prisiau tanwydd yn cael effaith arbennig o fawr, gan nad oes gan lawer o bobl fawr o ddewis ond dibynnu ar eu cerbydau i gael mynd i'r gwaith, i gael gofal iechyd a chyrraedd gwasanaethau hanfodol. Mae'r cynnydd hwn yn rhoi pwysau sylweddol ar deuluoedd a busnesau ar adeg pan fo llawer yn cael anhawster eisoes gyda'r costau byw cynyddol, ac mae hefyd â chanlyniadau difrifol ar fusnesau, cludwyr a ffermwyr, trwy achosi mwy o wasgfa mewn sefyllfa ariannol gyfyng iawn eisoes.

Rwy'n gwerthfawrogi nad Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am drethiant ar danwydd, ond mae ganddi rywfaint o gyfrifoldeb ynghylch polisi ynni. Felly, Drefnydd, o ystyried effaith costau cynyddol tanwydd ac ynni ar aelwydydd a busnesau Cymru, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu pa sylwadau a gafodd eu gwneud i Lywodraeth y DU hyd yn hyn cyn cyllideb yr hydref ynghylch trethi tanwydd a chostau ynni, a pha gymorth sydd ar gael yng Nghymru i gynorthwyo'r rhai sy'n cael anhawster o ganlyniad i'r cynnydd hwn.

Diolch. Mi fydd yr Aelod yn ymwybodol o'n hymrwymiad ni fel Llywodraeth i fod yn Llywodraeth i Gymru gyfan, a'n bod ni'n cydnabod heriau gwirioneddol y cynnydd hwn mewn prisiau—oherwydd materion rhyngwladol yn bennaf—a'r pwysau y mae hynna'n ei roi ar drigolion, ac maen nhw'n bwysau gwirioneddol. Yn amlwg, fel mae'r Aelod wedi sôn, dydy nifer o'r pethau hyn ddim o fewn ein cyfrifoldeb ni, ond mae'r trafodaethau hynny'n digwydd. Mi ydyn ni fel Llywodraeth wastad yn edrych o ran y ddarpariaeth a'r cymorth rydyn ni'n gallu eu rhoi i'r rheini sydd wirioneddol mewn trafferth oherwydd mesurau fel hyn. Mae'r gefnogaeth ar gael, yn dal i fod, drwy Lywodraeth y Deyrnas Unedig, o ran off-grid, ac mae'r rhain yn drafodaethau byw a pharhaus. Ond yn sicr, mi fyddwn i yn cytuno efo'r Aelod; rydyn ni'n cydnabod bod yna broblemau o ran hyn sy'n effeithio ar rai cymunedau'n benodol yn ddigymesur, ac maen nhw yn drafodaethau byw.

Yr wythnos diwethaf, fe wnes i gyfarfod â phreswylwyr yng Ngwaelod-y-garth yr oedd llifogydd a achoswyd gan ffrwydro mewn chwarel gyfagos wedi effeithio arnyn nhw, yn ogystal â gweithredwr y chwarel a chynrychiolwyr etholedig eraill. Mae trigolion yn byw mewn ofn bod y casgliad enfawr hwn o ddŵr yn gorwedd uwch eu pentref, ac mae'r chwarel ar fin ailddechrau ffrwydro ar unwaith, cyn i ymchwiliad yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch gael ei gwblhau. Mae trigolion yn cael eu cythryblu gan y digwyddiadau a ddigwyddodd yn yr haf eleni ac yn ofni clywed sŵn ffrwydrad arall uwchlaw eu pentref nhw. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU a Chyngor Caerdydd am y camau y gallan nhw eu cymryd i sicrhau diogelwch chwareli a ffrwydro mewn chwareli yng Nghaerdydd a'r cyffiniau, yn enwedig o ystyried na chafodd yr ymchwiliadau eu cwblhau? Ac os gwelwch chi'n dda a wnaiff y Llywodraeth ddarparu datganiad ar yr hyn y mae'n ei wneud i sicrhau diogelwch y rhai sy'n byw ar bwys chwareli, i atal hyn rhag digwydd fyth eto? Diolch.

Gaf i ddiolch i'r Aelod am y gwaith y mae hi wedi'i wneud i gefnogi trigolion, a'r ffaith eich bod chi wedi bod yn ddiamwys o ran eich cefnogaeth iddyn nhw? O ran y record, mi ddylwn i ddatgan hefyd fy mod i wedi codi pryderon oherwydd ymgyrchu dwi wedi'i wneud fel Aelod lleol am yr effaith y gall chwareli ei chael ar gymunedau. Dwi'n gwybod bod y trafodaethau rhyngoch chi a'r Gweinidog yn rhai byw iawn ac eich bod chi'n cyfathrebu'n gyson. Yn sicr, mi fyddaf i'n gofyn iddo fo sicrhau eich bod chi'n cael y diweddariad hwnnw, oherwydd mae'n bwysig ein bod ni yn parhau i wneud yr achos ar ran trigolion Gwaelod-y-garth a chymunedau eraill a fydd yn pryderu ynghylch hyn.

Fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd, os gwelwch chi'n dda. Yn ôl pob sôn, mae tua £70 miliwn o arian cyhoeddus wedi mynd i'r Ganolfan, gan gynnwys £50 miliwn oddi wrth Lywodraeth Cymru, ond ni chafodd y prif gyfleuster rheilffordd ei adeiladu eto. Nid yw buddsoddiad preifat wedi digwydd yn ôl y disgwyl, ac mae dyfodol y prosiect yn cael ei adolygu erbyn hyn. Rwy'n deall bod y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus yn holi'r Ysgrifennydd Gwladol nawr sut mae'r buddsoddiad hwnnw wedi cael ei ddefnyddio a pha gyllid pellach a allai fod yn angenrheidiol, ac ynglŷn ag ymrwymiad y Llywodraeth i gefnogi dyledion y cwmni tan fis Medi 2027. A minnau'n Weinidog yr wrthblaid ar gyfer effeithlonrwydd Llywodraethol, rwyf i o'r farn fod trethdalwyr yn haeddu atebion hefyd. A wnaiff y Llywodraeth felly wneud datganiad yn nodi yn union faint o arian y cyhoedd a gafodd ei wario a'r hyn a gyflawnwyd gan hynny; pa reolaeth, adolygiadau, ac asesiadau o werth am arian yr ymgymerwyd â nhw; pa newidiadau a fu o ran amserlen a rhagdybiaethau cyllidol; a pha gostau pellach y gallai trethdalwyr eu hwynebu? Cyn i geiniog arall gael ei hymrwymo i hyn, mae'r Senedd yn haeddu adroddiad eglur ynghylch yr arian a gafodd ei wario eisoes a'r penderfyniadau y tu ôl i hynny.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Yn amlwg, nid chi yw'r Aelod cyntaf i godi'r mater hwn. Rydyn ni wedi clywed cwestiynau i'r Prif Weinidog yn benodol, ac ymrwymiad gan y Prif Weinidog i ddysgu gwersi. Yn amlwg, nid ni oedd mewn grym pan wnaed y penderfyniadau hyn, ond rwy'n gobeithio bod yr ymrwymiad gan y Prif Weinidog wedi bod yn gyfan gwbl glir i bawb ein bod ni eisiau sicrhau gwerth am arian, sicrhau gwerth o ran y safle, a bod hwnna'n ystyriaeth lawn i'r Llywodraeth hon o ran bwrw ymlaen.

Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Mae'r un cyntaf ynghylch Admiral. Rwyf i wedi cael llif o ymholiadau am y mater hwn. Fe wnaeth grŵp o ASau, fy nghyd-Aelod i, Huw, a minnau gyfarfod â'r cyflogwr ddydd Gwener. A wnaiff Gweinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ddatganiad brys i'r Senedd ar ba gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu swyddi a sicrhau bod cyflogwyr gwasanaethau ariannol mawr, fel Admiral a Legal & General, yn cadw eu pencadlys, eu buddsoddiad a'u cyflogaeth sgil uchel yng Nghymru?

Rwy'n hapus i symud i'r un nesaf—nid wyf i'n hollol siŵr beth yw'r dilyniant. Mae'r un nesaf o ran mynd i'r afael â thwyllwybodaeth, deallusrwydd artiffisial, ffugiadau dwfn, a sgamiau yn y cyfryngau cymdeithasol. Dros y penwythnos, efallai fod rhai ohonoch chi wedi cael cais o gyfrif ar Instagram a oedd yn edrych yn hollol fel mai f'un i oedd hwnnw. Roedd fy enw i arno, roedd fy llun i arno, ac roedd y disgrifiad o'r hyn yr ydw i'n ei wneud yn gywir iawn. Roedd gan bobl bob rheswm i gredu mai fy nghyfrif i oedd hwnnw. Roedd pobl yn anfon pob math o negeseuon ynglŷn ag ef. Roedd yn eu gwahodd nhw i ymuno â grŵp WhatsApp ar gyfer rhai oedd â 'diddordeb mewn materion ariannol' ar gyfer trafod drafod cryptoarian a stociau—

I roi hynny ar gofnod, nid oedd gennyf i ddim i'w wneud â'r peth. A gaf i ofyn a gawn ni ddatganiad neu beidio gan Lywodraeth Cymru o ran yr hyn maen nhw'n ei wneud o ran gweithio gyda'r heddlu, Llywodraeth y DU a chwmnïau cyfryngau cymdeithasol i sicrhau bod ein hymddiriedaeth—

Diolch. Yn gyntaf i gyd, ar yr ail bwynt yna, mae hi'n ddrwg iawn gen i fod hynny wedi digwydd i chi. Fe wn i fod achosion fel hyn yn bethau gofidus iawn i ddigwydd i rywun. Fe wn i fod pawb ohonom ni mewn perygl, a bod y perygl hwnnw'n cael ei gydnabod gan Lywodraeth Cymru. Yn amlwg, ni chafodd lawer o'r materion hyn eu datganoli, ond fe fyddwn ni'n anfon sylwadau, am fod hynny yn effeithio ar ein democratiaeth, yn effeithio ar y bobl yr ydym ni'n eu cynrychioli, o ddydd i ddydd, sy'n cael eu targedu yn y fath fodd. Nid dim ond enwogion. Felly, mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni'n ei gymryd o ddifrif. Fe fyddwn i'n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn gwneud llawer mwy i amddiffyn dinasyddion yn ogystal â'r rhai sydd wedi eu hethol yn ddemocrataidd. Yn ddiweddar, fe welais i sylwadau oddi wrth bobl a oedd yn dweud na fyddan nhw'n sefyll mewn etholiadau cyngor eto oherwydd risgiau o'r fath, felly mae yna berygl i'n democratiaeth ni yn ogystal â'r effaith bersonol wirioneddol iawn.

Ar eich pwynt cyntaf, dwi'n siŵr bod pob Aelod yma yn rhannu'r pryderon rydych chi wedi'u mynegi o ran Admiral a Legal & General. Mi fydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn cwrdd ag Admiral ddydd Iau yma i drafod eu cynlluniau ac i ddeall y rhesymeg yn well. Mae hon yn sefyllfa fyw iawn, ac yn sicr mi fydd o'n diweddaru'r Senedd wrth inni gael gwell dealltwriaeth o beth ydy goblygiadau hwn i Gymru hefyd. Mi fydd swyddogion a'r Llywodraeth yn gweithio gyda'r ddau gwmni er mwyn gweld sut rydyn ni'n gallu diogelu swyddi yma yng Nghymru.

Gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ar y newyddion siomedig y bydd y swyddfa bost ar stryd fawr Bangor yn cau dros dro ym mis Ionawr y flwyddyn nesaf? Er mai cyfnod o chwe mis o darfu yn unig y mae Swyddfa'r Post yn rhagweld cyn bydd gwasanaeth amgen yn cael ei sefydlu, rwy'n pryderu y bydd y cau dros dro yn cael effaith negyddol sylweddol ar drigolion Bangor a'r ardaloedd cyfagos sy'n dibynnu ar y gangen i gael mynediad at wasanaethau hanfodol. Hoffwn ddatganiad gan y Gweinidog sy'n ymhelaethu ar y trafodaethau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cynnal gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig ynghylch diogelu rhwydwaith y canghennau Swyddfa'r Post yng Nghymru a'r camau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod gwasanaethau allweddol Swyddfa'r Post yn parhau i fod yn hygyrch i bawb.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi'r mater hwn. Mi ydw i, a nifer o Aelodau yma, dwi'n siŵr, wedi bod yn rhan o ymgyrchoedd i frwydro dros barhad swyddfeydd post yn ein hetholaethau ni oherwydd y rôl hanfodol bwysig maen nhw'n ei chwarae. Wrth feddwl am stryd fawr Bangor, wrth gwrs rydych chi'n meddwl pa mor bwysig ydy hwnnw fel gwasanaeth. Mi wnaeth y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb gwrdd â Swyddfa'r Post heddiw. Yn amlwg, dydy hwn ddim yn wasanaeth sydd wedi ei ddatganoli, ond, oherwydd yr effaith mae o'n ei gael ar bobl yn ein cymunedau ni, mae'r rhain yn drafodaethau byw iawn ac, yn sicr, os oes gan unrhyw Aelod bryder fel hyn ynglŷn â gwasanaethau Swyddfa'r Post, gan ein bod ni'n cael cyfarfodydd rheolaidd drwy swyddogion, neu drwy'r Dirprwy Brif Weinidog, rydym ni wastad yn barod i godi materion o bwys.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad am yr esgeulustod cywilyddus a fu ynghylch rai o safleoedd hanesyddol mwyaf gwerthfawr Cymru, gan gynnwys ein holion Rhufeinig yng Nghaerwent, a elwid yn Venta Silurum gan y Rhufeiniaid. Mae'r olion hyn yn hynod drawiadol, ac mae'r ddinas Rufeinig yno yn un o'r adeileddau mwyaf arwyddocaol yng Nghymru ac yn Ewrop, sy'n dyddio o bron i 2,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae hynny'n gwneud eu cyflwr nhw'n fwy cywilyddus hyd yn oed, am fod yr hyn a ddylai fod yn destun balchder cenedlaethol bellach yn cael ei orchuddio gan chwyn—bron i 2,000 o flynyddoedd o hanes wedi'i adael i ddirywio dan oruchwyliaeth Llywodraethau yn y fan hon. Fel gwyddoch chi, Drefnydd, mae'r safleoedd hyn yn hanfodol i'n hanes, ein haddysg a'n twristiaeth yn sir Fynwy a ledled Cymru. Yn rhyfedd iawn, fe ofynnais i am gyfarfod brys gyda Cadw am eu cyflwr nhw, ac fe ddywedwyd wrthyf i am ofyn yn gyntaf i chi am ganiatâd i gyfarfod. Nid wyf i'n siŵr a yw hynny'n arferol. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gennych chi am gynnal a chadw safleoedd hanesyddol yng Nghymru? Ac a gaf i achub ar y cyfle hwn i'ch gwahodd chi yno i weld y cyflwr cywilyddus y maen nhw ynddo drosoch chi eich hun? Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Yn amlwg, fel y Gweinidog gyda chyfrifoldeb, dwi'n cymryd y mater hwn o ddifrif. Dyna pam rydym ni'n edrych ar strategaeth diwylliant a chwaraeon newydd, sydd yn edrych ar sut mae ein safleoedd hanesyddol ni yn cael eu trin, oherwydd mae yna danfuddsoddi wedi bod a thanwerthfawrogiad o hanes Cymru, ac mae hwnna'n rhywbeth rydym ni'n ei gydnabod fel Llywodraeth. Mae yna brosesau ffurfiol mae swyddogion yn gorfod mynd trwyddyn nhw. Mi oeddwn i wedi dweud, wrth gwrs, wrth swyddogion Cadw i gwrdd gydag Aelodau sydd ag unrhyw bryder, ac, yn sicr, pan fyddaf i yn yr ardal, byddwn i'n barod iawn i ymweld. Mae'n bwysig iawn hefyd, a byddwn i'n annog unrhyw Aelod yma—. Mae'r alwad am dystiolaeth ar gyfer y strategaeth diwylliant a chwaraeon newydd ar agor tan 18 Rhagfyr. Dwi eisiau clywed gennych chi am y pethau sy'n bwysig i chi, sy'n bwysig i'r rhai rydych chi'n eu cynrychioli. Felly, os gwelwch yn dda, ewch drwy'r broses honno, oherwydd mae hwn yn rhywbeth mae'n rhaid inni ddod i'r afael efo fo.

A gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch chi'n dda, Drefnydd? Mae'r cyntaf gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal o ran cyfraith Martha. Fel gwyddoch chi, yn dilyn marwolaeth drasig Martha Mills, merch 13 oed yn Lloegr a fu farw o sepsis yn 2021, mae GIG Lloegr yn manteisio ar gyflwyniad cyfraith Martha mewn adrannau brys, mewn lleoliadau mamolaeth, ym mhob lleoliad cleifion mewnol. Mae dull tebyg gennym ni yma yng Nghymru, ond mae pobl yn llai cyfarwydd â hwnnw, am nad yw'n cael ei alw'n gyfraith Martha nac yn rheol Martha. Ac rwy'n meddwl tybed i ba raddau y gallai Llywodraeth Cymru edrych ar fabwysiadu hynny i sicrhau bod cleifion yma yn gallu manteisio ar allu galw ar unwaith am yr adolygiad clinigol o'u cleifion, os ydyn nhw'n gofidio am ddiogelwch cleifion.

Yn ail, a gaf i alw ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar gostau cynyddol tanwydd, yn enwedig o ran gweithredwyr trafnidiaeth o'r cartref i'r ysgol, y mae llawer ohonyn nhw'n ei chael hi'n anodd iawn gwneud penderfyniadau erbyn hyn o ran hyfywedd rhai o'r llwybrau y maen nhw'n eu cefnogi, wrth gludo plant i'r ysgol ac adref? Cysylltwyd â chynghorau Conwy, sir Ddinbych a sir y Fflint ynglŷn â chymorth gan weithredwyr trafnidiaeth cartref i ysgol yn yr etholaeth yr wyf i'n ei chynrychioli ond, yn anffodus, mae angen y cyfarwyddyd cenedlaethol hwnnw arnyn nhw oddi wrth Lywodraeth Cymru neu Lywodraeth y DU er mwyn iddyn nhw fod â'r adnoddau angenrheidiol i sicrhau bod y llwybrau hyn yn parhau i fod yn hyfyw.

Diolch i'r Aelod am godi dau fater eithriadol o bwysig. Yn amlwg, mi oedd yna lot o gyhoeddusrwydd ynglŷn â Martha's rule yn ddiweddar yma, ac, yn sicr, os ydym ni'n edrych ar yr hyn rydym ni'n trio ei gyflwyno dros y gwasanaeth iechyd o ran Galwad am Bryder, mae hyn yn ceisio mynd i'r afael yn yr un modd. Dwi'n gwybod y byddai'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn hapus iawn i drafod hyn ymhellach efo chi'n uniongyrchol. Dwi'n siŵr ein bod ni yn unfrydig o ran y galwadau hynny. Mae o'n fater o weithredu, a dwi'n gwybod bod yna enwau gwahanol i'r math yma o arfer mewn gwledydd eraill—er enghraifft, yn Awstralia, Ryan's rule ydy o. Felly, mae'n bwysig ein bod ni'n gweithredu'r arfer da rhyngwladol o ran hyn.

O ran yr ail bwynt, o ran trafnidiaeth ysgol, dwi'n meddwl ein bod ni i gyd yn cydnabod, ledled y Siambr hon, fod hon yn her genedlaethol. Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth wedi bod yn cwrdd gydag ymgyrchwyr ac wedi bod yn gweithredu ar hyn. Dydy'r atebion ddim yn hawdd. Mae rhai pethau yn ofnadwy o heriol, ond rydym ni yn cydnabod bod yna rwystrau ar y funud sydd yn creu anawsterau o ran cludiant ysgol. Dwi'n gwybod y bydd y Dirprwy Weinidog yn parhau i weithio ar hyn. Byddwn i hefyd yn annog unrhyw Aelod sydd efo unrhyw bryderon uniongyrchol o ran eu hetholaethau nhw i ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog.

Drefnydd, roedd adolygiad thematig cenedlaethol gan Arolygiaeth Gofal Cymru wedi canfod yn ddiweddar y gall trosiant uchel ymhlith gweithwyr cymdeithasol plant amharu ar deithiau plant drwy'r system ofal a pheri oedi, wrth i ymarferwyr godi pryderon hefyd am lwythi mawr o achosion. Felly, a wnaiff y Trefnydd drefnu i'r Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod wneud datganiad ar sefydlogrwydd y gweithlu gwasanaethau plant, gan gynnwys trosiant gweithwyr cymdeithasol, llwythi achosion a pha gamau sy'n cael eu cymryd i wella parhad er mwyn plant a theuluoedd sy'n agored i niwed, os gwelwch chi'n dda?

Mae hwn yn fater o bwys mawr, ac mi wnaed lot fawr o waith manwl drwy graffu trawsbleidiol yn ystod y Senedd ddiwethaf oedd yn dangos bod angen llawer mwy o gefnogaeth a bod yr heriau hyn yn rhai mae'n rhaid dod i'r afael â nhw. Mi fyddwn i'n gofyn i'r Aelod ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet os yw am sgwrs bellach o ran y pryderon hyn. Wrth gwrs, mae'r rhain yn faterion craffu i bwyllgorau hefyd i sicrhau bod yna weithredu'r argymhellion blaenorol, oherwydd dwi'n gwybod bod yna nifer o Aelodau sydd wedi eu hailethol i'r Siambr hon a fu yn rhan o'r gwaith hwn efo diddordeb i'r byw ynddo. Mi glywon ni'n uniongyrchol gan bobl oedd wedi eu heffeithio, o ran pobl ifanc a gweithlu, ac mae hwn yn rhywbeth mae'n rhaid i ni ddod i'r afael â fo, ond dydy'r datrysiadau ddim yn hawdd chwaith.

Prynhawn da, Drefnydd. Dwi eisiau cario ymlaen tipyn bach efo'r mater yna, os gwelwch chi'n dda.

Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ar ganlyniadau llesiant y rhai sy'n gadael gofal yng Nghymru. Fis diwethaf, fe gyhoeddodd Adran Addysg y DU 'You really are on your own', astudiaeth o farwolaethau cynnar ymhlith pobl ifanc a oedd mewn gofal, ac mae canfyddiadau honno'n bryderus iawn. Yn 2025 yn unig, fe fu 112 o bobl rhwng 18 a 24 oed a oedd yn gadael gofal farw yn Lloegr, cyfradd marwolaeth amcangyfrifedig o dair i bedair gwaith yn uwch na'u cyfoedion yn y boblogaeth gyffredinol. Fe ddigwyddodd un o bob pump o'r marwolaethau hynny yn 18 oed, yr adeg pan fydd cefnogaeth yn methu mor aml ac yn cwympo yn ôl. Mae'n rhaid i'r adroddiad fod yn rhybudd i ni yma yng Nghymru. Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal yma wedi codi yn aml fod llawer o'r materion yn ymwneud ag ynysu, ymylon clogwyni o ran cefnogaeth, ac annibyniaeth yn cael eu trin fel eu bod yn bwysicach na llesiant. Felly, a gaf i ofyn, os gwelwch chi'n dda, Drefnydd, beth allwn ni ei wneud yma yng Nghymru i sicrhau bod y data ar bobl ifanc gennym ni a sicrhau bod y gwasanaethau ar waith gennym ni i'w cefnogi nhw? Diolch yn fawr iawn.

Diolch i’r Aelod am godi’r mater hwn. Yn amlwg, mae'r adroddiad yn frawychus, ac mae'r pwynt rydych chi’n ei wneud, sef dydyn ni ddim gyda'r data yna yng Nghymru, yn rhywbeth mae swyddogion yn edrych arno fo rŵan, ac mae'r Gweinidog Cabinet wedi gofyn i ni edrych ar sut rydyn ni'n casglu’r data hwn i ddeall beth ydy'r sefyllfa yma yng Nghymru. Mae hefyd, wrth edrych ar yr adroddiad, yn edrych ar ba wersi y gallwn ni eu dysgu o'r argymhellion hynny.

Mi oedden ni wedi ailddechrau'r Wales Leaving Care Forum, sydd yn gwneud gwaith eithriadol o bwysig, felly mi fydd y gwaith hwn yn parhau, ond dwi'n gobeithio fy mod i wedi rhoi'r sicrwydd roeddech chi'n edrych amdano fo ein bod ni yn edrych i ddysgu'r gwersi a'n bod ni'n edrych i gael y data perthnasol, oherwydd mae'n bwysig bod hynny ar gael i ni yma yng Nghymru hefyd.

Reolwr Busnes, ym mis Gorffennaf, mynegodd Sam Rowlands bryder i chi fod protocolau yn cael eu datblygu mewn llywodraeth leol a fyddai'n cyfyngu ar ryddid aelodau etholedig i gyfathrebu ag Aelodau'r Senedd hon yn uniongyrchol. Yn ystod yr wythnosau diwethaf, fe gafwyd tystiolaeth bellach fod cynghorau yn dal i fynd ar ôl yr agenda hon. Yn amlwg, mae hyn yn annerbyniol mewn unrhyw ddemocratiaeth. Rwy'n ymddiheuro—os oes datganiad wedi cael ei wneud eisoes ynglŷn â hyn, ni allwn ddod o hyd iddo. Ond, fel arall, rwy'n gofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y mater hwn.

