Cyfarfod Llawn

Diolch yn fawr iawn am eich ymateb. Ysgrifennydd y Cabinet, yn ystod yr haf, cyfarfûm â grŵp o drigolion yng Nghasnewydd sy'n pryderu eu bod ar fin colli'r unig fan gwyrdd cymunedol yn eu hardal, ac mae cynllun wedi'i lunio gan Gyngor Dinas Casnewydd. Mae rhai o fy etholwyr, yn enwedig y rhai sy'n mynd â'u cŵn am dro, plant a theuluoedd, yn gwneud defnydd llawn o ddarn o dir oddi ar Ruskin Avenue yng Ngogledd Tŷ-du, ond gallai hynny ddod i ben yn fuan os bydd yr awdurdod lleol yn cymeradwyo'r cynllun i droi'r man gwyrdd cymunedol yn safle rhandiroedd. I fod yn glir, nid oes neb yn gwrthwynebu safleoedd rhandiroedd na datblygiadau, ond nid yn unig y byddai hynny'n dileu ased cymunedol hanfodol, yn syml iawn nid dyma'r safle cywir, gyda phryderon ynghylch mwy fyth o draffig yn yr ardal, lle mae trigolion eisoes yn profi ac yn wynebu problem o'r fath.

Weinidog Cabinet, mae mwy na 200 o drigolion wedi llofnodi deiseb yn galw am eithrio'r safle yng Ngogledd Tŷ-du. Rwyf wedi ysgrifennu at y cyngor fy hun yn tynnu sylw at bryderon y trigolion ac yn galw am ddiystyru'r safle, a mater i'r awdurdod lleol yw'r penderfyniad bellach. Felly, a wnewch chi ymuno â mi i roi pwysau ar gyngor Casnewydd i ddiogelu'r man gwyrdd cymunedol hwn trwy ei dynnu allan o gynlluniau'r awdurdod ar gyfer rhandiroedd?

Diolch am godi'r mater hwn. Rwy'n ymwybodol o'r pryderon y mae trigolion wedi'u codi ar y mater penodol hwn mewn gwirionedd. Fe fyddwch chi hefyd yn gwybod mai mater i Gyngor Dinas Casnewydd ydyw; ni fyddai'n briodol i mi ymyrryd mewn mater sydd, ac a ddylai fod yn benderfyniad lleol. Ond rwy'n credu bod yr egwyddor ehangach yma'n bwysig. Mae angen mannau gwyrdd hygyrch a chyfleoedd i dyfu bwyd ar gymunedau. Ond mae'n bwysig, wrth gwrs, fod yn rhaid i'r penderfyniadau lleol hynny adlewyrchu'r gwerth y mae pobl yn ei roi ar y mannau hyn, ac ni ddylai mynediad at fyd natur ddibynnu ar ble rydych chi'n byw. Rwyf am i fwy o bobl gael mannau gwyrdd o ansawdd da yn agos at adref, yn enwedig, fel y dywedais yn fy ateb cychwynnol, lle na cheir mynediad da at fannau o'r fath ar hyn o bryd.

Weinidog, mae angen ynni adnewyddadwy a chynhyrchiant bwyd domestig diogel ar Gymru. Mae polisi cynllunio Cymru eisoes yn rhoi pwyslais sylweddol ar ddiogelu ein tir amaethyddol gorau a mwyaf amlbwrpas. A allwch chi esbonio sut y mae'r diogelwch yn gweithio ochr yn ochr ag ymgyrch y Llywodraeth i sicrhau ynni adnewyddadwy, fel ein bod yn cynyddu cynhyrchiant gwyrdd heb golli ein tir fferm mwyaf cynhyrchiol yn ddiangen?

Diolch am y cwestiwn. Yn amlwg mae'n ymwneud â tharo'r cydbwysedd cywir, onid yw? Rydym yn gwybod bod galw am ynni, rydym yn gwybod bod galw am fwyd, ac o ganlyniad bydd y galw am dir yn gwrthdaro o bryd i'w gilydd. Mae'r system gynllunio yno i geisio diogelu uniondeb y galwadau hynny mewn ffordd sy'n taro'r cydbwysedd cywir. Weithiau, mae awdurdodau cynllunio'n ei wneud yn iawn, ac ar adegau eraill efallai, bydd pobl yn anghytuno, a dyna natur y sefyllfa rydym yn ei hwynebu.

Fe fyddwch chi'n gwybod—ac rwy'n crwydro i diriogaeth Gweinidogion eraill yma—fod gwaith yn mynd rhagddo i edrych ar bolisi cynllunio, yn enwedig mewn perthynas â seilwaith ynni. Mae gwaith hefyd yn digwydd ar strategaeth ynni genedlaethol newydd i ni yma yng Nghymru. Byddaf yn ymddiried y gwaith hwnnw i fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet, ac rwy'n hyderus y byddant yn ei wneud yn iawn, ac yn hyderus hefyd, wrth gwrs, y bydd yr holl Aelodau yma yn y Senedd yn cael cyfle i graffu ar hynny ar yr adeg iawn.

Mae ein cwestiynau'n debyg iawn, Lyn, felly fe geisiaf gynnwys rhai o'r rhannau eraill ohono.

Weinidog Cabinet, nid mannau gwyrdd cymunedol yn unig sydd dan fygythiad yng Nghasnewydd, ond tir amaethyddol hefyd. Ar hyn o bryd, mae cynlluniau'n darparu ar gyfer defnyddio 578 erw o dir fferm at ddibenion datblygu ynni solar yn safleoedd Candwr a Chraig y Perthi. Mae preswylwyr wedi codi pryderon difrifol ynghylch y risg o lifogydd, traffig, difrod i'r dirwedd ac effaith ar fywyd gwyllt, gan gynnwys cynefin pwysig y gornchwiglen ar wastadeddau Gwent, yn enwedig o amgylch Trefesgob, sef yr unig safle sydd ganddi. Pa asesiad cronnol y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r effaith y bydd y datblygiadau hyn yn ei chael ar gynhyrchiant bwyd, bioamrywiaeth a'r risg leol o lifogydd? Ac a yw'r Gweinidog Cabinet yn credu bod cael gwared ar gannoedd o erwau o dir amaethyddol yn gydnaws ag ymrwymiad datganedig y Llywodraeth i ddiogeledd bwyd?

Wel, diolch am y cwestiwn. Fel y dywedwch, mae'n debyg i'r cwestiwn sydd wedi'i ofyn, ac rwy'n teimlo y gallai'r ateb fod yn debyg hefyd. Ond mae'n ymwneud â tharo'r cydbwysedd hwnnw, rwy'n meddwl, ac fel y dywedais, dylai'r system gynllunio, pan fydd yn gweithredu'n iawn, ystyried yr holl bethau hynny yn eu cyfanrwydd, a sicrhau'r cydbwysedd cywir, gobeithio. Ond rydym yn edrych ar bolisi cynllunio yn y cyd-destun ynni ac rydym hefyd yn gweithio ar y strategaeth ynni newydd i Gymru, y bydd llawer ohoni nid yn unig yn ymdrin ag ynni solar, ond â'r seilwaith ychwanegol sy'n gysylltiedig â rhai o'r prosiectau hyn.

Mae mynediad at fannau gwyrdd a natur mor bwysig i'n lles corfforol a meddyliol. Mae'r prosiect Ffordd at Natur yng Nghasnewydd yn enghraifft wych o'r hyn y gellir ei wneud, ac mae gwaith anhygoel grŵp Cyfeillion y Ffordd at Natur, Cyngor Dinas Casnewydd a'r gymuned ehangach wedi trawsnewid yn llwyr yr hyn a oedd yn dir dympio sbwriel troseddol go iawn ychydig flynyddoedd yn ôl, ac sydd bellach yn hafan i fywyd gwyllt. Mae bioamrywiaeth yn ffynnu yno, a chofnodwyd mursennod gwyrdd yr helyg am y tro cyntaf yn ystod yr wythnosau diwethaf, ar ôl cwblhau ardal pyllau dipio. Mae'r ardal hon yn enghraifft wych iawn o gymuned sy'n gweithio gyda'i gilydd ar gyfer adfer natur. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i gefnogi ac ariannu mwy o brosiectau fel hyn yng Nghasnewydd Islwyn, yn ogystal â rhannau eraill o Gymru?

Diolch am dynnu sylw at y cynllun penodol hwnnw. Rwyf bob amser yn credu bod y math hwn o waith yn fwyaf effeithiol pan fyddwch chi'n grymuso cymunedau lleol i weithredu yn y ffordd honno, ac wrth gwrs, rydym wedi cefnogi'r ymrwymiad hwnnw gyda buddsoddiad ymarferol drwy Lleoedd Lleol ar gyfer Natur, er enghraifft, oherwydd mae'r cynllun hwnnw ynddo'i hun wedi creu neu wella miloedd o fannau gwyrdd a safleoedd pryfed peillio ledled Cymru. Yng Nghasnewydd a Chaerffili yn arbennig, cyflwynwyd 28 pecyn gardd gymunedol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, gan greu gerddi natur, perllannau, ardaloedd tyfu bwyd, a chynefinoedd bywyd gwyllt hefyd. Mae 70 o erddi natur eraill wedi'u cynllunio erbyn diwedd eleni.

Felly, mae llawer yn digwydd, wedi'i gefnogi gan y £16 miliwn y mae'r Llywodraeth wedi'i ddyrannu i Lleoedd Lleol ar gyfer Natur eleni. Mae'r gwaith sy'n digwydd yn ganmoladwy iawn a'r hyn rydym eisiau ei weld yn fawr yw sut y gallwn ailadrodd hynny mor eang â phosibl ar draws Cymru gyfan.

Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda fy nghyd-Aelod yn y Cabinet. Yn ystod yr wythnosau nesaf, gwn y bydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn nodi ein cynlluniau i droi ein hymrwymiad maniffesto ar gyfer tanddaearu cylchedau trydan newydd yng Nghymru yn bolisi cynllunio newydd.

Mae ffermwyr yn sir Gaerfyrddin wedi dweud bod contractwyr Green GEN Cymru wedi dod ar eu tir heb rybudd, gydag un digwyddiad diweddar yn galw am bresenoldeb yr heddlu yn ôl y sôn. Mae hyn yn achosi pryder a rhwystredigaeth wirioneddol ymhlith teuluoedd ffermio. A wnaiff y Gweinidog godi'r adroddiadau hyn ar frys gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni a sefyll o fewn y Llywodraeth dros y cymunedau gwledig yr effeithir arnynt? Diolch.

Diolch am dynnu ein sylw at hynny. Rwyf bob amser yn pryderu pan fydd unrhyw amgylchiadau'n galw am bresenoldeb yr heddlu ac ymwneud yr heddlu. Mae yna ffordd benodol o wneud pethau, ac rwy'n credu ei bod yn weddus cadw at hynny bob amser. Ni wnaf sylwadau ar unrhyw fanylion, oherwydd rwy'n siŵr y gallwch ddeall y buaswn yn gwyro i dir anodd.

Ond rydym yn disgwyl i bob datblygiad a gynllunnir yng Nghymru ystyried yr holl bolisi cynllunio perthnasol, i gael eu cynllunio a'u gweithredu'n sensitif er mwyn osgoi ac yn sicr i leihau effeithiau, ar gymunedau a'r amgylchedd fan lleiaf, ond hefyd i wneud y mwyaf o'r manteision, oherwydd rwy'n credu bod dwy ochr i'r geiniog yn y fan hon. Pan fyddwch chi'n ei gael yn iawn, mae'n rhyddhau llawer o gyfleoedd yn economaidd ac ati, ond pan fyddwch chi'n ei gael yn anghywir, dyna lle mae'r risgiau'n ymddangos weithiau.

Pa sgyrsiau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael am y datganiad polisi cenedlaethol ar gyfer seilwaith y rhwydwaith trydan gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU?

Wel, nid yw'r swyddogaeth honno yn fy mhortffolio i mewn gwirionedd. Yn amlwg, mae'n berthnasol i'r Gweinidog ynni a bydd hefyd yn berthnasol i'r Gweinidog cynllunio. Felly, efallai yr hoffech ofyn eich cwestiwn iddynt hwy pan ddaw cyfle i chi wneud hynny.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, Weinidog, rwyf am ddiolch i chi hefyd am eich cyhoeddiadau diweddar, gan chwistrellu rhywfaint o synnwyr cyffredin o'r diwedd i mewn i reolau parthau nitradau gwirion o anhyblyg Llafur. Wrth gwrs, mae croeso mawr i hynny ac mae'n hen bryd ei wneud, fel y mae taliadau ymlaen llaw ar gyfer cynllun y taliad sylfaenol a'r cynllun ffermio cynaliadwy ar ôl haf mor anodd.

Ond nid yw talu'r arian hwnnw ymlaen llaw yn rhoi ceiniog yn fwy i ffermwyr yn gyffredinol, ac nid yw'n mynd i'r afael â thrywydd ar i lawr y cynllun taliad sylfaenol. Yn gyfreithlon, rydym i gyd yn ymwybodol wrth gwrs fod yn rhaid i chi ddod â thaliadau cynllun y taliad sylfaenol i lawr, ond mae maint y gostyngiad o fewn eich gallu chi i'w reoli, Weinidog. Mae llawer yn cael trafferth ar y 60 y cant o werth gwreiddiol cynllun y taliad sylfaenol 2025. Nawr byddai ei ostwng i ddim ond 40 y cant yn llythrennol yn ddiwedd ar y rhan fwyaf o ffermydd teuluol yng Nghymru. Rhaid eich bod yn ymwybodol, fel finnau, fod y mwyafrif o'r 51 y cant sy'n dal i fod ar gynllun y taliad sylfaenol yn ffermydd teuluol bach yr honnwch eich bod eisiau eu diogelu. Mae gwthio ymlaen â'r toriad hwn, gyda'r cynllun ffermio cynaliadwy yn parhau i fod yn gwbl anaddas, anhyblyg ac anymarferol, yn rhoi bywoliaeth pobl mewn perygl. Weinidog, mae angen ichi wneud y cynllun ffermio cynaliadwy yn ymarferol, ac yn gyflym, ac mae angen ichi roi amddiffyniadau ar waith i helpu'r rhai sy'n aros ar gynllun y taliad sylfaenol. Felly, a fyddech chi'n ystyried gostwng cynllun y taliad sylfaenol 1 y cant yn unig, yn hytrach na'r 20 y cant pellach, oni bai wrth gwrs eich bod am gael eich adnabod fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am roi diwedd ar ffermydd teuluol ledled Cymru?

Nid wyf o dan unrhyw gamargraff ynglŷn â'r cyfnod pontio anodd rydym ynddo ar hyn o bryd, o raglen etifeddol cynllun y taliad sylfaenol i'r cynllun ffermio cynaliadwy newydd. Mae'n daith y byddwn yn parhau arni. Fe ddywedoch chi fod y cynllun ffermio cynaliadwy yn gwbl anhyblyg. Wel, hoffwn feddwl bod rhai o'r penderfyniadau a'r cyhoeddiadau a wneuthum yn ddiweddar yn dangos y gallwn ei wneud yn hyblyg ac yn fwy ymarferol i fwy o ffermwyr, felly byddwn yn parhau i wneud hynny. Nid wyf am ystyried gostwng lefel y cyllid 1 y cant yn unig, ond rwy'n ystyried gwneud y cynllun ffermio cynaliadwy yn fwy hygyrch i gynifer o ffermwyr â phosibl wrth gwrs.

Rwy'n gobeithio eich bod yn gwneud mwy na'i ystyried, gan ei fod yn gwbl anymarferol, ac rydych chi'n gwybod hynny cystal â minnau. Nid yn unig mai gostwng lefel cyllid y cynllun ffermio cynaliadwy 1 y cant yw'r peth iawn i'w wneud, ond drwy beidio â gwneud hynny a bwrw ymlaen â'r toriad o 20 y cant, rydych chi'n peryglu ein treftadaeth Gymreig, ein diwylliant Cymreig a'n hiaith Gymraeg, yn ogystal â'n diogelwch gwladol. Roeddech chi'n dweud yr holl bethau cywir pan oeddech yn yr wrthblaid, Weinidog, onid oeddech? Ond ymddengys eich bod nawr yn ei chael hi'n anodd eu dweud a'u gwneud fel y Gweinidog. Gwn eich bod wedi cytuno â mi yn y gorffennol fod angen i lwybr cynllun y taliad sylfaenol fod yn llwybr llawer mwy graddol—eich geiriau chi, nid fy rhai i. Gan eich bod bellach yn y Llywodraeth fel y Gweinidog sy'n gallu gwneud hyn, rydych chi'n torri'ch gair. Fe ddywedoch chi mewn du a gwyn yn y Siambr hon eich bod yn credu y dylai fod yn bontio tecach—unwaith eto, eich geiriau chi. Felly, dywedwch wrthyf: a fyddwch chi'n ei wneud?

'Pontio teg' yw'r union beth y ceisiwn ei gyflawni yma. Rydych chi'n dweud nad ydym wedi gwneud unrhyw beth; rydym wedi ymrwymo £1 biliwn i ffermio dros y tair blynedd nesaf i sicrhau y gall y ffermwyr hynny nad ydynt yn siŵr ynglŷn ag ymuno â'r cynllun ffermio cynaliadwy weld bod cwantwm o gyllid yno y gallant gael mynediad ato, y gallant ei ddefnyddio, i wneud eu busnesau a'u ffermydd yn fwy gwydn. Nawr, bydd rhai'n dewis peidio â gwneud hynny, ac rwy'n derbyn hynny. Fy swydd i yw sicrhau y gall cymaint o bobl â phosibl sydd am ddod ar y daith honno wneud hynny. Rwy'n canolbwyntio ar wneud hynny gan mai dyna'r pontio teg y mae angen i ni ei weld.

Ond mae'n ymwneud â mwy nag arian yn unig, wrth gwrs. Rydym wedi cyflwyno'r adolygiad i fiwrocratiaeth, a fydd, gobeithio, o fudd mawr i ffermwyr sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi â'r holl waith papur. Fe sonioch chi am newidiadau i reoliadau llygredd amaethyddol. Rydym wedi bod yn bragmatig, rydym wedi bod yn ymarferol, a lle gallwn wneud hynny, byddwn yn gwneud hynny. Ond yn y pen draw, rydym ar y daith hon yn pontio i'r cynllun ffermio cynaliadwy, ac mae angen inni gadw ein ffocws ar gyrraedd yno.

Wel, rydych chi'n peryglu ffermydd teuluol yng Nghymru, Weinidog, drwy ddweud hynny. Rwy'n gobeithio eich bod yn cydnabod, ar hyn o bryd, na all pobl ymuno â'r cynllun ffermio cynaliadwy p'un a ydynt eisiau gwneud hynny ai peidio.

Hoffwn ddychwelyd at yr hyn y mae Sarah Edwards, un o fy nghyd-Aelodau, newydd ei ofyn i chi yn y Siambr. Rwyf innau hefyd yn ymwybodol o'r sefyllfa hynod frawychus lle mae syrfewyr Green GEN Cymru yn ôl pob golwg yn mynd i ffermydd yn ddirybudd i arolygu tir, gyda pheiriannau enfawr, ac nid yn unig hynny, nid ydynt hyd yn oed yn cadw at eu mesurau bioddiogelwch eu hunain, heb unrhyw wiriadau ar waith i sicrhau eu bod yn gwneud hynny. Mae hyn yn peri pryder gwirioneddol. Nid oes a wnelo hyn â ph'un a ydych chi'n cytuno â ffermydd gwynt ai peidio, Weinidog. Mae'r rhan fwyaf o'r ffermydd hyn wedi cael neu mewn perygl mawr o gael TB buchol. Nid pryder damcaniaethol yw hwn chwaith; mae'r Uchel Lys eisoes wedi canfod bod mesurau bioddiogelwch Green GEN yn ddiffygiol. Heb y mesurau cywir ar waith yma, mae perygl gwirioneddol y bydd clefyd fel TB yn lledaenu o fferm i fferm, ac nid wyf yn sôn am y pryderon amgylcheddol eraill sydd gan bobl dyffryn Tywi. Onid ydych chi'n cytuno â mi, Weinidog, na allwn gael sefyllfa lle mae'n rhaid i gymunedau gwledig yng ngorllewin Cymru wario cannoedd o filoedd o bunnoedd i ofyn i lys eu helpu i ddiogelu eu ffermydd eu hunain? Mae angen amddiffyniadau ar ffermwyr. Mae angen cymorth arnynt yn hyn o beth, Weinidog. Mae angen i Green GEN Cymru a syrfewyr dan gontract lynu wrth y rheolau er mwyn diogelu ein ffermydd. A wnewch chi weithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i sicrhau bod hyn yn digwydd, os gwelwch yn dda, ac ymweld â dyffryn Tywi efallai i gyfarfod â'r cymunedau yno sydd mor bryderus? Diolch.