Byddwn i'n gofyn i'r Aelod ddarparu unrhyw dystiolaeth, oherwydd, yn amlwg, mi oedd yna ymrwymiad i ni weithredu, ac mi ofynnwyd cwestiynau yn syth o ran hynny. Mi oedd fy ymateb i yn gyfan gwbl ddiamwys ar y pryd o ran nid dyma ein disgwyl ni o ran gweithredu, ond, yn amlwg, fedrith o ddim, heb inni gael y wybodaeth honno, fod yn rhywbeth rydyn ni'n gallu gweithredu arno fo. Ac mi fyddwn i'n annog unrhyw Aelod i godi unrhyw bryderon gydag awdurdodau lleol. Mae'n bwysig iawn bod awdurdodau lleol yn cydweithio efo ni fel Aelodau etholedig. Dyna ein hymrwymiad ni fel Llywodraeth. Felly, byddwn i yn gofyn i chi ddarparu'r wybodaeth honno, yn benodol felly i Siân Gwenllian fel y Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol.

Weinidog Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â'r posibilrwydd o dynnu cyllid yn ôl ar gyfer gwasanaethau arbenigol therapi parlys yr ymennydd ym mwrdd iechyd Aneurin Bevan? Mae teuluoedd ar draws fy etholaeth i yn wynebu ansicrwydd a phryder mawr wrth i'r bwrdd iechyd adolygu ei gytundeb lefel gwasanaeth gyda Cerebral Palsy Cymru. Tra bod byrddau iechyd eraill ledled Cymru, gan gynnwys Cwm Taf Morgannwg, Bae Abertawe a Hywel Dda, yn parhau i sicrhau argaeledd yr ymyrraeth hynod arbenigol hon, mae plant yn fy etholaeth i mewn perygl o gael eu gadael ar eu holau. Mae timau therapi lleol y GIG yn gwneud gwaith hanfodol, ond nid yw'r hyfforddiant uwch, y profiad na'r capasiti clinigol penodol sy'n angenrheidiol er mwyn dyblygu'r gofal arbenigol a ddarperir gan Cerebral Palsy Cymru. Mae tynnu'r contract hwn yn ei ôl yn creu loteri cod post sy'n annerbyniol, ac mae'n bygwth y rhaglenni ymyrraeth gynnar hefyd sydd wedi rhoi cymorth blynyddoedd cynnar hanfodol i 79 o fabanod yn ardal Aneurin Bevan heb olygu unrhyw gost i'r GIG neu Lywodraeth Cymru, symudiad sy'n llwyr wyrdroi agenda iechyd ataliol y Llywodraeth hon ei hun. Mae penderfyniadau fel hyn yn tanseilio ymyrraeth gynnar, yn niweidio canlyniadau datblygu hirdymor, ac yn rhoi baich annheg ar deuluoedd. Felly, a wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad brys i amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn ymyrryd i ddiogelu'r gwasanaethau hanfodol hyn, yn diddymu loteri cod post, ac yn ymrwymo i lwybr cenedlaethol cynaliadwy i blant â pharlys yr ymennydd? Diolch i chi.

Diolch am godi'r mater hwnnw. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a hefyd y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, wedi codi'r mater rydych chi wedi ei godi. Os nad ydych chi wedi ysgrifennu atyn nhw eto, byddwn i'n gofyn i chi wneud hynny. Mi fyddwch chi hefyd yn ymwybodol mai materion i'r byrddau iechyd ydy'r math yma o benderfyniadau, a, drwy'n gwaith a'n hymrwymiad o ran iechyd ataliol, mi ydym ni'n edrych ar sicrhau bod yna fynediad cydradd i wasanaethau ledled Cymru. Ond penderfyniadau unigol i fyrddau iechyd ydyn nhw, a dyna pam byddwn i'n gofyn i chi fod yn codi'r materion hyn, fel ei fod o'n rhan o'n hystyriaeth ni o ran edrych ar y gwasanaethau ataliol a hefyd sut mae sicrhau yr un mynediad, ble bynnag eich bod chi'n byw yng Nghymru, i wasanaethau.

Diolch i chi. Reolwr Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio ar sut mae cyllid llywodraeth leol yn cefnogi'r trydydd sector a sefydliadau elusennol? Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn amcangyfrif y bydd pwysau cyllidebol o £560 miliwn ar gyfer 2026-27, ond bod setliad llywodraeth leol eleni yn gwneud dim ond rhoi cynnydd o £292 miliwn yng nghyllid craidd y cynghorau. Pan fydd cyllidebau yn dynn, mae grantiau a chontractau gydag elusennau lleol a grwpiau gwirfoddol ymhlith y cyntaf i gael eu torri, yn aml iawn. Ond mae'r sefydliadau hyn yn estyn cymorth cynnar i bobl agored i niwed, ac fe allan nhw helpu i leihau'r galw am wasanaethau statudol. Felly, a gawn ni ddatganiad ar sut mae'r Llywodraeth yn gweithio gyda'r cynghorau i sicrhau cyllid ar gyfer y trydydd sector, ac a oes unrhyw asesiadau wedi bod o effaith pwysau ariannol ar sefydliadau gwirfoddol? Ac a gaf i ddweud bod rhaid i mi ddatgan buddiant am fod gennyf i berthnasau sy'n gweithio yn y ddau sector?

Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Dwi'n gobeithio y byddwch chi wedi clywed yn gynharach heddiw ymateb y Prif Weinidog o ran y pryderon a godwyd ynglŷn â setliad ariannol llywodraeth leol, o ran y cydweithio pwysig sydd efo'r Llywodraeth hon, a'r gydnabyddiaeth hefyd, fel gwrthblaid, ein bod ni wedi blaenoriaethu sicrhau setliad gwell i awdurdodau lleol ledled Cymru, a bod hwnnw'n rhan o'r gyllideb eleni a bleidleisiodd nifer o Aelodau o'r Senedd hon yn ei herbyn. Felly, os ydyn ni eisiau diogelu gwasanaethau cyhoeddus, mae'n bwysig ein bod ni'n cydweithio. Dyna oedd y math o agwedd oedd gennym ni fel gwrthblaid, ac fel Llywodraeth, rydym ni'n dangos yr ymrwymiad hwnnw i gydweithio gyda llywodraeth leol.

Rydyn ni hefyd yn cydnabod, wrth gwrs, pwysigrwydd y trydydd sector. Mae'r trydydd sector yn cyflawni gwaith eithriadol o bwysig, ac yn sgil y toriadau rydyn ni wedi eu gweld dros 15 mlynedd a mwy, maen nhw wedi dod yn wasanaethau sydd wedi gorfod cymryd baich oddi ar lot o wasanaethau a ddylai fod yn cael eu darparu gan y pwrs cyhoeddus. Felly, yn sicr mae hwn yn rhywbeth rydyn ni'n ymrwymo i gydweithio efo'r trydydd sector arno, a chydweithio efo llywodraeth leol, a byddwn i'n gofyn i bawb yma ystyried sut rydyn ni'n gallu gweld a sicrhau bod y cyllid ar gael, a chyllid teg i Gymru hefyd gan San Steffan i ni fedru diogelu'r trydydd sector a llywodraeth leol.

Yn ei hanfod, mae'r fframwaith yn sefydlu pwyslais cryfach ar aeddfedrwydd sefydliadol, gallu a gwelliant cynaliadwy. Mae'r fframwaith wedi'i strwythuro o amgylch conglfeini a maes craidd arweinyddiaeth ac effeithiolrwydd sefydliadol, ansawdd, cyflawni a pherfformiad, gweithlu, a chyllid a chynllunio. Mae hyn yn adlewyrchu'r realiti mai anaml y mae heriau sefydliadol yn bodoli ar eu pen eu hunain ac yn aml yn gofyn am ddealltwriaeth system gyfan o'r ffactorau sy'n dylanwadu ar berfformiad a chanlyniadau.

Mae'r fframwaith hefyd yn cefnogi dull mwy rhagweithiol o ymyrraeth. Yn hytrach nag aros i faterion gael eu hymgorffori'n ddwfn, mae'n darparu mecanweithiau gwell ar gyfer adnabod risg yn gynharach a chyflwyno cymorth yn gynharach. Y bwriad yw bod sefydliadau yn cael cymorth i fynd i'r afael â heriau cyn iddynt ddod yn fwy arwyddocaol a chyn i uwchgyfeirio ffurfiol ddod yn angenrheidiol. Mae hyn yn arbennig o bwysig o ystyried y pwysau sy'n wynebu GIG Cymru, gan gynnwys galw cynyddol, heriau'r gweithlu, cyfyngiadau ariannol a'r angen i barhau i wella ansawdd a chanlyniadau cleifion.

Mae'r dull ataliol hwn yn gyson â chyfeiriad ehangach y Llywodraeth a pholisi iechyd, sy'n rhoi pwyslais cryf ar weithredu cynharach, lleihau niwed y gellir ei osgoi a chefnogi cynaliadwyedd hirdymor. Yn ymarferol, mae hyn yn golygu symud o weithredu hwyr pan fydd perfformiad eisoes wedi dirywio i nodi risg a chymorth wedi'i dargedu cyn i bryderon gael eu gwreiddio. Mae'r fframwaith yn gweithio o fewn y fframwaith deddfwriaethol presennol ac yn mynd â ni cyn belled ag y gallwn ynddo, gan ddefnyddio'r pwerau a'r dulliau ysgogi sydd ar gael i gryfhau atebolrwydd, defnyddio cymorth yn gynharach a sicrhau gwelliant i gleifion a chymunedau.

Egwyddor allweddol sy'n sail i'r fframwaith yw y dylai ymyrraeth a chymorth bob amser fod yn bwrpasol, yn gymesur ac yn amser-gyfyngedig. Ni ddylai trefniadau monitro, goruchwylio a chymorth gwell fodoli er eu mwyn eu hunain. Yn hytrach, dylent gefnogi sefydliadau i gyflawni gwelliannau mesuradwy, cryfhau gallu arweinyddiaeth, gwella trefniadau llywodraethu a mynd i'r afael ag achosion sylfaenol perfformiad gwael.

Yn yr un modd, dylai sefydliadau sy'n derbyn cymorth allu dangos cynnydd o fewn amserlen y cytunwyd arni, gyda phenderfyniadau ynghylch uwchgyfeirio, parhad cymorth neu isgyfeirio wedi'u llywio gan dystiolaeth glir ac asesiad gwrthrychol. Mae trafodaethau diweddar ynghylch trefniadau isgyfeirio wedi atgyfnerthu pwysigrwydd sicrhau bod gwelliant yn cael ei gynnal a bod trefniadau gwyliadwriaeth priodol yn parhau i fod ar waith ar ôl unrhyw ostyngiad mewn goruchwyliaeth.

Datblygiad pwysig arall o fewn y fframwaith yw cryfhau trefniadau atebolrwydd. Mae'r dull diwygiedig yn ceisio gwneud disgwyliadau'n gliriach i sefydliadau'r GIG gan ddarparu mwy o gysondeb o ran sut mae tystiolaeth yn cael ei hadolygu a sut mae sicrwydd sefydliadol yn cael ei asesu. Mae hefyd yn hyrwyddo golwg fwy cynhwysfawr o berfformiad sefydliadol, gan dynnu gwybodaeth at ei gilydd o bob rhan o'r gwahanol feysydd i gefnogi asesiad cynhwysfawr o iechyd a gallu sefydliadol.

Mae'r adolygiad hefyd wedi tynnu sylw at bwysigrwydd arweinyddiaeth, diwylliant a llywodraethu wrth bennu llwyddiant sefydliadol. Mae trafodaethau diweddar ynghylch perfformiad sefydliadol wedi dangos dro ar ôl tro bod gwelliant cynaliadwy yn dibynnu nid yn unig ar gyflawni gweithredol, ond hefyd ar arweinyddiaeth gref, llywodraethu effeithiol a diwylliant sy'n cefnogi didwylledd, dysgu ac atebolrwydd.

Yn bwysig, mae'r fframwaith yn cydnabod bod atebolrwydd a chymorth yn mynd law yn llaw. Mae'n rhaid i sefydliadau barhau i fod yn atebol am ddarparu gwasanaethau diogel, cynaliadwy ac o safon uchel, ond mae'n rhaid iddyn nhw hefyd gael y cymorth cywir pan fydd heriau'n codi. Dyna pam mae'r fframwaith yn ceisio taro'r cydbwysedd iawn rhwng her adeiladol a chymorth ymarferol, gan ddefnyddio arbenigedd i helpu sefydliadau i wella. Y nod ydy helpu sefydliadau i feithrin eu gallu eu hunain i wella, yn hytrach na dibynnu ar oruchwyliaeth allanol.

Mi gafodd y fframwaith ei ddatblygu drwy weithio'n agos efo swyddogion Llywodraeth Cymru, sefydliadau'r GIG a rhanddeiliaid allweddol. Mae'n adlewyrchu ein huchelgais ar y cyd i gryfhau atebolrwydd, gwella tryloywder a helpu sefydliadau i sicrhau gwelliant cynaliadwy i'r bobl maen nhw'n eu gwasanaethu.

Mae adolygu'r hen fframwaith a datblygu'r fframwaith newydd yn gam pwysig ymlaen yn y ffordd rydyn ni'n goruchwylio perfformiad ac yn helpu sefydliadau i wella ledled gwasanaeth iechyd cenedlaethol Cymru. Mae'r fframwaith newydd yn dod ag atebolrwydd, trefniadau uwchgyfeirio a chymorth i wella ynghyd mewn un system integredig. Mae'n darparu atebolrwydd cliriach, goruchwyliaeth fwy cymesur a chymorth cynharach pan fydd risgiau'n dod i'r amlwg. Mae hynny'n helpu i gryfhau tryloywder a chanolbwyntio ar sicrhau canlyniadau gwell i gleifion, staff a chymunedau ledled Cymru.

Yn y pen draw, nod y newidiadau hyn ydy rhoi mwy o hyder i bobl Cymru y bydd gwasanaethau'r gwasanaethau iechyd yn cael y cymorth sydd ei angen i ymateb i heriau a gwella. Mi fydd y fframwaith newydd yn helpu i nodi problemau'n gynharach, darparu cymorth mwy cyson i sefydliadau, a sicrhau bod pryderon yn cael sylw'n brydlon ac yn dryloyw. I gleifion a chymunedau, mae hyn yn golygu gwasanaethau gwell, mwy diogel a dibynadwy, gofal mwy cyson, a sicrhau bod pawb yn cael y driniaeth a'r cymorth y maen nhw'n eu haeddu. Diolch.

Diolch, Weinidog Cabinet, am anfon y datganiad ymlaen llaw.

Rwy'n falch ein bod yn siarad am y fframwaith uwchgyfeirio heddiw, oherwydd mae'n amlwg i mi fod y fframwaith presennol, i fod yn onest, yn aneffeithiol. Mae byrddau iechyd ledled Cymru yn eistedd ar lefel 4 ar gyfer rhai rhannau o'u meysydd, neu yn wir, yn achos Betsi Cadwaladr, lefel 5, ac yn y cyfamser mae rhestrau aros yn parhau i godi ledled y wlad ac nid yw cleifion yn gweld y gwelliannau y maent yn eu haeddu.

Mae yna bethau yn y datganiad heddiw ac o fewn yr adolygiad, fodd bynnag, yr wyf yn cytuno â nhw. Rwy'n cytuno'n sylfaenol â rhoi canlyniadau cleifion wrth wraidd yr adolygiad hwn, ac ochr yn ochr â chanlyniadau cleifion, ychwanegu'r gweithlu fel un o'r conglfeini allweddol o fewn y fframwaith hwn, gan fy mod yn credu mai un peth sy'n cael ei grybwyll yn llai nag y dylai fod yw bod perfformiad y GIG nid yn unig yn siomi'r cleifion sy'n dibynnu arno, ond hefyd yn siomi'r staff rheng flaen hynny sy'n aml yn gorfod ysgwyddo pwysau rhwystredigaethau pobl sy'n rhyngweithio â'r system.

Rwyf hefyd yn cytuno y dylai rhagweithgarwch mewn ymyrraeth fod yr amcan. Dylem fod yn sicrhau bod y byrddau iechyd hyn yn cael eu cadw i safon o ansawdd uwch cyn i'r materion godi, nid ceisio gweinyddu camau adfer ar ôl i'r materion eisoes godi.

Un peth sy'n cael ei grybwyll hefyd yn eich datganiad yr wyf yn cytuno ag ef yw pwysigrwydd arweinyddiaeth a llywodraethu wrth benderfynu ar lwyddiant gallu sefydliadol, ochr yn ochr â chryfhau atebolrwydd am arweinyddiaeth o fewn ein sefydliadau iechyd. Roeddem ni yn Reform yn glir y dylai'r rhai sy'n gweithredu ein byrddau iechyd fod yn atebol am y perfformiad ynddynt, a byddem wedi ystyried, os oes angen, diwygio Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Cymru) 2006 i sicrhau y gellir cynnal awdurdod gweinidogol dros y byrddau iechyd hyn, ac os oes angen, cysylltu cyflog â pherfformiad pan ddaw i rai o'r penaethiaid byrddau iechyd hyn sy'n ennill cyflogau mawr ond sy'n methu â chyflawni ar gyfer ein pobl.

Mae'n amlwg bod Gweinidogion yn gwneud y penderfyniadau pwysig, ac mae hynny'n rhywbeth sy'n cael ei amlinellu yn y fframwaith newydd hwn, ond pan oeddwn i'n ei ddarllen yn gynharach, roedd yna ychydig o achlysuron lle roedd yn ymddangos i mi fod llinellau yn aneglur rhwng Llywodraeth Cymru yn cymryd cyfarfodydd a darparu gwybodaeth o gymharu â Gweinidogion. Felly, hoffwn ofyn am eglurder o ran ble mae'r llinell a dynnir o ran y fframwaith newydd hwn. Pryd y bydd gweision sifil neu aelodau eraill sy'n gweithio i'r Llywodraeth yn cynnal cyfarfodydd gyda byrddau iechyd, a phryd y bydd cyfarfodydd yn cael eu cynnal gennych chi neu eich Dirprwy Weinidogion?

Hoffwn hefyd ofyn sut mae'r gwersi a ddysgwyd yn sgil ymyrryd â'r byrddau iechyd hyn yn cael eu dysgu a sut y byddant yn cael eu cymhwyso ar draws byrddau iechyd eraill yng Nghymru, fel nad oes rhaid i ni barhau i ddod yn ôl ac ymdrin â'r un ymyriadau dro ar ôl tro.

Peth arall sy'n cael ei grybwyll yn y fframwaith newydd heddiw yw byrddau uwchgyfeirio. Felly, unwaith y bydd y byrddau iechyd hyn yn cael eu rhoi ar lefel 3 neu uwch, gellir cynnal cyfarfodydd bwrdd uwchgyfeirio. Ond roedd yna fanylion diffygiol, o'r hyn a ddarllenais, o ran pa mor aml fydd y cyfarfodydd bwrdd uwchgyfeirio hyn, beth fydd yn cael ei drafod ynddynt, a phwy fydd yn trafod ac yn gwneud penderfyniadau o fewn y cyfarfodydd hynny.

Rhoddwyd meini prawf hefyd o ran isgyfeirio o fewn y fframwaith, ond o ran y meini prawf a ddarllenais, roedd y rhain yn feini prawf darluniadol. Felly, hoffwn ofyn: sut fydd y meini prawf terfynol yn cael eu pennu? Rwy'n tybio y byddant fesul achos. A phwy fydd yn pennu'r meini prawf ar gyfer uwchgyfeirio ac isgyfeirio trwy'r fframwaith newydd?

Yn olaf, sonnir y bydd ystyriaeth yn cael ei rhoi i newidiadau o ran llywodraethu o fewn byrddau iechyd ar lefel 5 ac, ar lefel 4, a bydd asesiadau arweinyddiaeth a sefydliadol yn cael eu cynnal mewn perthynas ag arweinyddiaeth y byrddau iechyd hyn. Felly, hoffwn ofyn: sut bydd yr asesiadau hyn yn cael eu cynnal? Pwy fydd yn cael eu hadolygu, ac ar sail pa feini prawf y byddant yn cael eu hadolygu? Os yw bwrdd iechyd, fel sy'n digwydd i lawer o'n byrddau iechyd ledled y wlad, wedi eistedd ar lefel 4 neu, yn wir, lefel 5 am gyfnod estynedig, ar ba adeg y bydd y Llywodraeth yn ymyrryd ac yn mynd ar drywydd newidiadau sefydliadol o fewn y byrddau iechyd, er mwyn sicrhau bod y rhai sy'n methu â chyflawni ar gyfer ein cleifion yng Nghymru yn cael eu dal i gyfrif? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn am y sylwadau hynny.

Rwy'n eich croesawu i'ch swydd ac yn eich llongyfarch ar eich penodiad fel llefarydd yr wrthblaid ar iechyd a gofal. Pob lwc. Diolchaf i'ch rhagflaenydd hefyd am ei gyfraniadau.

Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod chi'n gweld gwerth yr hyn rydyn ni wedi'i gyflwyno yma, a'ch bod chi'n croesawu llawer o'r hyn rydyn ni wedi'i gyflwyno. Byddwn yn gobeithio y byddai gennym gefnogaeth drawsbleidiol i'r hyn yr ydym yn gobeithio ei gyflawni yma. Fe wnaethoch chi sôn am roi canlyniadau wrth wraidd yr hyn yr ydym eisiau ei gyflawni, bod y gweithlu yn bwysig a'n bod yn cymryd camau rhagweithiol, sy'n ymwneud â sicrhau ein bod yn ymdrin â materion cyn iddynt ddod yn broblemau mawr sy'n effeithio ar ganlyniadau iechyd ein pobl. Ond fe wnaethoch chi godi rhai cwestiynau a byddaf yn ceisio fy ngorau i ymateb i gymaint ohonyn nhw ag y gallaf yn yr ychydig funudau sydd gennyf.

Ar y llinellau aneglur a grybwyllwyd gennych rhwng gweision sifil a'r Gweinidog, yn y pen draw, mae fy ngweision sifil a swyddogion yn cael cyfarfodydd rheolaidd gyda byrddau iechyd, yn wythnosol, a bydd cyfarwyddwr cyffredinol y GIG yn cael cyfarfodydd rheolaidd gyda phrif weithredwyr byrddau iechyd.

Pan ddaw i lefel uwch a phan fydd angen i ni edrych ar faterion penodol o fewn byrddau iechyd, bydd y cytundeb ar sut rydym yn eu huwchgyfeirio a pha faterion y mae angen edrych arnynt yn gytundeb rhwng Archwilio Cymru, Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, Llywodraeth Cymru a'r byrddau iechyd eu hunain, fel eu bod yn bartneriaid cyfartal yn hyn o beth, eu bod yn sylweddoli beth yw'r problemau, a'u bod yn dod o hyd i atebion gyda phartneriaid a rhanddeiliaid eraill. Yna, bydd y gwaith yn cael ei arwain gan Perfformiad a Gwella GIG Cymru.

Bydd Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn arwain y gwaith hwnnw, ond, wrth fynd ymlaen at gwestiwn arall a ofynnoch ynghylch sicrhau bod gwersi yn cael eu dysgu, byddant wedyn yn cymryd y gwersi hynny ac, mewn bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth arall, os bydd problem yn codi, byddant yn cymryd y gwersi hynny a'u defnyddio gyda'r hyn a ddysgwyd ar gyfer y problemau a allai godi mewn byrddau iechyd eraill.

Bydd yr asesiadau a grybwyllwyd gennych a pha feini prawf fydd yn cael eu gosod yn cael eu barnu gan y rhanddeiliaid hynny, gan gynnwys y byrddau iechyd, ond byddant yn dryloyw fel y gall pobl fod â hyder yn y broses. Gwyddom yn y broses flaenorol, cafodd ei chyhuddo o gael ei defnyddio fel arf gwleidyddol yn amlach na pheidio. Ni ddylai hyn fod yn ymwneud â gwleidyddiaeth—dylai hyn fod yn ymwneud â gwneud yn siŵr bod byrddau iechyd yn gwella os oes ganddynt broblemau ac yn cael eu hisgyfeirio pan allant, fel y gall pobl fod â hyder yn y gofal iechyd y maent yn ei dderbyn. Bydd y broses yn dryloyw, bydd asesiadau'n cael eu gwneud gan y rhanddeiliaid yn dryloyw, gyda'i gilydd, ac yna bydd y broses isgyfeirio hefyd yn dryloyw ac yn dangos atebolrwydd am y broses a sut maen nhw wedi dod i'r dyfarniadau ar gyfer ddibenion isgyfeirio.

Rwy'n credu bod hynny wedi ymateb i'r rhan fwyaf o'r cwestiynau a ofynnwyd gennych, o leiaf.

Weinidog, diolch am y diweddariad heddiw ar yr adolygiad o'r fframwaith uwchygyferio ac ymyrryd. Un peth sy'n parhau i fod yn aneglur i mi yw y gwahaniaeth yn y canlyniad. Beth yw'r gwahaniaeth rydych chi'n gobeithio ei gyflawni neu y byddech chi'n ei ddisgwyl, a beth fydd y fframwaith newydd yn ei wneud na ellid ei wneud eisoes? Ar ben hynny, beth yn union yw'r mecanweithiau gwell ar gyfer adnabod risg yn gynharach, a beth yw cyflwyno cymorth yn gynharach mewn gwirionedd?

Gan droi at y gweithlu gwych o fewn y GIG, pa staffio ac adnoddau ychwanegol fydd ar gael, ac a fydd angen arbenigedd a chyllid pellach i fynd ochr yn ochr â'r fframwaith newydd? Os felly, pwy fydd yn darparu'r adnoddau hynny? A fydd yn dod o gyllidebau byrddau iechyd, neu a fydd yn dod trwy Lywodraeth Cymru trwy gyllidebau Llywodraeth Cymru? Pan fo byrddau iechyd yn methu â gwella o dan y fframwaith newydd hwn, beth sy'n digwydd nesaf a phwy fydd yn atebol yn y pen draw?

Mae cleifion eisiau gwybod pan fyddant yn mynd i ysbyty eu bod yn cael y gofal gorau posibl, a'u bod yn cael eu trin cyn gynted â phosibl. Sut mae'r fframwaith hwn yn helpu gyda hynny? Pa welliannau mesuradwy, er enghraifft, fydd yna o ran diogelwch, mynediad ac ansawdd y dylai cleifion eu disgwyl, a pha mor hir fydd hi nes iddynt weld y rheini?

Yn olaf, mae rhestrau aros yn dal i fod yn broblem fawr. Maen nhw wedi bod yn mynd i fyny fis ar ôl mis yn ddiweddar. Felly pryd fyddwn ni'n gweld gwelliannau a sut y bydd y datganiad hwn heddiw, a'r fframwaith newydd, yn helpu i leihau rhestrau aros? Diolch.

Diolch am y cwestiynau yna.

Diolch am y cwestiynau yna. Maen nhw'n gwestiynau teg. Rwy'n credu pan edrychwch ar yr hyn rydyn ni'n ei gynnig a sut rydyn ni'n bwriadu gwella canlyniadau, mae'n nodi yn gynnar yn y ddogfen mai'r gwahaniaeth rhwng y fframwaith hwn a'r un blaenorol yw bod gennym drothwyon cliriach, mae llai o ddyblygu, mae mwy o dryloywder yno, ac rydym yn nodi risg yn gynnar. Felly, pan fydd bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth iechyd yn mynd i lefel 2, rydym yn nodi'n gynnar bod problem ac yn sicrhau nad yw'n mynd i lefel 3 neu lefel 4, ac rydym yn rhoi'r ymyrraeth honno i mewn yn gynharach. Mae ffocws cryfach ar ganlyniadau, yn hytrach na dim ond ymdrin ag argyfwng pan fydd yn taro. Rydym yn gwneud yn siŵr ein bod yn ymdrin â rhywbeth yn gynharach fel bod y canlyniadau hynny, boed hynny'n amseroedd ambiwlans neu ofal brys ac argyfwng neu gyllid a pherfformiad, yn cael eu gweld yn gynharach, a bod canlyniadau gwell yn hynny o beth.

Yn bwysicach fyth, mae hefyd yn edrych ar brofiad y claf ac yn ystyried profiad y claf. Felly mae hwnnw'n cael ei gynnwys ynddo. Mae'n edrych ar y pedair thema allweddol hynny, fel y dywedais, felly mae ansawdd y gwasanaeth yn hanfodol wrth benderfynu a yw bwrdd iechyd yn cael ei uwchgyfeirio. Mae'r gweithlu, a'r effaith ar y gweithlu, yn gonglfaen arall. Mae'r cyflawni a'r perfformiad cyllid a chynllunio yn drydydd conglfaen, ac mae'r arweinyddiaeth, y diwylliant sydd wedi'i osod yno, yn hanfodol pan ddaw i benderfynu a ellir eu hisgyfeirio neu a oes angen eu huwchgyfeirio ymhellach. Dyna beth ddaeth drwodd yn yr adolygiad, dyna beth ddywedodd byrddau iechyd a rheolwyr iechyd a phobl sy'n gweithio yn y sector eu hunain wrthym sef yr hyn yr oeddent yn credu oedd ar goll—sicrhau bod gennym yr arweinyddiaeth briodol ar waith.

Os caf grybwyll un peth arall, fe wnaethoch chi sôn am bobl yn mynd i ysbytai. Byddwn yn awgrymu ein bod yn symud i ffwrdd o feddwl am ysbytai yn unig, oherwydd mae'r fframwaith yn edrych ar yr holl ymddiriedolaethau iechyd a byrddau iechyd, a'r byrddau iechyd sy'n darparu gofal sylfaenol hefyd, yn bennaf. Mae gennym gleifion sydd angen edrych ar ofal yn agosach at adref. Mae hefyd yn edrych ar berfformiad bwrdd iechyd a chyllid bwrdd iechyd, nid darparu gwasanaethau yn unig. Ond yn hollol, yr hyn y byddwn yn ei weld yw, pan fydd bwrdd yn cael ei roi mewn mesur uwchgyfeirio, bydd tryloywder o gwmpas hynny, fel bod cleifion yn gwybod beth i'w ddisgwyl, ar ba lefel y maen nhw a pha waith sy'n cael ei wneud.

Rydych chi'n gofyn am ba adnodd pellach sy'n cael ei gynnig. Fel y gwyddoch o'ch cyfnod yn y Llywodraeth—rwy'n tybio y byddwch wedi gweld rhai o bapurau'r Cabinet gan gyn-Weinidogion Iechyd—mae cannoedd o filiynau o bunnau wedi'u rhoi i gefnogi byrddau iechyd dros y blynyddoedd, felly bydd lefel o gefnogaeth yn cael ei roi yno, nid oes unrhyw newid yn hynny o beth, ond bydd Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn gyfrifol am gyflawni. Ar hyn o bryd maen nhw'n cynnal adolygiad wedi'i arwain yn dda gyda ni yn Betsi Cadwaladr. Yna bydd Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn gallu gwneud yn siŵr, os oes angen gwneud gwaith, os oes angen gwneud rhywbeth ar ganlyniadau canser, y gallant fynd gydag arbenigwr i helpu i gyflawni'r gwelliant hwnnw sydd ei angen mewn bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth benodol.

Diolchaf i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma. Mae adolygu'r fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrryd yn ddarn o waith hynod o bwysig, a dylai canlyniadau cleifion fod wrth wraidd hyn. Gadewch i ni fod yn hollol onest: mae'r trefniadau presennol wedi methu yn y gorffennol. Nid ydynt wedi cyflawni'r gwelliant parhaus y mae cleifion a staff yn ei haeddu a'i angen.

Os ydym yn defnyddio Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr fel enghraifft, mae wedi bod ar y lefel uchaf o ymyrraeth ers sawl blwyddyn bellach, ac yn anffodus nid yw pethau'n gwella. Mewn gwirionedd, adroddwyd dim ond yr wythnos diwethaf bod Betsi wedi adrodd am 13 o ddigwyddiadau, sy'n ddigwyddiadau difrifol, y gellir eu hatal i raddau helaeth na ddylai fod yn digwydd o gwbl. Mae Betsi wedi treulio mwy o amser mewn mesurau arbennig nag unrhyw sefydliad arall yn hanes y GIG. Mae hwn yn gyhuddiad damniol o'r fframwaith presennol. Felly, Weinidog Cabinet, mae fy nghwestiwn yn syml: beth mae eich cynlluniau yn ei wneud i gyflawni'r gwelliannau mawr eu hangen?

Gan gadw at Betsi am funud yn unig, ym mis Mehefin eleni, Weinidog Cabinet, fe wnaethoch chi roi cyfle olaf i'r bwrdd iechyd wella. Dywedoch fod yr holl opsiynau ar y bwrdd gan eich bod wedi hen alaru ar glywed bod y bwrdd iechyd yn gyfystyr â chamweithrediad a safonau sy'n dirywio. Felly, a wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa bresennol a ble rydych chi'n disgwyl i Betsi fod o dan y fframwaith newydd hwn?

Gwyddom hefyd y gellir defnyddio mesurau arbennig ac ymyriadau byrddau iechyd fel offeryn gwleidyddol, fel y gwelsom, yn anffodus, gyda'r gwleidyddion Llafur yma yn y Siambr. Cymerwch Vaughan Gething, er enghraifft: yn ystod ei gyfnod fel Gweinidog iechyd tynnodd Betsi o fesurau arbennig ychydig cyn etholiad y Senedd 2021 yn yr hyn y gallaf ei ddisgrifio fel ymgais anobeithiol i ennill cefnogaeth pleidleiswyr. Felly, a gaf i ymrwymiad gennych chi heddiw, Weinidog, na fydd y Llywodraeth hon yn syrthio i'r un trap fel Mr Gething ac na fydd yn defnyddio'r ymyriadau hyn er budd gwleidyddol?

Weinidog Cabinet, rydych wedi nodi eich uchelgeisiau ar gyfer y dyfodol, i mi roedd datganiad y prynhawn 'ma ychydig yn brin o fanylion ynghylch yr hyn yr oedd yr adolygiad wedi ei ddarganfod. Efallai y gallwch ymhelaethu ar hynny i ni, os gwelwch yn dda, yma yn y Siambr. Ai'r broblem oedd y meini prawf uwchgyfeirio, cyflymder gweithredodd Llywodraethau blaenorol, ansawdd yr wybodaeth a oedd ar gael, neu fethiant ehangach i ddal byrddau iechyd i gyfrif pan na chyflawnwyd gwelliannau y cytunwyd arnynt? Mae'r Gweinidog Cabinet wedi siarad am yr angen am ymyrraeth gynharach pan fydd pethau'n dechrau mynd o chwith, felly beth fydd yn sbarduno ymyrraeth yn gynharach, a sut y bydd y Llywodraeth yn gweithredu'n gyflym i atal sefyllfaoedd rhag cael eu hymgorffori o fewn byrddau iechyd?

Rydyn ni i gyd eisiau gweld gwelliannau, ac rwy'n gobeithio er mwyn cleifion a staff bod hwn yn llwyddiant, ond beth sy'n digwydd os nad yw'r ymyriadau yn gweithio? Fel y dywedais eisoes, mae Betsi wedi bod mewn rhyw fath o fesurau arbennig ers blynyddoedd, felly rwy'n chwilfrydig iawn i wybod beth yw eich cynllun wrth gefn pan nad yw'r gwelliannau y cytunwyd arnynt yn cael eu cyflawni, Weinidog. Ar ba adeg y mae'r Llywodraeth hon yn symud o gefnogi bwrdd iechyd i fod yn ei gyfarwyddo? Ac a fydd unrhyw bwerau ychwanegol ar gael fel rhan o'r fframwaith newydd hwn?

Yn olaf, Weinidog Cabinet, sut fyddwch chi'n monitro llwyddiant eich fframwaith newydd? Mae unrhyw un sy'n fy adnabod yn gwybod fy mod yn hoff iawn o Ddangosydd Perfformiad Allweddol da, felly beth yw eich Dangosyddion Perfformiad Allweddol? Yn fy marn i, yr unig ffordd y bydd hwn yn cael ei farnu fel rhywbeth llwyddiannus yw os yw'n arwain at welliannau gwirioneddol i gleifion, yn hytrach na dim ond newid faint o fyrddau iechyd sy'n cael eu symud rhwng lefelau uwchgyfeirio. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn, Natasha, am y gyfres yna o gwestiynau.

Diolch am y rheina. Rydych chi'n gofyn beth fydd yn ei wneud i sicrhau gwelliannau. Mae'n rhaid i mi eich atgoffa bod cyfrifoldeb ac atebolrwydd am ddarparu gwasanaethau o ddydd i ddydd yn dal i fod yn gyfrifoldeb y byrddau iechyd. Dydw i ddim yn bersonol yn rhedeg y bwrdd iechyd nac yn mynd i mewn yno a phenderfynu beth mae staff yn ei wneud neu pa theatrau sy'n cael eu defnyddio ac ati. Dyna pam mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod gennym system ar waith y gall pobl fod yn hyderus ynddi, sy'n dryloyw, lle mae pobl yn gwybod beth yw'r problemau, ac sy'n gyson ledled Cymru, a dyna beth rydyn ni'n ei roi ar waith yma.

O ran y cwestiwn a ofynnoch ar y diwedd yna, sef beth oedd y broblem gyda'r fframwaith blaenorol, dyna'n union yw e'—doedd dim hyder ynddo. Ysgrifennais bapur ar hyn dair blynedd yn ôl. Mae yn y llyfrgell i fyny'r grisiau os ydych chi eisiau mynd i'w ddarllen. Mae'n bapur da iawn. Felly, ni ddylai fod yn syndod ein bod ni'n gwneud hyn. Nid oedd gan y byrddau iechyd, ymddiriedolaethau a sefydliadau hyder yn y broses honno, oherwydd nid oeddent yn gwybod yn ôl pa feini prawf yr oeddent yn cael eu huwchgyfeirio neu eu hisgyfeirio. Doedd dim tryloywder ynghylch hynny. Roedd gan un bwrdd iechyd feini prawf gwahanol i fwrdd iechyd arall. Felly, roedd angen i ni sefydlu proses gyson lle roedd pawb yn gwybod yn erbyn beth yr oedden nhw'n cael eu mesur, a dyna beth rydyn ni'n ei wneud yma.

Mae'n cynnwys tua 20 tudalen gyda llawer o fanylion ynddo, mae'n fframwaith cynhwysfawr, a bydd yn cael ei adolygu dros y 12 mis nesaf. Felly, gallwch fod yn hyderus y bydd unrhyw wersi o'i weithredu sydd angen eu dysgu yn cael eu dysgu dros y 12 mis nesaf. Byddwn yn eich croesawu a'ch gwahodd i ddarparu eich tystiolaeth eich hun ar ddiwedd y broses i weld a oes gennych hyder yn y broses ynghyd ag eraill o fewn 12 mis. Felly, byddwn yn ei fonitro dros y cyfnod hwnnw o 12 mis. Ni fydd, felly, yn cael ei ddefnyddio fel pêl droed wleidyddol. Gallaf addo i chi na fyddaf yn ei ddefnyddio fel pêl droed wleidyddol. Rydw i eisiau dadwleidyddoli pethau. Dyna pam rydyn ni wedi rhoi tryloywder yn ganolog i'r fframwaith newydd hwn.

Croesawaf gyhoeddiad y fframwaith cyfrifoldeb a chefnogaeth genedlaethol newydd, yn enwedig y pwyslais ar ganfod ymyrraeth gynnar ac ymyrraeth bwrpasol. Fel dywedodd Benjamin Hodge Mckenna, dyw'r fframwaith presennol ddim yn gweithio. Mae atal a'i gwneud hi'n haws i fynd i'r afael â heriau cyn iddynt ddod yn argyfwng yn agwedd rwy'n cytuno â hi, a dwi'n meddwl y bydd pawb yn y Siambr yn cytuno gyda hwnna hefyd. Dwi'n falch ei fod e'n cael ei ddefnyddio ym maes iechyd a'r gwasanaeth iechyd, ond hefyd yn fwy eang, fel egwyddor arweiniol cyffredinol.

Gobeithiaf y bydd y fframwaith newydd yn cryfhau cyfrifoldeb ac yn gwella gwasanaethau, ond o ystyried y gwahaniaethau mawr yn rhanbarthol mewn gwasanaethau a pherfformiad—rhywbeth dwi fy hun yn siarad yn aml amdano—sut byddwch chi'n sicrhau bod y fframwaith yn cael ei gymhwyso'n gyson ar draws pob bwrdd iechyd yng Nghymru, lle mae cymaint o amrywiaeth? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn, Gwyn, am y cwestiynau yna. A dwi’n gyndyn bob tro o fynd i’r afael ag unrhyw gwestiynau y mae clinigwyr arbenigol fel Gwyn, ac, yn wir, Safa, yn medru ymgymryd â nhw, felly, dwi’n falch ein bod ni’n sôn am rywbeth mwy technegol fan hyn.

Ond mae’r Aelod yn berffaith gywir, Lywydd, i nodi bod ymyrraeth gynnar yn greiddiol i egwyddor y Llywodraeth yma—gwneud yn siŵr ein bod ni’n adnabod problem ac ein bod ni’n mynd i’r afael ag e cyn ei fod o’n digwydd. A dyna pam mae hynna yn ganolog i’r fframwaith newydd yma. Ond sut mae sicrhau bod cysondeb yn y ddarpariaeth ar draws Cymru? Mi fydd hwnna trwy’r ffaith ein bod ni’n ymgynnull rhanddeiliaid—HIW, fel dwi’n dweud, Archwilio Cymru, Llywodraeth Cymru, a’r byrddau iechyd eu hunain—er mwyn cael y cysondeb yna pan fo materion yn codi, a'i fod o’n cael ei weithredu gan NHSPI, a bod hwnna i gyd yn gyhoeddus.

Nawr, o ran y cysondeb, yr un elfen na fydd yn gyson, hwyrach, drwy’r amser yw bod problemau unigol, unigryw yn mynd i fod mewn rhanbarthau gwahanol, a bod y byrddau iechyd yn rhoi mewnbwn yn y broses yma. Felly, bydd yna elfennau ychydig yn wahanol er mwyn galluogi ar gyfer y gwahaniaethau rhanbarthol, ond mi fydd y drefn, y fframwaith a'r system yn gweithio oddi fewn yn gyson ar draws Cymru.

Diolchaf i chi, Weinidog, am eich datganiad, ac, yn wir, rwy'n gobeithio y bydd hyn yn gweithio, i fy holl etholwyr yng Nghlwyd, ond hefyd i mi a fy nheulu. Yn sicr, gyda bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, nid ydych byth yn gwybod pan ewch yno beth sy'n mynd i ddigwydd, ac rydym wedi cael rhai straeon arswydus dros y 12 mis diwethaf, yn enwedig.

Ond roeddwn i eisiau canolbwyntio ar y syniad hwn o fyrddau iechyd yn gosod eu meini prawf eu hunain a'r asesiadau sy'n cael eu gwneud gan randdeiliaid. Rwy'n poeni ychydig am hynny, oherwydd, yn amlwg, mae uwch reolwyr ar waith ar hyn o bryd, a phrif weithredwyr ar waith ar hyn o bryd, sy'n goruchwylio byrddau iechyd nad ydynt yn gwneud gwaith digon da. Ac rydych chi'n gofyn iddyn nhw farcio eu gwaith cartref eu hunain. Byddwn i'n gobeithio y byddent yn nerfus iawn ynghylch cyflwyno'r fframwaith hwn a byddai angen iddyn nhw dorchi llewys. Oherwydd mae hyn yn ymwneud ag arweinyddiaeth a diwylliant. Felly, mae'n ymwneud â bobl o fewn sefydliadau ddim yn gwneud gwaith digon da, a bydd rhaid cael abwyd a ffon er mwyn ceisio newid y diwylliant hwnnw. Felly, rwy'n poeni ychydig am eu bod nhw'n gosod eu meini prawf eu hunain, felly ychydig mwy am hynny, os gwelwch yn dda.

Ac yna, o ran gwneud y cyhoedd yn ymwybodol o'r hyn rydyn ni'n ei wneud, mae'n ddogfen eithaf sych, onid yw? Ac mae'n ceisio gwneud yn siŵr bod y cyhoedd yn deall bod pob un ohonom eisiau gwneud yn siŵr bod y GIG yn sefydliad llawer gwell. Sut ydyn ni'n mynd i gyfleu hynny i'r cyhoedd, sef y newidiadau hyn? Ac, yn arbennig, roedd gen i ddiddordeb yn y ffaith y gall yr adolygiad atebolrwydd gael ei gynnal yn gyhoeddus ar gyfer byrddau iechyd. Felly, dywedwch ychydig mwy wrthym am hynny, ac am osod eich meini prawf eich hun. Diolch.

Diolch, Louise. Pwyntiau da iawn yna. Rydych chi'n hollol iawn, mae'n ddogfen sych, onid yw, ac rwy'n credu fod hynny'n amlwg oherwydd y niferoedd sy'n bresennol yma. Nid dyma'r peth mwyaf cyffrous, ond mae'n un o'r darnau sylfaenol o waith y mae'n rhaid i ni fynd i'r afael ag ef os ydym am weld gwelliant yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru, felly dyna pam rydyn ni wedi comisiynu'r gwaith ac rydyn ni'n ei gyhoeddi heddiw.

Nid yw'n golygu y bydd byrddau iechyd yn gosod eu meini prawf eu hunain; byddant yn gweithio gydag AGIC, Archwilio Cymru a Llywodraeth Cymru, a fydd yn rhanddeiliaid allweddol yn hynny. Ond yr hyn yr ydym yn dymuno yw i fyrddau iechyd gymryd perchnogaeth a bod yn atebol am broblemau yn eu byrddau iechyd, yn hytrach na golchi eu dwylo a gwadu unrhyw gyfrifoldeb a cheisio ei roi i rywun arall.

Felly, rydyn ni eisiau i fyrddau iechyd, ac ymddiriedolaethau hefyd, sylweddoli, os oes problem, eu bod yn ei nodi—rydyn ni'n ei nodi'n gynnar, gyda'n gilydd, rydyn ni'n rhoi'r mesurau ymyrryd sydd eu hangen i ymdrin â hi yn gynnar cyn iddi waethygu, ac yna gallant symud ymlaen a bod yn hyderus bod y broblem honno wedi'i thrin yn gynharach. Dyna pam mae'n rhaid iddyn nhw fod yn allweddol wrth nodi'r problemau hynny. Nid dweud, 'Wel, rydyn ni'n meddwl bod y broblem hon yn fach ac nid ydym yn mynd i ymdrin â hi.' Mae'n ymwneud â chymryd perchnogaeth, cyfrifoldeb ac atebolrwydd—hanfodol pan ddaw i sicrhau bod gennym welliant yn y gwasanaeth iechyd.

Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod chi'n gobeithio y bydd hwn yn gweithio. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn gobeithio y bydd yn gweithio. Ac rwy'n hyderus bod gennym fframwaith newydd ar waith a fydd yn sicrhau eglurder, cysondeb a thryloywder, ac y bydd yn dal byrddau iechyd i gyfrif llawer mwy na'r fframwaith blaenorol a oedd gennym ni.

Prynhawn da, Weinidog. Rydyn ni i gyd yn mynd i ddefnyddio enghreifftiau cyfredol, oherwydd dyna'n union sut y gallwn gysylltu'r datganiad â'r hyn sy'n digwydd yn ein byrddau iechyd presennol. Mae'r datganiad yn pwysleisio arweinyddiaeth, llywodraethu a didwylledd fel pethau canolog i lwyddiant sefydliadol. Nid oes gan Fwrdd Iechyd Addysgu Powys unrhyw un o'r rheini. Mae wedi colli ymddiriedaeth ei drigolion—rydym wedi colli hyder yn eu harweinyddiaeth a'u llywodraethiant. Mae naw mil a thri chant o bobl wedi llofnodi deiseb i ddweud, 'Stopiwch gau gwelyau cymunedol mewn wyth o'n hysbytai cymunedol ledled Powys'. Maen nhw eisiau eu canoli i'r canol, felly, os ydych chi'n byw ym Machynlleth, neu'n byw yn Ystradgynlais, mae'n rhaid i chi deithio. Rydym wedi cynnal chwe chyfarfod cyhoeddus; mae 1,500 o bobl wedi bod iddyn nhw. Neithiwr, fe wnaethon ni gynnal un yn Trefyclo. Unwaith eto, mae pobl yn dweud nad oes ganddynt unrhyw hyder yn y bwrdd ym Mwrdd Iechyd Addysgu Powys. Rydyn ni eisiau i'r broses ddod i ben, rydyn ni eisiau i'r bwrdd gael ei ddiswyddo. Peidiwch â dweud bod angen i ni aros tan fydd yr ymgynghoriad yn digwydd—bydd hi'n rhy hwyr. Felly, sut mae'r datganiad hwn, sut mae'r adolygiad hwn, yn helpu pobl Powys ar hyn o bryd i atal yr hyn sy'n digwydd? Diolch yn fawr iawn.

Diolch am hwnna. Dwi yn siomedig eich bod chi'n cymryd y cyfle yma i wneud pwyntiau gwleidyddol am faterion sydd y tu hwnt i'r hyn rydym ni'n edrych arno. Hynny ydy, rydych chi'n gwybod yn iawn fod y Llywodraeth yn methu ymyrryd yn y broses sydd yn mynd ymlaen ar hyn o bryd pan fo'n dod i ail-edrych ar drefniadau darpariaeth iechyd ym Mhowys, neu yn unrhyw fwrdd iechyd arall. Byddwn i'n gobeithio bod pawb sy'n bresennol yn gwbl, gwbl ymwybodol o'r rheolau sy'n dweud nad yw Gweinidog yn gallu ymyrryd yn y broses honno; mae wedi bod yn wybyddus erioed. Felly, dwi ddim yn mynd i drafod y broses sydd yn mynd ymlaen ym Mhowys ar hyn o bryd.