Diolch. Nid wyf am drafod achosion llys penodol, ac yn y blaen—fe fyddwch yn deall na allaf wneud sylwadau ar y rheini—ond rydych chi'n gwneud pwynt dilys iawn ynglŷn â mesurau bioddiogelwch, ac fe ysgrifennaf at y cwmni ac eraill i sicrhau eu bod yn cael eu hatgoffa o'u cyfrifoldeb penodol i barchu'r rheini.

Weinidog Cabinet, dros ginio heddiw, fe wnaethom ein dau fynychu sesiwn friffio WWF Cymru ar oblygiadau digwyddiadau tywydd eithafol fel tanau gwyllt a llifogydd, lle clywsom gan siaradwyr yn cynnwys cynrychiolwyr o'r gwasanaeth tân a'r sector ffermio. Un o'r pethau allweddol i mi eu dysgu yn y sesiwn honno oedd y rôl hanfodol y mae atebion ar sail ar natur yn ei chwarae yn diogelu cymunedau a busnesau fferm rhag effeithiau digwyddiadau tywydd sy'n gysylltiedig â newid hinsawdd. O ystyried ymrwymiadau cyffredin ein pleidiau i gynyddu'r defnydd o atebion ar sail natur ar draws gweithgarwch y Llywodraeth, rwy'n meddwl tybed pa gamau y bwriadwch eu cymryd i brif ffrydio eu defnydd yn y misoedd nesaf. Mae WWF Cymru ac Undeb y Brigadau Tân wedi cyflwyno cynigion ariannu i sicrhau bod Cymru'n fwy gwydn ac yn fwy parod ar gyfer effeithiau tywydd eithafol, ac elfen allweddol o'r cynnig hwn yw ceisio ymrwymiad i greu cronfa wydnwch rhag tywydd eithafol a allai ddarparu degau o filiynau o arian newydd i mewn i ehangu gwariant ataliol ar atebion ar sail natur. Rydym ar yr adeg honno o'r flwyddyn pan fo pawb yn sôn am y gyllideb, felly wrth i'r sgyrsiau hynny fynd rhagddynt, a wnewch chi ymrwymo i'w gwneud yn flaenoriaeth i ehangu buddsoddiad mewn atebion ar sail natur o fewn eich portffolio?

Wel, nid yn unig o fewn fy mhortffolio i, gan y credaf fod cyfrifoldeb enfawr ar bob un ohonom ar draws y Llywodraeth i ddibynnu mwy ar atebion ar sail natur, gan y gallwn gymysgu cymaint o goncrit ag y dymunwn, ond oni bai ein bod yn gweithio gyda graen natur, byddwn bob amser yn colli'r frwydr honno yn y pen draw. Felly, rhaid inni ailraddio ein dull o weithredu, ac rydym wedi ymrwymo'n llwyr i atebion ar sail natur. Rwy'n gobeithio y bydd yr uwchgynhadledd ar danau gwyllt ymhen ychydig wythnosau yn cynnig man cychwyn ar gyfer rhai ffrydiau gwaith penodol o amgylch hynny. Mae gennyf rai syniadau penodol ynghylch sut y gall y cynllun ffermio cynaliadwy a rheoli tir gefnogi hynny hefyd, yn enwedig o ystyried y ffordd y camodd ffermwyr i'r adwy i helpu i ymladd rhai o'r tanau gwyllt a welsom dros yr haf. Llifogydd hefyd, wrth gwrs—gwyddom fod sôn am wella dalgylchoedd neu gadw dŵr drwy wahanol ddulliau yn yr ucheldiroedd ac yn y blaen. Ond yr hyn sy'n allweddol i hyn oll hefyd wrth gwrs yw bod angen ei ariannu, mae'n dal i fod angen cyllid, gan y bydd yr ymyriadau'n costio. Felly, oes, mae gan y Llywodraeth rôl i'w chwarae. Mae'n amlwg fod gan awdurdodau eraill rôl i'w chwarae. Ond mae cyllid natur hefyd yn faes allweddol y mae angen inni ganolbwyntio arno. Rwy'n bwriadu adeiladu ar waith y Llywodraeth flaenorol i ganolbwyntio'n fanwl ar y maes hwnnw dros y misoedd nesaf.

Weinidog Cabinet, rwyf wedi fy nghalonogi'n fawr gan eich ateb yno, ac edrychaf ymlaen at weld y datblygiadau hyn dros y misoedd nesaf. Rwy'n credu bod potensial penodol o fewn haenau dewisol a chydweithredol y cynllun ffermio cynaliadwy ar gyfer hynny hefyd.

Gan droi at fater arall, mae'n hen bryd cynnal adolygiad o'r cod ymarfer ar gyfer magu adar hela at ddibenion chwaraeon yng Nghymru, gyda sefydliadau lles anifeiliaid fel y Gynghrair yn Erbyn Chwaraeon Creulon yn pryderu bod hwn yn fater sy'n cael ei anwybyddu. Efallai fod hyn yn cael ei gadarnhau gan y data. Ni chafwyd unrhyw arolygiadau o ffermydd adar hela yn 2023 na 2024, a dim ond pedwar sydd wedi'u cynnal ers 2025, a datgelodd y rheini ddau achos o dorri'r cod ymarfer. Mae gennym dystiolaeth syfrdanol hefyd o ymweliadau safle Animal Aid â thair fferm fridio adar hela yng Nghymru a ganfu fod yr amodau ymhell islaw'r safonau y mae pob un ohonom yn eu disgwyl. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o driniaeth ac amodau lles adar hela sy'n cael eu bridio a'u magu i'w saethu at ddibenion chwaraeon, a pha gynlluniau sydd gennych i sicrhau bod y cod yn cael ei adolygu i sicrhau ei fod yn addas i’r diben?

Diolch. Nid wyf 100 y cant yn siŵr ble rydym arni ar hynny. Rwy'n ymwybodol, os wyf yn gywir, ac nid wyf am gamarwain y Senedd, fod adolygiad yn mynd rhagddo o'r dystiolaeth ar hyn o bryd. Rwy'n aros am gyngor gan swyddogion. Os caf, efallai y gallwn ysgrifennu atoch i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi ynglŷn â ble rydym arni, gan ei bod yn amlwg fod hwn yn faes y mae angen mynd i'r afael ag ef.

Hwrê. [Chwerthin.]

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'n dda cael cefnogwr wrth fy ymyl. [Chwerthin.]

Ydy, mae hi'n dda iawn. Nid yw byth yn gwneud hynny i mi. [Chwerthin.]

Yn Sioe Frenhinol Cymru, fe gyhoeddoch chi'r strategaeth fwyd genedlaethol, y mae gennych grŵp yn gweithio arni ar hyn o bryd, ac rwy'n eich canmol am wneud hynny, gan ei fod yn rhywbeth sydd wedi bod ar goll. Ond mae'n hanfodol fod y ddau ben yn cysylltu—gât y fferm a'r manwerthwr sy'n gwerthu i'r prynwr. A ydych chi'n hyderus fod y cymysgedd yn gywir gennych yn y grŵp hwnnw? Oherwydd pan edrychaf ar y bobl sy'n aelodau ohono, nid yw'n ymddangos bod yno fanwerthwr mawr, sydd, yn y pen draw, yn darparu'r rhan fwyaf o'r bwyd i'r prynwr. Ac ni chredaf fod gennych brosesydd mawr yno chwaith. A dyna ddau gynhwysyn allweddol sydd eu hangen i adeiladu cadwyn gyflenwi gynaliadwy yma yng Nghymru. Rwy'n gobeithio y bydd yn llwyddiannus.

A'r peth arall sydd ei angen yw eich gallu i ddefnyddio deddfwriaeth i ysgogi gwelliannau ym maes caffael cyhoeddus a safonau maeth. Fe wnaethoch chi gefnogi Bil fy nghyd-Aelod Peter Fox pan gafodd ei drafod yn y Senedd. A wnewch chi ymrwymo heddiw, fel Gweinidog, beth bynnag y mae'r grŵp strategaeth bwyd yn ei argymell, ac os oes angen deddfwriaeth i gefnogi'r argymhellion hynny, y byddwch yn ei llywio drwy'r Senedd fel Gweinidog Llywodraeth?

Diolch. Roedd un neu ddau o gwestiynau yno. Nid oes rhestr o aelodau'r grŵp hwnnw wrth law gennyf, ond rydych chi'n llygad eich lle, rydym yn edrych ar system fwyd gyfan, o'r gât i'r plât a thu hwnt—wel, na, i ble mae'n mynd ar ôl hynny? Nid wyf yn siŵr. [Chwerthin.] Ond yn sicr, mae angen sicrhau bod pob llais yn cael ei glywed o amgylch y bwrdd hwnnw. Ac wrth gwrs, rwy'n gwybod y bydd y grŵp ei hun yn defnyddio ffrydiau gwaith a fydd yn manteisio ar brofiad eraill hefyd drwy fforymau a rhwydweithiau eraill. A gwn fod y cadeirydd eisoes wedi ymgysylltu'n eang, a dweud y lleiaf, y tu hwnt i'r hyn sydd wedi'i ddwyn ynghyd o amgylch y grŵp rhanddeiliaid penodol hwnnw.

Bydd ganddo nifer o ffrydiau gwaith. Rydym am edrych ar feysydd o amgylch y gadwyn gyflenwi cig coch yng Nghymru. Rydym am edrych ar arddwriaeth a thyfu garddwriaeth, ac rydym am edrych ar fwyd mewn ysgolion i gychwyn. Dyna rai o'r meysydd a fydd yn cael eu blaenoriaethu yn y lle cyntaf. Felly, yn amlwg, os ydym yn edrych ar y gadwyn gyflenwi cig coch, bydd proseswyr ac eraill yn rhan fawr iawn o'r sgwrs honno.

Ni chlywais unrhyw gyfeiriad gennych at y ddeddfwriaeth, a buaswn yn ddiolchgar pe baech yn ymateb i mi ar hynny, oherwydd fel y dywedais, fe gefnogoch chi'r Bil bwyd pan ddaeth yma gyntaf. Yn anffodus, fe'i gwrthodwyd gan y Llywodraeth ar y pryd. Rwy'n credu ei fod yn arf pwysig i'w ddefnyddio i godi safonau maeth a chaffael lleol hefyd.

Ond hoffwn godi gyda chi hefyd y pwynt a godais gyda chi yn y pwyllgor y diwrnod o'r blaen ynglŷn â'r dreth ar wrtaith a ddaw i rym ym mis Ionawr. Gallai honno fod yn ddinistriol i'r gallu i gaffael gwrtaith er mwyn tyfu'r cnydau ar gyfer y cynhaeaf y flwyddyn nesaf. Ac ar adeg pan fo'r ansicrwydd yn y dwyrain canol yn codi prisiau gwrtaith i ddwbl yr hyn y dylent fod ar yr adeg hon o'r flwyddyn ar gyfer prynu ymlaen llaw, mae cyflwyno treth ar wrtaith yn swnio'n gwbl wallgof i mi. A wnewch chi lobïo Llywodraeth San Steffan nawr—y pwynt a wneuthum i chi yn y pwyllgor—i ohirio hynny am o leiaf 12 mis, fel roedd Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yn ei ofyn, fel y gall y sefyllfa yn y dwyrain canol ddychwelyd i ryw fath o normalrwydd, gobeithio, heb bwysau o'r fath ar brisiau yn y system, ac er mwyn i ffermwyr allu prynu'r gwrtaith sydd ei angen arnynt gyda hyder na chaiff y dreth ychwanegol hon ei hychwanegu ato?

Wel, ar ôl y sesiwn a gawsom yn y pwyllgor, gwneuthum yn siŵr fy mod wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU i wneud y sylwadau hyn, i sicrhau bod unrhyw oblygiadau i amaethyddiaeth Cymru yn cael eu hystyried yn llawn a bod unrhyw ganlyniadau negyddol yn cael eu hosgoi. Fy nealltwriaeth i, wrth gwrs, yw bod y rhan fwyaf o'r gwrtaith a ddaw i'r DU yn dod o'r UE—felly ni fyddent yn cael eu heffeithio gan y mecanwaith addasu pris carbon ar draws ffiniau—yn bennaf o'r Iseldiroedd, Norwy, yr Almaen, a Gwlad Belg. Ond mae rhywfaint yn dod o fannau pellach, ac mae angen inni warchod rhag unrhyw ganlyniadau negyddol sy'n deillio o hynny.

I ddod yn ôl at eich cwestiwn blaenorol hefyd, os oes angen inni ddeddfu ar rai meysydd, byddwn yn gwneud hynny. Rwy'n credu bod angen inni aros i weld beth y maent yn ei argymell. Buasai'n well gennyf weld gweithredu nad oes angen deddfwriaeth ar ei gyfer er mwyn gallu bwrw ymlaen yn gyflymach, ond lle mae angen inni ddeddfu, ni fyddwn yn osgoi gwneud hynny.

Ac o ran cryfhau polisi caffael hefyd, gwn y bydd datganiad newydd ar bolisi caffael cyhoeddus yn cael ei wneud gan y Llywodraeth hon yng Nghymru cyn bo hir, ac rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog perthnasol yn ei gyhoeddi pan fydd yn barod.

Mae diogelu dŵr daear yn hanfodol ar gyfer diogelu cyflenwadau dŵr yfed, yr amgylchedd a gwydnwch dŵr hirdymor Cymru. Mae prosesau cynllunio a thrwyddedu amgylcheddol yn ei gwneud yn ofynnol i asesu a rheoli risgiau dŵr daear. Lle nodir risgiau, gall Cyfoeth Naturiol Cymru fynnu mesurau lliniaru, monitro a rheolaethau parhaus i ddiogelu adnoddau dŵr.

Diolch. Mae mynediad at ddŵr daear glân a diogel yn hanfodol ar gyfer diogelu iechyd y cyhoedd, cefnogi amaethyddiaeth a diogelu ein hamgylchedd naturiol. Wrth i ddatblygiadau mawr ddigwydd ledled Cymru, mae'n hanfodol y gall cymunedau lleol deimlo'n hyderus fod ffynonellau dŵr daear yn cael eu monitro a'u diogelu'n briodol. A allwch chi amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru a'r awdurdodau cynllunio lleol i sicrhau bod adnoddau dŵr daear yn cael eu monitro'n gadarn, eu diogelu a'u hasesu'n dryloyw cyn cymeradwyo datblygiadau mawr?

Diolch am eich cwestiwn. Gwn fod hon yn her a allai godi mewn nifer o gyd-destunau gwahanol. Rwy'n gobeithio y cewch chi eich sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau cynllunio lleol drwy'r systemau cynllunio a thrwyddedu amgylcheddol i wneud yn siŵr bod risgiau dŵr daear yn cael eu nodi a'u bod yn cael eu hasesu a'u rheoli'n briodol cyn i unrhyw ddatblygiadau mawr fynd rhagddynt.

Ni sy'n gosod y fframwaith polisi cynllunio cenedlaethol y mae awdurdodau cynllunio lleol yn ei ddefnyddio wrth benderfynu ar geisiadau, ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn darparu cyngor technegol arbenigol ar risgiau dŵr daear fel ymgynghorai statudol. Gall awdurdodau cynllunio ddefnyddio eu harbenigedd hydroddaearegol pan fyddant yn ystyried a oes angen ymchwilio ymhellach neu unrhyw liniaru neu fonitro cyn gwneud penderfyniad.

Lle mae tystiolaeth yn nodi risg leol benodol, gall awdurdodau cynllunio lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru ddefnyddio eu swyddogaethau cynllunio a thrwyddedu priodol i sicrhau bod trefniadau monitro a rheolaethau cymesur ar waith yn y cyfnod adeiladu a'r cyfnod gweithredol. Ond yn y pen draw, byddwn yn gweithio'n agos gyda'r cyrff hynny i gefnogi'r gwaith o roi amddiffyniadau dŵr daear ar waith yn gyson ac yn effeithiol wrth i nifer o wahanol bwysau datblygu—a risgiau amgylcheddol, heb os—esblygu.

Mae hyn yn cysylltu â chwestiwn yr Aelod, ond rwyf am fynd ychydig yn fwy lleol. Mae gwaith trin Dŵr Cymru yn Nhre-gŵyr yn gwasanaethu oddeutu 58,000 o etholwyr ledled Gŵyr Abertawe. Fodd bynnag, mae pryderon wedi'u codi y gallai datblygiadau tai arfaethedig yn Nhre-gŵyr a'r ardaloedd cyfagos roi pwysau anghynaliadwy ar rwydweithiau dŵr gwastraff a chapasiti storio.

Mae Cyfoeth Naturiol Cymru eisoes wedi atal datblygiadau mawr dros dro oherwydd lefelau nitradau cynyddol yn aber afon Llwchwr. Hefyd, mae trigolion lleol, drwy grŵp Save Gowerton from Gridlock, wedi rhybuddio y byddai'r datblygiad arfaethedig o 216 o gartrefi yn gwaethygu tagfeydd traffig ar Heol Victoria.

Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r pryderon a nodwyd gan CNC a Dŵr Cymru, ac i sicrhau nad yw seilwaith hanfodol yn Nhre-gŵyr yn cael ei orlethu ac nad oes rhagor o ddifrod yn cael ei achosi i'n dyfrffyrdd?

Diolch am dynnu sylw at faes pwysig iawn yma. Nid wyf am drafod materion lleol penodol, ond yn fwy cyffredinol, gwyddom fod effaith maethynnau ar y cyflenwad tai yn peri pryder. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio a minnau'n cydnabod pwysigrwydd y mater hwn.

Er mwyn cryfhau arweinyddiaeth a chydgysylltu strategol i geisio mynd i'r afael â'r heriau sy'n gysylltiedig â maethynnau, mae Llywodraeth Cymru'n sefydlu grŵp newydd ar effeithlonrwydd a gwydnwch maethynnau. Bydd y grŵp hwnnw'n dwyn partneriaid a rhanddeiliaid allweddol ynghyd, gan gynnwys rheoleiddwyr, cwmnïau dŵr, y sector amaethyddol, sefydliadau amgylcheddol a chynrychiolwyr awdurdodau lleol, i ddarparu goruchwyliaeth strategol ar reolaeth maethynnau ledled Cymru.

Bydd ei waith yn canolbwyntio ar yr heriau gweithredol uniongyrchol, sy'n heriau dybryd, ond hefyd ar y camau gweithredu mwy hirdymor sydd eu hangen i adfer a gwella iechyd ein hafonydd a'n dalgylchoedd, gan helpu i gyflawni dull mwy cydgysylltiedig a system gyfan o adfer afonydd a gwella'r amgylchedd, ond hefyd, gobeithio, i ddatgloi datblygiadau posibl fel yr un y cyfeirioch chi ato.

Mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi ffermydd teuluol ym Mrycheiniog Tawe Nedd drwy ei hymrwymiad cyllidebol blynyddol o £340 miliwn. Er mwyn helpu ffermwyr sy'n wynebu pwysau sylweddol eleni yn arbennig, rydym wedi cynyddu'r rhagdaliadau o 70 y cant i 80 y cant. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn gynllun fferm gyfan hygyrch, sydd wedi'i gynllunio i gefnogi gwydnwch hirdymor ffermydd.

Diolch. Ychydig iawn y mae gwydnwch yn ei olygu os na all ein ffermydd teuluol oroesi. Mae ffermwyr ledled Brycheiniog Tawe Nedd wedi dioddef blwyddyn anodd iawn, fel y gwyddoch rwy'n siŵr, oherwydd sychderau, tanau gwyllt, costau cynyddol a bygythiad parhaus TB buchol, tra bo disgwyl iddynt hefyd addasu i'r cynllun ffermio cynaliadwy newydd. Nid busnesau'n unig yw'r rhain; maent yn cynhyrchu ein bwyd, yn rheoli ein cefn gwlad, yn cefnogi miloedd o swyddi ac yn cadw ein cymunedau gwledig yn fyw. Ac eto, yn rhy aml, dywed ffermwyr wrthyf eu bod yn teimlo bod y polisïau hyn wedi'u gwneud iddynt, yn hytrach na'u bod wedi'u datblygu gyda nhw. A wnewch chi warantu y bydd cynhyrchiant bwyd a goroesiad y fferm deuluol Gymreig yn cael lle canolog yn eich penderfyniadau? Ac a wnewch chi sicrhau hefyd fod uchelgeisiau amgylcheddol yn gweithio ochr yn ochr â ffermio cynhyrchiol yn hytrach nag ychwanegu costau a rheoleiddio pellach i'r union bobl rydym yn dibynnu arnynt i'n bwydo a gofalu am ein cefn gwlad?

Gwnaf, gan mai ffermydd teuluol, fel y dywedwch, yw asgwrn cefn ein cymunedau gwledig ym Mrycheiniog Tawe Nedd a gweddill Cymru hefyd, ac rydym yn cydnabod y pwysau sylweddol y mae'r busnesau hynny'n ei wynebu. Dyna pam ein bod wedi bod yn hyblyg, o ran rheoli rheoliadau llygredd amaethyddol er enghraifft, drwy ganiatáu cyfnod hirach i glirio rhai o'r storfeydd slyri sydd gan ffermydd, ond i wneud hynny mewn ffordd gyfrifol, mewn ffordd reoledig, o dan reolaeth. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn cefnogi'r dull hwnnw o weithredu, gan eu bod yn cydnabod y byddai risgiau amgylcheddol ychwanegol pe bai'r storfeydd hynny'n gorlifo neu'n methu, a fyddai hyd yn oed yn fwy trychinebus. Felly, hoffwn feddwl ein bod yn bod yn bragmatig ac yn ymarferol lle gallwn.

Treuliais yr haf yn ymweld â nifer o sioeau amaethyddol, ac roedd tri pheth, yn y bôn, roedd y ffermwyr yn gofyn amdanynt. Un yw sicrwydd mewn byd hynod o ansicr, ac rydym yn ceisio sicrhau hynny gyda'n hymrwymiad i gyllid hirdymor ar gyfer ffermio. Ond maent hefyd yn gofyn am hyblygrwydd. Pan fydd amgylchiadau'n newid, fel y sychder a welsom dros yr haf, efallai fod angen inni edrych ar y ffordd y gofynnwn i ffermydd wneud pethau. Rydym wedi cyflwyno rhanddirymiadau o fewn y cynllun ffermio cynaliadwy ar gyfer rhai o'r pethau y mae'n rhaid iddynt eu cyflawni'n uniongyrchol o ganlyniad i rai o'r digwyddiadau tywydd eithafol hynny. Y drydedd elfen oedd cymorth cyffredinol. Os edrychwch ar yr adolygiad o fiwrocratiaeth, sef un o'r camau rydym wedi'u cymryd, rwy'n gobeithio ein bod yn dangos hynny hefyd. Felly oes, mae angen inni sicrhau bod ffermio yn wydn ac yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol, a byddaf yn gwneud popeth yn fy ngallu i gyflawni hynny.

Gwn fod llawer o'r Aelodau yn nerbyniad Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yr wythnos diwethaf, ac mae clywed yr undeb a'r ffermwyr yn diolch i'r Gweinidog am nifer o benderfyniadau y mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru wedi'u gwneud hyd yn hyn i'w cefnogi yn adrodd cyfrolau. Am y tro cyntaf, mae ffermwyr yn teimlo eu bod yn cael eu clywed. Mae maniffesto Plaid Cymru yn ymrwymo i sicrhau bod ein polisïau'n addas ar gyfer ein cymunedau gwledig, gan gynnwys y rheini yn fy etholaeth i, sef Brycheiniog Tawe Nedd. A gawn ni rywfaint o wybodaeth am gynnydd strategaeth datblygu gwledig Cymru a sut y bydd yn helpu i drechu tlodi ac yn creu cyfleoedd economaidd a chymdeithasol newydd i fy etholwyr?

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Rwy'n credu ei bod yn briodol iawn fod y Gweinidog dros fenter yn eistedd wrth fy ymyl, gan y gobeithiaf yn fawr y bydd hon yn ymdrech ar y cyd. Ond rydym yn gobeithio cynyddu'r ffocws penodol hwnnw ar rai o'r cymunedau sy'n teimlo efallai eu bod wedi'u hymyleiddio yn rhai o'r trafodaethau hyn yn y gorffennol. Ond yn sicr, rydym am ystyried y ddyletswydd statudol i sicrhau, wrth greu polisi neu wneud penderfyniadau cyllido er enghraifft, y ceir y cydbwysedd hwnnw a'r ystyriaeth gyffredinol honno. Nid oes a wnelo hyn â gosod un rhan o Gymru yn erbyn y llall. Mae'n sicrhau bod pob rhan o Gymru'n cael gwrandawiad teg, ac mae hynny'n sicr, o ran y ddyletswydd prawfesur gwledig, yn rhywbeth rydym eisiau ei gyflawni. Fe fyddwch yn ymwybodol ein bod yn ymgynghori ar hyn o bryd, fod cyfle i bobl roi eu safbwyntiau ar y cynigion hynny, ac edrychaf ymlaen yn fawr at eu cael.

Rydym yn gwneud cynnydd da ar ddatblygu targedau bioamrywiaeth uchelgeisiol cyfreithiol rwymol y mae'n rhaid i ni eu rhoi ar waith erbyn mis Ebrill 2028. Bydd y targedau'n cael eu llywio gan gyngor gan arbenigwyr a rhanddeiliaid, wedi'i ategu gan dystiolaeth gadarn ac asesiad effaith, a'i gefnogi gan ein cynllun gweithredu ar yr hinsawdd a natur.

Diolch. Ar 2 Mehefin, pan godais hyn yn y Siambr, dywedodd y Prif Weinidog fod y Llywodraeth wedi ymrwymo i adrodd cyhoeddus clir ar gynnydd Cymru tuag at sero net drwy ddangosfwrdd ar-lein hygyrch. Euthum i edrych amdano pan gyhoeddwyd rhai o'r dangosfyrddau eraill, a'r cyfan y gallwn ddod o hyd iddo oedd hen gyflwyniad PowerPoint ar allyriadau'r sector cyhoeddus. Efallai fy mod yn chwilio yn y lle anghywir. Mae cysylltiad annatod rhwng cynnydd a chyfle ar gyfer gwrthsefyll newid hinsawdd a'r angen i atal a gwrthdroi colli natur. Rwy'n falch o weld hyn yn cael ei gydnabod gyda chyhoeddi'r cynllun hinsawdd a natur sydd ar y ffordd, ond mae angen inni fod yn glir ynglŷn â sut y bydd cynnydd ar y ddau beth yn cael ei fonitro a'i adrodd. Fe fyddwch yn ymwybodol o bwysigrwydd y targedau sydd ar y ffordd sydd i'w cyflwyno yn unol â Deddf yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) 2026, ond ar hyn o bryd, nid oes gennym dargedau nac unrhyw ddulliau clir i Aelodau oruchwylio'r cynnydd. A allech chi gadarnhau'r amserlen ar gyfer cyflwyno'r targedau bioamrywiaeth a natur hynny, ac a ydych chi'n bwriadu monitro ac adrodd ar gynnydd yn agored gan ddefnyddio un o'r dangosfyrddau hynny?

Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi ymrwymo, fel y dywedais, i osod y targedau hynny ar draws yr holl feysydd blaenoriaeth, ac mae'n rhaid gwneud y gwaith hwnnw, yn ôl y gyfraith, erbyn mis Ebrill 2028. Felly, byddwn yn gwneud hynny. Fel y dywedais, byddwn yn gweithio gyda rhanddeiliaid i roi hynny ar waith. Mae panel cynghori annibynnol yn gwneud gwaith craffu arbenigol ac yn darparu cyngor sy'n seiliedig ar dystiolaeth i ni, tra bo'r grŵp gorchwyl a gorffen ar dargedau bioamrywiaeth yn dwyn rhanddeiliaid ynghyd o sectorau allweddol i helpu i sicrhau bod y targedau hynny'n uchelgeisiol ond hefyd yn ymarferol ac y gellir eu cyflawni'n realistig. Maent yn cael eu datblygu o fewn system gymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol gymhleth. Gallwn eich diflasu â'r theori newid a'r dadansoddiad cost a budd a'r holl waith sy'n mynd rhagddo, ond maent yn arfau hanfodol i ddeall y llwybr tuag at gyflawniad, i asesu effeithiau a manteision tebygol gwahanol ymyriadau ac yna i adeiladu'r sylfaen dystiolaeth gadarn sydd ei hangen arnom i gefnogi gweithredu, gwerthuso a datblygu wedi'i dargedu. Rwy'n clywed yr hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud ynglŷn â thryloywder. Buaswn yn disgwyl i ni geisio gwneud hynny. Efallai y byddaf yn gofyn i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad, ysgrifennu atoch gydag amlinelliad. Ond yn sicr, rydym yn bwriadu gwneud hynny gyda metrigau eraill ar draws y Llywodraeth, ac ni allaf ddychmygu na fyddai'n wir yma hefyd.

Yr wythnos diwethaf, gofynnais i'r Prif Weinidog ynglŷn â'r ffaith nad yw Cyfoeth Naturiol Cymru ac asiantaethau eraill yn gwybod beth yw'r cymysgedd llawn o gemegau sy'n cael eu gollwng yn gyfreithlon i afonydd sir Gaerfyrddin. Mae adroddiad wedi dweud bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn hedfan yn ddall. Gan nad oeddwn yn gwbl sicr o ymateb y Gweinidog Cabinet, fe ofynnaf hyn i'r Gweinidog Cabinet: os nad ydym yn gwybod yn union pa gemegau sy'n cael eu gollwng i'r afonydd a sut y maent yn rhyngweithio â'i gilydd, sut y gallwn wybod pa effaith y maent yn ei chael ar ecosystemau afonydd? Sut y gallwn ddweud gydag unrhyw hyder nad yw'r cymysgedd hwn o lygryddion yn tarfu ar batrymau mudo pysgod, yn niweidio pysgod a phlanhigion dyfrol, ac yn cael effaith anadferadwy ar amrywiaeth afonydd? Diolch.

Diolch. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn ei godi gyda nhw. Yn amlwg, mae gennyf hyder yn eu gallu i wneud eu gwaith, ond rwyf hefyd yn cydnabod eu bod o dan bwysau a bod galw mawr am yr arbenigedd sydd ganddynt. Ond fe af ar drywydd hyn gyda nhw a gofyn iddynt am esboniad.

Rwy'n croesawu eich camau cyntaf cyflym ar gynllun gweithredu hinsawdd a natur Cymru, oherwydd os ydym am gyrraedd sero net erbyn 2040 a chyflawni adferiad natur sylweddol erbyn 2050, bydd angen inni barhau i symud yn gyflym ac yn effeithiol, gan ei bod yn wirioneddol frawychus pa mor gyflym y mae natur wedi dirywio yn y blynyddoedd diwethaf. Ers cyn yr etholiad, rwyf wedi bod mewn cysylltiad â grwpiau fel Achub Afon Wysg, sydd nid yn unig yn dod â sylw mawr ei angen i'r pwnc, ond hefyd yn adeiladu setiau data manwl ar lefel llawr gwlad, gan ddarparu mewnwelediad lleol hanfodol ynglŷn ag effaith yr argyfwng hinsawdd a natur. Rydych chi wedi dweud y bydd bwrdd hinsawdd a natur newydd y Llywodraeth yn adlewyrchu profiadau a blaenoriaethau pobl a chymunedau ledled Cymru. A fydd rôl i grwpiau gwybodus a threfnus, fel Achub Afon Wysg, ar y bwrdd fel y gellir manteisio ar eu gwybodaeth a'u profiad lleol? Diolch.

Rwy'n fwy na pharod i ystyried hynny. Rwy'n credu eich bod yn gwneud pwynt teg. Rwy'n credu bod rôl dinasyddion—. A dywedais yn gynharach, mewn perthynas â mannau gwyrdd, pan fyddwch chi'n grymuso dinasyddion i weithredu ac ymateb i rai o'r amgylchiadau hyn, rydych chi'n creu dull o weithredu mwy cynaliadwy, wrth symud ymlaen. Rwy'n credu bod gan wyddoniaeth dinasyddion rôl i'w chwarae hefyd. Felly, byddwn yn ystyried hyn oll yn rhan o'r cymysgedd, ac mae'n sicr yn rhywbeth y gallaf ei ystyried. Mae'n bwynt da iawn.

Wel, mae'r Llywodraeth yn monitro niferoedd da byw ochr yn ochr â thystiolaeth ar hyfywedd ffermydd, ar allyriadau, ar fioamrywiaeth ac ar iechyd anifeiliaid, gan gynnwys drwy Grŵp Monitro Marchnad Amaethyddol y DU. Ein nod, wrth gwrs, yw cefnogi ffermio cynaliadwy, cynhyrchiol, a bydd y cynllun ffermio cynaliadwy, er enghraifft, yn helpu ffermwyr i wella gwydnwch, cryfhau cynhyrchiant bwyd, a chanlyniadau amgylcheddol ar yr un pryd.

Diolch. Soniodd fy nghyd-Aelod Laura Anne Jones yn ôl ym mis Gorffennaf fod Pwyllgor Newid Hinsawdd San Steffan wedi argymell gostyngiad o 25 y cant yn niferoedd da byw erbyn 2040 er mwyn cyrraedd targedau sero net. Nawr, rydych chi wedi datgan nad oes unrhyw gynlluniau ar gyfer gostyngiad, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n ei groesawu, ond mae'n codi cwestiwn pellach i mi, ac mae'n un sydd wedi'i drafod yn y Siambr hon heddiw. O ystyried eich rôl ddeuol fel Gweinidog gwydnwch a chynaliadwyedd gwledig, mewn senarios lle mae buddiannau ein cymunedau gwledig yn gwrthgyferbynnu'n uniongyrchol â chamau gweithredu sy'n ofynnol yn sgil y polisi sero net, a fyddwch chi'n dewis cefnogi ein ffermwyr neu'n plygu i fuddiannau'r lobi hinsawdd?

Rwy'n credu mai dyma lle mae Reform yn camgymryd. Rydych chi'n ei weld fel un ochr yn erbyn y llall. Byddai'n llawer gwell gennyf i ddod o hyd i ffordd o gefnogi'r ddau, amaethyddiaeth, drwy ei gwneud yn fwy gwydn, ond wrth wneud hynny, cefnogi adfer natur a mynd i'r afael â newid hinsawdd hefyd. Nid yw'n ddewis rhwng y naill neu'r llall. Rwy'n credu y gallwn ni—. Ac edrychwch, mae angen i amaethyddiaeth fod yn wydn. Mae ffermwyr yn gwybod yn well na neb am effaith newid hinsawdd. Nhw sy'n wynebu sychder yn ystod yr haf. Nhw sy'n gweld eu tir o dan ddŵr llifogydd am wythnosau bwy'i gilydd. Mae hynny'n cael effaith uniongyrchol ar y sylfaen economaidd. Mae llawer o'r ffermwyr rwy'n gweithio gyda nhw gyda'r cyntaf i ddweud, 'Mae angen inni atal y llifogydd hyn rhag digwydd. Mae angen cefnogaeth gan y Llywodraeth ac eraill arnom i ddatblygu rhai o'r ymyriadau hyn. Nid yn unig y bydd yn helpu natur a'r amgylchedd, fe fydd hefyd yn gwneud ein busnes yn fwy cynaliadwy wrth symud ymlaen.' Felly, dyna fy agwedd i, nid yr agwedd 'beth am fynd i chwilio am ffrae' a gawn gan Reform.

Wel, gallaf sicrhau'r Aelod ein bod yn gwneud hynny. Rydym yn cryfhau gwydnwch gwledig, Ddirprwy Lywydd, ar draws y Gymru wledig yn ei chyfanrwydd drwy fuddsoddi mewn ffermio cynaliadwy, drwy gefnogaeth i gymunedau a busnesau gwledig, gweithredoedd i wella gwydnwch hinsawdd, a chynigion newydd ar gyfer ein dyletswydd prawfesur gwledig, i sicrhau bod anghenion ardaloedd gwledig yn cael eu hystyried, wrth gwrs, wrth ddatblygu rhaglenni polisi a chynlluniau gwariant hefyd.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, a dwi'n falch eich bod chi yn gwneud yr holl waith yna hefyd.

Hoffwn droi at fater penodol a godais gyda chi yn y gorffennol, sef pwysedd dŵr yn Redwick. Mae trigolion y pentref hwn, sydd ar gyrion Casnewydd, wedi dioddef oherwydd pwysedd dŵr isel ers blynyddoedd lawer oherwydd seilwaith dŵr annigonol sy'n gwasanaethu eu cymuned. Mae'r broblem hon yn gwaethygu yn ystod cyfnodau o dywydd sych, fel yr un digynsail a brofwyd gennym yn ddiweddar. Mae yna bum fferm yn yr ardal ac mae'r broblem gyda'r cyflenwad dŵr mor ddifrifol fel nad yw rhai ffermydd yn gallu cyflenwi digon o ddŵr ar gyfer eu buchesi llaeth. Mae'r cyflenwad dŵr mor isel fel nad yw'n gallu diwallu syched yr anifeiliaid. Mae mesurau lliniaru honedig wedi'u rhoi ar waith, ond nid ydynt wedi bod yn ddigonol ac mewn rhai achosion, ni chawsant eu darparu o gwbl. Yr unig ateb i hyn yw gwella llif y dŵr i'r pentref drwy uwchraddio'r seilwaith yn sylweddol. Weinidog, pa bwysau y gallwch ei roi i newid y sefyllfa, ac yn benodol ar Dŵr Cymru, i sicrhau bod hyn yn digwydd? A pha gamau y byddech chi'n disgwyl eu gweld yn digwydd cyn yr haf nesaf fel na welwn yr un problemau'n digwydd eto?