Mae Powys mewn lefel 4 o ran y drefn uwchgyfeirio presennol pan fo'n dod i gyllideb, strategaeth a chynllunio. Mae hynny'n benderfyniad a gafodd ei wneud gan y rhanddeiliad, fel dwi wedi sôn. Ac unwaith eto, pan fydd hi'n dod at edrych ar ddarpariaeth gwasanaeth iechyd ym Mhowys yn ei gyfanrwydd, yn yr un modd ag unrhyw fwrdd arall, mi fyddan nhw'n cael eu mesur yn erbyn yr un drefn ag y mae pob bwrdd iechyd arall yn mynd i gael ei fesur yn ei erbyn. Ond mi fyddwn i yn annog pobl i gysylltu os oes ganddyn nhw bryderon am yr hyn sydd yn digwydd o ran argymhellion Powys. Does yna ddim penderfyniad wedi'i wneud eto—mae'n broses fyw. Felly, os ydy pobl eisiau cyfrannu at y broses yna, yna gwnewch hynny, cysylltwch efo'r bwrdd iechyd. Yn fwy na hynny, cysylltwch efo Llais—gwnewch yn siŵr bod Llais yn ymwybodol o unrhyw bryderon neu gefnogaeth sydd gennych chi. Dwi wedi'i gwneud hi'n glir, mewn unrhyw ail-drefnu darpariaeth gwasanaeth mewn unrhyw ranbarth yng Nghymru, fod yn rhaid ystyried ffactorau fel pa mor wledig ydy'r ardal, trafnidiaeth leol, mynediad at wasanaethau. Mae'r rhain i gyd yn gorfod bod yn ystyriaethau wrth i unrhyw fwrdd iechyd lunio cynllun gwasanaethau iechyd lleol yn eu hardal nhw.

Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu'r fframwaith atebolrwydd a chymorth cenedlaethol newydd hwn. Yn y gorffennol, rydym wedi gweld sefydliadau yn parhau i uwchgyfeirio ers blynyddoedd heb fod yn glir bod yr ymyrraeth ei hun yn cyflawni gwelliant. Rwy'n arbennig o bryderus am fwrdd iechyd Hywel Dda, lle mae cyllid, strategaeth a chynllunio, a gofal brys ac argyfwng, wedi codi i lefel 4. Symudodd Iechyd a Gofal Digidol Cymru, a ddylai fod yn helpu i drawsnewid gwasanaethau a darparu atebion cynaliadwy, o lefel 1 yn 2024 i ymyrraeth lefel 4 sefydliad cyfan ym mis Ebrill 2026. Felly, er fy mod yn croesawu'r pwyslais ar atal, tryloywder a chanlyniadau gwell, sut y byddwch chi'n sicrhau bod y fframwaith newydd hwn yn creu'r lle sydd ei angen ar gyfer arweinyddiaeth ac ar gyfer buddsoddiad ar gyfer y tymor hir fel ei fod yn cyflawni newid ystyrlon, cynaliadwy i gleifion? Diolch.

Diolch yn fawr iawn i Anna Nicholl am y gyfres yna o gwestiynau andros o bwysig pan fo'n dod i edrych ar sut mae sicrhau ein bod ni'n creu'r lle yna i wella arweinyddiaeth. Mae arweinyddiaeth yn ganolog yn y fframwaith newydd yma. Mae'n un o'r pethau yna lle rydym ni'n ymwybodol, os ydy'r diwylliant yn iawn o'r brig, yna mi fydd hynny'n arwain at ganlyniadau gwell ar draws y bwrdd. Mae'r Aelod yn iawn i ddweud bod Hywel Dda mewn lefel 4, ac, yn wir, lefel 3 ar gyfer gofal wedi'i gynllunio, ac, yn wir, mae Digital Health and Care Wales mewn lefel 4 hefyd. Felly, does dim un o'r byrddau iechyd mewn sefyllfa ddelfrydol. Dydyn ni ddim eisiau eu gweld nhw yn y sefyllfa yma. Mae'r fframwaith rydym ni wedi ei lunio yn un sydd yn mynd mor bell ag y gallwn ni o fewn y fframweithiau deddfwriaethol sydd gennym ni, sef yr National Health Service (Wales) Act 2006, yr National Health Service Finance (Wales) Act 2014, yr Health and Social Care (Quality and Engagement) (Wales) Act 2020, a'r Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Oddi fewn i'r rheini i gyd, a'r fframweithiau eraill, mae hyn yn mynd i fynd â ni mor bell â phosib er mwyn inni fedru dal byrddau iechyd i gyfrif, ond, yn fwy na hynny, sicrhau bod yna adnabyddiaeth gynnar, mor gynnar â phosib, o unrhyw broblemau, fod yna gymorth yn cael ei roi fewn yno, a'n bod ni'n mynd â byrddau iechyd ar daith i wella, er mwyn inni wella—yr union bwynt hynny—canlyniadau i bobl Cymru. Oherwydd nid y bwriad bellach ydy pwyntio bys a beirniadu a defnyddio'r fframwaith uwchgyfeirio fel erfyn gwleidyddol; ein bwriad ni rŵan ydy creu fframwaith sydd yn mynd i fynd â byrddau iechyd ar daith er mwyn gwella canlyniadau pobl yng Nghymru, o Fôn i Fynwy.

Diolch i'r Gweinidog am ei hymateb y prynhawn yma. Weinidog, nid yw Cymru yn brin o gynlluniau, mae'n brin o gartrefi, fodd bynnag, ac mae'r datganiad hwn yn cynnig pedair blynedd arall o gynlluniau i bobl Cymru. Felly, dim ond cynllun ar gyfer cynllun yw hwn mewn gwirionedd.

Mae'r Gweinidog wedi dweud wrthym y bydd y diwygiad hwn yn lleihau costau, biwrocratiaeth a dyblygu, ac rwy'n sicr yn croesawu hynny, Weinidog, ond rydw i wedi darllen maniffesto eich plaid, ac mae'n pwyntio i gyfeiriad hollol gyferbyniol. Addawodd Plaid Cymru asesiadau effaith ar y Gymraeg yn y system gynllunio. Maen nhw wedi addo cyfranddaliadau perchnogaeth gymunedol mewn cwmnïau ynni mwy, rheoleiddiwr dŵr newydd yng Nghymru ac adolygiad o ail gartrefi a llety gwyliau, heb sôn am gynllun gweithredu hinsawdd a natur newydd. Nid yw rhai o'r rhain, fodd bynnag, yn cael eu crybwyll yn y datganiad hwn. Ond mae pob un o'r rheiny yn ddarn arall o fiwrocratiaeth, rhanddeiliad arall, mwy o waith papur i lafurio trwyddo, a rheswm arall i gynllunwyr ddweud 'na'.

Felly, yn gyntaf, a all y Gweinidog ddweud wrth y Siambr hon pa un o'r haenau newydd hyn y mae hi'n barod i'w tynnu yn enw effeithlonrwydd, sef yr hyn y mae hi'n ei ddymuno? Oherwydd bod y niferoedd yn mynnu hynny. Pan fabwysiadwyd 'Cymru'r Dyfodol', dywedodd y Llywodraeth fod angen 7,400 o gartrefi y flwyddyn ar Gymru. Yn 2024-25, fe wnaethom adeiladu o dan 5,000, a'r llynedd fe wnaethom adeiladu ychydig dros 5,000, yn dal i fod llawer yn is na'r lefelau cyn y pandemig. Mae ei harbenigwyr ei hun bellach yn dweud bod angen 8,700 y flwyddyn arnom. Dywedom yn glir yn ystod yr etholiad bod angen o leiaf 10,000 o gartrefi ychwanegol ar Gymru i ddal i fyny. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog: a fydd y fframwaith hwn o'r diwedd yn cynnwys ffigur cyflawni ar gyfer pob deiliadaeth y gall y Senedd hon ei dal hi a'r Llywodraeth i gyfrif amdano? Ac mae angen i ni gynnwys pob deiliadaeth oherwydd, fel y soniais o'r blaen, Weinidog, mae 83 y cant o gartrefi Cymru yn eiddo i berchen-feddianwyr neu'n llety rhent preifat, ond mae'r Llywodraeth hon yn gweithredu fel bod y sector preifat yn amherthnasol. Mae bron pob pennawd tai y mae'r Llywodraeth hon yn ei chreu yn ymwneud â thai cymdeithasol, am gyflymu datblygiad ar gyfer tai cymdeithasol neu unrhyw beth sy'n ticio'r blwch ar gyfer sero net.

Mae gan y wlad hon eisoes un o'r stociau tai mwyaf yn Ewrop ar gyfer tai cymdeithasol. Felly, yn y fframwaith, a wnaiff y Gweinidog ddiystyru unrhyw systemau dwy haen ar gyfer preifat a chymdeithasol, gan wneud yn siŵr bod unrhyw doriadau i fiwrocratiaeth hefyd yn berthnasol i ddatblygiadau preifat, i helpu'r mwyafrif sy'n rhentwyr preifat a deiliaid morgeisi, oherwydd, Weinidog, datblygwyr preifat sy'n darparu bron i hanner yr hyn a elwir yn dai fforddiadwy? Wrth gwrs, yr unig ffordd i gael tai fforddiadwy yn gyffredinol yw trwy wneud yn siŵr bod cyflenwad y farchnad mewn gwirionedd yn cwrdd â'r galw. Mae'r cwpl ifanc yn cynilo ar gyfer cartref, neu deulu sy'n rhentu yn breifat, yn haeddu Llywodraeth sydd ar eu hochr nhw hefyd. Ble mae'r uchelgais i bobl fod eisiau bod yn berchen ar eu cartref eu hunain?

Yna mae draenio. Ers 2019, mae angen cymeradwyaeth system ddraenio gynaliadwy ar wahân ar unrhyw ddatblygiad yng Nghymru cyn i unrhyw raw fynd i mewn i'r ddaear. Nid yw Lloegr erioed wedi mabwysiadu'r drefn honno; mae draenio yn cael ei drin trwy gynllunio ac fe'i disgwylir ar gynlluniau o 10 tŷ neu fwy. Felly, mae adeiladwr bach lleol sy'n adeiladu dau dŷ yn wynebu ail gymeradwyaeth, ail ffi ac ail oedi nad oes gan ei gystadleuydd dros y ffin.

Felly, wrth i chi lansio sgwrs genedlaethol—efallai bod Plaid Cymru heb syniadau bellach—gadewch i mi gyfrannu ati gyda'r syniadau hyn y mae Reform eisoes wedi'u cyhoeddi. Gosod terfynau amser statudol clir ar benderfyniadau cynllunio a rhoi cosbau ariannol ar adrannau cynllunio sy'n methu â'u bodloni. Cyfyngu ar ymgynghoriadau ailadroddus, llacio'r rheolau fel y gall teuluoedd ffermio adeiladu cartrefi ar eu tir eu hunain ac, yn olaf, rhoi ymrwymiad y bydd y fframwaith newydd yn cario prawf baich, a dyna beth rydw i wedi gofyn amdano o'r blaen.

Nid oes angen sgwrs ynghylch hyn. Nid oes angen adolygiad hir arall ar ein system gynllunio. Byddwn ni, ar y meinciau hyn, yn cefnogi mesurau sy'n gweld cartrefi yn cael eu hadeiladu yn gyflymach. Ond os yw'r adolygiad hwn yn ychwanegu haenau newydd Plaid Cymru ar ben hen rai Llafur, bydd yr holl broses hon yn achosi mwy o niwed nag o les.

Diolch yn fawr iawn am y sylwadau yna, a diolch yn arbennig am y syniadau a wnaethoch chi gyflwyno ar ddiwedd eich anerchiad—y syniadau ynglŷn â phethau ymarferol y gellid eu gwneud. Dyna'n union ydy pwrpas yr ymgynghoriad yma: i wahodd pobl fel chi, fel pawb ohonom ni yn y Siambr yma, i feddwl o ddifrif am sut allwn ni wella'r gyfundrefn gynllunio fel ei bod hi'n gallu ymateb yn gynt i geisiadau cynllunio pan fydd yna broblemau yn codi efo'r materion roeddech chi'n sôn amdanyn nhw. Felly, mae ambell syniad yn fanna yn werth ymchwilio ymhellach iddo fo, a dwi'n gwahodd ambell un ohonoch chi sydd efo diddordeb yn y maes yma—nifer ohonom ni wedi bod yn gynghorwyr sir ac yn ymwybodol iawn, iawn fod y system gynllunio weithiau'n gallu dal datblygiadau tai yn ôl. Dyna'n union pam rydyn ni'n cynnal yr ymgynghoriad yma.

Mae'n ymgynghoriad ynglŷn â sut mae'r broses gynllunio angen cael ei gwneud yn fwy effeithiol, ond mae o hefyd yn ymgynghoriad ynglŷn â'n gweledigaeth tymor hir ni ar gyfer Cymru. Y rheswm ein bod ni'n gwneud hyn ydy ein bod ni'n teimlo, dros fodolaeth y Senedd yma, fod y cyfeiriad clir ar gyfer dyfodol ein gwlad ni ddim wedi bod yn ddigon amlwg. Felly, mae yna gyfle, efo Llywodraeth newydd, i ddefnyddio'r broses sydd yna mewn statud yn barod, sef diwygio'r fframwaith datblygu cenedlaethol, i gael y sgwrs yna efo pobl Cymru ynglŷn â dyfodol hirdymor ein gwlad ni.

Mae Plaid Cymru yn coelio mewn adeiladu Cymru, mewn adeiladu'r genedl, a chreu Cymru sy'n gweithio i bobl Cymru, gan gysylltu Cymru'n well o ran trafnidiaeth, er enghraifft. Dydy hynny ddim yn digwydd ar hyn o bryd, fel y mae rhywun yn gwybod wrth geisio teithio o gwmpas ein gwlad ni. Dydyn ni ddim yn cael ein cysylltu, felly mae trafnidiaeth yn dod i mewn o dan yr ymgynghoriad yma.

Mae cyfle i drafod polisi ynni. Rydyn ni'n gwybod bod yna heriau o'n blaenau ni o ran symud ymlaen efo mwy o ddatblygiadau ynni adnewyddadwy. Felly, o dan y fframwaith yma, mae yna nifer o gynlluniau eraill yn mynd i fod yn gorwedd. A dwi'n deall beth rydych chi'n ei ddweud ynglŷn â strategaethau a chynlluniau, ac yn y blaen, a dwi'n rhannu rhywfaint o rwystredigaeth efo hynny. Beth rydyn ni ei eisiau ydy gweithredu, gweld pethau yn digwydd. Ond mae'n rhaid iddyn nhw ddigwydd mewn ffordd sydd wedi'i chydlynu ac mewn ffordd sydd wedi cael ei thrafod o ran y cyfeiriad hirdymor rydyn ni am weld ein gwlad ni'n mynd iddo fo. A dwi ddim yn meddwl bod 'Future Wales', y cynllun sydd yna rŵan, yn rhoi'r darlun clir yna o ba fath o ddyfodol sydd ei angen ar Gymru. Ac yn sicr, dydy 'Future Wales', y cynllun sydd yna ar hyn o bryd, ddim wedi gallu adnabod rhai o'r heriau mawr, rhai ohonyn nhw sy'n datblygu wrth i ni siarad, wrth gwrs, achos mae'r cynllun yn hen, ond mae yna heriau newydd yn dod i'n hwynebu ni drwy'r amser ac mae'n rhaid i ni, felly, ddiwygio er mwyn ein bod ni'n cymryd i ystyriaeth y materion eraill sydd yn rhan o'n gweledigaeth ni ar gyfer datblygu'n gwlad. Diolch.

Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad yma heddiw. Gadewch i mi ddechrau trwy ddweud ei bod yn beth da bod y Llywodraeth yn gwrando, ond wedi dweud hynny, ni all y sgwrs genedlaethol hon ddod yn esgus i Weinidogion beidio â gweithredu ac ni ellir caniatáu iddi atal cyflawni mewn mannau eraill. Hyd yn hyn, greddf y Llywodraeth hon yn rhy aml yw cyhoeddi adolygiadau ac allanoli penderfyniadau, yn hytrach na chymryd y camau angenrheidiol. Rydym eisoes wedi gweld mwy na 30 o siopau siarad, adolygiadau a phaneli arbenigol yn cael eu cyhoeddi, ond ychydig o weithredu gwerthfawr, ac mae cynllunio yn faes lle mae angen y diwygiad cyflym hwnnw, yn enwedig i adeiladu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru ac i bweru'r chwyldro ynni glân. Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi gadarnhau y bydd y Llywodraeth yn defnyddio pob dull o ddylanwadu sydd ar gael drwy'r system gynllunio i gefnogi twf sector ynni adnewyddadwy Cymru?

Weinidog Cabinet, dywedoch chi hefyd heddiw y bydd y sgwrs genedlaethol hon yn helpu i gydlynu ystod o gynlluniau a strategaethau yn y rhaglen lywodraethu. Ond allwch chi esbonio'n union beth mae hynny'n ei olygu? A yw polisïau eraill y Llywodraeth yn dibynnu ar ganlyniad y sgwrs hon, ac os felly, pa rai?

Yn olaf, Weinidog Cabinet, rydych chi'n dweud eich bod eisiau i hon fod yn sgwrs agored, gynhwysol ac ystyrlon, ond heddiw, rydym wedi clywed am dri digwyddiad yn unig ledled Cymru gyfan—yng Nghaerdydd, Aberystwyth a Llandudno. Felly, pa sicrwydd allwch chi ei roi, Weinidog, y bydd cymunedau ym mhob rhan o Gymru yn cael cyfle ystyrlon i'w lleisiau gael eu clywed? Ac a fyddwch chi'n ymrwymo i gyhoeddi'r hyn y mae pobl yn ei ddweud wrth y Llywodraeth a pha newidiadau polisi mewn gwirionedd sy'n deillio o'r sgwrs hon?

Diolch yn fawr, a diolch yn fawr iawn, Vikki, am groesawu'r ffaith ein bod ni'n ymgynghori ar y fframwaith datblygu cenedlaethol. Yn sicr, dydy ymgynghori ar hwn ddim yn golygu nad ydyn ni'n gwneud pethau eraill yn y cyfamser. Gyda 'Polisi Cynllunio Cymru', er enghraifft, mae yna ffordd i ni fod yn dod â diwygiadau i mewn i'r polisi hwnnw, fel yr oeddwn i'n sôn yn flaenorol, er mwyn prysuro rhai o'n huchelgeisiau ni. Ond dwi yn grediniol bod yn rhaid i ni gael gweledigaeth hirdymor ar gyfer ein gwlad, a dyna, mewn ffordd, ydy'r cyfle rŵan, a chyfle i wrando ar beth mae pobl Cymru yn eu gweld fel y prif heriau. Mi fydd y fframwaith yma yn fframwaith gofodol, mae'n debyg—dyna'r ffordd i egluro'r peth—er mwyn bod rhywun yn gallu gweld ar fap sut byddai'r datblygiadau mewn gwahanol feysydd yn ffitio at ei gilydd.

O ran yr ymgysylltu, mae'r broses o ymgysylltu ar y fframwaith yma wedi cael ei gosod i lawr mewn deddfwriaeth yn mynd yn ôl i 2015, cyn fy mod i yn y Senedd yma, hyd yn oed. Yn ystod y cyfnod yna, pasiwyd Deddf Cynllunio (Cymru) 2015, ac yn hwnna mae yna ofyniad i'r Llywodraeth fod yn creu strategaeth ddatblygu genedlaethol. Wedyn, mae'r Ddeddf hefyd yn gosod allan y math o broses sydd angen digwydd er mwyn diwygio neu greu fframwaith newydd. Cyn 2015, doedd yna ddim fframwaith cenedlaethol statudol. Bydd rhai ohonoch chi'n cofio'r Wales spatial plan, ond doedd yna ddim statud y tu ôl iddo fo. Dwi'n meddwl roedd hi'n rhywbeth i'w groesawu pan ddaeth y ddeddfwriaeth newydd yma i mewn. Mae'r broses o greu a diwygio'r fframwaith yn un hirwyntog, buaswn i'n cytuno efo hynny, a dwi'n siŵr efallai bod angen diwygio hynny.

Cychwyn y broses ydyn ni heddiw a gofyn am dystiolaeth o bob cyfeiriad. Ar ôl hynny, mi fydd yna gyfleoedd pellach. Os edrychwch chi ar yr ymgynghoriad presennol, mae o'n gofyn cwestiynau ynglŷn ag ydyn ni'n gofyn y cwestiynau cywir ac yn rhoi cyfle i bawb i feddwl, 'Dydyn ni ddim yn gofyn am hyn, dydyn ni ddim yn mynd ar ôl y mater yma, efallai y dylem ni fod yn gwneud hynny.' Wedyn, mae yna broses o ail ymgynghoriad. Mae hwn yn mynd i gymryd dwy neu dair blynedd i ni weithredu arno fo. Dyna ydy'r Ddeddf.

Ydw i'n cytuno efo hynna i gyd? Nac ydw, mae'n debyg. Mi ddylem ni allu gwneud rhywbeth llawer iawn cynt, ond dyna'r sefyllfa rydyn ni ynddi hi ar hyn o bryd. Felly, yn ogystal â'r tri gweithdy, bydd yna lawer iawn mwy o gyfleoedd i bawb yng Nghymru gymryd rhan a bod yn rhan o'r sgwrs yma. Mi fyddwch chi'n clywed mwy gennyf i ar y pwnc yma dros y ddwy neu dair blynedd nesaf yma.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am y datganiad heddiw? Dylai fframwaith datblygu cenedlaethol fod yn un o'r dogfennau pwysicaf a gynhyrchir gan ein Llywodraeth. Mae'n llunio sut a ble rydym yn adeiladu cartrefi, ble mae buddsoddiad yn mynd, sut mae ein rhwydweithiau trafnidiaeth yn datblygu, sut rydym yn cefnogi busnesau, ac, yn y pen draw, pa fath o Gymru y byddwn yn ei gadael i'n cenhedlaeth nesaf. Mae'r Gweinidog Cabinet wedi disgrifio'r broses hon fel sgwrs genedlaethol am ddyfodol Cymru hyd at 2050. Rwyf hefyd yn adleisio'r hyn a ddywedodd Vikki Howells. Er bod ymgysylltu yn bwysig, bydd pobl yn iawn i ddisgwyl i'r ymarfer hwn arwain at newid gwirioneddol ar lawr gwlad, yn hytrach na dim ond proses ymgynghori arall.

Er ein bod yn croesawu'r penderfyniad i adolygu'r fframwaith presennol, y gwir gwestiwn yw a fydd y broses hon yn arwain at newid ystyrlon neu'n arwain at ddogfen strategaeth arall, oni bai bod y Llywodraeth yn barod i gyflawni diwygiadau ystyrlon a mesuradwy, oherwydd mae angen gweithredu ar Gymru, nid biwrocratiaeth. Mae cynllun 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth ei hun yn nodi ei bod eisiau

'Fframwaith Datblygu Cenedlaethol newydd sy'n...grymuso llywodraeth leol ac yn lleihau costau, biwrocratiaeth a dyblygu.'

Mae'r rhain yn amcanion yr wyf yn credu y gallai llawer o Aelodau ar draws y Siambr eu cefnogi. Yr her, fodd bynnag, fydd a yw'r Llywodraeth hon yn barod i gyflwyno'r diwygiadau angenrheidiol ar gyfer eu cyflawni. Mae'r Gweinidog wedi amlygu'r ffaith bod yr adolygiad hwn wedi'i lansio o fewn 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth. A all hi felly esbonio pa ddiwygiadau pendant y mae'n disgwyl i'r broses hon eu cyflawni y tu hwnt i ymarferion ymgynghori ac ymgysylltu?

Am gyfnod rhy hir, mae cymunedau, busnesau ac awdurdodau lleol wedi mynegi rhwystredigaeth am system gynllunio sy'n aml yn gymhleth, yn araf ac yn anodd ei llywio. Rydym yng nghanol argyfwng tai. Mae gormod o bobl ifanc yn gweld bod cyfle i fod yn berchen ar gartref allan o gyrraedd. Mae rhestrau aros tai cymdeithasol yn parhau i fod yn rhy uchel. Mae awdurdodau lleol dan bwysau i ateb y galw am dai, gan gydbwyso ystyriaethau seilwaith ac amgylcheddol. Ar yr un pryd, mae busnesau yn aml yn wynebu oedi ac ansicrwydd wrth geisio caniatâd cynllunio ar gyfer datblygiadau a allai ddod â swyddi a buddsoddiadau i'n cymunedau lleol.

Os yw'r fframwaith diwygiedig hwn i'w ystyried yn llwyddiant, rhaid iddo helpu i fynd i'r afael â'r heriau hyn. Rhaid iddo gefnogi darparu mwy o gartrefi yn y lleoedd y mae pobl eu heisiau ac sydd eu hangen mewn gwirionedd. Rhaid iddo helpu i adfywio canol ein trefi, rhaid iddo gefnogi gwell cysylltedd trafnidiaeth a seilwaith, a rhaid iddo greu'r amodau ar gyfer twf economaidd ym mhob rhan o Gymru.

Dylai cynllunio ymwneud â galluogi cyfleoedd, nid creu rhwystrau. Rhaid i dai barhau i fod yn flaenoriaeth ganolog, ond rhaid i'r adolygiad hwn hefyd fynd i'r afael â'r seilwaith ehangach sy'n caniatáu i gymunedau ffynnu. Rhaid i gymunedau cartrefi newydd gael cysylltiadau trafnidiaeth, cyfleustodau, darpariaeth gofal iechyd a chyfleoedd cyflogaeth. Dylai polisïau cynllunio helpu i gyflawni cymunedau cytbwys a chynaliadwy, yn hytrach na dyrannu tir yn unig.

Mae'r Gweinidog Cabinet hefyd wedi cyfeirio at sgwrs genedlaethol. Wrth gwrs, mae'n iawn y dylai'r cyhoedd gael llais wrth lunio datblygiad Cymru yn y dyfodol. Ond mae'n rhaid i'r sgwrs honno fod wedi'i gwreiddio yn y pryderon ymarferol a godir gan bobl bob dydd. Pan fyddaf yn siarad â thrigolion, maen nhw'n poeni a fydd eu plant yn gallu fforddio cartref yn eu cymuned. Maen nhw'n poeni am dagfeydd a chysylltiadau trafnidiaeth gwael. Maen nhw'n poeni am ddenu swyddi a buddsoddiadau i'w trefi a'u dinasoedd. Maen nhw hefyd yn pryderu am gynaliadwyedd eu gwasanaethau lleol yn y dyfodol. Dyna'r sgyrsiau sy'n wirioneddol bwysig. Mae'n hanfodol bod cymunedau lleol yn teimlo bod eu lleisiau yn dylanwadu ar benderfyniadau, yn hytrach na dim ond derbyn gwybodaeth ar ôl i benderfyniadau allweddol gael eu gwneud eisoes yma yn y Siambr.

Mae'r Llywodraeth hefyd wedi siarad am rymuso llywodraeth leol. Unwaith eto, mae'n uchelgais i'w groesawu, ond mae'n rhaid i hyn fod yn fwy na geiriau calonogol. Mae'n golygu ymddiried mewn cynghorau a chymunedau lleol i lunio eu dyfodol eu hunain, lleihau dyblygu diangen rhwng strwythurau cenedlaethol, rhanbarthol a lleol, ac mae'n golygu sicrhau bod penderfyniadau cynllunio yn cael eu gwneud mor agos â phosibl at y bobl yr effeithir arnynt. Felly, byddwn yn croesawu rhagor o fanylion gan y Gweinidog ar ba brosesau cynllunio penodol y mae'n credu sy'n creu dyblygu diangen, a pha ryddid ychwanegol y gall awdurdodau lleol ei ddisgwyl o dan y fframwaith newydd.

Rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog Cabinet yn sicrhau bod yr adolygiad hwn yn cydnabod bod gan wahanol rannau o Gymru heriau gwahanol. Mae anghenion cymunedau gwledig yn aml yn wahanol iawn i anghenion dinasoedd. Mae cymunedau arfordirol yn wynebu pwysau gwahanol i'r rhai yn y Cymoedd. Rhaid i fframwaith llwyddiannus gydnabod y gwahaniaethau hynny, yn hytrach na cheisio cyflwyno un ateb sy'n addas i bawb o Fae Caerdydd.

Dywedodd y Gweinidog hefyd y bydd y fframwaith diwygiedig yn helpu i alinio ystod o gynlluniau a strategaethau'r Llywodraeth. Er bod croeso i well cydgysylltu, rhaid i ni osgoi creu haenau ychwanegol o gymhlethdod sy'n arafu gwneud penderfyniadau, buddsoddi a datblygu. Prawf terfynol yr adolygiad hwn fydd a yw'n gwneud y system gynllunio'n fwy effeithiol, yn fwy ymatebol ac yn haws i'w llywio i gymunedau, busnesau ac awdurdodau lleol fel ei gilydd. Felly, Weinidog Cabinet, mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r broses hon yn adeiladol. Byddwn yn cefnogi diwygiadau sy'n lleihau biwrocratiaeth. Byddwn yn cefnogi mesurau sy'n helpu i ddarparu cartrefi, seilwaith a buddsoddiad. A byddwn yn cefnogi ymdrechion gwirioneddol i gryfhau democratiaeth leol a gwella canlyniadau cynllunio.

Yn y pen draw, rhaid barnu'r adolygiad hwn nid yn ôl nifer yr ymgynghoriadau a gynhaliwyd, yr adroddiadau a gomisiynwyd neu strategaethau a gynhyrchiwyd, ond p'un a yw'n cyflawni gwelliannau diriaethol i gymunedau ledled Cymru. Mae angen system gynllunio ar bobl Cymru sy'n helpu i adeiladu cartrefi, creu swyddi a chryfhau cymorth cymunedol yn ogystal â thwf economaidd. Gyda hynny mewn golwg—a dyma fydd fy maes olaf o ran cwestiynau—a all y Gweinidog egluro sut y bydd awdurdodau lleol yn cael mwy o ddylanwad o dan y fframwaith diwygiedig, pa fesurau penodol fydd yn cael eu cyflwyno i leihau biwrocratiaeth a dyblygu, a pha amserlen y mae'r Llywodraeth yn ei dilyn ar gyfer symud o ymgynghoriad i weithredu? Dyna'r safon y byddwn yn asesu cynigion y Llywodraeth hon yn ei herbyn. Diolch.

Diolch yn fawr iawn a diolch am godi nifer o bwyntiau pwysig yn fan hyn. Tra bod yr ymgynghoriad yma yn digwydd, ac mae'n ymgynghoriad pwysig, wrth gwrs, mae llawer iawn o weithredu yn digwydd hefyd gan y Llywodraeth yma. Fel mam a fu'n magu pedwar o blant ar fy mhen fy hun, dwi'n gwybod yn iawn beth ydy jyglo rhwng gwahanol ofynion a chadw lot o blatiau yn troi ar yr un pryd. Felly, dydy sôn bod rhywun jest yn gwneud un peth ac yn methu â gwneud llu o bethau eraill ddim yn realistig yn fy mhrofiad i. Rydw i a nifer o'r Gweinidogion efo peth wmbreth o wahanol bethau a materion maen nhw'n gweithredu arnyn nhw wrth inni fod yn siarad heddiw.

Mae'r ymgynghoriad yma yn un peth dwi'n canolbwyntio arno fo a dwi'n meddwl bod hwnna'n hollbwysig. Ond dwi hefyd yn canolbwyntio ar gyflawni'r targed o 20,000 o dai cymdeithasol newydd erbyn diwedd cyfnod y Senedd yma. Dwi'n croesawu eich ymrwymiad chi i fod yn cynyddu'r stoc tai cymdeithasol. Mae'r hawl i bawb gael cartref yn greiddiol i'r gwaith dwi'n ei wneud yn y Senedd yma. Ond cymerwch gam yn ôl rŵan. Mae'r cynllun datblygu a'r fframwaith datblygu cenedlaethol yma hefyd yn edrych ar faterion yn ymwneud efo tai. Mae o hefyd yn edrych ar faterion yn ymwneud efo twf yr economi.

Fy ngobaith i ydy, ar ôl gwrando a sgwrsio, y bydd gennym ni gynllun newydd a fydd yn creu gweledigaeth realistig ar gyfer datblygu pob rhan o Gymru. Fel roeddech chi'n sôn, mae hynna yn hollbwysig. Mae angen i'r cynllun a'r fframwaith yma ein galluogi ni i ddosbarthu cyfoeth a thwf i bob rhan o Gymru, gan gadw'r grym economaidd sydd yng Nghaerdydd a Chasnewydd, ond hefyd y twf economaidd yn cyrraedd y gogledd, y canolbarth a'r de-orllewin. Felly, mae angen strategaethau rhanbarthol ystyrlon, a fydd yn rhan o'r weledigaeth hirdymor yna.

Rydych chi'n sôn am leihau biwrocratiaeth a'r prosesau cynllunio. Wel, dowch â'ch syniadau ymlaen. Mae pawb yn dweud wrthyf fi bod eisiau prysuro'r gyfundrefn gynllunio, bod eisiau gwneud pethau'n haws, a dwi'n cytuno, ac mae gen i rai syniadau ynglyn â sut i symud hynny ymlaen. Dwi'n hapus iawn i glywed syniadau ymarferol ynglân â sut ydyn ni'n gwneud hynny, yn ymarferol, ar lawr gwlad, fel ein bod ni yn tynnu rhai o'r rhwystrau yma sydd yn dal datblygiadau yn ôl, gan gynnwys datblygiadau hollbwysig, sef tai.

Diolch am eich datganiad heddiw.

Rwy'n edrych ymlaen at fframwaith datblygu newydd i Gymru fel y gall wasanaethu ein pobl, ein cymunedau a'n busnesau yn well. Bydd symleiddio'r broses gynllunio yn cael ei groesawu'n fawr a bydd yn chwarae rhan hanfodol wrth gynyddu datblygiad economaidd a gwella cynhyrchiant. Mae Cymru'n cael ei chydnabod fwyfwy fel lleoliad strategol ar gyfer y seilwaith sydd ei angen i gefnogi'r economi ddigidol, ond mae'n hanfodol bod manteision unrhyw fuddsoddiad yn cael eu teimlo yn y cymunedau yr effeithir arnynt. Mae defnydd o ynni ac adnoddau yn ofyniad hanfodol ar gyfer canolfannau data, ac mae diffyg capasiti'r grid yn golygu bod y datblygiadau hyn yn aml yn ddim mwy na gorsafoedd pŵer sy'n cynhyrchu trydan o danwydd ffosil, gyda generaduron diesel ar raddfa ddiwydiannol fel darparwyr pŵer wrth gefn.

Yn fy etholaeth fy hun, Caerdydd Ffynnon Taf, cynigir gorsaf bŵer nwy 47 MW ar safle parcio a theithio dwyrain Caerdydd, mewn lleoliad trefol cwbl anaddas yn agos at ysgolion, cartrefi gofal a datblygiad tai newydd Caeau Masarn. Felly, croesewir y gyfarwyddeb ddaliol er mwyn rhoi amser i Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru ystyried a ddylid galw'r cais hwn i mewn, ond mae cymunedau ledled Cymru yn ceisio sicrwydd y byddwn yn osgoi ymlediad canolfannau data anghynaliadwy. A allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth canolfannau data penodol ar gyfer Cymru fel rhan o'r fframwaith datblygu cenedlaethol? Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Gwnes i sôn ar y dechrau bod angen fframwaith datblygu cenedlaethol newydd oherwydd bod yna heriau a chyfleoedd newydd yn wynebu Cymru, yn wahanol i 2015 pan ddechreuwyd y broses yma, ac yn wahanol i gyfnod 2020-21 pan ffurfiwyd y fframwaith sydd yn dal yn bodoli heddiw. Mae yna heriau newydd yn dod ar ein traws ni, ac un o'r rheini ydy canolfannau data. Medraf i ddweud wrthych chi fod y Gweinidog economi a menter, beth bynnag ydy enw Adam Price y dyddiau yma, ei rôl o—. Mae fy nghydweithiwr Adam Price wedi comisiynu gwaith sydd yn mynd i fod yn edrych ar ganolfannau data a'r defnydd o ddeallusrwydd artiffisial ac yn y blaen, achos yn ei bortffolio fo fel Gweinidog mae'r maes penodol yna.

Fel roeddwn i'n sôn, dyma un o'r pethau newydd sydd yn dod ymlaen, ac mae'n bwysig ofnadwy i ni gydnabod, efo'r twf mewn canolfannau data yng Nghymru, bod angen fframwaith polisi sydd yn un cadarn ac un sydd yn mynd i fod yn ddefnyddiol ar gyfer y dyfodol. Mae'n debyg bod angen inni wneud hynny mewn ffordd sydd yn rhoi balans rhwng y buddion economaidd, ond hefyd yn cydnabod y pryder gwirioneddol sydd gan bobl ar lefel cymunedol, a hefyd y pryder ynglŷn â defnydd o ynni a dŵr ac yn y blaen, a defnydd tir. Dwi'n meddwl bod Adam Price wedi gosod allan yr wythnos diwethaf y byddwn ni yn dod â pholisi gerbron cyn gynted â phosib. Yn amlwg, dydy o ddim yn briodol i fi wneud sylwadau am y cynllun penodol rydych chi'n sôn amdano fo.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am gyflwyno'r datganiad hwn? Ond, Aelodau, bydd y diwygiad hwn yn cynnwys o leiaf saith adroddiad gwahanol, 10 asesiad gwahanol, ac nid oes disgwyl iddo gael ei gwblhau tan aeaf 2029, mater o fisoedd cyn etholiad nesaf y Senedd ac, o bosibl, newid Llywodraeth. Mae'r amserlen hon yn symbol o'r system gynllunio yng Nghymru—wedi torri, costus ac yn boenus o araf. Er enghraifft, mae rheolau cynllunio yn ei gwneud yn ofynnol i gynghorau benderfynu ar geisiadau o fewn 91 diwrnod, ond yr arhosiad cyfartalog am benderfyniad cyngor yn fy etholaeth yw 223 diwrnod. Weinidog, rwy'n aml yn clywed gan fusnesau ledled Cymru sy'n nodi arosiadau costus a hir sy'n gysylltiedig â'r broses gynllunio fel rhwystr sylweddol rhag buddsoddi yng Nghymru. Oni fyddai'n well mynd i'r afael â'r argyfwng cynllunio yn awdurdodau cynllunio Cymru cyn dechrau blynyddoedd o waith ar newid y fframwaith cenedlaethol? Mae angen gweithredu nawr, nid arhosiad o dair blynedd. Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Dwi'n cydymdeimlo efo'r hyn rydych chi'n ei ddweud. Mae'r broses gynllunio'n cymryd gormod o amser. Mae'r broses gynllunio'n gymhleth. Dydy llais y gymuned ddim yn cael ei chlywed digon o fewn y broses o ddatblygu cynlluniau datblygu lleol, er enghraifft. Mi fedrwn i fynd ymlaen ac ymlaen. Rydych chi fel cynghorydd lleol wedi dod ar draws y rhwystredigaeth yna pan ydym ni'n ceisio cael datblygiadau i ddigwydd.

Mae'n rhaid dweud, wrth gwrs, fod adrannau cynllunio—. Heb sôn am y broses ei hun, mae adrannau cynllunio o dan bwysau sylweddol yn ein cynghorau sir ni. Un o ganlyniadau blynyddoedd o dorri ar wasanaethau cyhoeddus ydy torri ar wasanaethau cynllunio ac ar wasanaethau o'r math yna er mwyn, wrth gwrs, gwarchod addysg a gwasanaethau cymdeithasol ac ati. Felly, mae gen i gydymdeimlad mawr efo'r crebachu sydd wedi digwydd ar ein hunedau cynllunio ni ar lawr gwlad, ac mae'r Sefydliad Cynllunio Trefol Brenhinol wedi tynnu sylw mewn adroddiad diweddar at hyn ac yn bryderus nad oes gennym ni ddigon o gyflenwad o gynllunwyr yn dod trwy'r system, hyd yn oed pe baem ni'n newid y broses, er mwyn medru delio efo'r gwaith.

Mi ydym ni fel Llywodraeth yn ceisio gwneud rhyw fymryn ynghylch hynny, ac rydym ni wedi cefnogi'r gwaith o hyfforddi cynllunwyr cymwys newydd ledled Cymru ac wedi creu cynllun bwrsariaeth newydd hefyd ar y cyd efo Cyngor Sir Ceredigion i greu hyd at 12 o gynllunwyr cymwys ychwanegol mewn ardaloedd gwledig, lle mae'r heriau recriwtio hyd yn oed yn waeth.

Felly, cytuno efo rhan o beth rydych chi'n ei ddweud; pwyntio allan, wrth gwrs, fod yna broblemau o fewn y system fel mae hi ar hyn o bryd, ond mae yna gyfle gwych i chi rŵan i roi eich sylwadau i mewn yn yr ymgynghoriad—a ddim jest rhoi o yn yr ymgynghoriad, ysgrifennwch ataf i, pawb ohonoch chi, efo syniadau ymarferol o sut rydym ni'n gallu cael datblygiadau i ddod yn eu blaenau'n gynt nag y maen nhw ar hyn o bryd.

Weinidog, yn wahanol i'r Aelod o Reform UK, rwy'n croesawu'n fawr y pwyslais ar gynnal sgwrs genedlaethol am ddyfodol cynllunio yng Nghymru. Y mwyaf o bobl a all ymwneud â'r ymgynghoriad yna, y gorau oll: yn y pen draw, nhw fydd yn cael eu heffeithio gan y penderfyniadau cynllunio. Gan fod y sgwrs bellach ar y gweill, mae gen i ddiddordeb arbennig mewn sut rydym yn sicrhau ei bod yn cyrraedd y bobl nad ydynt fel arfer yn ymgysylltu â'r system gynllunio.

Mewn llawer o'n cymunedau yn y Cymoedd ac mewn ardaloedd ôl-ddiwydiannol, gall bobl gael eu heffeithio'n uniongyrchol gan benderfyniadau cynllunio mawr, ond efallai na fyddent yn ymateb i ymgynghoriadau ffurfiol a mynychu cyfarfodydd cyhoeddus, nac yn teimlo, o reidrwydd, fod y system gynllunio wedi'i chynllunio i'w galluogi i gymryd rhan. A allwch sôn ychydig am sut mae'r Llywodraeth yn mynd ati'n rhagweithiol i gyrraedd y cymunedau hynny yn ystod y broses hon, a sut byddwch yn asesu wedyn a yw'r sgwrs genedlaethol wedi llwyddo i ehangu cyfranogiad y tu hwnt i'r rhai sydd eisoes yn ymgysylltu â chynllunio?

Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau yna. Dwi'n meddwl bod yna ddwy ran i'ch cwestiwn chi. Yn gyntaf, ynglŷn ag ymgysylltu ynglŷn â'r broses benodol yma o greu fframwaith datblygu cenedlaethol newydd, dwi'n cytuno'n llwyr efo chi: mae rhaid inni wneud ymdrech fawr i gyrraedd pawb ar draws Cymru fel bod llais pawb yn cael ei chlywed. Fel roeddwn i'n dweud, rownd gyntaf ydy'r ymgysylltu sydd yn digwydd cyn y Nadolig, ac mae'r rheini wedi bod yn ddigwyddiadau, neu maen nhw'n ddigwyddiadau, sydd yn cael eu hyrwyddo drwy grwpiau trydydd sector fel Cymorth Cynllunio Cymru, er enghraifft, i annog cymaint o bobl i gymryd rhan ynddyn nhw. Wrth i ni symud i gamau nesaf y broses, dwi yn awyddus iawn i edrych ar hwyluso'r ymgysylltiad yn union fel rydych chi'n sôn amdano fo, efo mwy o ffocws ar y grwpiau hynny sy'n anoddach i'w cyrraedd, yn enwedig, efallai, mewn cymunedau sy'n wynebu mwy o heriau costau byw, er enghraifft. Felly, byddwn i'n meddwl o ddifrif ynglŷn â'r ail gam o'r ymgynghori.

O ran eich cwestiwn mwy eang chi ynglŷn â sut i gael mwy o bobl i gymryd rhan yn y broses gynllunio drwyddi draw ac i gymryd diddordeb yn yr hyn sy'n digwydd, dwi yn meddwl bod yna gyfle o fewn datblygu cynlluniau datblygu lleol i lais y gymuned allu cael ei chlywed llawer iawn yn gynt ac yn fwy pwerus, yn fwy grymus, o fewn y broses honno. Pan mae o'n gweithio, pan mae'r gymuned wedi bod yn ymwybodol o'u gallu nhw i helpu siapio dyfodol eu cymunedau nhw—. Dwi wedi ei weld o ar waith, yn digwydd mewn ffordd sydd yn caniatáu datblygiadau tai, er enghraifft, sydd efallai'n gallu bod yn gynhennus mewn rhai ardaloedd, ond os ydy pobl wedi bod yn rhan o'r broses o'r cychwyn cyntaf mae llawer iawn o'r pryderon yn diflannu. Ac felly, dwi yn awyddus i edrych ar yr agwedd yna yn benodol. Felly, diolch i chi am dynnu sylw at hynny.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, nid yw sgwrs sy'n cau ym mis Tachwedd a fframwaith sy'n cyrraedd yn 2029 yn gynllun ar gyfer cartrefi, swyddi na strydoedd mawr nawr. Mae'r fframwaith presennol eisoes yn dweud wrth y gogledd ble mae'n eistedd—twf cenedlaethol yn Wrecsam a Glannau Dyfrdwy, tra bod Bangor Conwy Môn dim ond yn cael cynnig twf arfordirol a reolir. Os ailfrandio'r map hwnnw yw'r diwygiad hwn yn unig, ni fydd busnesau ar hyd yr A55 yn gweld unrhyw newid.

A wnaiff y Gweinidog gadarnhau tri pheth: yn gyntaf, y bydd yr ymgysylltiad yn y gogledd-orllewin mor ddifrifol ag yng Nghaerdydd; yn ail, na fydd strydoedd mawr gwag ac wedi torri yn cael eu trin fel materion â blaenoriaeth is; ac, yn drydydd, na fydd y diwygiad hwn yn trin Bangor, Caernarfon, Llandudno a Chaergybi fel artist cefnogi ar gyfer Wrecsam a Glannau Dyfrdwy ac na fydd yn rhaid i ni aros tan 2029 am gadarnhad o hynny? Mae sgyrsiau yn bwysig, ond ni all trefi ar draws y gogledd-orllewin aros am y cynllun nesaf.

Dwi'n cytuno'n llwyr efo chi, fel rhywun sydd yn cynrychioli ardal yn yr union le rydych chi'n sôn amdano fo yn y gogledd-orllewin, ac wedi bod yn cynrychioli'r ardal, ac â'r fraint o gael gwneud hynny, ers dros 10 mlynedd bellach. Felly, peidiwch â sôn wrthyf fi am y ffaith bod cymunedau yn y gogledd-orllewin yn teimlo weithiau eu bod nhw'n cael eu hanghofio. Dydy'r Llywodraeth yma ddim yn mynd i fod yn anghofio'r un gymuned ar draws Cymru. Dyna'r weledigaeth, yn y pen draw, gobeithio, fydd yn gallu cael ei datblygu fel rhan o'r fframwaith newydd yma—fod pob rhan o Gymru yn bwysig a bod angen dosbarthu cyfoeth, dosbarthu'r twf economaidd a chyfleon economaidd ar draws Cymru i gyrraedd bob rhan.

Ie, mae'n mynd i gymryd sbel, achos rydym ni'n sôn am rywbeth sydd yn bwysig iawn—dyfodol ein gwlad ni. Fedrwn ni ddim jest wneud o mewn wythnos neu ddwy; mae'n rhaid inni fod yn cael y sgyrsiau yna a dod â phobl efo ni yn ystod y sgyrsiau yna. Ond dydy hynna ddim yn golygu nad ydym ni'n gwneud pethau eraill hefyd. Yfory nesaf, dwi yn cyfarfod y tasglu canol trefi, sydd yn ymgynnull am y tro cyntaf a bydd yn dod ag argymhellion clir erbyn dechrau flwyddyn nesaf ynglŷn â rhai o'r heriau sy'n wynebu canol ein trefi ni, efo argymhellion am ffyrdd o weithredu er mwyn gwella ein strydoedd mawr ni. Ac mae yna nifer o faterion fel yna yn digwydd wrth i ni siarad.

Dwi wedi sôn am y tasglu, dwi wedi sôn am dai cymdeithasol, mae yna waith yn digwydd ynglŷn ag uwchraddio tai, retrofit ac yn y blaen—ac mae hwnna jest yn fy mhortffolio fi. Gall bob un Gweinidog sôn wrthoch chi am o leiaf 10 o bethau maen nhw heddiw yn gweithio arnyn nhw, yn gweithio i newid. Ond mae'n rhaid inni feddwl am y pen draw a'r dyfodol hefyd a pheidio ag anghofio, yng nghanol gwneud y pethau dydd i ddydd pwysig iawn yma sydd yn gwella bywydau pobl, fod rhaid inni gael gweledigaeth glir ar gyfer adeiladu ein gwlad ni i fod yn wlad sydd yn ffit ar gyfer y dyfodol, ac sydd yn crynhoi dyheadau pawb yma inni fod yn llawer mwy uchelgeisiol yn sut rydym ni'n mynd ati i gynllunio ac i drefnu'n hunain i'r dyfodol. Diolch.

Ym mis Medi 2025, fe wnaeth Llywodraeth Cymru roi bron i £100,000 i Bliss ar gyfer sefydlu rhaglen gwella gwasanaethau newyddenedigol genedlaethol i Gymru. Ers hynny, mae pob uned newyddenedigol naill ai wedi cyflawni achrediad lefel efydd neu wedi cyflwyno tystiolaeth i’w hasesu o dan siarter babanod Bliss. Mae hon yn garreg filltir bwysig i’r gwasanaethau hyn yng Nghymru. Ond nid dyna ddiwedd yr hanes. Rydyn ni wedi gweld rhagor o gynnydd eto: mae un uned wedi cyflawni achrediad lefel arian yn barod, ac mae tair uned arall yn paratoi i gyflwyno cais am asesiad ar y lefel hon. Felly, mae ymrwymiad ein timau i wella’n barhaus yn gwbl amlwg. Maen nhw’n awyddus i sicrhau bod babanod a theuluoedd sy’n derbyn gofal ganddyn nhw yn cael profiad gwell.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae Bliss wedi gweithio’n uniongyrchol gyda thimau mewn unedau dros Gymru gyfan. Mae unedau wedi cael cymorth i asesu eu sefyllfa yn erbyn safonau’r siarter, i gynnal adolygiadau ac archwiliadau, i nodi blaenoriaethau lleol, ac i ddatblygu camau ar gyfer gwella. Diolch i’r rhaglen, mae gan wasanaethau gyfle hefyd i rannu arferion da a’r hyn y maen nhw wedi ei ddysgu ar hyd y daith.