Wel, diolch am godi'r mater hwn eto, er tegwch. Rwy'n rhannu eich pryder am y broblem gyda phwysedd dŵr yn Redwick ac fel y dywedais, mae'n rhywbeth rydych chi wedi'i godi o'r blaen. Mae'n hanfodol bwysig, yn gyntaf oll, wrth gwrs, fod gan bobl gyflenwad dŵr dibynadwy, ond mae hefyd yn bwysig fod ffermydd a busnesau eraill yn cael y dŵr sydd ei angen arnynt, ac mae ystyriaethau iechyd a lles anifeiliaid yn allweddol hefyd, onid ydynt? Felly, fy nealltwriaeth i yw bod Dŵr Cymru yn ymchwilio i'r sefyllfa ac yn bwriadu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i drigolion Redwick yn ystod mis Hydref, ond mae'n bwysig eu bod yn asesu'r sefyllfa'n drylwyr a bod y broblem yn cael ei datrys. Efallai y bydd angen gweithredu hyn fesul cam. Efallai'n wir y bydd camau gweithredu cychwynnol ar hyn yn y tymor byr, ond wedyn efallai y bydd gofynion mwy hirdymor i gynllunio a gweithredu cynlluniau, a bydd hynny'n dibynnu, wrth gwrs, ar beth yn union yw'r broblem a beth yn union yw'r ateb gorau. Ond rwy'n ymrwymo i godi hyn gyda Dŵr Cymru. Rwy'n cyfarfod â nhw'n eithaf rheolaidd, fel mae'n digwydd, ac mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn gofyn iddynt yn ei gylch pan fyddwn ni'n cyfarfod nesaf.

Wel, mae Llywodraeth Cymru'n mynd i'r afael ag unigrwydd cymdeithasol mewn cymunedau ffermio drwy ei strategaeth genedlaethol ar gysylltu cymunedau. Rydym hefyd yn cefnogi cymunedau ffermio drwy grŵp cymorth ffermydd Cymru, sy'n dod ag elusennau at ei gilydd i rannu arbenigedd ar gyfer darparu cymorth ymarferol a chymorth lles.

Diolch, Weinidog. Gall ffermio fod yn alwedigaeth unig. Gall oriau hir, pwysau ariannol a phellter daearyddol roi straen aruthrol ar ffermwyr—ac ar eu teuluoedd, wrth gwrs. ​​Gwyddom fod iechyd meddwl gwael a hunanladdiad yn bryderon difrifol i gymunedau ffermio, ac eto, y rhai sydd fwyaf o angen cymorth yw'r rhai lleiaf tebygol o geisio cymorth yn aml iawn. Rydym ni'n dau'n cynrychioli Clwyd, ac fe wyddom pa mor bwysig yw ffermio i'n cymunedau, ond y tu ôl i gatiau'r fferm, mae'n bosibl fod unigolion yn dioddef yn dawel, yn aml heb neb i droi atynt. Pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i nodi ffermwyr sy'n ei chael hi'n anodd, i sicrhau bod cymorth iechyd meddwl yn cyrraedd hyd yn oed y cymunedau mwyaf ynysig, ac i ymyrryd cyn i'r sefyllfa droi'n argyfwng? Ac yn hollbwysig, Weinidog, sut y gallwn sicrhau bod ein cymorth yn cyrraedd y bobl sydd ei angen fwyaf, yn hytrach na dim ond aros i ffermwr sy'n teimlo'n ddiobaith ddod o hyd i'r dewrder y maent ei angen i ofyn am gymorth?

Mae gwella iechyd meddwl a lles meddyliol yn flaenoriaeth bendant i Lywodraeth Cymru. Fe wyddom fod ffermwyr yn wynebu llawer o heriau. Fe'i gwelais fy hun ymhlith ffrindiau a theulu yn y diwydiant. Gall yr ansicrwydd a ddaw yn sgil cymaint o agweddau ar ffermio, ond yr ynysu a'r unigrwydd a nodwyd gennych yn arbennig, gael effaith niweidiol ar les meddyliol.

Felly, mae swyddogion yn gweithio gyda gwasanaethau cymorth gwybodaeth a chyngor awdurdodau lleol i nodi pobl sy'n profi unigrwydd yn gynharach, neu cyn gynted ag y gallwn, i geisio eu cysylltu â'r cymorth a fydd yn eu helpu. Mae'r grant gwasanaethau cymdeithasol cynaliadwy gan y Llywodraeth yn ariannu prosiectau trydydd sector sy'n helpu pobl i gadw mewn cysylltiad ac yn weithredol yn lleol, gan gynnwys cyfeillio, gweithgareddau cymdeithasol ac allgymorth i'r rhai sydd mewn perygl o deimlo unigrwydd mewn cymunedau gwledig a chymunedau ffermio. Ac mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi Farmwell Cymru hefyd, hyb ar-lein sy'n cynnig cyngor hygyrch i ffermwyr a'u teuluoedd ar wydnwch personol yn ogystal â chadernid busnes, gan gynnwys cyngor ar unigrwydd, ac fe wyddom, wrth gwrs, fod llawer o waith da'n cael ei wneud gan elusennau ffermio, ac rwyf i, ac Aelodau eraill o'r Senedd rwy'n siŵr, yn tystio i'r gwaith a wnânt. Mae'n hanfodol ein bod yn gwneud popeth a allwn i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd cynnal iechyd meddwl a chorfforol, ac os yw rhywun yn ei chael hi'n anodd, a gallaf siarad o brofiad personol yma: siaradwch â rhywun. Rhannwch y baich; siaradwch â rhywun. Dyna sut y gallwch chi ddechrau gwella. Diolch.

Diolch, Weinidog. Fel y gallwch ddychmygu, mae'r cyhoeddiadau yr wythnos diwethaf wedi achosi pryder enfawr i weithwyr yn Admiral a Legal & General. Mae'r rhain yn swyddi ar gyflogau da mewn diwydiant sydd wedi bod yn stori lwyddiant i Gaerdydd a de Cymru dros y degawdau diwethaf. Mae'r newyddion nid yn unig yn effeithio ar y gweithwyr yn y cwmnïau hyn, ond hefyd, yn fwy eang, ar economi Caerdydd yng nghanol y ddinas. Ac fel y dywedais, mae'r sector gwasanaethau ariannol wedi bod yn stori lwyddiant enfawr i Gaerdydd, gydag Admiral yn tyfu o'r nesaf peth i ddim i fod yr unig gwmni FTSE 100 sydd â'i bencadlys yng Nghymru, a Legal & General yn ganolog i ailddatblygu canol y ddinas yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Ddydd Gwener diwethaf, cyfarfu'r Gweinidog, Shav Taj a minnau, ynghyd â phedwar Aelod Seneddol Caerdydd, â'r cwmnïau i bwyso ar y ddau gwmni i leihau diswyddiadau gorfodol a gwneud y mwyaf o gyfleoedd adleoli. Maent angen Llywodraeth Cymru ar eu hochr—y gweithwyr, y cwmnïau a'r diwydiant. Felly, Weinidog, a lwyddoch chi i gyfarfod â'r cwmnïau eto? A fyddwch chi'n rhoi cefnogaeth ReAct a Gyrfa Cymru ar waith yn gyflym, gan weithio gyda phartneriaid yn yr Adran Gwaith a Phensiynau a llywodraeth leol? Ac yn ehangach, pa gefnogaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi ar waith i sicrhau bod y diwydiant hwn yn gallu tyfu'n ei ôl cyn gynted â phosibl?

Diolch i'r Aelod. Rwy'n cyfarfod â phrif swyddog gweithredol Admiral UK Insurance yfory a byddaf yn cyfarfod ag uwch gynrychiolwyr Legal & General, ac rydym hefyd wedi estyn allan i drefnu cyfarfodydd gyda'r undebau a chynrychiolwyr y gweithlu. Nid ydym yn gwybod ar hyn o bryd sut y bydd y diswyddiadau hyn wedi eu dosbarthu ar draws y safleoedd unigol, a byddaf yn ceisio eglurder ar hynny yn y ddau gyfarfod gyda'r ddau gwmni. A byddwn yn gweithio gyda'r cwmnïau i ddeall sut y bwriadant gefnogi'r gweithwyr yr effeithir arnynt, beth y gallwn ei wneud yn fwy cyffredinol i weithio gyda'r cwmnïau a'r gweithlu i sicrhau ein bod yn parhau i gefnogi eu cyfraniad i economi Cymru ac i'r cymunedau y maent wedi'u lleoli ynddynt. Ac yn amlwg, byddwn yn gweithio'n adeiladol gyda chwmnïau ac undebau a phartneriaid cyflenwi pan fyddwn yn gwybod yn union beth yw'r sefyllfa mewn perthynas â'r swyddi a gollir a sut y gallwn helpu'r gweithwyr dan sylw.

Rwyf wedi clywed gan etholwyr sy'n pryderu am y swyddi a gollir yn Admiral a Legal & General, ac rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelodau yng Ngŵyr Abertawe a Brycheiniog Tawe Nedd hefyd wedi rhannu pryderon gyda mi am yr effaith y bydd colli'r swyddi hyn yn ei chael nid yn unig ar bobl yng Nghaerdydd, ond hefyd yn Abertawe a'r economïau lleol. Mae angen sicrwydd ar weithwyr am eu dyfodol a sut y maent yn mynd i gefnogi eu teuluoedd a thalu biliau a rhent cynyddol. Ac o ystyried yr ansicrwydd ar hyn o bryd ynghylch pwy yr effeithir arnynt gan y toriadau hyn, tybed a allai Llywodraeth Cymru roi rhywfaint o sicrwydd ynghylch pa gymorth y gellir ei gynnig i weithwyr yr effeithir arnynt.

Yn sicr. Mae'r sefyllfa anodd iawn y bydd llawer o weithwyr a theuluoedd ynddi ar hyn o bryd ar flaen ein meddyliau, a byddwn yn gwneud popeth a allwn i'w cefnogi ym mhob ffordd bosibl. A phan gawn ddarlun cliriach ynghylch yr effaith bosibl, gallwn strwythuro ein hymateb, a rhannu gwybodaeth yn briodol gyda'r Senedd hefyd.

Fel y dywedais, mae'r ddau gwmni'n parhau i fod yn gyflogwyr pwysig iawn a byddwn eisiau siarad gyda nhw, fel cwmnïau unigol ac fel cynrychiolwyr sectorau pwysig, ynglŷn â sut y gallwn weithio'n gadarnhaol gyda nhw i barhau i gynnal, cadw, a thyfu eu gweithlu gobeithio, mewn meysydd eraill o'u gweithgaredd. A phan gawn fwy o wybodaeth mewn perthynas â hyn, yna, yn amlwg, byddwn yn ei rhannu gyda'r Senedd.

Weinidog, mae cannoedd o swyddi mewn perygl rhwng Admiral a Legal & General. Mae hyn yn newyddion dinistriol i economi Cymru gyfan, ond yn enwedig i'r rhai sy'n colli eu bywoliaeth. Er nad deallusrwydd artiffisial oedd yr unig reswm dros y toriadau hyn, mae'r colledion yn arwydd o'r hyn sydd i ddod. Nawr, ledled y DU, mae busnesau'n torri swyddi, gyda ffocws ar ddod yn fwy darbodus ac effeithlon. Yn aml, fodd bynnag, y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial sy'n sail i'r colledion hynny. Nawr, pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda'r cwmnïau hyn am y rôl y mae deallusrwydd artiffisial wedi'i chwarae yn y colledion hyn? Pa sgyrsiau a gawsoch chi gyda Gweinidogion eraill ynglŷn â chreu gweithlu ar gyfer y dyfodol sy'n fwy diogel rhag y diswyddiadau y gallai deallusrwydd artiffisial eu hachosi i'n heconomi? Diolch.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Ydy, mae Admiral wedi dweud, yn y sylwadau a adroddwyd yn yr achos hwn, nad oes cysylltiad rhwng y newidiadau hyn, y toriadau i'r gweithlu, a deallusrwydd artiffisial. Maent yn ymwneud â ffactorau eraill. Nid wyf yn ymwybodol fod Legal and General wedi gwneud y cysylltiad â deallusrwydd artiffisial chwaith, ond maent wedi cyfeirio at ailstrwythuro ehangach ar draws y grŵp cyfan.

Fodd bynnag, mae'n amlwg ein bod ni fel Llywodraeth yn ymwybodol iawn o'r ffordd y mae deallusrwydd artiffisial yn creu cyfleoedd—cyfleoedd economaidd, er enghraifft—ac yn ysgogi twf ein clwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd yng Nghasnewydd, ac yn wir ar draws rhanbarth ehangach de-ddwyrain Cymru, ac rydym hefyd yn ymwybodol fod risgiau ynghlwm wrth ei effaith ar sectorau penodol a mathau penodol o gyflogaeth. Fel Llywodraeth, rydym yn monitro'r dystiolaeth sy'n dod i'r amlwg, nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y byd, ynghylch y berthynas rhwng deallusrwydd artiffisial a'r farchnad lafur, a rhannau penodol ohoni. Ddoe ddiwethaf, cefais drafodaethau gyda Gweinidogion eraill ar draws y Llywodraeth ynglŷn â sut y gallwn ymateb yn y ffordd orau i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd sydd heb os yn bodoli, ond hefyd y risgiau a'r heriau a ddaw yn sgil y dechnoleg, a sut y gallwn atal yr anfantais a chadw'r cyfleoedd sydd ar gael i ni ar yr un pryd.

Diolch i Huw am godi'r mater pwysig hwn, ac i Kiera am sôn am Gŵyr Abertawe. Diolch i'r ddau ohonoch. Mae cyhoeddiad Admiral eu bod yn torri 500 o swyddi wedi bod yn ddinistriol i'n cymunedau yng Ngŵyr Abertawe, fel y soniodd Kiera hefyd, ac rydym wedi cael llawer o negeseuon e-bost am hyn. Mewn gwirionedd, daeth un yn yr amser y buom yn eistedd yma yn y Cyfarfod Llawn. Mae'n fater pwysig i bobl Abertawe, oherwydd mae bron i 2,000 o bobl yn cael eu cyflogi gan Admiral yn ardal Abertawe. Admiral yw'r unig gwmni FTSE 100 yng Nghymru, a nododd elw o £958 miliwn y llynedd, a fy marn i, a fy nghyd-Aelodau o'r Senedd yw bod y diswyddiadau hyn yn gwbl ddewisol. Mae hyn yn achosi pryder, fel y gallwn ddychmygu, oherwydd mae sefyllfa economaidd ein hetholaeth yn fregus, a dweud y lleiaf.

Felly, ar ôl ymgysylltu â'r cwmni, a wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa i ni ym Mhlaid Cymru, a phobl o'r pleidiau eraill hefyd, fel y gallwn gyfathrebu'n iawn â'n hetholwyr, gan eu bod yn bryderus tu hwnt, ac mae'n ergyd anghymesur i economi Gŵyr Abertawe? Diolch yn fawr.

Rwy'n credu bod yr Aelod yn gwneud pwynt pwysig iawn, fod y cwmnïau hyn yn gyflogwyr mor bwysig, wrth gwrs, a'u bod yn cyflogi etholwyr ar draws rhanbarth ehangach de Cymru. Yn sicr, pan allwn ddeall yn well beth fydd yr effaith ar y gweithlu, fe fyddaf yn awyddus i rannu'r wybodaeth honno, yn enwedig gydag Aelodau sydd â nifer fawr o etholwyr wedi'u cyflogi yn y ddau achos.

Mae'n bwysig ailadrodd bod y cwmnïau hyn, ond hefyd y sectorau hyn, yn elfennau pwysig yn yr economi. Er ein bod yn awyddus i ddeall yn fanylach y rhesymau dros y cynigion penodol hyn, rydym am weithio gyda'r cwmnïau, a'r sectorau dan sylw, er mwyn tyfu cyflogaeth werthfawr yn y meysydd hyn, a bydd hynny hefyd yn rhan bwysig o'n hymgysylltiad â'r cwmnïau dan sylw.

Mae cynnydd yn y gwrthdaro yn y dwyrain canol yn gynnar yn 2026 yn parhau i effeithio ar aelwydydd a busnesau yng Nghymru. Er nad yw prisio tanwydd yn fater sydd wedi'i ddatganoli, rydym yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU a'n cyrff cyflenwi amrywiol i ddarparu cyngor a chefnogaeth i gwsmeriaid, ac i ymateb i unrhyw godiadau amhriodol yn y prisiau.

Diolch am eich ymateb, Weinidog.

Mae'r mater, wrth gwrs, yn un byd-eang ei natur, ond mae'r effaith i'w theimlo'n gryf ar lefel leol. Mae pris tanwydd, yn enwedig diesel, yn agos at y lefel uchaf erioed, ac mae eisoes yn ddrytach nag yn unrhyw le arall yn Ewrop ar ychydig islaw £2 y litr mewn llawer o ardaloedd, ond yn llawer uwch nag hynny mewn ardaloedd eraill, ac nid oes diwedd i'w weld. Mae cludwyr nwyddau yng Nghymru yn nodi bod hyn yn ychwanegu degau o filoedd o bunnoedd at eu biliau tanwydd wythnosol. Mae gweithredwyr bysiau yn dweud bod prisiau tanwydd wedi codi rhwng 50 a 60 y cant ers mis Ionawr eleni. Ni ellir amsugno'r costau hyn am gyfnod amhenodol, ac yn y pen draw byddant yn arwain at bwysau chwyddiant.

Ledled fy etholaeth, mae llawer o bobl yn gorfod cymudo mewn ceir. Nid yw'n benderfyniad y gall fy etholwyr ei wneud, rhaid iddynt yrru, a byddant yn dioddef yn drwm oherwydd hyn, nid yn unig wrth y pwmp, ond hefyd o ran y nwyddau a’r gwasanaethau y maent yn eu prynu sy’n dibynnu ar logisteg. Weinidog, rydych chi wedi sôn am waith gyda Llywodraeth y DU, ond o ystyried yr effaith bosibl ar incwm aelwydydd, pwysau chwyddiant a gweithgarwch economaidd ledled Cymru, a wnewch chi ddweud wrthym yn fanylach am y trafodaethau sydd wedi digwydd gyda'n swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU, ac a oes unrhyw asesiadau wedi'u gwneud o ba mor hir y rhagwelir y bydd y cynnydd yn y prisiau tanwydd yn parhau? Hoffwn wybod hefyd, yn dibynnu ar y rhagolwg, a fydd angen rhoi unrhyw fesurau ar waith i ddiogelu aelwydydd a busnesau rhag y costau cynyddol hyn. Diolch.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwn, sydd, fel y dywedais yn gynharach, wedi bod yn broblem ers dechrau'r flwyddyn yn anffodus, ac sydd wedi gwaethygu ar wahanol adegau, ac rydym yn mynd trwy gyfnod o bryder mawr, yn enwedig mewn perthynas â mater prisiau diesel, fel y mae'n awgrymu.

Mae prisio tanwydd wedi'i gadw'n ôl i San Steffan, ac mae rôl bwysig i Lywodraeth y DU yma, a hefyd i'r Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd. Fe godais fater gwydnwch tanwydd, prisio a chymorth Llywodraeth y DU gyda Gweinidog ynni'r DU mewn cyfarfod rhyngweinidogol yn ddiweddar. Gelwais am gefnogaeth briodol gan Lywodraeth y DU mewn sefyllfaoedd lle mae prisiau'n cynyddu, a dyna yw ein safbwynt sylfaenol o hyd.

Rydym yn cydnabod yr effaith y mae cynnydd mewn prisiau tanwydd ar y ffyrdd yn ei chael ar gyllidebau cartrefi, yn enwedig pan fydd wedi ei gyfuno â chost uchel olew gwresogi a'r cynnydd sylweddol a ddisgwylir yn y cap prisiau ynni domestig ym mis Ionawr.

Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn cydnabod bod y costau tanwydd uchel parhaus yn cael effaith ar draws economi Cymru. Soniodd am y sector cludo nwyddau ac mae fy nghyd-Aelod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yn cyfarfod yn rheolaidd â'r sector cludo nwyddau, mae eisoes wedi trafod y mater hwn yn gynharach eleni, a bydd yn parhau i fonitro'r effaith ar y sector penodol hwnnw. Nid yw wedi'i gyfyngu i'r sector hwnnw wrth gwrs. Rwy'n ymwybodol hefyd o'r effaith ar weithredwyr bysiau, ac rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yn cyfarfod â gweithredwyr bysiau yn fuan iawn, unwaith eto i ddeall y problemau penodol sy'n codi nawr o'r cynnydd yn y prisiau y cyfeiria'r Aelod ato.

Ar draws yr economi ehangach wrth gwrs, mae'r cynnydd yn codi costau gweithredu a chostau dosbarthu i bob sector sy'n dibynnu ar danwydd yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol. Yn ein holl ymgysylltiad â Llywodraeth y DU a rhanddeiliaid eraill y DU felly, byddwn yn parhau i godi'r materion pwysig hyn, ac yn sicrhau bod mesurau wrth gefn yn cael eu rhoi ar waith lle bo angen, a bod Llywodraeth y DU yn defnyddio'r ystod lawn o ymyriadau a dulliau sydd ganddynt—rwy'n meddwl yn arbennig nawr yng nghyd-destun y gyllideb—fel bod busnesau ac aelwydydd dan bwysau'n cael y cymorth angenrheidiol ar yr adeg anodd hon.

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb blaenorol. Rwy'n credu bod llawer o'r hyn rwy'n mynd i'w ddweud wedi cael ei grybwyll. Rydym yn cydnabod bod prisiau tanwydd uwch yn rhoi pwysau cynyddol ar fusnesau Cymru, gan gynyddu cost dosbarthu, trafnidiaeth a gweithrediadau bob dydd. I fusnesau sydd eisoes yn ymrafael â chostau cynyddol, mae terfyn diofyn 20 mya Cymru yn ychwanegu pryderon pellach am amseroedd teithio a chostau gweithredu. Ychydig ddyddiau'n ôl, aeth cwmni cludo nwyddau teuluol, CVH Transport Services yng Nghaerffili, yn fethdalwyr. A wnewch chi gydnabod y pwysau cronnol y mae'r costau cynyddol hyn a pholisïau Llywodraeth Cymru yn ei roi ar fusnesau Cymru, ac ymrwymo i weithio ar draws y diwydiant i leddfu'r boen y mae'r busnesau hyn yn ei deimlo? Diolch.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei gwestiwn. Rydym yn sicr yn ymwybodol iawn o'r pwysau mewn perthynas â'r sector cludo nwyddau ac fel y dywedais, rydym yn ymgysylltu â'r sector i wneud yn siŵr y gallwn gefnogi yn y ffordd y gallwn, ond hefyd ein bod, yn ein sylwadau i Lywodraeth y DU, yn gallu nodi darlun clir iawn o'r angen am ymyrraeth bellach lle bo angen. Rydym yn parhau i ymgysylltu'n rheolaidd â chynrychiolwyr sector tanwydd y DU a'n swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU i fonitro prisiau, ac rydym wedi nodi effaith costau tanwydd uwch yn gyson wrth Lywodraeth y DU, yn enwedig y pwysau sy'n wynebu sectorau sy'n dibynnu ar danwydd fel cludo nwyddau.

Mae prisiau tanwydd ar y ffyrdd, fel y dywedais, yn ogystal â'r dreth danwydd a rheoleiddio'r farchnad, oll yn faterion a gedwir yn ôl, ond rydym wedi nodi effaith prisiau uchel parhaus ar aelwydydd a busnesau yng Nghymru yn glir wrth Lywodraeth y DU, a byddwn yn parhau i bwyso am gamau effeithiol gan Lywodraeth y DU drwy'r dulliau sydd ar gael iddi. Fel y soniais, rydym hefyd yn cefnogi monitro gan yr Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd a'r cynllun Fuel Finder i gryfhau tryloywder a chystadleuaeth, ac rydym yn disgwyl i ostyngiadau mewn costau cyfanwerthol gael eu trosglwyddo'n brydlon ac yn llawn lle maent ar gael.

Weinidog, mae pris cyfartalog petrol yn y DU bellach tua 173.5c y litr. Mewn termau real, gwelais brisiau uwch na £2 y litr—diesel, hynny yw—ac mae gogledd Cymru'n talu mwy na chyfartaledd y DU. O ran cynhyrchiant ynni, mae gennym fferm wynt Gwynt y Môr oddi ar ein harfordir, ac eto mae gennym y costau tanwydd uchaf yng ngogledd Cymru. Weinidog, mae Cymru'n cael ei tharo o ddau gyfeiriad: prisiau uwch wrth y pwmp a pholisi ynni sy'n gwneud Prydain yn fwyfwy dibynnol ar fewnforion. Amcangyfrifir y bydd prisiau tanwydd ffosil uwch yn costio £5.64 biliwn ychwanegol i aelwydydd, busnesau a gwasanaethau cyhoeddus Cymru. Yn ein cymunedau gwledig, yn sicr yn ardal Bangor Conwy Môn, nid moethusrwydd yw teithio mewn car ond anghenraid, yn enwedig i'n gofalwyr, ffermwyr, gweithwyr gofal iechyd a busnesau bach.

Rhewodd Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU y dreth danwydd a'i gostwng 5c y litr. Yna ymgyrchodd y Ceidwadwyr yn erbyn y bwriad i wrthdroi hynny, gan fod diesel bellach mor ofnadwy o ddrud. Ar yr un pryd, mae tasglu diwydiant yn adrodd bod 25,000 o swyddi olew a nwy yn y DU wedi cael eu colli ers yr etholiad cyffredinol, tra bod dibyniaeth ar fewnforion ynni'r DU yn 43 y cant. A fyddwch chi'n gweithio gyda Llywodraeth y DU i dorri'r dreth danwydd, i wrthdroi ei chyfyngiadau ar drwyddedau olew a nwy newydd ym Môr y Gogledd, a diogelu swyddi ynni medrus, neu a fydd disgwyl i'r Gymru wledig dalu mwy unwaith eto tra bod Llafur a Phlaid Cymru yn blaenoriaethu ideoleg dros y pryderon ymarferol? Ac rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod Andrew yn dymuno gofyn cwestiwn ar burfa Veolia.

Weinidog, mae purfa Veolia yng ngorllewin Cymru yn cael ei chategoreiddio gan y cwmni hwnnw fel purfa Gogledd America at ddibenion economaidd. [Torri ar draws.] Valero, mae'n ddrwg gennyf. Os bydd Trump yn cyflwyno ei waharddiad ar gynhyrchiant diesel i'r farchnad Ewropeaidd, ac yn enwedig i'r DU, a ydych chi wedi cael unrhyw sgyrsiau gyda Valero i ddeall pa oblygiadau y byddai hynny'n eu creu i'r burfa? Oherwydd byddai hynny'n cael effaith ddinistriol ar y cyflenwad o ddiesel i farchnad Cymru a'r DU.

Cyfarfûm â Valero yn ddiweddar ym Mhenfro i gael trafodaeth ar ystod eang o bethau gyda nhw. Maent yn gyflogwr pwysig yn y rhanbarth hwnnw, ac yn wir, drwy'r gadwyn gyflenwi, i Gymru gyfan. Maent yn un o ddim ond pedair purfa sydd ar ôl yn y DU, ac maent yn cynrychioli darn hollbwysig o seilwaith cenedlaethol hanfodol. Os nad oeddem yn ymwybodol o hynny'n barod, mae ansicrwydd geowleidyddol y naw mis diwethaf wedi ein gwneud yn ymwybodol o hynny bellach. Byddaf yn sicr yn siarad â nhw. Rwy'n siŵr eu bod wedi bod mewn cysylltiad rheolaidd â Llywodraeth y DU o ran y cynllunio wrth gefn y cyfeiriais ato, ac rydym yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU yn y cyswllt hwnnw hefyd. Ond byddaf yn sicr eisiau gwybod beth yw'r sefyllfa ddiweddaraf. Wrth gwrs, mae'n sefyllfa gymhleth yno, lle maent hefyd yn allforiwr pwysig i'r Unol Daleithiau, ac mewn gwirionedd, byddai effaith ganlyniadol ar gyflenwadau olew'r Unol Daleithiau. Mae rhesymau cymhleth pam y mae hynny'n wir yn hanesyddol. Felly, mae'n sicr yn faes pwysig, lle byddwn yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU a Valero.

O ran y pwyntiau ehangach a wnaeth Janet Finch-Saunders, rwy'n credu ei fod yn sicr yn ffactor pwysig fod amrywiad daearyddol ar draws y DU o ran prisiau tanwydd. Mae rhywfaint o gydnabyddiaeth gan Lywodraeth y DU o hynny mewn rhai ardaloedd, ond nid yn ardaloedd gwledig Cymru. Rwy'n credu ei bod hi'n adeg bwysig i ailystyried y cwestiwn hwnnw o ran tegwch ac i weld nid yn unig beth y gallai Llywodraeth y DU ei wneud o ran prisiau tanwydd yn gyffredinol, lle mae angen iddi weithredu ar yr adeg hon, ond hefyd i gydnabod yr effaith benodol mewn cymunedau gwledig, sy'n wynebu prisiau tanwydd hyd yn oed yn uwch na'r cyfartaledd. Byddwn yn sicr yn mynd ar drywydd y pwyntiau hynny yn ein trafodaethau gyda Llywodraeth y DU hefyd.

Yr wythnos diwethaf, cofnodwyd 100 mlynedd ers agor y Stiwt, neu Blas y Mwynwyr, yn Rhosllanerchrugog. Adeiladwyd y Stiwt gan y gymuned i'r gymuned. Rhwng 1924 a 1926, rhoddwyd ceiniog o bob tunnell o lo o’r pyllau lleol tuag at adeiladu'r theatr. Codwyd bron i £18,000, swm anferthol ar y pryd. Parhaodd y glowyr i gyfrannu, gan roi 2c o’u cyflogau wythnosol tuag at y cynnal a chadw. Agorwyd y Stiwt ym 1926, yr un flwyddyn â’r streic gyffredinol. Yng nghanol caledi enfawr ac ansicrwydd, gwnaeth glowyr y Rhos rywbeth anhygoel: lle ar gyfer adloniant, addysg, y gymuned a bywyd diwylliannol Cymreig. Ers cenedlaethau, mae wedi bod yn fynediad at y celfyddydau. Fel y dywedodd Mark Lewis Jones yr wythnos diwethaf, 'Fe ddechreuodd o i gyd yn y Stiwt'.

Pan gaeodd y Stiwt ym 1977, gallai’r cyfan wedi dod i ben, ond wnaeth y gymuned ddim caniatáu hynny. Ar ôl ymgyrch penderfynol a £2.1 miliwn o’r gronfa loteri treftadaeth, ailagorwyd y Stiwt ym 1999. Mae ein dyled yn fawr i bawb a ymgyrchodd i’w arbed. Nos Wener, cawsom noson anhygoel yn y Stiwt yn dathlu'r canmlwyddiant yng nghwmni talent rhyfeddol ar y llwyfan. Hefyd, roedd yn fraint y llynedd i gwrdd ag Emyr Prys Jones, crëwr ffenestr liw hyfryd y Stiwt, teyrnged pwerus i dreftadaeth ddiwydiannol y Rhos. Felly, efo’r Stiwt yn dathlu 100 mlynedd, gadewch i ni ddathlu nid yn unig yr adeilad ond y gymuned a’i adeiladodd, a'i achubodd, ac sy’n parhau i roi bywyd iddo.

Yfory yw Diwrnod Rhyngwladol Pobl Hŷn, achlysur addas i dalu teyrnged i'r amrywiaeth o ganolfannau a sefydliadau cymunedol ledled Afan Ogwr Rhondda, a Chymru gyfan yn wir, sy'n gwneud gwaith cwbl hanfodol yn cefnogi pobl hŷn. Heddiw, hoffwn ganolbwyntio'n benodol ar oresgyn unigrwydd a theimlo'n ynysig, y penderfynyddion cymdeithasol hynod bwysig sy'n aml yn cael eu hanwybyddu ac sy'n effeithio ar iechyd pobl hŷn. Mae llawer o sefydliadau cymunedol yn Afan Ogwr Rhondda yn gwneud gwaith hanfodol drwy ddod â phobl hŷn at ei gilydd â phobl o bob oed. Maent yn helpu i sicrhau nad yw heneiddio'n golygu bod yn unig. Yng Nghaerau, mae canolfan gymunedol Noddfa, sy'n cael ei rhedeg gan Matthew Rowlands, yn galon i'r gymuned, gan gynnig amrywiaeth anhygoel o weithgareddau o ddosbarthiadau ffitrwydd i sesiynau crefft. Buaswn ar fai pe na bawn yn sôn am Sied Dynion Caerau hefyd, lle mae Phil, Gyp a phawb sy'n gysylltiedig â'r sied yno'n gwneud gwaith gwych. Yna draw i Neuadd Gymunedol Glowyr Gwynfi, lle mae Simon yn gwneud gwaith ardderchog yn darparu man sy'n gwella bywydau pobl, gyda grwpiau cerdded a siarad, clybiau llyfrau, campfa, a llawer mwy. Mae gennych ganolfan gymunedol Gilfach, Grŵp Cymorth Pen Rhondda, Clwb Dinasyddion Hŷn Treorci, ac Action for Elders yn Aberafan. Rwyf wedi cael y fraint o weld â'm llygaid fy hun a chlywed am y gwahaniaeth y mae'r holl sefydliadau hyn yn ei wneud i bobl hŷn yn ein cymunedau, yn sicrhau bod pawb yn cael cyfle i fyw bywyd hir gan gadw mewn cysylltiad â'r bobl a'r lleoedd o'u cwmpas.

Diolch iddyn nhw i gyd.

Roedd yn Ddiwrnod y Byd ar gyfer y Galon ddoe, diwrnod sy'n dod ynghyd â chymuned fyd-eang i godi ymwybyddiaeth o glefyd cardiofasgwlaidd, un o'r heriau iechyd mwyaf sy'n ein hwynebu. Clefyd cardiofasgwlaidd sy'n gyfrifol am fwy nag un o bob pedair marwolaeth yng Nghymru, ac mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn rhagweld cynnydd o 46 y cant mewn methiant y galon erbyn 2035. Mae'r ffigurau hyn yn llwm, ac maent yn ein hatgoffa pam y mae buddsoddiad, ymwybyddiaeth a gweithredu parhaus mor hanfodol. Hoffwn ddiolch i'r British Heart Foundation am ddod â'r fainc goch i risiau'r Senedd ddoe. Gwasanaethodd nid yn unig fel symbol o gofio, ond hefyd fel ysgogiad pwerus ar gyfer sgwrs am atal, diagnosis cynnar a chefnogaeth. Rwy'n ddiolchgar i bob Aelod a roddodd amser i ymweld â'r fainc a dangos eu hymrwymiad i wella iechyd y galon ar draws ein cymunedau. Hoffwn nodi fy ngwerthfawrogiad hefyd o'r nifer o unigolion, clinigwyr, ymchwilwyr, gwirfoddolwyr a sefydliadau ledled Cymru sy'n gweithio'n ddiflino i atal clefyd cardiofasgwlaidd, gwella llwybrau gofal a chryfhau'r data rydym yn dibynnu arno i sicrhau canlyniadau gwell. Mae eu hymroddiad yn sicrhau, ble bynnag yng Nghymru y mae pobl yn byw, y gallant gael mynediad at y cymorth a'r driniaeth sydd eu hangen arnynt. Gyda'n gilydd, gallwn barhau i godi ymwybyddiaeth, hybu ffyrdd iachach o fyw, a gwthio am y gwelliannau a fydd yn achub bywydau am genedlaethau i ddod.

Wrth i Fis Ymwybyddiaeth Canser Plentyndod ddod i ben, hoffwn gydnabod plant a theuluoedd sy'n byw gyda diagnosis o ganser, ac y mae eu bywydau wedi cael eu troi wyneb i waered gan hynny. Yng Ngŵyr Abertawe, mae Latch yn cefnogi 15 o blant yr effeithir arnynt gan ganser a'u teuluoedd. Fel clinigydd, rwy'n cydnabod pwysigrwydd triniaeth a gofal, ac fel mam, rwy'n meddwl am rieni'n eistedd wrth wely'r ysbyty, yn dal llaw eu plentyn, yn ceisio cynnig tawelwch meddwl er gwaethaf eu hofnau eu hunain.

Y tu ôl i bob diagnosis mae plentyn sy'n gweld colli ffrindiau ac ysgol, a theulu sy'n dysgu byw gydag ansicrwydd. Diolch i Latch am eu cefnogaeth emosiynol, ymarferol ac ariannol, ac am helpu teuluoedd i aros yn agos pan fyddant angen ei gilydd fwyaf. Rwy'n talu teyrnged i dimau'r GIG, gwirfoddolwyr a'r rhai sy'n codi arian sy'n darparu gofal a chysur drwy gyfnodau anodd.

Rydym yn cofio hefyd am y plant sydd wedi marw a'u teuluoedd, sy'n byw gyda'u cariad a'u colled bob dydd. I bob teulu sy'n wynebu canser plentyndod, rydych chi'n haeddu cael eich clywed, eich deall a'ch cefnogi. Efallai fod mis Medi ar ben, ond mae'n rhaid i'n cefnogaeth barhau drwy gydol y flwyddyn. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi dangos eu cefnogaeth i'r ddadl hon heddiw. Hoffwn ddiolch yn arbennig i Elwyn Vaughan, sydd wedi gweithio'n agos gyda mi ar y cynnig hwn ac sydd wedi bod yn eiriolwr cryf dros newid yn ei etholaeth hefyd. Mae'r ffaith bod cefnogaeth i'r cynnig gan Aelodau ar draws y Senedd ac o wahanol rannau o Gymru yn arwyddocaol, gan nad yw tir halogedig yn broblem ynysig neu leol. Mae'n waddol o'n gorffennol diwydiannol cyffredin, y mae cymunedau ledled Cymru yn byw gydag ef hyd heddiw. Edrychaf ymlaen at glywed gan yr Aelodau yn y ddadl hon, ac yn enwedig am brofiadau cymunedau yn eu hetholaethau.

I lawer o bobl ledled Cymru, nid yw ein gorffennol diwydiannol wedi'i gyfyngu i'r llyfrau hanes yn unig. Mae'n rhywbeth y mae cymunedau'n parhau i fyw gydag ef heddiw. Rydym yn gweld hynny gyda'n tomenni glo, sy'n parhau i fod yn rhan weladwy o'r dirwedd mewn llawer o'n cymunedau. Ond mae gwaddol tir halogedig yn aml yn llawer anos i'w weld. Gall sylweddau gwenwynig a adawyd ar ôl gan weithgarwch diwydiannol hanesyddol aros yn ein tir am ddegawdau ar ôl i'r gweithgarwch hwnnw ddod i ben, ac yn achos rhai cemegau, gallant fod yn y ddaear am genedlaethau.

Felly, beth a olygwn pan fyddwn yn sôn am dir halogedig? Fel y mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn egluro, gall tir gael ei halogi drwy ddefnydd diwydiannol neu fasnachol neu gan safleoedd tirlenwi blaenorol, gan gynnwys lle mae halogiad wedi mudo o safle cyfagos. Gall hynny gynnwys metelau trwm, fel arsenig, cadmiwm a phlwm, olewau a tharau, toddyddion a nwyon, ynghyd â sylweddau ymbelydrol. A gall y canlyniadau hynny ymestyn y tu hwnt i'r safle gwaredu ei hun, gyda halogiad o bosibl yn effeithio ar iechyd pobl, iechyd anifeiliaid a'n hamgylchedd ehangach. Clywsom bryderon cyhoeddus cynyddol hefyd am gemegau parhaus, fel biffenylau polyclorinedig, neu PCBs—grŵp o gemegau gwenwynig peryglus a gynhyrchwyd gan bobl sy'n cael effeithiau peryglus ar ein hamgylchedd a'n hiechyd, ac sy'n gallu aros yn yr amgylchedd am amser maith.

Mae rhaglen ddogfen ddiweddar ar y BBC, Buried, a gyflwynwyd gan Michael Sheen, wedi tynnu sylw o'r newydd at broblem tir halogedig, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr, a hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran yn y gwaith o'i chynhyrchu. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod, i lawer o gymunedau, fod y pryderon hyn wedi cael eu codi ganddynt ers blynyddoedd lawer. Mae ymgyrchwyr a chymunedau ledled Cymru wedi bod yn codi'r materion hyn gyda ni, ac mae cryn dipyn ohonynt i fyny yn yr oriel heddiw mewn gwirionedd.