Nawr, dyw pob uned ddim yn union yr un fath. Maen nhw’n amrywio o ran eu maint, maen nhw'n amrywio o ran y ddarpariaeth arbenigol sy’n cael ei chynnig ganddyn nhw, ac o ran eu cyfleusterau a’u hadnoddau, a’u staff. Maen nhw hefyd yn gwasanaethu gwahanol gymunedau. Mae’r siarter yn gosod uchelgais genedlaethol i bob uned ar y cyd, ond mae hi hefyd yn caniatáu i bob gwasanaeth yn unigol ganolbwyntio ar newidiadau a fydd yn gwneud y gwahaniaeth mwyaf yn lleol.

Ni fyddai hyn yn bosibl heb ymroddiad staff yr unedau newyddenedigol ledled Cymru, a hoffwn i dalu teyrnged i ymrwymiad a gwaith caled y staff hynny. Bydd cyflawni’r rhaglen hon yn gofyn am arweinyddiaeth ac ymgysylltu parhaus, ochr yn ochr â’r pwysau dyddiol sy’n gysylltiedig â darparu gofal arbenigol. Mae nyrsys, meddygon, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, seicolegwyr, gweithwyr cymorth ac eraill yn gweithio gyda’i gilydd i roi mwy o bwyslais ar gynnwys teuluoedd wrth ddatblygu’r ddarpariaeth, a gwneud gwelliannau ystyrlon i ofal.

Ac rydym ni'n gwybod, wrth gwrs, y bydd rhai rhieni yn wynebu rhwystrau ychwanegol i fod yn agos at eu babi neu i fod â rhan yn ei ofal. Gallai'r rhain gynnwys pellter o'u cartref, pwysau ariannol, gwaith, cyfrifoldebau gofalu eraill, anghenion iaith a chyfathrebu, anabledd neu anawsterau wrth gael mynediad at lety a chymorth ymarferol. Felly, mae tegwch yn ganolog i'r rhaglen genedlaethol. Mae Bliss yn datblygu adnoddau dwyieithog, gan wella mynediad at wybodaeth a chymorth i deuluoedd yng Nghymru, gyda sylw arbennig i gymunedau ethnig lleiafrifol ac ardaloedd o anfantais economaidd-gymdeithasol. Bydd hyn yn helpu gwasanaethau i ystyried nid yn unig a yw cymorth ar gael, ond a all pob teulu ddeall, cael mynediad at y cymorth hwnnw ac elwa ohono.

Mae siarter babanod Bliss yn cefnogi’r datganiad ansawdd ar gyfer gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Hwn sydd yn amlinellu ein gweledigaeth genedlaethol, sef darparu gofal diogel a theg sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn. Argymhelliad y datganiad ansawdd yw y dylai byrddau iechyd ddilyn safonau’r siarter. Mae hefyd yn cydnabod bod gwrando ar brofiadau teuluoedd, a’u cynnwys, yn gwbl sylfaenol i sicrhau ansawdd a diogelwch.

Mae’r gwelliannau sy’n deillio o’r rhaglen hon yn rhan o’n hymateb ehangach, wrth gwrs, i argymhellion adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru'. Mae’r gwaith hwnnw yn cadarnhau pwysigrwydd sicrhau trefniadau arweinyddiaeth genedlaethol gyson a llywodraethiant effeithiol. Mae hefyd yn cadarnhau pa mor bwysig yw hi ein bod ni wir yn gwrando ar deuluoedd, gan barhau i ganolbwyntio ar ddiogelwch, ansawdd a thegwch.

Nawr, er bod heddiw yn gyfle i gydnabod cynnydd, nid yw'r gwaith wedi'i gwblhau. Mae achrediad efydd yn sylfaen bwysig, ond ni ddylai achrediad fod yn bwynt terfynol. Bydd gwelliant parhaol yn dibynnu ar unedau yn parhau i wrando ar deuluoedd, i adolygu eu harferion, i fesur effaith unrhyw newidiadau, ac i adeiladu ar yr hyn maen nhw wedi'i gyflawni. Felly, rydym ni wedi sicrhau cyllid parhaus trwy gydol y flwyddyn ariannol hon i ymgorffori'r rhaglen genedlaethol ymhellach, i gefnogi unedau wrth iddyn nhw symud ymlaen drwy'r siarter, ac i gryfhau cynaliadwyedd gwelliannau ar draws byrddau iechyd.

Yn ystod y cam nesaf, bydd Bliss yn parhau i ddarparu cymorth wedi'i deilwra i dimau newyddenedigol a chryfhau mynediad at wybodaeth ddwyieithog i deuluoedd. Bydd gwersi o'r rhaglen yn meithrin dealltwriaeth o ble y gallai unedau unigol fod angen cymorth pellach i ddiwallu anghenion eu poblogaeth leol, a lle gall rhwystrau cyffredin fod angen gweithredu cenedlaethol. Byddwn yn parhau i ddisgwyl tystiolaeth glir o gynnydd. Nawr, fel rydw i wedi dweud, ni ellir barnu llwyddiant yn unig yn ôl a yw achrediad yn cael ei ddyfarnu. Rhaid ei weld a'i deimlo ym mhrofiadau babanod a theuluoedd—p'un a yw rhieni yn teimlo eu bod yn cael eu croesawu, eu bod yn cael eu hysbysu a'u parchu ar y ward, a allan nhw gymryd rhan yng ngofal eu babi, ac a yw gwasanaethau yn gwrando ac yn ymateb pan fydd teuluoedd yn dweud bod angen i bethau newid.

Rwy'n ddiolchgar iawn i Bliss am eu partneriaeth a'u harbenigedd, ac i dimau newyddenedigol ledled Cymru am eu hymrwymiad parhaus. Yn bwysicaf oll, fodd bynnag, diolchaf i'r rhieni a'r teuluoedd sydd wedi rhannu eu profiadau ac wedi helpu i lunio'r rhaglen hon er lles teuluoedd eraill yn y dyfodol. Mae eu gonestrwydd a'u dirnadaeth wedi bod yn amhrisiadwy, felly hefyd eu dewrder. Rwy'n ddyledus iddyn nhw ac rwy'n diolch iddyn nhw.

Ddirprwy Lywydd, mae pob babi sy'n cael ei eni yn gynamserol neu sy'n sâl pan gaiff ei eni yn haeddu'r gofal gorau posibl, ac mae pob teulu yn haeddu cael ei drin gydag urddas a thosturi. Mae'r cynnydd sy'n cael ei weld trwy siarter babanod Bliss yn dangos beth y gellir ei gyflawni pan fydd teuluoedd, clinigwyr, byrddau iechyd, y trydydd sector a'r Llywodraeth yn gweithio gyda'i gilydd i'r un perwyl. Nawr, rydym ni'n parhau i fod yn ymrwymedig i gefnogi gwasanaethau newyddenedigol ledled Cymru i barhau â'r daith hon i ddarparu'r safonau gofal uchaf. Mae ein huchelgais yn glir y dylai gwasanaethau newyddenedigol yng Nghymru fod yn glinigol ddiogel ac effeithiol, tosturiol a theg, ac wedi'u cynllunio'n wirioneddol o amgylch anghenion babanod a'u teuluoedd. Diolch.

Mae angen i mi ddatgan diddordeb: Mae gen i berthynas agos sy'n feddyg ymgynghorol.

Rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i ddatganiad y Dirprwy Weinidog heddiw, ac rwy'n cydnabod bod y Gweinidog, o areithiau blaenorol yn y Siambr, yn gwerthfawrogi sancteiddrwydd bywyd a pha mor bwysig yw hyn. Ac fe hoffwn i ddechrau trwy gydnabod y gwaith rhyfeddol sy'n cael ei wneud bob dydd gan feddygon, nyrsys a staff cymorth newyddenedigol ledled Cymru.

Pan fydd babi yn cael ei eni yn gynamserol neu'n ddifrifol wael, mae rhieni'n canfod eu hunain mewn byd nad oedden nhw erioed wedi disgwyl bod yn rhan ohono. Yn hytrach na mynd â'r babi gwerthfawr adref, maen nhw'n treulio dyddiau, wythnosau, misoedd wrth ymyl crud cynnal. I'r teuluoedd hynny, nid yw gofal newyddenedigol yn ddim byd ond gwasanaeth arall gan y Gwasanaeth iechyd, mae'n dod yn fyd cyfan. Dyma pam mae'r egwyddorion y tu ôl i'r siarter babanod Bliss mor bwysig. Mae gofal sy'n canolbwyntio ar y teulu yn golygu cydnabod nad yw rhieni yn ymwelwyr â'u babanod eu hunain, maen nhw'n rhieni, a, lle bynnag y bo'n glinigol bosibl, dylid eu cefnogi i gymryd rhan yng ngofal a chysylltiad y babi.

Ond mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y datganiad heddiw yn cynrychioli newid mesuradwy i deuluoedd yn hytrach na dim ond bod yn ymrwymiad arall. Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru gyllid ar gyfer Bliss fel y gallai unedau newyddenedigol ledled Cymru weithio tuag at achrediad siarter babanod Bliss efydd. Felly, fy nghyfres gyntaf o gwestiynau: allwch chi ddweud wrthym ni yn union faint o unedau newyddenedigol yng Nghymru sydd bellach wedi ennill achrediad efydd? Faint sydd eto i gyflawni hynny, ac erbyn pa ddyddiad mae hi'n disgwyl i bob uned newyddenedigol yng Nghymru fod wedi cyrraedd y safon honno? Ar ben hynny, o'r 14 uned achrededig ledled y Deyrnas Unedig, pam nad oes unrhyw rai o'r safon uchaf yng Nghymru? Mae'r canolfannau achrededig hyn mewn mannau eraill yn cael eu graddio'n aur a hyd yn oed platinwm mewn rhai achosion. I Lywodraeth sy'n siarad am uchelgais, ble mae'r uchelgais i'r rhai bach hyn? A all y Gweinidog addo y bydd o leiaf un uned newyddenedigol yng Nghymru yn dod yn aur neu uwch, ac yn ganolfan achrededig, o fewn y tymor? Oherwydd ni ddylai teuluoedd dderbyn un safon o ofal teuluol mewn un rhan o Gymru a safon wahanol mewn mannau eraill.

Ac mae yna fater arall rwy'n credu bod angen i ni fynd i'r afael ag o ar frys, a hynny yw cadw teuluoedd gyda'i gilydd. Mae Bliss wedi tynnu sylw at yr anawsterau y gall rhieni eu hwynebu wrth aros dros nos i fod yn agos at eu babanod sâl neu gynamserol. Dychmygwch roi genedigaeth, gadael yr ysbyty heb eich babi, a gorfod teithio yn ôl ac ymlaen, weithiau cannoedd o filltiroedd bob dydd, dim ond i fod gyda nhw. Ac i deuluoedd sy'n byw pellter sylweddol o ofal newyddenedigol arbenigol, mae hynny'n golygu costau teithio, costau parcio, costau bwyd, colli enillion ac absenoldeb mamolaeth cynnar ar yr union adeg pan ddylai eu plentyn fod eu hunig bryder. Fe wnaethoch chi sôn am ofal newyddenedigol teuluol, ond ni all olygu dweud wrth rieni eu bod yn bartneriaid yng ngofal eu babi. Mae'n rhaid i ni ei gwneud hi'n ymarferol bosibl iddyn nhw fod yno. Rydych chi'n dweud yn y datganiad eich bod yn gwrando ac yn ymateb. Felly, fy nghwestiwn nesaf yw: pa gamau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu llety dros nos i rieni ar unedau newyddenedigol? Ac a fydd y Dirprwy Weinidog yn ymrwymo i safon isafswm cenedlaethol glir fel nad yw rhiant yn cael ei orfodi i adael eu plentyn sâl a newydd-anedig oherwydd nad oes lle iddyn nhw aros?

Yn olaf, mae angen i ni siarad am yr hyn y mae rhieni yn ei brofi yn emosiynol. Mae mynd i uned newyddenedigol yn frawychus ac yn llethol iawn. Mae angen gwybodaeth glir ar rieni. Mae angen staff arnyn nhw i wrando arnyn nhw ac mae angen iddyn nhw ddeall beth sy'n digwydd i'w babi a gwybod sut i gymryd rhan yn eu gofal. A lle maen nhw'n codi pryderon, mae angen hyder arnyn nhw y bydd y pryderon hynny'n cael eu clywed. Nid yw arferion fel gosod mamau ar wardiau gyda mamau sydd wedi cael eu babanod a pheidio â chlirio coridorau ar gyfer rhieni mewn profedigaeth wedi newid ers y 1960au. Felly, mae cyflwyno Galwad am Bryder yn ddiweddar gan y Llywodraeth i wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol yn cael ei groesawu, ond mae system yn effeithiol dim ond os yw teuluoedd yn gwybod ei bod yn bodoli, staff yn ei deall a rhieni yn teimlo eu bod yn gallu ei defnyddio.

Ac ni all cefnogaeth seicolegol fod yn ychwanegiad dewisol. Fe ddywedoch chi yn y datganiad y dylai gofal fod yn dosturiol. Mae cefnogi'r babi yn golygu cefnogi'r teulu o amgylch y babi hwnnw. Felly, a oes gan Lywodraeth Cymru ddigon o weithlu newyddenedigol a seicolegol i gyflawni'r safonau teuluol hyn yn gyson, a pha gefnogaeth sy'n cael ei ddarparu i unedau lle mae pwysau staffio yn atal cynnydd? Ac a wnaiff y Dirprwy Weinidog warantu bod gan bob teulu yng Nghymru sydd â phlant mewn unedau newyddenedigol fynediad at gymorth seicolegol priodol, waeth ble maen nhw'n byw, ac egluro sut y bydd y Llywodraeth yn mesur a yw teuluoedd eu hunain yn credu bod y siarter Bliss yn gwella profiad gofal newyddenedigol mewn gwirionedd? Diolch.

Diolch, Catherine. Croeso i'ch rôl. Mae'r gwaith sy'n cael ei wneud mewn unedau newyddenedigol ledled Cymru yn wir, wel, yn newid bywydau yn llwyr. Rwy'n credu y byddai'n beth da i ni i gyd oedi a myfyrio ar y gwaith rhyfeddol sy'n digwydd ledled Cymru ar hyn o bryd i achub bywydau babanod. Felly, diolch am dynnu sylw at hynny. Fel y dywedoch chi—cefais fy nharo gan eich ymadrodd—dyna yw eu holl fyd, yr uned honno, yn union. Mae angen i ni fod yn gwneud yn siŵr bod yr unedau hynny, yr amgylchedd y mae teuluoedd a rhieni ynddo, yn groesawgar, eu bod yn gyfforddus a bod teuluoedd yn teimlo nad yw'n rhwystr iddyn nhw fod yno, eu bod yn ganolog i'r holl beth. Bydd sut mae hyn yn cael ei gyflwyno mewn gwahanol unedau yn amrywio oherwydd, wrth gwrs, mae yna lawer o wahanol resymau pam y bydd ystyriaethau lleol. Ond, yn y bôn, mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod rhieni a theuluoedd yn teimlo eu bod yn rhan o ofal, ac fe allaf i sôn am rai o'r enghreifftiau ymarferol o sut y gellir gwneud hynny.

Fe wnaethoch chi ofyn i mi beth yn union yw'r sefyllfa gyda gwahanol unedau, ac rwy'n hapus i daflu goleuni ar y sefyllfa bresennol. Felly, mae pob un o'r naw uned newyddenedigol yng Nghymru bellach yn ymwneud â'r broses, fel y dywedais i. Ar hyn o bryd, mae Ysbyty Singleton ac Ysbyty Maelor Wrecsam wedi ennill achrediad arian. Mae Ysbyty Gwynedd, Ysbyty Glangwili, Ysbyty Tywysoges Cymru, Ysbyty'r Tywysog Siarl, Ysbyty Athrofaol y Faenor ac Ysbyty Glan Clwyd wedi ennill achrediad efydd. Mae Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd wedi ennill statws addewid ac mae'n gweithio tuag at yr achrediad efydd. Yn amlwg, mae hon yn rhaglen wella fesul cam. Fe wnaethoch chi ofyn yn gynharach am y posibilrwydd—ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn digwydd, yn wir—y byddwn yn gweld unedau yn symud ymlaen i statws aur a phlatinwm hefyd. Dyna yw ein huchelgais, oherwydd mae ein babanod yn haeddu dim llai na rhagoriaeth yn hyn. Felly, byddaf, byddaf yn ddigamsyniol yn gwthio i wneud yn siŵr—. Yn amlwg, mae hwn yn fater y bydd byrddau iechyd yn cadw golwg arno, ond unrhyw beth y gallwn ni ei wneud yn genedlaethol i wneud yn siŵr yr anelir at ragoriaeth ym mhob achos, yna, ydy, wrth gwrs mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn awyddus iawn i edrych arno.

Fe wnaethoch chi sôn am y sefyllfa ar draws y Deyrnas Unedig a bod yna leoedd eraill ar draws y Deyrnas Unedig lle mae dyfarniad aur a phlatinwm wedi cael eu cyflawni. Wrth gwrs, mae hon yn rhaglen ledled y Deyrnas Unedig. Mae wedi datblygu ar gyfraddau gwahanol ar draws cenhedloedd, ac ochr arall y geiniog, mae'n debyg, yw'r ffaith bod pob uned newyddenedigol yng Nghymru sy'n ymwneud â'r rhaglen yn ein rhoi ni, mewn rhai ffyrdd, mewn sefyllfa well na chenhedloedd eraill. Ond ni allwn ni fod yn hunanfodlon am hynny o gwbl. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod yr unedau hyn yn symud ymlaen trwy'r daith honno. A phan fydd uned wedi cael yr achrediad hwnnw, nid yw hynny'n golygu bod yn rhaid i achrediad aros; mae'n rhaid eu hailasesu'n barhaus i wneud yn siŵr bod y gwelliannau yn barhaus a'u bod yn gyson i deuluoedd.

Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am gadw teuluoedd gyda'i gilydd, ac mae hynny'n hollol bwysig iawn. Byddaf yn rhannu rhai o'r enghreifftiau ymarferol o sut y gall unedau sydd wedi cyflawni'r achrediad efydd ac sy'n symud ymhellach trwy'r siarter wneud hyn. Mae yna wardiau ac unedau sydd wedi ei gwneud hi'n haws i rieni dreulio amser gyda'u babi gyda threfniadau ymweld mwy hyblyg, ond mae rhai wardiau wedi cyflwyno cadeiriau gorwedd yn y wardiau fel y gall rhieni aros hefyd. Heb amheuaeth, mae gen i ddiddordeb mawr yn y pwyntiau a wnaethoch chi am lety, gwneud hynny'n haws hefyd, a chyfeirio at gymorth seicolegol. Mae'r holl elfennau gwahanol hyn yn mynd i fod mor hanfodol bwysig.

Fe ddywedoch chi wrth gloi mai dim ond os yw teuluoedd yn gwybod ei fod yn bodoli y bydd hyn yn effeithiol. Yn hollol, oherwydd pa ddiben yw hi i rywbeth fod ar gael os nad yw o fudd i'r teuluoedd a'r rhieni sydd ei angen? Felly, mae angen i ni fod yn siŵr, ac mae angen cadw golwg gyson ar hyn i wneud yn siŵr nad yw hyn yn rhywbeth sy'n ddim byd ond testun cyfeirio, ond bod pobl yn gwybod amdano, ei fod ar nodyn gludiog fel petai. Mae'n debyg i'r datganiad Galwad am Bryder a wnes i ychydig wythnosau yn ôl nawr, a bydd y ddwy elfen hynny'n gweithio'n agos iawn gyda'i gilydd hefyd. Mae'n rhaid i ni fod yn gwneud yn siŵr bod y mannau hyn yn gefnogol, yn groesawgar ac yn arwain at well gofal, felly diolch yn fawr.

Fe hoffwn i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw. Rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth y mae hi'n poeni llawer amdano. Mae derbyn babi i uned newyddenedigol yn annioddefol o anodd ac yn amser pryderus i unrhyw deulu. Mae'r gofal arbenigol a ddarperir yn yr unedau hyn yn helpu i sicrhau bod babanod yn cael y cyfle gorau posibl o oroesi ac ansawdd bywyd, ond mae rhieni yn aml yn gorfod gohirio eu bywydau yn ystod y cyfnod hwn, gan effeithio ar eu hincwm, eu lles a phlant eraill yn eu teulu. Mae'r elusen Bliss yn cefnogi rhieni yn ystod y cyfnod hwn ac yn hyrwyddo hawliau babanod cynamserol a sâl.

Cyflwynwyd rhaglen Bliss Wales gyda chyllid gan Lywodraeth Lafur Cymru yn 2025, ac rwy'n falch iawn o glywed bod y Dirprwy Weinidog yn cydnabod y rôl bwysig y mae hyn wedi'i chwarae wrth wella gofal newyddenedigol teuluol ledled Cymru. Mae'n dda gweld bod cynnydd wedi'i wneud tuag at gyflawni amcanion siarter babanod Bliss ers 2025, ac mae'n amlwg bod angen cyllid ar gyfer rhaglen gyfan Bliss Wales y tu hwnt i fis Mawrth y flwyddyn nesaf.

Felly, Ddirprwy Weinidog, rydych chi'n dweud heddiw bod cyllid wedi'i sicrhau i barhau â'r rhaglen drwy'r flwyddyn ariannol hon, ond rydym ni'n gwybod mai dim ond mater o fisoedd yw hynny. Mae rhieni a gweithwyr iechyd proffesiynol eisiau gwybod a fydd Llywodraeth Plaid Cymru yn ariannu rhaglen Bliss Wales ar ôl mis Mawrth y flwyddyn nesaf.

Er bod camau cadarnhaol wedi'u gwneud gyda siarter babanod Bliss, rydych chi wedi amlinellu heddiw nad yw'r gwaith wedi'i gwblhau, a fy nealltwriaeth i yw bod unedau newyddenedigol yn Ysbyty'r Faenor ac Ysbyty Athrofaol Cymru ill dau ar y statws addewid o wella—dyna'r cam cychwynnol ar gyfer siarter babanod Bliss—ac mae angen cymorth arnyn nhw i symud ymlaen. Yn y cyfamser, mae angen i'r saith uned newyddenedigol arall, rydych chi wedi sôn amdanyn nhw, yng Nghymru allu cymryd camau i gyflawni'r lefelau uwch o achrediad. Felly, byddai gen i ddiddordeb gwybod beth sy'n cael ei wneud i rannu'r dysgu hwnnw am y siarter babanod rhwng yr unedau newyddenedigol hynny i annog datblygu arferion da.

Mae mynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd yn agwedd bwysig ar y gwaith hwn i sicrhau cydraddoldeb yn y gofal a dderbynnir gan fabanod a theuluoedd ym mhob uned newyddenedigol ledled Cymru. Mae un gwahaniaeth penodol sy'n wynebu teuluoedd eisoes wedi'i grybwyll, a hynny yw llety dros nos. Dylai rhieni, wrth gwrs, allu aros gyda'u babanod bob amser o'r dydd a'r nos, ond nid yw llety yn cael ei ddarparu yn rheolaidd. Felly, fe hoffwn i wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod llety dros nos addas ar gael i rieni, ble bynnag maen nhw'n byw.

Fe hoffwn i hefyd sôn am y cynllun peilot sgyrsiau cynnar. Mae hyn ar wahân i'r siarter babanod Bliss, ond mae'r ddau yn rhan o raglen Bliss Wales. Mae gweithredu'r cynllun peilot sgyrsiau cynnar ar y gweill ym mhob un o'r tair uned newyddenedigol yng ngogledd Cymru, gydag unedau pellach yn y de yn ymuno â'r cynllun peilot ar gyfer ei ail gam. Unwaith eto, mae angen cyllid i sicrhau cydraddoldeb ledled Cymru i fabanod a theuluoedd.

Rwy'n falch o'ch clywed yn cyfeirio at yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' eto yn y Siambr heddiw. Comisiynwyd yr adroddiad hwnnw gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, ac roedd lleisiau a phrofiadau menywod a theuluoedd wrth wraidd yr asesiad hwnnw. Felly, Ddirprwy Weinidog, allwch chi awgrymu pryd y bydd argymhellion yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' yn cael eu gweithredu'n llawn a phryd y gallwn ni ddisgwyl mwy o eglurder ynghylch amserlenni cyflawni ac adrodd tryloyw?

Byddwch hefyd yn ymwybodol, Ddirprwy Weinidog, fod yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' yn tynnu sylw at ymroddiad a phroffesiynoldeb y gweithlu mewn gwasanaethau mamolaeth ledled Cymru. Ac rwy'n gwybod eich bod hefyd yn ymwybodol bod Coleg Brenhinol y Bydwragedd ymhlith y rhai sydd wedi nodi mai capasiti'r gweithlu yw'r her fwyaf dybryd sy'n wynebu gwasanaethau mamolaeth yng Nghymru ar hyn o bryd. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi sicrwydd bod buddsoddiad wedi'i dargedu mewn staffio bydwreigiaeth, yn ogystal â gwelliannau mewn cynllunio a chadw'r gweithlu, yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon? Byddai hefyd yn dda gwybod pa drafodaethau mae hi wedi'u cael gyda Gweinidog Iechyd y Cabinet am y sefyllfa bresennol sy'n wynebu graddedigion bydwreigiaeth ers i'r Senedd ddychwelyd o'r toriad. Mae angen gofal ar fabanod mewn unedau newyddenedigol gan dîm amlddisgyblaethol o weithwyr gofal iechyd proffesiynol. Rydym ni hefyd yn gwybod bod mynediad at iechyd meddwl amenedigol a gwasanaethau rhieni-babanod yn hanfodol. Felly, yn olaf, a wnaiff y Dirprwy Weinidog gadarnhau heddiw gyflawni'r cynllun gweithlu amenedigol strategol a'i ariannu'n llawn i sicrhau lefelau staffio diogel ledled Cymru? Diolch.

Diolch, Jayne, am y cwestiynau hynny. Rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon chi hefyd. Yn wir, fel y dywedwch chi, ac mae'n iawn rhoi hynny ar y cofnod eto, roedd y gwaith a wnaed gan y Llywodraeth flaenorol ar hyn yn sylfaenol bwysig yma, ac rwy'n falch iawn o fod yn parhau â'r gwaith hwnnw. Rwy'n credu ei fod yn sylfaen hynod werthfawr a osodwyd yn y fan yna. Wrth gwrs, rydym ni eisiau mynd ymhellach na hynny.

Fe wnaethoch chi ofyn, yn gyntaf, am gyllid. Nawr, fel yr wyf wedi nodi, am yr ail flwyddyn, mae £52,000 wedi'i ddarparu i gefnogi'r gwaith o weithredu Bliss mewn byrddau iechyd. O ran cyllid yn y dyfodol, mae hynny'n cael ei ystyried fel rhan o'r penderfyniadau ehangach ar gynllunio rhaglenni mamolaeth, cynllunio a gwariant newyddenedigol, ac mae hyn yn amlwg yn gwneud llawer o waith da iawn, felly byddwn yn agored iawn i hynny, yn wir. Ac rwy'n credu y byddwn ni fel Llywodraeth yn agored iawn iddo, oherwydd rydym ni wedi ymrwymo i gefnogi gwelliannau mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Felly, mae hynny'n rhywbeth rydym ni'n ei gadw dan adolygiad agos iawn.

O ran yr hyn roeddech chi wedi'i ofyn am wahanol unedau a gwneud yn siŵr eu bod yn cael eu cefnogi i fynd ymhellach gyda'r daith achredu, mae hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid digwydd heb os nac oni bai, oherwydd mae achredu ar ei ben ei hun yn garreg filltir, ond nid yw'n bwynt terfynol. Ac mae angen i ni wneud yn siŵr ei bod yn rhaglen wella fesul cam, fel rydw i wedi dweud, ac mae hynny'n rhywbeth y bydd ein partneriaid yn y Gwasanaeth Iechyd yn gweithio'n agos iawn gyda gwahanol unedau, gyda gwahanol fyrddau iechyd arno, i gefnogi hynny. Mae'n rhywbeth rydw i'n mynd i gadw llygad agos iawn arno hefyd.

O ran llety, fel y crybwyllodd Catherine hefyd, eisoes, mae arnaf i eisiau gwneud yn siŵr y bydd unrhyw deulu, waeth beth fo'u hamgylchiadau, yn gallu bod yn rhan o ofal eu babi. Felly, fodd bynnag, fe allwn ni fod yn annog mentrau i wneud yn siŵr bod llety yn rhan o hyn, wrth gwrs mae'n rhywbeth y byddai gen i ddiddordeb mawr bod yn rhan ohono. A byddwn yn erfyn ar Aelodau, os ydych chi'n ymwybodol o amgylchiadau lle mae hynny wedi dod yn rhwystr, ysgrifennwch ataf i amdano, oherwydd rwy'n credu bod angen i ni weld ble—. Rhan sylfaenol o Bliss yw gweld ble mae'r bylchau, felly mae'n ymwneud â'r hyn y gellir ei wneud yn yr unedau eu hunain, ond mae hefyd yn ymwneud â darpariaeth ehangach. Felly, ysgrifennwch ataf os ydych chi'n gweld bod bylchau fel yna sy'n dod i'r amlwg.

Diolch, hefyd, am siarad am y cynlluniau peilot sgyrsiau cynnar—rhywbeth rwy'n gwybod, unwaith eto, sy'n agos iawn at eich calon. Fel yr wyf wedi cadarnhau o'r blaen, byddwn yn gweithredu'n llawn argymhellion yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' a bydd hynny dros gyfnod o amser. Yn amlwg, mae yna rai y bydd yn rhaid eu gwneud ar gyflymder llawer mwy oherwydd eu brys, ond caiff pob un o'r argymhellion hynny eu gweithredu'n llawn.

Fe wnaethoch chi ofyn am y sefyllfa gyda bydwreigiaeth, ac rwy'n cydnabod yn fawr y pwysau sylweddol ar y gweithlu ym meysydd bydwreigiaeth, mamolaeth, gofal newyddenedigol a gwasanaethau plant ehangach. Mae hyn yn rhywbeth y mae'r Gweinidog Cabinet a minnau, pob un ohonom ni, yn bryderus iawn amdano, ac mae'n pwyso'n drwm arnom ni. Rydym ni'n annog byrddau iechyd i wneud y mwyaf o'r holl gyfleoedd, oherwydd, wrth gwrs, rydym ni'n disgwyl i fyrddau iechyd gymryd pob cam rhesymol i gynnal safonau diogel, i gefnogi staff, i sicrhau bod trefniadau cynllunio'r gweithlu yn ymateb i anghenion gwasanaeth nawr ac yn y dyfodol. Mae'n rhywbeth rydym ni'n ei gadw dan adolygiad agos iawn.

Yn olaf, diolch am godi iechyd meddwl amenedigol. Mae'n rhywbeth a oedd yn agos iawn, iawn at galon fy rhagflaenydd yn y rôl hon, Steffan Lewis. Unwaith eto, os ydych chi neu Aelodau eraill yn—. Mae'n rhywbeth rydw i'n angerddol iawn amdano, gwneud yn siŵr bod y gefnogaeth yno i famau ledled Cymru, felly os ydych chi'n sylwi ar unrhyw fylchau yn y ddarpariaeth, ysgrifennwch ataf i er mwyn i ni allu trefnu— . Ac rwy'n gwneud y cynnig hwnnw, os gwelwch yn dda, i Aelodau ar draws y Siambr, oherwydd mae'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei wneud yn iawn. Diolch, Jayne.

A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am y datganiad y prynhawn yma ar yr hyn sy'n faes hynod emosiynol? Rwy'n croesawu'r datganiad hwn, gan nad ydym ni wedi derbyn diweddariad ar y siarter babanod Bliss ers ei chyflwyno ym mis Medi y llynedd. I fod yn glir, mae fy nghyd-aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig a minnau yn cefnogi'r siarter a'i nodau o wella canlyniadau i'r babanod mwyaf agored i niwed ledled Cymru. Ni allaf hyd yn oed ddechrau dychmygu sut beth yw hi i deuluoedd sy'n gorfod byw gyda babi cynamserol neu ddifrifol wael. Mae'n rhaid ei fod yn hynod frawychus ac anodd i gymaint o bobl, ac felly bydd unrhyw beth a wneir i wella gofal newyddenedigol yng Nghymru yn cael ein cefnogaeth ddiwyro. Dylai rhieni gael eu trin fel partneriaid yng ngofal eu babi, cael eu hysbysu a'u cefnogi'n briodol, a gallu treulio cymaint o amser gyda'u babi ag y mae amgylchiadau'n caniatáu.

Buddsoddodd Llywodraeth flaenorol Cymru £100,000 i sicrhau bod yr holl unedau newyddenedigol yng Nghymru yn gweithio tuag at lefel efydd siarter babanod Bliss, ac rwy'n falch o glywed, yn unol â'ch datganiad, bod pob uned naill ai wedi cyrraedd neu ar fin cyrraedd efydd, gobeithio, gyda rhai yn rhagori ymhellach eisoes. Yn dilyn cwestiwn Jayne Bryant am gyllid, fe hoffwn i wybod erbyn pa ddyddiad ac amser y bydd cymorth ariannol gan y Llywodraeth hon yn cael ei roi ar waith i helpu'r cynnydd hwn ymhellach.

Ddirprwy Weinidog, fel y clywsom ni'n gynharach, eleni fe gyhoeddwyd 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru', sef asesiad o wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Nododd y darn hwnnw nifer o faterion a heriau, gan gynnwys cydlynu gwael rhwng unedau ynghylch argaeledd cotiau a gwelyau mamolaeth, ansicrwydd ynghylch trefniant cotiau newyddenedigol a hyd yn oed darparu gofal trosiannol ac oedi mewn trefniadau trafnidiaeth. Fe wnaethoch chi gadarnhau y byddai'r Llywodraeth hon yn gweithredu argymhellion yr asesiad, ond a allwch chi ymhelaethu ar ba gamau y mae'r Llywodraeth Plaid Cymru hon eisoes wedi'u cymryd yn y maes hwn hyd yn hyn?

Yn benodol, byddwn yn awyddus i glywed mwy am gynlluniau'r Llywodraeth i roi adnodd cenedlaethol ar waith i ddarganfod gwelyau mamolaeth a chotiau newyddenedigol, a phryd y bydd teuluoedd yn gallu cael mynediad iddo. Cynhaliodd yr elusen Bliss arolwg o unedau newyddenedigol ledled Cymru a ganfu na allai 85 y cant o fabanod gael hyd yn oed un rhiant yn aros mewn ystafell gyda nhw dros nos. Roedd hyn oherwydd diffyg llety priodol a chyflwr rhai ystadau. Bydd hyn yn cael effaith niweidiol iawn ar uchelgais y Llywodraeth hon i gyflwyno dull sy'n canolbwyntio ar y teulu. Felly, Ddirprwy Weinidog, sut fydd y Llywodraeth hon yn mynd i'r afael â hyn wrth symud ymlaen?

Mae teuluoedd a phlant cynamserol hefyd angen cymorth ymhell ar ôl iddyn nhw adael yr uned newyddenedigol. Mae rhieni plant sy'n cael eu derbyn i ofal newyddenedigol yn fwy na thebygol o brofi anghenion iechyd meddwl, ond dywedodd llai na thraean o rieni wrth yr elusen The Smallest Things eu bod wedi derbyn cefnogaeth emosiynol ffurfiol ar ôl gadael yr uned. Hefyd, dim ond un o bob pump o rieni sy'n cytuno bod eu meddyg teulu yn deall anghenion eu babi, ac ychydig dros draean sy'n teimlo bod eu hymwelwyr iechyd yn deall eu hanghenion nhw a'u babi.

Mae rhieni yn nodi'r diffyg dealltwriaeth a chefnogaeth gydweithredol rhwng iechyd ac addysg. Felly, fe hoffwn i wybod pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod plant sy'n cael eu geni'n gynamserol yn derbyn cymorth ar y cyd ar ôl eu rhyddhau o ofal newyddenedigol, gan gynnwys rhannu eu hanes newyddenedigol yn briodol rhwng y gwasanaethau addysg, ymweliadau iechyd a blynyddoedd cynnar. Sut y byddant yn sicrhau bod gweithwyr proffesiynol ar draws y gwasanaethau hyn yn deall yr effaith bosibl genedigaeth gynamserol ar ddysgu a datblygiad, ac yn barod i adnabod a diwallu'r anghenion hynny? Ddirprwy Weinidog, dylai rhieni fod wrth wraidd gofal newyddenedigol, ac rwy'n gobeithio yn ddiffuant o waelod fy nghalon y bydd y Llywodraeth hon sydd gan Gymru yn gweithredu'n briodol ar y darn pwysig hwn o waith. Diolch.

Diolch, Natasha, ac fel y dywedoch chi ar y dechrau, mae'n faes emosiynol, ac rwy'n croesawu'n fawr y ffaith bod cefnogaeth drawsbleidiol i'r egwyddorion yma. Wrth gwrs, o ran sut mae'n cael ei gyflwyno o ran sut mae'r achrediad yn mynd rhagddo, bydd pob un ohonoch chi yn y Siambr eisiau bod mor frwd â fi yn gwirio i weld bod hynny'n parhau i symud ymlaen, oherwydd mae hyn yn rhywbeth, fel y dywedaf, na allwn ni fforddio i beidio â'i chael yn iawn. Roedd hynny'n frawddeg lletchwith, ond mae hyn yn rhywbeth sydd mor bwysig.

Fel y dywedoch chi'n gynharach hefyd, allaf i ddim dechrau dychmygu sut beth ydyw. Bydd pobl yn y Siambr hon a bydd pobl yn gwylio sydd wedi bod trwy hyn. Mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom ni i wneud yn siŵr ein bod yn cymryd pob cam fel y bydd rhai o'r eiliadau anoddaf ym mywyd person, ym mywyd rhiant, yn cael eu llenwi â thosturi, gyda chariad, gyda chefnogaeth, gyda gweithredoedd ymarferol. Nid oes unrhyw beth sy'n gallu gwneud hynny'n well fel ffon hud, ond mae pob un o'r—. Byddaf yn mynd trwy rai o'r camau y gall ysbytai eu cymryd i gefnogi gofal cysylltiad croen â chroen, a elwir weithiau yn ofal cangarŵ—rwy'n gwirioni ar hynny—gall helpu i gefnogi meithrin cyswllt, gwella hyder rhieni, cyfrannu'n gadarnhaol at ddatblygiad babi. Mae'n gwneud yn siŵr bod cefnogaeth yno ar gyfer bwydo, ar gyfer gofal cysur, ar gyfer gofal arferol, fel pan fydd y pontio yn digwydd a phan fydd babi yn gallu mynd adref, gall y rhieni deimlo eu bod yn cael eu cefnogi ac fe allan nhw deimlo'n fwy parod ac yn fwy hyderus y byddan nhw'n gwybod beth mae angen iddyn nhw ei wneud bob dydd i ofalu am eu babi gwerthfawr.

O ran cyfathrebu, diweddariadau rheolaidd, roeddech chi wedi crybwyll materion llety eto. Mae yna reswm pam fod yr un themâu yn codi dro ar ôl tro. Dyma'r pethau sydd fwyaf pwysig i rieni ledled Cymru. Allwn ni ddim fforddio bod â sefyllfa lle mae teuluoedd yn wynebu'r rhwystrau ychwanegol hyn. Felly, eto, os gwelwch yn dda, byddwn yn gofyn i'r Aelodau: pan fyddwch chi'n dod ar draws enghreifftiau, os oes enghreifftiau o ble nad yw hyn yn gweithio'n dda, dywedwch wrtha i, fel y gallwn ni weld beth arall y gellir ei wneud gyda hyn.

Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am gyllid yn y dyfodol. Unwaith eto, mae wedi ei ymrwymo ar gyfer y flwyddyn ariannol hon. Mae fy nghyd-Aelod y Gweinidog Cyllid yn ei sedd. Wnaf i ddim ennyn ei dicter trwy ddyfalu am gyllidebau yn y dyfodol, ond mae'n rhywbeth mae arnom ni eisiau ei gymryd—. Mae angen i ni, wrth gwrs, weld sut mae hyn yn gweithio—[Torri ar draws.] Do, fe wnes i eich enwi chi yn y fan yna. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn gweld sut mae'r cyflwyno hwn yn parhau i symud ymlaen. Unwaith eto, bydd amrywiadau mewn gwahanol ardaloedd. Mae arnaf i eisiau grymuso'r unedau hyn i allu parhau ar y daith hon ar eu pennau eu hunain. Mae angen i ni wneud yn siŵr—

—eu bod nhw'n cael eu grymuso—

—a bod ganddyn nhw'r offer hynny ar gael i allu gwneud hyn. Ond wrth gwrs, os gwelwn ni fod angen i ni ystyried hynny ymhellach, wrth gwrs mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn agored iddo. Ni allaf wybod yn union sut y cyflwynir hyn yn y dyfodol, ond mae'n rhywbeth, wrth gwrs, y byddwn ni'n cadw'n agos iawn mewn cof.

O ran y gefnogaeth seicolegol, mae hynny'n hanfodol bwysig. Rydw i wedi colli fy lle. Nid wyf yn gwybod pa rai oedd eich pwyntiau a pha rai oedd rhai Jayne. Ond o ran gwneud yn siŵr bod gofal seicolegol arbenigol ar gael iddyn nhw pan fydd rhieni yn gadael yr unedau, bydd hyn yn wir waeth beth sydd wedi digwydd gyda'u babi. Gall fod yn brofiad trawmatig iawn i rieni ddod yn agos at golli babi hefyd, felly bydd angen y gofal cofleidiol hwnnw arnyn nhw, ac mae gwaith gwych sy'n digwydd ledled Cymru. Mae'n rhywbeth y mae wir angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n ei gyflwyno'n briodol. Diolch.

Os ydw i wedi colli un o'ch cwestiynau yn anfwriadol, allech chi ysgrifennu ataf i os gwelwch yn dda? Doeddwn i ddim yn bwriadu. [Torri ar draws.] Iawn.

Ocê, ac i fi fod yn gryno, dwi'n cymryd, hefyd.

Diolch. Yn dilyn cefnogaeth seicolegol, bydd y cwestiwn hwn yn amserol. Ddirprwy Weinidog, rwy'n croesawu'r cynnydd sy'n cael ei wneud tuag at gyflawni siarter babanod Bliss, ond gall gofal newyddenedigol teuluol ddim ond gweithio os yw'r gweithlu arbenigol yno i gefnogi teuluoedd pan fydd angen hynny arnyn nhw fwyaf.

Yn fy etholaeth i, Pontypridd Cynon Merthyr, mae profiad Chloe a'i mab Theo yn dangos pam mae hyn mor bwysig. Ar ôl i Theo gael ei dderbyn i ofal dwys newyddenedigol ym Merthyr Tudful yn fuan ar ôl ei eni, siaradodd Chloe am yr ofn, y pryder a'r trawma a ddilynodd, a sut y mae'r teimladau hynny wedi aros gyda hi ymhell ar ôl i Theo ddod adref.

Mae hi wedi dweud y gallai mynediad at gymorth seicolegol arbenigol fod wedi ei helpu i brosesu'r profiad hwnnw a lleihau ei effaith barhaol ar ei theulu. Mae Bliss wedi canfod diffyg o 62 y cant o ran lefelau staffio gweithwyr iechyd newyddenedigol proffesiynol perthynol i iechyd, seicoleg a fferylliaeth ledled Cymru, gyda'r diffyg yn y ddarpariaeth seicoleg yn 90 y cant, yr ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig.

O ystyried nad oes gan fwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg ddarpariaeth seicolegydd newyddenedigol ym Merthyr na Phen-y-bont ar Ogwr ar hyn o bryd, pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r bylchau hyn yn y gweithlu? A wnewch chi, Ddirprwy Weinidog, ymrwymo i sicrhau bod cymorth seicolegol yn rhan ganolog ac wedi'i ariannu'n briodol o gyflawni siarter babanod Bliss yng Nghymru? Diolch o galon.

Mae'n ddrwg gen i, ond mae hi'n lletchwith gyda'r Siambr, mae'n rhaid i mi gael fy nghefn i chi pan fyddaf yn eich ateb chi. Diolch, Sara, am rannu stori Chloe a Theo gyda'r Siambr. Rydym ni i gyd yn gwybod y gall derbyn baban i uned newyddenedigol gael effaith seicolegol barhaol ar rieni a theuluoedd. Fel y mae pob Aelod sydd wedi siarad yn y Siambr hyd yma wedi'i nodi, mae cymorth seicolegol yn elfen hollbwysig. Dyna pam rydym ni wedi comisiynu gwerthusiad annibynnol o wasanaeth Onnen. Mae hynny'n cynnwys argymhellion ynghylch modelau gweithlu ar gyfer unedau newyddenedigol a chyfraniad gweithwyr proffesiynol arbenigol perthynol i iechyd, gan gynnwys gwasanaethau seicolegol. Bydd y gwerthusiad hwnnw'n helpu i lywio ein dealltwriaeth o'r ddarpariaeth bresennol a gofynion y gweithlu yn y dyfodol ledled Cymru.

Drwy siarter babanod Bliss, mae angen i ni edrych eto—mae hyn yn fater y mae llawer o Aelodau wedi'i godi—ar anghenion ehangach teuluoedd, lles emosiynol, a sicrhau bod pobl yn cael eu cyfeirio at gymorth. Wrth gwrs, mater gweithredol i fyrddau iechyd yw sut y caiff y gweithlu ei ddefnyddio, ond byddwn yn parhau i gydweithio'n agos â Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru, byrddau iechyd a sefydliadau partner, gan gynnwys Bliss, i ddeall yn well ble mae'r bylchau hynny, ac i sicrhau ein bod yn gwneud y gwelliannau sy'n angenrheidiol ac y mae'n rhaid i ni eu gwneud.

Byddaf yn datgan diddordeb, gan fod fy nheulu a minnau wedi cael eu heffeithio'n ddwfn gan y mater hwn dros y saith diwrnod diwethaf, ac yn parhau i fod felly. Rwy'n siŵr y byddai Aelodau hefyd yn cytuno â mi pa mor drasig yw hi y bu Heddlu Gogledd Cymru mewn cysylltiad â ni fel Aelodau i ddweud bod corff babi wedi cael ei ddarganfod ar y traeth ger Bangor, yn fy etholaeth i. Mae galwadau ar y fam i ddod ymlaen. Cysylltwch â Heddlu Gogledd Cymru neu fwrdd Betsi. Byddant yn rhoi'r gefnogaeth sydd ei angen arnoch chi ar hyn o bryd.

Fe hoffwn i ddiolch i chi, Delyth, am gyflwyno'r diweddariad ar y siarter babanod Bliss, a diolch i bob person sy'n ymwneud â cheisio gwella gofal newyddenedigol yma yng Nghymru. Mae'r egwyddorion craidd yn ymwneud â gofal teuluol ac fe'u hadwaenir fel y saith safon, gyda safonau pellach yn cael eu cyhoeddi ar gyfer y dyfodol. Mae siarter babanod Bliss bellach yn offeryn sy'n helpu i archwilio gweithdrefnau, arferion ac amgylchedd uned newyddenedigol. Er bod hyn yn dda, mae ffordd bell i fynd o hyd. Ac mae'n rhaid i mi ddweud hyn nawr, gan fy mod i wedi datgan diddordeb: fe hoffwn i ddiolch o galon ar goedd, a diolch ar ran fy nheulu, i Alder Hey, ac i Ysbyty Gwynedd, y bu iddyn nhw gydnabod yr argyfwng. Mae angen y parhad trawsffiniol hwn o ofal newyddenedigol gwych arnom ni.

Mae'r model yn ymwneud â'r ffaith nad yw unrhyw ddwy enedigaeth yr un peth. Mae angen y broses gofal unigol hon arnom ni. A chofiwch, weithiau, nid mam a babi yw hi, gall fod yn fam a gefeilliaid neu drilliaid. Felly, y cyfan y byddwn yn gofyn i chi, Ddirprwy Weinidog, yw a fyddwch chi'n ymrwymo i sicrhau eich bod yn gweithio, cyn belled ag yr ydw i yn y cwestiwn, gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr—a'r byrddau iechyd eraill—i sefydlu adolygiad cynhwysfawr o'i wasanaethau mamolaeth a'i ofal newyddenedigol, a sicrhau bod cynlluniau gofal unigol yn cael eu gweithredu. Oherwydd nid oes unrhyw ddwy enedigaeth yr un fath ac nid oes dau fabi yr un peth. Diolch.

Janet, mae'n wirioneddol ddrwg iawn gen i am y profiad rydych chi newydd sôn amdano yn eich teulu, ac rwy'n credu bod meddyliau pawb yn y Siambr gyda'ch teulu. Rwy'n wirioneddol obeithio y bydd popeth yn iawn.

Fe wnaethoch chi hefyd sôn am y digwyddiad hynod ofidus ar bier Bangor. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedoch chi. Mae'n sefyllfa hynod drist a hynod ofidus. Mae fy meddyliau i, ac rwy'n credu meddyliau pawb yn y Siambr, gyda phawb sy'n cael eu heffeithio gan hyn. Mae'n destun ymchwiliad parhaus gan yr heddlu, felly ni allaf wneud sylwadau pellach ar yr amgylchiadau penodol, ond mae Llywodraeth Cymru yn cael gwybod am y sefyllfa wrth iddi ddatblygu. Ein prif bwyslais ar hyn o bryd yw cefnogi pawb sy'n cael eu heffeithio a rhoi'r amser a'r lle i'r asiantaethau ymchwilio i ganfod y ffeithiau ynghylch y digwyddiad hynod ofidus hwn.