Ac rwyf wedi gweld effaith y gwaddol hwnnw yn fy etholaeth i. Yn Ynys-ddu, roedd sylw i chwarel Tŷ Llwyd ar y rhaglen ddogfen, gyda'r ddwy Jan. Mae'n safle lle mae pobl leol wedi bod yn codi pryderon ers blynyddoedd ynghylch gwastraff cemegol a waredwyd yn hanesyddol, ei gysylltiadau â hen ffatri weithgynhyrchu Monsanto yng Nghasnewydd a'r hyn y gallai'r gwaddol hwnnw ei olygu i'r gymuned gyfagos. Mynegwyd pryderon hefyd ynghylch trwytholch yn gadael safle'r hen chwarel, yn enwedig yn sgil cyfnodau o law trwm, a'r perygl i halogion symud wedyn i mewn i'r ardal gyfagos.

Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i'r Cynghorydd Janine Reid, sydd yma heddiw hefyd, ac i'w chydweithiwr y Cynghorydd Jan Jones, am y gwaith diflino y maent wedi'i wneud i godi'r pryderon hyn a sicrhau bod llais eu cymuned yn cael ei glywed.

Ond yn y pen draw, mae a wnelo Tŷ Llwyd â mwy na'r hyn sy'n digwydd mewn hen safle chwarel. Mae a wnelo â'r bobl sy'n byw wrth ei ymyl. I'r bobl hynny, nid mater amgylcheddol haniaethol yw hwn. Mae'n rhywbeth sydd wedi bod yn hongian dros y gymuned ers blynyddoedd. Mae a wnelo â'r fan lle mae pobl yn byw, lle mae eu plant wedi tyfu i fyny a lle mae pobl yn mynd i gerdded eu cŵn. Mae a wnelo â gallu teimlo'n hyderus fod y lle maent yn ei alw'n gartref yn ddiogel a bod eu cymuned a'i dyfodol yn cael eu diogelu.

Fel y dywedodd y Cynghorydd Reid:

'I’n cymuned ni, nid mater amgylcheddol yn unig yw Tŷ Llwyd, mae’n rhywbeth sydd wedi bod yn hongian drosom ers blynyddoedd. Mae canlyniadau’r hyn sydd wedi digwydd yma yn cael eu teimlo gan y bobl sy’n byw ochr yn ochr ag ef.'

Mae angen inni ddeall yr halogiad yn iawn, mae angen i'r peryglon i'n cymuned gael eu cymryd o ddifrif, ac mae angen cynllun clir i sicrhau nad yw Tŷ Llwyd, ynghyd â safleoedd eraill yng Nghymru, yn parhau i fod yn destun pryder i bobl leol—gyda sicrwydd fod ein cymuned a'i dyfodol yn cael eu diogelu.

A chredaf fod y dyfyniad hwnnw gan Janine yn mynd at wraidd y mater hwn heddiw. Ni ddylai pobl orfod byw am flynyddoedd gyda chwestiynau heb eu hateb ynglŷn â’r hyn a allai fod o dan eu traed, yr hyn a allai fod yn symud drwy'r tir o'u cwmpas, neu beth y gallai'r peryglon posibl fod. Maent yn haeddu gwybodaeth glir ynglŷn â’r hyn sy'n hysbys, dealltwriaeth briodol o'r peryglon, a hyder fod cynllun clir ar waith o ran sut yr awn ati i ddelio â'r peryglon hynny. Ac fel y gwyddom, nid yw Tŷ Llwyd yn unigryw. Ledled Cymru, mae yna filoedd o safleoedd sydd â hanes o weithgarwch diwydiannol neu weithgarwch arall a allai achosi halogiad—o'r gogledd i'r de, o Gefn-mawr i'r Maendy, mae cymunedau ledled Cymru yn byw ochr yn ochr â'r gwaddol hwnnw.

Mae ymchwil gan Cyfeillion y Ddaear Cymru wedi nodi mwy na 45,000 o safleoedd tir halogedig posibl ledled Cymru. Ac er bod hynny'n rhoi rhywfaint o syniad i ni o faint y broblem hon, mae hefyd yn tynnu sylw at y ffaith nad oes gennym ddarlun cenedlaethol clir o hyd o dir halogedig posibl ledled Cymru. Mae angen inni wybod ble mae'r safleoedd hyn, pa halogion a allai fod yn bresennol a pha rai sy'n achosi'r risg fwyaf i'n cymunedau ac i'n hamgylchedd. A dyna pam y mae'r cynnig hwn heddiw yn galw am fframwaith cenedlaethol ar gyfer profi ac asesu tir halogedig posibl, gan flaenoriaethu'r safleoedd sy'n achosi'r risg fwyaf. Mae angen inni wybod ble mae'r safleoedd hyn. Mae angen inni ddeall pa halogiad a allai fod yn bresennol a'r risg y mae'n eu hachosi. Ac mae angen inni sicrhau bod y safleoedd sy'n achosi'r risg fwyaf yn cael eu blaenoriaethu.

Ond mae mater pwysig arall yma hefyd, sef pwy sy'n talu. Dylai'r egwyddor mai’r llygrwr sy’n talu fod wrth wraidd y dull hwn o weithredu. Lle gellir nodi pwy yw'r unigolyn neu'r cwmni sy'n gyfrifol am lygru a'u dwyn i gyfrif, dylent gyfrannu at gostau unioni'r sefyllfa. Ni ddylai'r baich hwnnw ddisgyn ar ein hawdurdodau lleol yn unig, ac ni ddylai ddisgyn ar y trethdalwyr chwaith.

Ond wrth gwrs, fel y gwyddom, gyda halogiad hanesyddol, nid yw bob amser yn syml. Efallai fod rhai cwmnïau nad ydynt yn bodoli mwyach. Efallai fod perchnogaeth wedi newid. Efallai fod cofnodion yn anghyflawn. Dyna pam y mae'r cynnig hefyd yn galw ar Lywodraeth y DU i gyflwyno mecanwaith ariannu pwrpasol ar gyfer achosion lle na ellir adennill y costau, gan fod yn rhaid bod ateb ar gyfer y safleoedd hynny hefyd. Ni allwn gael sefyllfa lle mae awdurdod lleol yn gwybod bod problem bosibl, ond nad oes ganddo'r adnoddau i fynd i'r afael â hi'n iawn. Ac ni allwn ddisgwyl i gymunedau ysgwyddo baich gweithgarwch diwydiannol hanesyddol am fod y llygru wedi digwydd flynyddoedd lawer yn ôl.

Mae awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru a sefydliadau eraill eisoes yn gwneud gwaith pwysig yn nodi, ymchwilio a rheoli tir halogedig. Ond mae angen adnoddau a chymorth arnynt i gyflawni'r cyfrifoldebau hynny. Ac mae angen hyder ar gymunedau, pan fyddant yn codi pryderon, y bydd y pryderon hynny'n cael eu harchwilio'n briodol.

Felly, Ddirprwy Lywydd, yn y pen draw, mae a wnelo'r cynnig hwn â sicrhau bod gwaddol ein gorffennol diwydiannol yn cael ei reoli'n briodol ac yn deg. Mae a wnelo â chael darlun cenedlaethol cliriach o dir halogedig. Mae a wnelo â blaenoriaethu'r safleoedd lle mae'r peryglon mwyaf yn bodoli. Mae a wnelo â darparu'r cymorth sydd ei angen ar awdurdodau lleol. Ac mae a wnelo â sicrhau, lle bo modd, fod y rhai sy'n gyfrifol am lygredd yn cyfrannu at gost ei unioni.

Nid y cymunedau sy'n byw ochr yn ochr â'r safleoedd hyn a greodd yr halogiad hwn, felly ni ddylent orfod ysgwyddo'r ansicrwydd, y peryglon posibl na'r costau. Am y rhesymau hynny, Ddirprwy Lywydd, rwy'n gobeithio y bydd Aelodau ar draws y Siambr yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr.

Diolch am ddod â'r cynnig arbennig yma ymlaen heddiw.

Diolch am ddod â'r cynnig hwn at ei gilydd heddiw. O gynhyrchiant Agent Orange i ddadleuon ynghylch organebau a addaswyd yn enetig, mae Monsanto wedi bod wrth wraidd y cyfan. Mae gwaddol y cawr amaethyddol hwn yn cynnwys cemegau gwenwynig, anghydfodau ynghylch patentau a niwed amgylcheddol, gan arwain at achosion cyfreithiol a phryderon iechyd parhaus ledled y byd.

Mae gwaddol dadleuol Monsanto wedi gadael marc parhaol ar iechyd amaethyddol byd-eang a'r amgylchedd. Mae hanes hirfaith y cawr agrocemegol hwn yn cynnwys cynhyrchu cemegau gwenwynig fel Agent Orange, PCBs, biffenylau polyclorinedig, a DDT, deuglorodeuffenyltricloroethan, tra bo'i ymgyrch ddiflino i batentu hadau a addaswyd yn enetig wedi sbarduno dadlau dwys ynghylch sofraniaeth bwyd a hawliau ffermwyr. O achosion cyfreithiol ynghylch plaladdwyr sy'n achosi canser i honiadau o atal ymchwil wyddonol, fe welwch pam y mae Monsanto wedi dod yn un o'r corfforaethau a gafodd eu beirniadu fwyaf yn y cyfnod modern. Mae llawer o feirniaid yn dadlau bod arferion busnes Monsanto yn blaenoriaethu elw dros iechyd y cyhoedd a diogelwch amgylcheddol, gan arwain at ganlyniadau parhaol rydym yn dal i ymrafael â nhw heddiw.

Sefydlwyd Monsanto ym 1901 fel gwneuthurwr cemegau a gynhyrchai sacarin. Erbyn y 1940au, roeddent wedi ehangu i faes cemegau amaethyddol, gan gynnwys DDT ac Agent Orange. Newidiodd y cwmni ei ffocws i fiotechnoleg yn y 1980au, gan lansio'r cnydau cyntaf a addaswyd yn enetig ym 1996 drwy eu cynnyrch blaenllaw, ffa soia Roundup Ready. Arweiniodd y PCBs a gynhyrchwyd gan Monsanto at halogiad amgylcheddol eang, gydag effeithiau dinistriol ar gymunedau lleol. Roedd Monsanto'n gweithredu ffatri weithgynhyrchu PCB yn Anniston, UDA rhwng 1929 a 1971, gan ddympio gwastraff gwenwynig i ddyfrffyrdd lleol. Arweiniodd yr halogiad at gyfraddau uchel o ganser, clefyd yr afu a diabetes yn sgil yr halogiad, a llygrodd y pridd a'r systemau dŵr. Datgelodd profion fod y lefelau PCB 200 gwaith yn uwch na'r terfyn diogelwch ffederal mewn nentydd lleol. Mae dogfennau mewnol yn datgelu bod Monsanto'n gwybod am beryglon PCB mor gynnar â 1937, ond wedi parhau i'w gynhyrchu tan 1977. Claddodd y cwmni bridd halogedig mewn safleoedd tirlenwi heb eu leinio. Yn 2003, talodd Monsanto $700 miliwn i setlo hawliadau gan 20,000 o drigolion Anniston yn sgil halogiad PCB. Mae hanes degawdau o gamymddwyn corfforaethol Monsanto wedi gadael marc parhaol ar iechyd y cyhoedd, diogelwch amgylcheddol ac annibyniaeth amaethyddol. O effeithiau dinistriol Agent Orange i'r ddadl barhaus ynghylch Roundup, mae eu gweithredoedd yn parhau i effeithio ar filiynau o fywydau ledled y byd.

Nid yw'r ffaith bod Bayer wedi eu caffael—rhywbeth rwy'n siŵr eu bod yn difaru—wedi lleddfu gwaddol cythryblus y cwmni, wrth i achosion cyfreithiol a phryderon iechyd barhau. Fe welwch fod stori Monsanto'n atgoffa'n glir sut y mae elw corfforaethol yn aml yn cael blaenoriaeth dros les y cyhoedd. Ym 1919, aeth y cwmni cemegol o'r Unol Daleithiau Monsanto i bartneriaeth â gweithfeydd cemegol Graesser yng Nghefn-mawr i gynhyrchu fanilin, asid salisylig, asbrin, a chemegau prosesu rwber yn nes ymlaen. Yn ddiweddarach, gweithredwyd y safle gan Flexsys, un o is-gwmnïau Solutia, ond daeth cynhyrchiant i ben yn 2010.

Ceir honiadau eang fod PCBs, cemegau gwenwynig nad ydynt yn dadelfennu ond sy'n cronni yn yr amgylchedd, ac mewn anifeiliaid, pysgod a bodau dynol dros amser, wedi cael eu dympio. Cafodd y cemegau hyn eu dympio mewn 12 safle y gwyddys amdanynt ledled Cymru, gan gynnwys yn Rhiwabon, Cefn-mawr a lagŵn tar asid Llwyneinion ger Rhosllanerchrugog. Mae tystiolaeth a gasglwyd gan ymgyrchwyr ac arbenigwyr dros flynyddoedd yn honni y gallai PCBs fod wedi bod yn gyfrifol am gynnydd yn nifer y canserau prin yn yr ardaloedd hynny. Datgelodd preswylydd lleol, a ymddangosodd ar Buried gyda Michael Sheen, sef Michael Phillips, ei fod ef a'i ffrindiau pan oeddent yn blant wedi mynd i lawr at lagŵn asid Llwyneinion i wylio wrth i griwiau tân frwydro i ddod â thân yno dan reolaeth ym 1980. Cymerodd 18 awr i ddiffodd y tân, ond flynyddoedd yn ddiweddarach, cafodd Michael a'i ffrindiau i gyd ganserau prin y mae'n eu priodoli i gysylltiad â PCBs. Ac mae'n dweud, 'Dywedodd fy llawfeddyg, "Mae hyn yn rhyfedd, nid wyf erioed wedi gweld y math hwn o ganser o'r blaen" ac roedd wedi cael gyrfa nodedig dros 40 mlynedd', meddai Phillips. Mae dau o'i ffrindiau wedi marw, gyda chanser yr ymennydd a chanser y fron. Mae un arall yn brwydro yn erbyn canser yr ymennydd, tra bod pedwerydd wedi cael tynnu ei holl nodau lymff, gan fod canser ynddynt. Roedd gan bumed yr un math o ganser â Phillips—rhywbeth y dywedodd ei lawfeddyg ei fod yn cyfateb o ran tebygolrwydd i ennill y loteri bob dydd am chwe mis.

A dyna'r realiti heddiw ynghylch y sefyllfa a adawyd ar ôl gan y gwaethaf o gyfalafiaeth ryngwladol. Yn y pen draw, mae'n ymwneud â phobl, â'u hamgylchedd a'n hamgylchedd ninnau. Mae'n ymwneud â'r bygythiadau posibl iddynt hwy, eu teuluoedd, eu plant a chenedlaethau'r dyfodol. A dyna pam ei bod yn ddyletswydd arnom i fynnu gweithredu a rhoi fframwaith strategol a chynllun gweithredu ar waith. Diolch yn fawr.

A gaf i ddechrau drwy ddiolch i Niamh, gyda chefnogaeth Elwyn, am ddod â'r mater pwysig hwn i'r Siambr heddiw? Efallai y bydd rhywfaint o'r hyn rwy'n mynd i'w ddweud yn ailadrodd rhai pethau y mae Niamh ac Elwyn wedi'u dweud, ond mae hynny'n dangos eu bod yn bwysig, ac mae angen eu dweud fwy nag unwaith.

Mae gan Gymru hanes diwydiannol balch. Mae wedi dod â swyddi a ffyniant i gymunedau ledled y wlad ac wedi gwneud cyfraniad enfawr at ddatblygiad y Brydain fodern. Ond mae'r hanes hwnnw hefyd dod â phroblemau yn ei sgil rydym yn dal i orfod delio â nhw ddegawdau lawer yn ddiweddarach. Nid oedd hen fwyngloddiau, chwareli, gweithfeydd cemegol a safleoedd diwydiannol yn gweithredu i'r safonau amgylcheddol y byddem yn eu disgwyl heddiw. Ac i rai o'r bobl rwy'n eu cynrychioli, nid hanes yn unig yw hynny. Yn agos at ffin ogledd-ddwyreiniol fy etholaeth, fel y soniodd Elwyn, ger Rhos, Cefn-mawr, Acre-fair a Rhiwabon, mae hen domen wastraff cemegol Monsanto. Nid sibrydion na llên gwerin leol yw hyn. Mae cofnodion seneddol yn cadarnhau bod cemegau Monsanto wedi'u ollwng yno ym 1964 a 1965—cyn imi gael fy ngeni, o drwch blewyn.

Dros 60 mlynedd yn ddiweddarach, mae pobl yn dal i ofyn cwestiynau am y safle hwnnw a'r lagŵn tar asid cyfagos. Mae cyngor Wrecsam wedi ymchwilio'n helaeth i'r safleoedd. Eu safbwynt nhw yw bod halogion yn bresennol, ond nad yw'r safleoedd yn bodloni'r diffiniad cyfreithiol o dir halogedig. Fodd bynnag, mae'n parhau i'w harchwilio a'u monitro. Ond gallaf ddeall pam y mae pobl sy'n byw gerllaw yn parhau i fod yn bryderus. Os ydych chi'n byw'n agos at rywle fel hyn, rydych chi eisiau atebion plaen. Beth sydd yn y ddaear? A yw'n dod allan? A oes unrhyw berygl i fy nheulu neu fy nghartref, ac os oes problem, pwy sy'n mynd i wneud rhywbeth yn ei chylch? Mae'r rhain yn swnio fel cwestiynau cwbl resymol i mi, ac mae 60 mlynedd yn amser hir iawn i fod yn eu gofyn.

Mae galwadau wedi bod i gynnig profion gwaed ar gyfer PCBs i bobl sy'n byw ger safleoedd halogedig. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi ystyried hynny, a'u cyngor nhw yw na ddylid argymell profion gwaed. Ni allant ddweud yn ddibynadwy wrth rywun sut neu ble y daethant i gysylltiad â PCBs, neu ba ganlyniadau y gallai hynny ei olygu i'w hiechyd. Dylem wrando ar y cyngor hwnnw. Nid oes fawr o bwynt cynnig prawf i bobl a allai arwain at fwy o gwestiynau yn hytrach na llai.

Ond mae hynny'n gwneud ymchwilio i'r tir ei hun yn bwysicach fyth. Mae angen inni sefydlu beth sydd yno mewn gwirionedd, a yw halogion yn dianc ac a ydynt yn achosi risg wirioneddol. Dyma lle mae angen cymorth ar gynghorau. Mae ganddynt gyfrifoldebau am dir halogedig, ond mae ymchwilio i safleoedd fel y rhain yn gymhleth ac yn ddrud. Rwy'n croesawu'r ffaith bod cyllid cyfalaf bellach wedi'i gytuno, ond mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam eisoes yn gwneud y pwynt y bydd angen cyllid ychwanegol os yw cynghorau'n mynd i archwilio safleoedd halogedig posibl yn briodol. Credaf y dylem wrando arnynt. Nid oes llawer o bwynt rhoi cyfrifoldeb i awdurdodau lleol am ddelio â'r safleoedd hyn os nad ydym hefyd yn rhoi'r dulliau gweithredu iddynt wneud y gwaith.