Rwy'n cytuno â chi; o ran Bliss, mae ffordd bell i ni fynd, wrth gwrs. Rwy'n benderfynol bod yn rhaid i ni weld cynnydd parhaus. Byddwn ni, a fi, yn gweithio gyda'r holl fyrddau iechyd i wneud popeth y gallwn ni i wneud yn siŵr o hynny.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rwy'n croesawu'r cynnydd sy'n cael ei wneud gyda siarter babanod Bliss heddiw, ond fe hoffwn i dynnu sylw'n arbennig at yr heriau sy'n wynebu teuluoedd yng nghefn gwlad Cymru. Rydych chi wedi dweud yn eich datganiad heddiw y dylai gwasanaethau unigol ganolbwyntio ar y newidiadau sy'n gwneud y gwahaniaeth mwyaf yn lleol. Ymhell cyn y rhaglen siarter bresennol, roedd y tîm newyddenedigol yn Ysbyty Glangwili wedi cydnabod yr heriau sy'n gysylltiedig â byw mewn ardaloedd gwledig a diffyg trafnidiaeth, yn ogystal â'r pwysau ariannol ar deuluoedd oedd yn teithio yn ôl ac ymlaen ar gyfer apwyntiadau. Bu iddyn nhw ymateb drwy newid eu ffordd o weithio, gan gydlynu apwyntiadau arbenigol i wneud pethau'n haws i deuluoedd. Pan na allai teuluoedd gyrraedd yr ysbyty oherwydd eu lleoliad gwledig, problemau trafnidiaeth neu bwysau ariannol, byddai'r tîm newyddenedigol yn mynd allan i'w gweld nhw gartref.

Fe sonioch chi yn gynharach am yr hyn sy'n digwydd ar ôl iddyn nhw adael yr ysbyty, ac rwy'n credu bod hynny yr un mor bwysig. Maen nhw'n pontio'r bwlch rhwng yr ysbyty a'r cartref—gan gynnwys gwasanaethau fel dietegydd, therapi galwedigaethol, ffisiotherapi, ac iaith a lleferydd. Mae'r rhain oll yn hynod bwysig yn y cyfnod dilynol. Yn wir, fe aethon nhw ymlaen i ennill gwobr prosiect y flwyddyn Bliss, sy'n gamp wych i ysbyty gwledig o'r fath, yn fy marn i. Weinidog, buddsoddwyd bron i £1,000 yn y rhaglen genedlaethol hon yn 2025. Gan ei bod hi'n ddyddiau cynnar o hyd ar y rhaglen, sut y byddwch chi'n sicrhau bod arfer dda, fel yr un yn Glangwili, yn cael ei adnabod, ei rannu a'i weithredu ledled Cymru, yn hytrach na chanolbwyntio'n unig ar a yw unedau'n bodloni safon y siarter? Diolch.

Diolch, Claire, am hynny. Yn wir, o ran y heriau fydd yn bodoli o ran teithiau hirach i gymunedau gwledig, fel y dywedais i yn gynharach, fydd dwy uned ddim yr un fath, fydd dau leoliad ddim yr un fath, ac mae tegwch yn elfen bwysig iawn o hyn, sef sicrhau y bydd anghenion gwahanol wahanol gymunedau, a gwahanol gymunedau o fewn y cymunedau hynny hefyd, yn cael sylw, ac eto, edrych ar anfantais economaidd-gymdeithasol hefyd, edrych ar bellteroedd teithio hirach, edrych ar gymunedau ethnig lleiafrifol, edrych ar ieithoedd gwahanol, gofynion hygyrchedd gwahanol, llety—mae angen i'r holl elfennau hyn fod yn gweithio ac mae angen iddyn nhw fod ar gael i unedau lle mae eu hangen.

O ran dathlu'r uchafbwyntiau, fel rydych chi newydd wneud, rwy'n credu bod hynny'n wych, a diolch yn fawr iawn am roi hynny ar gofnod. Mae angen i ni wneud yn siŵr, unwaith eto—ac mae'r thema hon yn codi'n gyson—nad achrediad yw'r man terfyn. Mae'r ffordd y mae Bliss wedi'i strwythuro yn annog unedau i symud ymlaen ymhellach. A hefyd, os nad yw cynnydd yn cael ei gynnal, yna gall achrediad gael ei golli. Felly, mae angen i ni wneud yn siŵr nad dim ond gwneud yn siŵr ein bod ni'n cael y lefel sylfaenol o achrediad y mae hyn yn ei wneud. Ond rydw i eisiau bod mewn Cymru lle mae pob uned yn rhagori, ac wrth gwrs dyna'r hyn y ddylem fod yn anelu ato.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a diolch, Ddirprwy Weinidog. Hoffwn ategu geiriau'r Gweinidog a Janet Finch-Saunders ynglŷn â'r newyddion hynod o drist am farwolaeth babi ym Mangor, sy'n ergyd drom i'r gymuned leol. Dyma hefyd ddatgan buddiant, gan fy mod i am sôn ychydig am brofiad personol.

Rydw i'n croesawu'r ffocws ar ofal newyddenedigol sy'n canolbwyntio ar y teulu a'r cynnydd sydd wedi'i wneud drwy siarter fabanod Bliss. Mae'n fater personol iawn i mi. Cafodd fy mab ei eni'n gynamserol ar ôl 32 wythnos, a threuliodd bron i fis yn uned gofal arbenigol babanod Ysbyty Gwynedd. Cawsom ofal arbennig gan y staff yno, a byddaf bob amser yn ddiolchgar am hynny.

Roedd y profiad hefyd yn amlygu'r heriau y mae teuluoedd yn eu hwynebu, sy'n cynnwys fy mhartner yn dal yn gorfod gweithio yn ystod y cyfnod yna. Hefyd, oherwydd yr ôl-ofal roeddwn i'n ei dderbyn, ni chefais weld fy mab am nifer o oriau, ac roeddwn i mewn ward efo nifer o famau eraill efo'u babanod newydd, efo fy mab i mewn inciwbetor yn yr uned arbenigol.

Ond un o'r pethau pwysicaf i ni oedd cael ein cynnwys yng ngofal ein mab. Roedd y staff yn ein trin fel rhan o'r tîm o'i gwmpas, ac mae hynny'n adlewyrchu egwyddorion y siarter. Roedd hyn yn cynnwys pethau fel ein dysgu ni sut i'w fwydo fo trwy diwb, yr elfen skin-to-skin, ac mi roedd yna lety ar gael yno i ni aros, ond efallai nad oedd yr adnoddau ddim y gorau y gallen nhw fod—

Sori. Felly, sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod yr arferion gorau hyn yn cael eu rhannu a'u hymgorffori'n gyson ym mhob rhan o Gymru, a sut ydych chi'n sicrhau bod barn rhieni a'u profiadau nhw'n cael eu casglu a'u defnyddio'n rheolaidd i lywio gwelliannau pellach i wasanaethau? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn, Mair, am rannu eich stori chi. Rydw i'n falch iawn i glywed bod y gofal roeddech chi wedi'i gael a'ch teulu wedi'i gael mor gefnogol i chi. Mae yna nifer o heriau rydych chi wedi sôn amdanyn nhw yn fanna o ran dewis iaith, o ran y ffaith roedd eich partner chi'n dal i weithio. Gallaf i ond dychmygu pa mor anodd oedd hwnna, felly dwi wir yn ddiolchgar i chi am rannu hynna gyda ni. Ond, fel roeddech chi'n dweud, pan mae hyn yn gweithio'n dda, bydd teuluoedd a rhieni yn cael eu cynnwys yng ngofal eu plentyn. Mae angen inni sicrhau bod—. Beth dŷn ni angen ei wneud yw cysoni hyn a sicrhau bod profiadau teuluoedd dros Gymru'r un mor gadarnhaol, achos bydd profiadau teuluoedd yn siapio fel mae hyn yn digwydd. Mae'n rhaid inni fod yn gwrando ar deuluoedd ac mae'n rhaid inni gymryd y feedback yna gan deuluoedd pan mae problemau'n digwydd er mwyn sicrhau bod prosesau a systemau a phobl yn dysgu o hynny, achos dylai pob teulu gael yr un gofal. Diolch, Mair.

Ddirprwy Weinidog, i'r rhan fwyaf o fenywod, rhoi genedigaeth yw'r foment, i fod, pan maen nhw'n dal ac yn gofalu am y babi maen nhw wedi'i gario ers misoedd. Ond, pan fydd babi yn cael ei eni cyn amser neu'n wirioneddol sâl, gall y foment honno olygu deorydd, larymau, gwifrau ac, yn sydyn, mae'r fam yn teimlo bod pawb arall yn gwybod sut i ofalu am ei babi yn well na hi. Ddylai mam byth deimlo fel ymwelydd wrth ochr gwely ei babi ei hun.

Felly, rwy'n croesawu'r cynnydd sy'n cael ei wneud trwy siarter babanod Bliss, oherwydd rhaid i ofal sy'n canolbwyntio ar y teulu olygu bod mamau a theuluoedd yn cael rhywun yn gwrando arnyn nhw, yn cael gwybodaeth ac yn cael eu cynnwys go iawn yn y gofal y mae eu babi yn ei gael, ond mae Bliss eu hunain yn dweud wrthym fod yna brif feysydd o ofal i fabanod newyddenedigol a chymorth i deuluoedd y mae angen rhoi sylw iddyn nhw ar frys. Felly, Ddirprwy Weinidog, y tu hwnt i achredu a thargedau, sut fyddwch chi'n mesur yr hyn sy'n wirioneddol bwysig—a yw cael mamau mewn unedau babanod newyddenedigol ledled Cymru yn teimlo eu bod yn cael cymorth, eu bod yn cael eu cynnwys a'u bod yn gallu bod yn fam i'w babi newydd?

Diolch, Cristiana, am hynny, a'r hyn y gwnaethoch chi ei ddisgrifio yn y fan yna o ran y disgwyliad a'r gobaith y bydd gan bob mam, mai dyma'r foment y mae hi wedi breuddwydio amdani, a'r bwlch rhwng hynny a'r hyn y mae rhai mamau yn mynd drwyddo wedyn a'r realiti poenus y byddai'n rhaid iddyn nhw ei wynebu, a'r hyn a ddisgrifiodd Mair ychydig funudau yn ôl hefyd, am eu babi sydd mewn deorydd ar ward arall a'u bod nhw'n cael eu hamgylchynu gan famau eraill gyda'u babanod eu hunain, ac am bwysleisio'r bwlch hwnnw. Rwy'n meddwl bod dyluniad wardiau yn gwbl sylfaenol yn hyn o beth, a bod tosturi yn cael ei ystyried wrth fynd ati i'w dylunio. Yn sicr, ni ddylai unrhyw riant byth deimlo fel ymwelydd o ran y gofal y mae ei blentyn yn ei gael, y gofal y mae ei babi yn ei gael.

Fel y dywedais i yn gynharach, dim ond os bydd hyn yn arwain at sefyllfa lle mae teuluoedd yn teimlo eu bod yn cael croeso y byddaf i neu unrhyw un arall yn y Siambr hon yn ystyried ei fod yn llwyddiannus. Ac rwy'n gwybod bod hynny'n rhywbeth anodd iawn. Wrth gwrs, mae yna bethau y gallwn ni eu mesur; dyna'r pethau ymarferol rwyf wedi eu nodi ynghylch sut y gallwn ni—. Ac mae'n benodol iawn; rwy'n credu bod mwy na 120 o feini prawf achredu y mae Bliss yn mynd drwyddyn nhw. Ond mae hefyd yn ymwneud â sicrhau bod profiad teuluoedd wedi newid yn sylweddol, bod teuluoedd yn teimlo'n rhan o'r gofal. Felly, wrth gwrs, mae'n ymwneud â'r meini prawf y gallwch chi eu nodi ar bapur, ond mae'n fwy na hynny hefyd. Felly, diolch yn fawr iawn.

Wrth siarad am fabanod a chymorth lleol, Ddirprwy Weinidog, mae Cerebral Palsy Cymru wedi'i leoli yn fy etholaeth i, ac yn ddiweddar fe ges i'r fraint o ymweld â'r ganolfan yn Llanisien a gweld drosof fi fy hun y cymorth arbenigol maen nhw'n ei ddarparu i blant a theuluoedd. Ac ers hynny rwyf wedi derbyn llythyr teimladwy gan Glenys Evans, un o'r rhieni a'i sefydlodd. Dri deg saith mlynedd yn ôl, gwnaeth Glenys a grŵp bach o rieni helpu i sefydlu'r elusen hon oherwydd roedden nhw eisiau therapi arbenigol gwell i'w plant. Mae ei mab, Thomas, sydd â pharlys yr ymennydd, yn 42 oed erbyn hyn, ac mae hi'n parhau i fod yr un mor angerddol ag yr oedd bryd hynny am sicrhau bod y genhedlaeth nesaf yn cael y dechrau gorau mewn bywyd.

Nawr, mae hwn hefyd yn sefydliad y mae ei werthoedd wedi'u cydnabod yn flaenorol gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys derbyn cymorth cyfalaf tuag at brynu eu cartref presennol yn 2019. Nawr, mae Glenys wedi codi pryderon gyda mi am ddyfodol ariannol yr elusen, a'r newid o ran trefniadau comisiynu byrddau iechyd yn benodol. Ac, wrth wraidd hyn, rwy'n credu, mae rhywbeth rydyn ni i gyd wedi'i rannu yma heddiw, ac mae'n bwysig iawn, am ymyrraeth gynnar a'r ffaith y gall cymorth arbenigol wneud y gwahaniaeth gwirioneddol hwnnw i blant a'u teuluoedd.

Felly, Ddirprwy Weinidog, gan adeiladu ar y cymorth a gafwyd gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, sut all y Llywodraeth newydd weithio gyda byrddau iechyd a Cerebral Palsy Cymru i sicrhau mynediad cynaliadwy, cyfartal at gymorth arbenigol ar gyfer parlys yr ymennydd i blant a theuluoedd ledled Cymru, ni waeth ble maen nhw'n byw?

Diolch yn fawr am godi'r pwynt pwysig iawn hwnnw ac am rannu'r straeon hynny hefyd, oherwydd trwy rannu profiadau bywyd y mae angen i ni weld lle mae pethau'n mynd yn dda a lle mae bywydau pobl wedi cael eu gwella'n sylweddol. Felly, diolch yn fawr am rannu hynny.

Yn amlwg—. Ac rwy'n gwybod y byddwch chi'n gwerthfawrogi mai mater i fyrddau iechyd lleol yw comisiynu, ond wrth gwrs mae'n rhywbeth rydyn ni'n cadw llygad agos iawn arno, oherwydd mae Cerebral Palsy Cymru yn gwneud gwaith mor wych ac yn newid bywydau pobl. Felly, mae'n rhywbeth rydyn ni'n cadw llygad agos iawn arno, ac rwyf wir yn gwerthfawrogi'r ffaith eich bod chi wedi codi hynny heddiw yn y Siambr. Diolch yn fawr iawn.

Mae'n glir, onid ydy, fod yna gefnogaeth i'r siarter dros y Siambr, a dwi'n falch o ddweud, wrth gwrs, fod y Democratiaid Rhyddfrydol yma yng Nghymru yn ei gefnogi o hefyd. Gaf i jest gofyn: sut ydych chi am sicrhau bod yna weithlu arbenigol ar gyfer y siarter yma? Achos rydych chi wedi sôn am ddarparu gwasanaethau yn Gymraeg, yn ddwyieithog, a dwi'n siŵr ei fod o'n anodd trio recriwtio a chadw staff dros y gweithlu. Felly, a oes gennych chi gynllun i sicrhau bod staff yn y maes yma yn cael eu cadw yn y maes ac yn cael eu recriwtio a chael cefnogaeth hefyd? Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Jane, ac, yn gyntaf, diolch am eich cefnogaeth chi hefyd. Mae fe'n codi calon bod yna feysydd fel hyn sydd yn uno pob person yn y Siambr yma, achos dŷn ni i gyd eisiau sicrhau dyfodol gwell i'n babanod ni. Felly, diolch am hwnna.

O ran gweithlu arbenigol a sicrhau bod y sgiliau ieithyddol, fel roeddech chi wedi sôn amdanynt, ar gael, mae fe'n rhywbeth ar gyfer y byrddau iechyd, iddyn nhw sicrhau eu hunain. Ond dwi'n meddwl bod hwnna yn codi cwestiwn rili pwysig, felly buaswn i'n gofyn i chi—. Pe byddech chi'n fodlon ysgrifennu ataf i, efallai y bydden ni'n gallu cael sgwrs bellach am hwnna, achos mae fe'n rhywbeth dwi eisiau—. Dwi'n ceisio meddwl sut i ddweud hyn yn Saesneg.

Rwyf am roi sicrwydd i mi fy hun bod pob cam yn cael ei gymryd—

—gyda hwnna. Felly, buaswn i'n ei werthfawrogi pe byddech chi'n gallu ysgrifennu, ac yna y bydden ni'n gallu cael sgwrs bellach. Fel dwi'n dweud, mae fe'n fater ar gyfer byrddau iechyd, ond bydden ni i gyd eisiau sicrhau bod pob cam yn cael ei gymryd. Felly, diolch, Jane.

Mae un o'm hetholwyr, Alexia, wedi cysylltu â mi ac wedi bod yn ddewr yn rhoi caniatâd i mi rannu ei stori bersonol ei hun. Cafodd annwyl Maya ei geni yn 29+3 wythnos y llynedd ar ôl ofnau am fywyd Alexia. Wedi'i geni yn y ganolfan gofal dwys newyddenedigol is-ranbarthol yng Nglan Clwyd, roedd y gofal a gafodd Maya a'i theulu, yng ngeiriau Alexia, yn fwy nag y gallen nhw fod wedi gofyn amdano. Er eu bod nhw'n byw yn agos at yr ysbyty, cawsant gynnig llety a sicrhaodd eu bod yn gallu aros yn agos at eu merch, gan leddfu'r straen o deithio a'r baich ariannol o dalu am lety. Fodd bynnag, mae Alexia yn ymwybodol iawn nad yw'r profiad hwn yn nodweddiadol, ac mae ymchwil gan Bliss yn dangos, am bob 10 o fabanod ar wardiau i fabanod newyddenedigol, mai dim ond llety i un teulu sydd ar gael. Rwyf wir yn croesawu'r awydd i weithio gyda Bliss o ran llety i deuluoedd, ond a fyddai'r Llywodraeth yn ymrwymo i ystyried adolygiad o'r ddarpariaeth bresennol o lety dros nos i rieni babanod sy'n derbyn gofal, a gweithio gyda byrddau iechyd lleol a Bliss i wella digonolrwydd llety, fel nad oes unrhyw riant yn cael ei wahanu oddi wrth ei fabi oherwydd cyfyngiadau ariannol?

Diolch yn fawr iawn, Becca, ac mae'n flin gen i eto bod yn rhaid i mi droi fy nghefn atoch chi wrth i mi ateb, oherwydd lle mae’r meicroffon. Rwyf wir yn gwerthfawrogi sut mae Aelodau wedi rhannu eu profiadau eu hunain gyda mi a chyda’r Siambr heddiw, a hefyd brofiadau eu hetholwyr. Rwy’n wirioneddol ddiolchgar i’r holl etholwyr hynny hefyd am fod yn barod i rannu eu straeon. Rwy'n gwybod nad yw hynny’n beth bach, ac rydych chi wedi cyfoethogi ein dealltwriaeth, rydych chi wedi cyfoethogi ein trafodion yma y prynhawn yma, ac rydyn ni i gyd mor ddiolchgar i chi, ac rydyn ni i gyd yn anfon ein dymuniadau gorau atoch.

O ran profiadau Alexia a Maya, wrth gwrs mae angen i rieni aros yn agos at eu babi, ac mae hynny'n egwyddor allweddol o bopeth rydyn ni wedi bod yn siarad amdano. Mae'n un o egwyddorion allweddol siarter babanod Bliss. Wrth gwrs, mae mynediad at lety yn rhywbeth sydd wedi cael ei godi gan nifer o Aelodau o ran y ffordd y mae'n gallu amrywio. Roedd Claire wedi codi hyn hefyd. Gall amrywio ar draws gwahanol wasanaethau, gwahanol rannau o Gymru, gall greu'r straen ychwanegol a'r pwysau ariannol hwnnw i deuluoedd ar adeg pan na allan nhw ymdopi â hynny.

Fel y dywedais i, mae unedau i fabanod newyddenedigol yn cael eu hannog i adolygu'r ffordd y maen nhw'n cefnogi presenoldeb y teulu a'u cyfranogiad mewn gofal, gan gynnwys materion ymarferol fel llety, yn enwedig, unwaith eto, i deuluoedd sydd angen teithio'r pellter ychwanegol hwnnw. Byddwn ni fel Llywodraeth yn parhau i weithio gyda Bliss a byrddau iechyd a theuluoedd i ddeall ble mae'r rhwystrau hynny'n bodoli o hyd—unwaith eto, rwy'n annog Aelodau i ysgrifennu ataf os byddwch chi'n gweld y bylchau hynny yn dod i'r amlwg—a lle gall fod angen gwelliannau pellach, oherwydd ni ddylai unrhyw deulu wynebu unrhyw rwystr y gellir ei osgoi ar yr adeg anoddaf hon.

Diolch. Dim ond cwpl o gwestiynau, os gallaf. A gaf fi ddiolch i chi am eich datganiad heddiw? Rwy'n gwerthfawrogi'n llawn yr uchelgais sydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod yr holl ganolfannau sydd gennym yn cyrraedd safonau Bliss. Un o'r heriau sydd gennym yn y gogledd yw nad oes gennym wasanaeth newyddenedigol lefel 3; mae gennym ni ganolfan gofal dwys newyddenedigol is-ranbarthol. Mae'n gwneud gwaith anhygoel, ond rydyn ni'n dal i orfod trosglwyddo babanod dros y ffin, i Ysbyty Arrowe Park fel arfer. Pa waith y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i adolygu statws y ganolfan gofal dwys newyddenedigol is-ranbarthol honno, gyda'r bwriad o godi'r safon, o bosibl, i'w gwneud hi'n ddarpariaeth lefel 3 ar gyfer y gogledd ac, yn wir, i gael pobl yn cael eu trosglwyddo o dros y ffin yn hytrach nag i'r gwrthwyneb? A byddwn i'n dweud bod ganddo lety ardderchog ar y safle hefyd yn Nhŷ Dawn Elizabeth, Tŷ Croeso yn Ysbyty Glan Clwyd—gwasanaeth gwych.

Ac yn ail, Weinidog, un o'r materion rydych chithau a minnau wedi sôn amdano sawl gwaith yn y Siambr hon yn y gorffennol yw'r mater hwn o dystysgrifau colli babanod. Rydyn ni'n gwybod y trawma y mae pobl yn ei wynebu pan fyddan nhw'n colli babi ac, yn anffodus, ar hyn o bryd, Cymru yw'r unig genedl yn y DU lle nad yw'r tystysgrifau hyn ar gael. Mae hynny'n achosi llawer iawn o drawma diangen, ac mae Sands a Bliss a llu o sefydliadau eraill yn galw arnom i gael trefn ar y pethau hyn cyn gynted ag y gallwn. Allwch chi roi diweddariad i ni?

Diolch, Darren. Mae'r rheini'n gwestiynau pwysig iawn. O ran y sefyllfa yn y gogledd a'r ffaith bod babanod yn dal i orfod cael eu trosglwyddo dros y ffin, mae hynny'n rhywbeth y byddai fy nghyd-Aelod Mabon yn arwain arno, ond rwy'n hapus iawn i gael sgwrs gydag ef am hynny, oherwydd, yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni fod yn ei gymryd o ddifrif. Felly, rwy'n hapus iawn i drafod hynny gyda Mabon fel Gweinidog Cabinet.

O ran tystysgrifau colli babanod, rwy'n falch iawn bod hyn wedi cael ei godi. Mae'n rhywbeth rwy'n teimlo'n angerddol iawn amdano, fel y gwyddoch. Rwyf am i ni fod mewn sefyllfa yng Nghymru lle gallwn ni gyflwyno tystysgrifau colli babanod dwyieithog mewn ffordd sy'n ddiogel, mewn ffordd sy'n gynaliadwy. Rydyn ni wrthi'n edrych ar sut y gellir gwneud hyn. Rydyn ni mewn sefyllfa wahanol i Loegr neu'r Alban, oherwydd does ganddon ni ddim ein gwasanaeth cofnodion cenedlaethol ein hunain. Ac mae Gogledd Iwerddon wedi penderfynu mynd i lawr llwybr gwahanol, lle nad ydyn nhw'n cael yr un haenau dilysu. Ac rwyf eisiau gwneud yn siŵr, ac mae swyddogion eisiau gwneud yn siŵr—a dyma'r hyn rydyn ni'n edrych ynddo—na fyddai canlyniadau anfwriadol o wneud rhywbeth fel yna. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr bod tystysgrifau colli babanod yn cael eu cyflwyno mewn ffordd lle mae'r bobl gywir yn cael y tystysgrifau cywir, oherwydd, wrth gwrs, mae hynny mor sensitif. Ond mae'n rhywbeth rwy'n addo i chi, rwy'n addo, fy mod i'n poeni'n fawr yn ei gylch. Ac felly mae'n rhywbeth rydyn ni'n edrych arno yn ofalus iawn ac ar frys. Felly, diolch, Darren. Rwyf wir yn gwerthfawrogi eich bod chi wedi codi hynny.

Mae'n ddrwg gen i ein bod ni wedi mynd dros amser.

Roedd cwestiynau pawb yn bwysig.