Yna, wrth gwrs, fel y mae Niamh wedi sôn, mae'r cwestiwn anodd o bwy sy'n talu os oes angen unioni rhywbeth. Lle gellir canfod pwy yw'r llygrwr gwreiddiol a sefydlu atebolrwydd, dylid gwneud pob ymdrech resymol i adennill y costau ganddynt. Ond pan ddigwyddodd rhywbeth 50, 60 neu hyd yn oed 100 mlynedd yn ôl, nid yw hynny bob amser yn bosibl. Mae cwmnïau'n diflannu, mae busnesau'n newid dwylo ac mae cofnodion yn cael eu colli. Ni allwn anwybyddu'r broblem. Nid yw'r ffaith bod llygredd yn hen yn ei wneud yn llai real. Ac nid yw'n rhesymol gadael un cyngor a thalwyr ei dreth gyngor i wynebu bil enfawr am na ellir mynd ar ôl y llygrwr gwreiddiol mwyach. Mae angen taro cydbwysedd.

Nid wyf eisiau dychryn pobl yn ddiangen. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn nodi'n glir y gall PCBs ddod o nifer o ffynonellau ac nad yw canfod lefelau uchel mewn lle penodol o reidrwydd yn sefydlu ble y daeth rhywun i gysylltiad â nhw. Yr hyn rwyf ei eisiau yw i bobl fod yn hyderus fod rhywun yn canfod y gwir. Os yw safle'n ddiogel, dywedwch wrthynt, rhowch sicrwydd iddynt. Os oes problem, dywedwch wrthynt ac yna gwnewch rywbeth yn ei chylch.

Mae'r bobl sy'n byw ger hen domen Monsanto wedi byw gyda chwestiynau ynglŷn â'r safle hwnnw ers digon o amser. Bydd cymunedau eraill ledled Cymru yn yr un sefyllfa. Maent yn haeddu atebion, maent yn haeddu system sy'n gallu sefydlu'r ffeithiau, a lle mae angen gweithredu, maent yn haeddu gwybod bod yr arian a'r penderfyniad yno i'w wneud. Fel eu cynrychiolwyr, y peth lleiaf y gallwn ei wneud yw sicrhau bod eu cwestiynau'n cael eu clywed a pharhau i'w gofyn hyd nes y cânt ateb iawn. Diolch.

A gaf i groesawu'r ddadl hon a diolch i'r rhai sydd eisoes wedi siarad? Cafwyd cyfraniadau pwerus hyd yn hyn. Mae'n amlwg ei fod yn destun pryder enfawr ledled Cymru, gan gynnwys yn fy etholaeth i a'r cyffiniau, ac yn wir yn fy mhentref enedigol, Rhiwabon. Rwy'n cefnogi'r cynnig, yn amlwg. Rhaid imi ddweud, fodd bynnag, y buaswn wedi hoffi gweld mwy o gyfeirio at rôl Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â halogi tir yng Nghymru ac o ran diogelu iechyd y cyhoedd. Mae cynsail hanesyddol i Lywodraeth Cymru ymyrryd gydag arian. Ond fe ddof at hynny mewn eiliad.

Yn gyntaf, rhaid diolch i Michael Sheen a'i dîm cynhyrchu am dynnu sylw at y mater hwn, ac i Steve Witherden AS a'i wraig, y Cynghorydd Katie Witherden. Mae'r rhain yn ymgyrchwyr sy'n ymddangos yn rhaglen ddogfen Michael Sheen, ac mae Steve yn enwedig wedi bod yn llafar iawn yn y Senedd ar y pwnc. Mae wedi codi'r angen i Cyfoeth Naturiol Cymru gynnal profion brys. Ar ben hynny, rhaid i Iechyd Cyhoeddus Cymru gynnal rhaglen o brofion gwaed yn yr ardaloedd yr effeithir arnynt yn ddi-oed. Rhaid i Lywodraeth Cymru arwain ar y mater hwn a mynd i'r afael ag ef, nid osgoi cyfrifoldeb.

Gan droi at y rhai sy'n talu, nid wyf yn credu y byddai unrhyw un yn y Siambr hon yn anghytuno y dylai'r llygrwr dalu. Yn hollol, dylai'r rhai sy'n gyfrifol gael eu dwyn i gyfrif a dylent dalu am yr hyn y maent wedi'i wneud. Ond yn aml, nid yw hyn yn bosibl yn anffodus. A dyma'r cynsail hanesyddol. Yn ôl yn 2015, daeth materion tir halogedig i'r penawdau yng ngogledd Cymru, yng Nghoed-poeth, yn fy etholaeth i, a hefyd yn Blanefield yn yr Alban. Yn y ddau achos, nid oedd y llygrwyr yn bodoli mwyach, ac felly, yn achos yr Alban, Llywodraeth y DU a Chyngor Stirling a dalodd. Ni chafwyd cyfraniad gan Lywodraeth yr Alban. Mewn cyferbyniad, yma yng Nghymru, i adfer y tir yng Nghoed-poeth, Llywodraeth Cymru a dalodd. Ni chafwyd cyfraniad gan Lywodraeth y DU. Ac yna yn y degawd hwn, Llywodraeth Cymru a addawodd £100 miliwn ar gyfer adfer tomenni glo, gyda £143 miliwn ychwanegol gan Lywodraeth Lafur y DU.

Yr hyn y mae'r achosion mawr diweddar hyn sy'n galw am gymorth Llywodraeth yn ei ddangos yn anad dim yw bod angen i bob lefel o lywodraeth—pob lefel o lywodraeth—weithredu'n gyflym a bod angen iddynt weithredu gyda'i gilydd mewn partneriaeth. Dyna pam y mae angen dull cyson o weithredu, a fframwaith yn wir, fel y mae'r cynnig yn galw amdano. Felly, rwy'n cefnogi'r cynnig, ond rwy'n annog y Llywodraeth yma yng Nghymru i gael rôl fwy cyfrifol o fewn y fframwaith hwnnw ac i wneud fel y gwnaethom ni pan oeddem yn Llywodraeth i helpu i ddatrys y broblem, nid trosglwyddo'r broblem i gynghorau neu i San Steffan. Ni all cynghorau, dinasyddion, cymunedau fforddio cost adfer, ac ni allant fforddio aros yn hirach cyn i weithredu ddigwydd. Felly, galwaf ar y Llywodraeth yma i sefyll dros bobl Cymru drwy roi camau brys ar waith lle y gall, a gwneud hynny nawr.

Diolch am gyflwyno'r ddadl hon, Niamh. Yn anffodus, mae mater tir halogedig a llygredd yn ein cyflenwad dŵr yn bwnc sy'n codi'n aml yn y Siambr y Senedd hon ac mae wedi gwneud hynny dros y blynyddoedd diwethaf. Nawr, mae gennym Lywodraeth Plaid Cymru, ac yn sicr pan oeddwn i ar y pwyllgor gyda Llyr Gruffydd fel ein Cadeirydd yn y pwyllgor amgylchedd, roedd hwn yn fater mawr iawn i ni fel pwyllgor. Ac mae'n braf gweld Carolyn Thomas i fyny yno, cyn gyd-Aelod i ni yma yn y Senedd, un arall oedd yn arfer siarad yn angerddol ac yn gryf iawn am dir halogedig. Diolch, Carolyn.

Rwy'n credu'n gryf y dylid dwyn y troseddwr i gyfrif mewn digwyddiadau sy'n ymwneud â halogi, gollyngiadau neu ddympio gwastraff yn anghyfreithlon, a dylai fod yn ofynnol iddo dalu'r gost am glirio ac adfer y safle. Mae hyn yn arbennig o bwysig mewn achosion yn ymwneud â throseddwyr mynych, fel Dave Neal. Dros y blynyddoedd, mae fy nghyd-Aelod Paul Davies wedi cynrychioli cymaint o etholwyr a gafodd eu heffeithio'n wael, cymaint felly nes eu bod yn arfer gorfod cadw eu ffenestri ar gau, ac eto am flynyddoedd aeth ymlaen ac ymlaen ac ymlaen. Nid yw dirwyon yn ddigon. Bydd llawer o'r llygrwyr amgylcheddol hyn yn eu cyfrif fel cost busnes am fod y dirwyon—. Maent yn gwneud mwy o arian yn gwneud yr hyn a wnânt na'r hyn a dalant yn ddirwy, ac mae'n anghywir.

Rhaid inni sefyll yn gryfach yn erbyn dympio anghyfreithlon sy'n halogi ein tir ac yn bygwth ein hamgylchedd naturiol. Arweiniodd methiant i roi camau cryfach ar waith yn erbyn y troseddwyr hyn at wneud i gyn-Brif Weinidog yma golli ei swydd. Roedd derbyn cyllid gan unigolion a oedd yn rhan o'r gweithgaredd hwn yn gywilyddus. Felly, rwy'n ailadrodd fy ngalwad am weithredu'n gryfach yn erbyn y sefydliadau hyn ac anfon neges glir heddiw na ellir ac na fydd yr ymddygiad hwn yn cael ei ganiatáu i barhau. Os ydych chi'n llygru ein tir yng Nghymru, fe fyddwch chi'n talu am hynny.

Mewn cais rhyddid gwybodaeth gan Cyfeillion y Ddaear, canfuwyd bod dros 45,000 o safleoedd tir halogedig posibl yn bodoli yng Nghymru, ond dim ond 82 o safleoedd a ddynodwyd fel rhai halogedig. Felly, mae casglu data ac ymchwiliadau ac arolygiadau yn allweddol. Dim ond chwech o'n 22 cyngor sy'n darparu cofrestr gyhoeddus lawn ar-lein. Mae gan 15 cyngor strategaeth arolygu, ond dim ond pedwar sydd wedi ei diweddaru yn y pum mlynedd diwethaf. Mae'n ddrwg gennyf, ond mae angen ichi fynd i'r afael o ddifrif â hyn. Mae'r ffigurau'n peri pryder mawr, yn enwedig gan ein bod i gyd yn gwybod y gall tir halogedig effeithio'n sylweddol ar ein hiechyd, ein hamgylchedd a'n cyflenwadau dŵr. Heddiw, cafwyd enghreifftiau brawychus o salwch a ddioddefwyd gan bobl—salwch angheuol mewn rhai achosion—ac ni allwn gicio ein sodlau mwyach. Ac rwy'n diolch i'r bobl yn yr oriel am y gwaith rydych chi'n ei wneud. Nid ydych chi'n cael eich ethol; gwirfoddolwyr ydych chi, ymgyrchwyr yn erbyn y troseddwyr amgylcheddol hyn.

Mae'n hanfodol fod y safleoedd hyn a safleoedd tir halogedig posibl eraill yn cael eu hadolygu, eu monitro a'u cofrestru. Bydd hyn yn sicrhau bod gennym ffigurau cyfredol, i ganiatáu i halogiad gael ei nodi a'i gynnwys mor effeithiol â phosibl. Mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru a'r DU yn gweithredu ar y cyd, ac mae adnoddau priodol i nodi, asesu, monitro a chofrestru yn allweddol. Mae angen inni sicrhau hefyd nad yw'r cyfrifoldeb yn disgyn ar awdurdodau lleol a threthdalwyr pan fydd llygredd wedi'i achosi gan rai sydd wedi dewis torri'r gyfraith. Lle gellir sefydlu trosedd, dylai'r rhai sy'n gyfrifol wynebu camau gorfodi priodol a bod gofyn iddynt gyfrannu tuag at gostau adfer. Ac os ydych chi'n meddwl bod dirwy'n ddigon, nid yw hynny'n wir. Os ydych chi'n parhau i lygru, dylech gael eich carcharu.

Ni ddylid gadael i'r cyhoedd ysgwyddo'r baich ariannol o ddelio â llygredd a achosir gan weithgaredd anghyfreithlon. Rhaid cael mwy o dryloywder ynghylch tir halogedig. Dylai cymunedau allu deall ble mae'r safleoedd hyn wedi'u lleoli, pa risgiau a nodwyd, pa gamau sy'n cael eu cymryd ac a yw'r camau hynny'n foddhaol. Byddai arolygiadau rheolaidd a chofrestri cyhoeddus cyfredol yn helpu. Rhaid inni sicrhau bod gwersi'n cael eu dysgu o ddigwyddiadau blaenorol. Pan fydd halogiad yn digwydd, dylai'r ymateb fod yn amserol, yn gydgysylltiedig ac yn gymesur, gyda chyfrifoldeb clir am ymchwilio i'r ffynhonnell.

Nid mater syml o ddelio â halogiad ar ôl iddo ddigwydd yw hyn; mae'n ymwneud ag atal, gorfodi ac atebolrwydd. Os ydym o ddifrif am ddiogelu ein tir, ein cyflenwadau dŵr, ein hamgylchedd ac iechyd ein pobl, rhaid inni fynd i'r afael â thir halogedig. Rhaid i'r rhai sy'n dympio gwastraff yn anghyfreithlon neu'n achosi halogiad ddeall bod canlyniadau difrifol i hynny.

Fe ddywedaf hyn: hoffwn i'r Prif Weinidog nawr—. Ac nid wyf yn galw am unrhyw ddatganoli pellach, ond rwyf wedi galw am hyn sawl gwaith o'r blaen. Ar hyn o bryd, mae unrhyw ddirwyon yn sgil llygredd amgylcheddol yn mynd i Drysorlys y DU. Mae hynny'n foesol anghywir. Dylai'r arian hwnnw ddod i Gymru. Felly, gwnewch eich gorau, Brif Weinidog; fe gewch chi fy nghefnogaeth i. Dylai'r arian hwnnw ddod i helpu i dalu am y llygredd. Ond fel Llywodraeth newydd Plaid Cymru, gweithiwch gyda ni i gyd nawr, oherwydd mae pawb ohonom yn erbyn caniatáu i'r troseddwyr hyn lygru. Diolch yn fawr iawn.

Hoffwn ddiolch i Niamh Salkeld am gyflwyno'r ddadl bwysig hon heddiw, a hefyd i Elwyn Vaughan am ei waith arni hefyd, oherwydd fel llawer o bobl, gwyliais raglen ddogfen Michael Sheen ar dir halogedig yn ddiweddar, ac nid oeddwn yn gwybod yn iawn beth i'w ddisgwyl, felly arswydais wrth weld bron yn syth yn y rhaglen ddogfen ei bod yn canolbwyntio ar chwarel Brofiscin ger y Groes-faen yn fy etholaeth i, Caerdydd Penarth. Enwodd Asiantaeth yr Amgylchedd y safle hwn yn un o'r safleoedd mwyaf llygredig ym Mhrydain, gyda 67 o wahanol gemegau gwenwynig, gan gynnwys saith PCB gwahanol, yn gollwng i'r ddaear fandyllog yn yr hen chwarel galchfaen.

Ddegawdau yn ôl, prynodd pobl gartrefi yn y Groes-faen, heb wybod eu bod bellach yn byw ger un o'r lleoedd mwyaf halogedig yn y DU gyfan. Tyfodd plant i fyny yno a chwarae o gwmpas y chwarel, ac am ddegawdau nid oedd teuluoedd yn gwybod am y risgiau. Yn 2011, ar ôl degawdau o ymgyrchu, cafodd y chwarel ei chapio o'r diwedd i atal PCBs rhag gollwng. Felly, er bod Brofiscin wedi'i ddynodi'n safle halogedig, mae miloedd o safleoedd eto i'w categoreiddio. Mae gan gymunedau hawl i wybod a ydynt yn byw drws nesaf i dir halogedig, ac ni ddylid eu gadael i dalu'r bil am lanhau gwastraff gwenwynig.

Roedd y safle yn chwarel Brofiscin yn crisialu'r mater yn syth, oherwydd pan fyddwn yn siarad am dir halogedig, efallai ei fod yn swnio fel mater hanesyddol, ond mae'r lleoedd hyn yn bodoli nawr ledled Cymru yn ein cymunedau, lle mae pobl yn byw ac yn gweithio ac yn cerdded ac yn ymarfer corff ac yn magu eu teuluoedd. Rwyf am gydnabod y gwaith pwysig sydd wedi'i wneud i adfer y safle yn fy etholaeth i, ond rwy'n ymwybodol nad yw hyn yn wir am safleoedd tebyg ledled Cymru, ac mae'n rhaid i'r rhai sy'n gyfrifol gael eu dwyn i gyfrif a'u gorfodi i lanhau. Cafodd PCBs eu gwahardd ddegawdau yn ôl, ond ledled Cymru maent i'w gweld o hyd. Ac oherwydd bod y cemegau hyn yn parhau am amser mor hir, rydym bellach yn delio â gwaddol arall o orffennol diwydiannol Cymru. Ni allwn newid y gorffennol, ond gallwn benderfynu sut rydym yn delio â'r canlyniadau. Dylai llygrwyr dalu, ac os na wnânt neu os na allant, mae angen i San Steffan gamu i'r adwy a chyflwyno mecanwaith ariannu i gefnogi ymchwiliadau a gwaith adfer.

Mae'r cynnig yn nodi'n gywir nad oes darlun cenedlaethol clir a chyson o dir a allai fod wedi'i halogi ledled Cymru, ac rwy'n credu bod diffyg darlun clir o'r fath yn achosi ofn diangen yn ein cymunedau. Yng Ngwaelod-y-garth, achoswyd llifogydd yn ddiweddar gan ffrwydriadau mewn chwarel gyfagos ychydig cyn darlledu'r rhaglen ddogfen hon. Roedd hi'n ddealladwy wedyn fod trigolion yn pryderu efallai fod PCBs wedi'u rhyddhau yn y digwyddiad hwnnw, a dyna pam y mae sefydlu'r fframwaith ar gyfer profi ac asesu tir halogedig mor hanfodol, fel bod pobl yn teimlo'n wybodus ac yn hyderus. Ac os oes lle i bryderu, dylai cymunedau allu bod yn hyderus y bydd y safle'n cael ei archwilio'n briodol a bod camau priodol yn cael eu dilyn.

Rwy'n credu bod Brofiscin yn dangos y ddwy ochr i'r mater hwn. Mae'n dangos graddau'r gwaddol diwydiannol y mae Cymru wedi'i etifeddu, ond mae hefyd yn dangos y gallwn wneud rhywbeth yn ei gylch, gan fod Brofiscin wedi cael ei adfer yn gynnar yn y 2010au. Ar y dechrau fe wrthododd Monsanto gyfrannu at y gwaith glanhau. Roeddent yn dweud eu bod wedi llogi cwmni gwaredu gwastraff trydydd parti i ddympio'r cemegau, ac felly, nad nhw oedd yn gyfrifol. Ond yn ffodus, daethant i gytundeb yn y pen draw i gyfrannu tuag at y gwaith glanhau.

Mae hanes diwydiannol Cymru yn rhywbeth y dylem fod yn falch ohono, ond mae gennym gyfrifoldeb hefyd i ddelio'n briodol â'r gwaddol amgylcheddol a adawodd ar ôl, ac ni ddylid defnyddio Cymru byth eto fel lle i ddympio cemegau gwenwynig gan gorfforaethau mawr. Diolch.

Diolch i Niamh am gyflwyno'r cynnig hwn. Rwy'n siarad yn gryf o blaid y cynnig hwn, ond yn bwysicach fyth, rwyf am chwistrellu rhywfaint o synnwyr cyffredin ymarferol a realiti lleol i mewn i ddadl sy'n mynd yn syth at galon iechyd cyhoeddus yng Nghymru, ac atebolrwydd lleol ledled Cymru hefyd. Hoffwn ddiolch i Ken Skates am yr hyn a ddywedodd am ein hardal. Fel y gŵyr Ken, rydym yn byw yn un o'r ardaloedd mwyaf diwydiannol yng ngogledd Cymru, ac mae ganddi waddol hanesyddol enfawr. Fe soniaf am hynny mewn eiliad.

Nid yw'r hyn sydd wedi'i gladdu o dan ein pridd yn diflannu. Fel y soniwyd eisoes, mae llygredd diwydiannol hanesyddol yn peri risgiau hirdymor difrifol i iechyd pobl, lles anifeiliaid a'n dyfrffyrdd, a'r teuluoedd sy'n byw ar hyd y dyfrffyrdd hynny. Mae fy etholaeth i, ac etholaeth Ken Skates a phobl eraill yma yn y Senedd hon, sef Fflint Wrecsam, yn rhedeg ar hyd aber afon Dyfrdwy, ac nid yw'r gwaddol diwydiannol yn gysyniad haniaethol yno. A dweud y gwir, os caf ddweud, nid brawddegau hurt mewn briff academaidd mohono chwaith. Mae'n rhywbeth rydym yn cerdded ar hyd-ddo ac yn ei weld bob dydd.

Gadewch i mi ddweud wrthych, flynyddoedd yn ôl, mewn bywyd blaenorol fel petai, amser maith yn ôl, roeddwn i'n gweithio fel gwarchodwr traeth. Roeddwn i'n cerdded ar hyd aber afon Dyfrdwy, ar hyd yr hyn a elwir yn gors yno, o gastell y Fflint yr holl ffordd tuag at y gwaith dur. Roedd llawer o ddiwydiant yno. Ond un ardal benodol ar y pryd oedd safle gwaith cemegol Glanzstoff. Mae rhai pobl yn gwybod am hyn. Pan oeddwn i'n warchodwr traeth, gallaf gofio cerdded yno, ac roedd lliwiau yn y pridd—roedd yna liwiau pinc, oren, alcalinedd ofnadwy—sy'n dal yno hyd heddiw. Felly, un peth yr hoffwn ei grybwyll heddiw, yw bod hwnnw'n safle y gallent edrych arno, gan mai dim ond un cloddiad â rhaw sydd angen i chi ei wneud, ac yn sydyn mae gennych chi liwiau llachar. Mae'n edrych yn wych, er ei fod wedi'i orchuddio â glaswellt nawr, ond oddi tano, mae'n waddol enfawr, erchyll i iechyd pobl yr ardal. Ac yn waeth byth, mae'n trwytholchi'n syth i'r afon yno, felly mae hynny'n ofnadwy.

Y peth arall yr hoffwn ei grybwyll os byddwch yn beicio ar hyd y llwybr beicio yno—ac mae'n debyg y bydd Ken yn dweud hyn wrthych chi hefyd—mewn un man mae pibellau'n dod allan o'r ddaear lle roedd yr hen domen yn arfer bod. Mae hynny'n bryder gwirioneddol i'r bobl yn yr ardal. Felly, hoffwn nodi hyn yma heddiw: gwnewch yn siŵr bod pobl yn rhoi sylw i hynny. A dau le yn unig yw'r rheini, i fod yn onest. Roedd yna waith Courtaulds yn arfer bod yno, a'r gwaith dur. Mae llawer o bethau wedi cael eu dympio ar hyd yr ardal honno. Ac mae llefydd fel hyn yn bodoli ledled Cymru.

Fel rydym wedi sôn yma heddiw, cafodd methiant goruchwyliaeth genedlaethol ei amlygu'n ddiweddar yn y wasg a gerbron y Pwyllgor Materion Cymreig, yn dilyn archwiliadau gan gyfres Buried y BBC. Mae dadansoddiadau'n dangos bod degau o filoedd o safleoedd a allai fod wedi'u halogi a channoedd o ardaloedd wedi'u categoreiddio fel rhai risg uchel. Eto i gyd, ni chynhaliwyd profion ar y mwyafrif helaeth ohonynt—fel y mae pobl wedi dweud—ac nid ydynt wedi'u mapio na'u rheoli. Gobeithio fy mod i wedi llwyddo i fapio un neu ddau o'r lleoedd hynny heddiw. Ni allwn barhau gyda loteri cod post lle mae cynghorau lleol a threthdalwyr dan bwysau'n cael eu gadael i dalu am gyfrifoldebau diwydiannol hanesyddol. Yn allweddol, wrth inni fynd i'r afael â'r gorffennol, rhaid inni hefyd roi'r gorau i greu tir halogedig yfory heddiw. Mae hynny'n bwysig iawn. Dyna pam y mae rheolaeth fodern ymarferol ar wastraff a seilwaith yn allweddol.

Ychydig wythnosau yn ôl, ymwelodd rhai ohonom â chyfleuster ynni o wastraff Parc Adfer Enfinium ym mharc diwydiannol Glannau Dyfrdwy. Rwy'n credu bod sawl un wedi bod yno. Roedd yna ychydig o bryder hanesyddol ynghlwm wrth y cyfleuster hwnnw am fod pobl braidd yn bryderus ei fod yn cael ei ystyried fel llosgydd—'Beth fyddai'n mynd i'r awyr?' Nid oedd gennym unrhyw syniad mewn gwirionedd. Ond ar ôl bod yno, mae'r stiwardiaeth yn hollol wych, a bellach yn atal gwastraff rhag cael ei ollwng i'r amgylchedd, fel oedd yn arfer digwydd yn y gorffennol. Hoffwn ganmol y cwmni hwnnw. Mae'n hollol wych. Dyna'r hyn y buaswn yn ei alw'n amgylcheddiaeth ymarferol ar waith: yn delio â gwastraff na ellir ei osgoi yn lân ac yn ddomestig yn hytrach na chladdu cyfrifoldebau neu gludo gwastraff dramor, fel sydd wedi bod yn digwydd yn aml yn ddiweddar.

Gan droi'n uniongyrchol at y cynnig sydd o'n blaenau, rwy'n cefnogi'r egwyddorion craidd fel y'u nodir yn llawn: cydnabod y risgiau difrifol i iechyd pobl ac anifeiliaid, cydnabod bod cyfrifoldebau'n disgyn yn annheg ar gymunedau lleol, cyfaddef absenoldeb amlwg darlun cenedlaethol clir, mynd i'r afael ag ansicrwydd cymunedol, a gorfodi'r egwyddor allweddol mai'r llygrwr sy'n talu fel bod llygrwyr masnachol yn cael eu gorfodi i dalu lle bynnag y bo modd. Ond yn amlwg, yn hanesyddol, nid yw hynny'n bosibl chwaith.

Rwyf hefyd yn cydnabod y gwaith sydd eisoes wedi'i wneud gan ein hawdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru mewn amgylchiadau anodd iawn ar adegau. Mae'n ymddangos bod gwastraff ym mhobman weithiau. Yn allweddol, rwy'n cefnogi'r galwadau ar Lywodraeth. Yn gyntaf, rhaid i Lywodraeth Cymru weithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod llygrwyr yn talu a chyflwyno mecanwaith ariannu pwrpasol wedi'i glustnodi ar gyfer adfer safleoedd hanesyddol lle na ellir adennill costau gan gwmnïau nad ydynt yn weithredol mwyach.

Yn ail, ac yn bwysicaf oll, rhaid inni sefydlu fframwaith cenedlaethol cynhwysfawr ar gyfer profi ac asesu tir a allai fod wedi'i halogi, gan flaenoriaethu'r safleoedd lle mae'r risg fwyaf, fel yr ardaloedd rwyf newydd sôn amdanynt nawr, yn enwedig pan fyddant yn trwytholchi i'n dyfrffyrdd, a darparu cefnogaeth ddiriaethol go iawn i'n hawdurdodau lleol fel y gallant gyflawni eu cyfrifoldebau statudol o'r diwedd. Ni allwn adael i gynghorau lleol, ein cymunedau, a'n trethdalwyr yn bwysicach fyth, i wynebu costau a pheryglon i iechyd yn sgil llygredd na wnaethant ei achosi—

O'r gorau. Mae'n ddrwg gennyf. Mae angen darlun cenedlaethol clir, profion systematig, cyllid pwrpasol a gweithredu ar frys lle mae'r perygl mwyaf. Diolch yn fawr.

Chwe deg un mlynedd yn ôl, addaswyd hen chwarel Brofiscin at bwrpas gwahanol fel safle tirlenwi, a flwyddyn yn ddiweddarach, digwyddodd yr un peth i hen chwarel Maendy. Mae'r chwareli ychydig dros 5 milltir oddi wrth ei gilydd. Roeddent yn ddwy chwarel hydraidd—y gyntaf yn chwarel galchfaen, ar ail yn chwarel dywodfaen—a dros y saith mlynedd nesaf, defnyddiwyd y ddwy i ailgartrefu amrywiaeth ddryslyd o sylweddau gwenwynig. Yn allweddol, ni chafodd yr un o'r ddau safle mo'u capio na'u leinio i atal glawiad rhag echdynnu halogion i'r amgylchedd lleol. Efallai nad yw'n syndod mai dyma'n union a ddigwyddodd dro ar ôl tro dros y degawdau canlynol.

Ar ôl y newid ffiniau yn yr etholiad diwethaf, mae'r ddau safle bellach yn yr etholaeth rwy'n ei chynrychioli, gyda Brofiscin yn rhychwantu fy etholaeth i ac un Kiera Marshall. Mae etholwyr pryderus wedi cysylltu â mi ynglŷn â'r ddau safle, felly, yn unol â hynny, fe dreuliaf y rhan fwyaf o fy amser yn siarad amdanynt hwy, gan eu bod yn amlygu llawer o'r problemau ehangach.

Yn gyntaf, un o'r pwyntiau sy'n peri fwyaf o bryder i mi am yr holl fater yw nad ydym yn gwybod yn union beth gafodd ei ollwng yn y safleoedd hyn. Nid oedd y prosesau a roddwyd ar waith yn ddigonol i ddelio â dympio cemegau. Yn 2005, canfu Asiantaeth yr Amgylchedd 75 o wahanol sylweddau ymhlith yr 80,000 tunnell o wastraff a gafodd ei ddympio yn chwarel Brofiscin. Mae hynny'n cynnwys metelau trwm a chemegau gwenwynig. Ac efallai'n fwy brawychus na dim, roedd hyd yn oed yn cynnwys Agent Orange, y chwynladdwr a ddefnyddid fel arf rhyfel gan yr Unol Daleithiau yn Fietnam. Rwy'n ystyried hynny'n hollol frawychus—fod cemegyn yr arferwn ddysgu fy myfyrwyr TGAU hanes amdano, a gorfod eu rhybuddio ynglŷn â natur graffig ffotograffau o fabanod a anwyd gydag anffurfiadau difrifol iawn o ganlyniad i'r sylwedd hwnnw, fod hwnnw wedi'i ddarganfod mewn safle yn ne Cymru.

Canfuwyd biffenylau polyclorinedig, PCBs, yno hefyd, sylweddau a waharddwyd gan y rhan fwyaf o wledydd y byd a'u categoreiddio gan yr Asiantaeth Ryngwladol ar gyfer Ymchwil Canser fel carsinogenau pendant mewn bodau dynol. Cymaint yw'r cydgadwyniad o gemegau yn chwarel Brofiscin fel ei fod wedi cael ei labelu fel un o'r lleoedd mwyaf halogedig ym Mhrydain. Yn The Ecologist, dyma safle

'un o'r troseddau amgylcheddol mwyaf a ddigwyddodd yn y DU erioed.'

Mae'r cymysgedd hwn o wastraff yn arwain at bwynt pellach. Er y gallwn fod yn ymwybodol o effaith elfennau ar eu pen eu hunain, yr hyn nad ydym yn ei wybod yw effaith lawn y coctel o wahanol gemegau.

Daw hynny â mi at fy nhrydydd pwynt. Er efallai na fyddwn yn gwbl ymwybodol o effaith y sylweddau hyn, gallwn weld nifer o agweddau ar eu heffaith. Talwyd iawndal i ffermwyr yn y 1970au am farwolaeth anifeiliaid a oedd yn pori ar y ddau safle. Daeth etholwr a oedd yn gweithio fel ecolegydd i gysylltiad â mi, a dywedodd wrthyf am yr effaith ecolegol ddinistriol ym Maendy. Mae fy etholwr yn dweud wrthyf fod y safle gynt yn gartref i ecosystem gyfoethog gydag amrywiaeth o adar, gan gynnwys tylluanod ac ysglyfaethwyr, cwningod, tri math o lyg, llwynogod a moch daear, madfallod, nadroedd y gwair a nadroedd defaid, ond nawr, dywedir wrthyf fod y ffawna yn y chwarel wedi'i gyfyngu i ychydig o gwningod ac adar bach.

Ysbrydolwyd rhaglen ddogfen Michael Sheen, Buried, yn rhannol gan waith y diweddar Douglas Gowan, a nododd yr effaith ar anifeiliaid fferm ger Brofiscin a Maendy. Roedd y rhaglen yn cynnwys adroddiad iasol o sut yr effeithiwyd ar iechyd pobl sy'n byw ger safleoedd tebyg mewn mannau eraill yng Nghymru—pobl yn marw o amryw o ganserau a lefelau peryglus o uchel o PCBs yn eu gwaed.

Yn bedwerydd, fel y mae Aelodau eraill wedi nodi, mae mater cyfrifoldeb, pwy sy'n gyfrifol. Mae'n ymddangos bod Monsanto yn gwybod am ganlyniadau'r hyn a wnâi ym 1972, ond parhaodd i gynhyrchu'r PCBs hynny, ac mae'n parhau i osgoi cyfrifoldeb. Pan wnaeth cyngor Rhondda Cynon Taf ac Asiantaeth yr Amgylchedd roi cap ar Brofiscin yn 2011 a 2012, cytunodd Monsanto a'i gyd-ddympwyr, BP a Veolia, i gyfrannu at lanhau'r safle yn y pen draw. Ond fe wadodd y tri unrhyw atebolrwydd.

I gloi, rwyf am wneud ychydig o sylwadau cyffredinol am y sgandal hon. Rydym yn gwybod ei fod yn fater sy'n rhagflaenu datganoli, felly mae angen dull cydgysylltiedig o weithredu gan Lywodraethau Cymru a'r DU. Rwy'n gobeithio y bydd gwaith blaenorol Llywodraeth Lafur Cymru ar domenni glo a chydariannu gwaith adfer yn darparu templed ar gyfer hynny. Ond mae angen inni archwilio hefyd beth y gallwn ei wneud i sicrhau bod yr egwyddor mai'r llygrwr sy'n talu yn cael lle canolog yn ein dull o weithredu. Mae angen inni wybod beth yw maint yr her. Rwyf wedi gweld ffigur lle mae Llywodraeth Cymru yn awgrymu bod angen archwilio 9,000 o safleoedd. Mae angen inni gynnal profion yn y safleoedd hyn ar frys. Rwy'n cefnogi galwadau Cyfeillion y Ddaear Cymru am gynnal profion ar unwaith.

Hefyd, mae angen inni ystyried iechyd meddwl a lles meddyliol pobl sy'n byw ger y safleoedd hyn, i roi sicrwydd a gwybodaeth i gymunedau. Rwyf wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet ac rwyf wedi gofyn i Lywodraeth Cymru ychwanegu gwybodaeth o'r fath at ei gwefan. Gobeithio ei fod yn awgrym y byddwch chi'n ei weithredu, Weinidog. Diolch.

Hoffwn innau hefyd ddiolch i Niamh am gyflwyno'r ddadl bwysig hon, ac i Elwyn am ei gefnogaeth i hynny. Rydym wedi clywed amrywiaeth o ystadegau a dadansoddiadau sobreiddiol iawn heddiw a hoffwn ychwanegu'n fyr iawn at hynny trwy dynnu sylw at y ffigurau ar gyfer Afan Ogwr Rhondda. Mae 6,000 o safleoedd wedi'u nodi yng Nghastell-nedd Port Talbot, a 4,600 arall wedi'u nodi yn Rhondda Cynon Taf. Ochr yn ochr â'r rhain, mae yna rai pethau anhysbys sy'n peri pryder mawr. Ar hyn o bryd, hyd y gwn, nid oes gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, gofrestr gyhoeddus o safleoedd halogedig. Mae'r mosaig hwn o wahanol safonau ymarfer yn tanlinellu'r angen am ddarlun cenedlaethol clir, fel y nododd Kiera Marshall eisoes.

Daw hyn â mi at ddatganiad cynhwysfawr cyntaf Llywodraeth y DU ar gemegau am byth, a gyhoeddwyd ym mis Chwefror. Roedd y Llywodraeth flaenorol yng Nghymru wedi gweithio gydag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig i ddatblygu'r datganiad, gyda rhestr o gamau gweithredu dangosol. Hoffwn yn fawr glywed gan y Gweinidog Cabinet heddiw faint o gydweithio a fu ar hyn—gan dderbyn, wrth gwrs, fod peth tarfu wedi bod, gadewch inni ddweud, yn San Steffan. Po fwyaf cynhwysfawr yw ein dealltwriaeth o dir halogedig, y gorau y gallwn ni flaenoriaethu camau gweithredu, a diogelu, yn bwysicaf oll, y cymunedau sy'n gorfod byw ochr yn ochr â'r gwaddol hwn. Diolch.

Prynhawn da, bawb. Fy unig gyfraniad yw nodi bod gennym ni dri o'r safleoedd hyn yng Nghasnewydd Islwyn hefyd. Monsanto ei hun, yn enwog iawn, yw'r safle yng Nghasnewydd a oedd yn creu llawer o'r pethau hyn, ond mae gennym hefyd Glebelands ac aber afon Hafren. Defnyddiwyd aber afon Hafren, yn y bôn, fel man ar gyfer pwmpio tunelli a thunelli o wastraff gwenwynig, a fyddai wedi llifo yr holl ffordd i lawr Môr Hafren ac allan i'r cefnfor—cywilyddus, a dweud y lleiaf. Ond mae Glebelands yn safle sy'n agos iawn at ble rwy'n byw; mae gennyf lawer o ffrindiau sy'n byw o gwmpas y safle hwnnw hefyd. Roedd llawer ohonynt yn chwarae yno'n blant, a nawr, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod yn gynharach, maent yn dioddef o ffurfiau prin iawn o ganser.

Mae'n dda iawn fod gennym gonsensws ar draws y tŷ, yn enwedig o ran faint o gefnogaeth sydd yno. Ond un maes nad wyf wedi clywed amdano eto sy'n eithaf allweddol inni feddwl amdano hefyd yn fy marn i pan fyddwn yn dechrau edrych ar ble mae'r bai a lle gallwn ddwyn y bobl hyn i gyfrif, yw bod angen iawndal ar y bobl sydd wedi dioddef. Diolch.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch, yn y lle cyntaf, i Niamh Salkeld am ddod â'r ddadl yma i'r Senedd, gyda chefnogaeth Elwyn Vaughan, ac am y gwaith rŷch chi wedi'i wneud, ond hefyd i bawb sydd wedi cyfrannu i'r ddadl a'r drafodaeth yma heddiw? Dwi'n gwybod bod yna lawer iawn o gymunedau ledled Cymru yn pryderu'n fawr iawn yn dilyn y rhaglen Buried ar y BBC ac yn edrych atom ni am atebion. Ac nid PCBs yw'r unig bryder, fel rŷn ni'n gwybod, wrth gwrs. Dwi'n ymwybodol bod yna gymunedau sy'n poeni am gemegau eraill, er enghraifft y PFOAs ac yn y blaen, a rhai eraill eto sydd yn destun gofid i nifer.

Felly, dwi eisiau dechrau drwy roi sicrwydd i Aelodau bod y Llywodraeth yma wedi ymrwymo i sicrhau tegwch gwirioneddol i'r rhai sydd yn cael eu heffeithio arnyn nhw fwyaf gan ein gorffennol diwydiannol ni. Achos, ledled Cymru, mae llawer gormod o gymunedau yn parhau i fyw gyda'r etifeddiaeth honno—un sydd yn difetha ac yn difrodi yr amgylchedd y maen nhw'n byw ynddo fe. O hen fwyngloddiau brig a thomenni glo anniogel i safleoedd gwastraff hanesyddol, mae'r safleoedd hyn nid yn unig yn peri risg posib i bobl a'r amgylchedd, ond hefyd, wrth gwrs, yn atal adfywio a thwf economaidd ar yr un pryd.

Nawr, er mae lleihau unrhyw niwed posib yw fy mhrif flaenoriaeth i, wrth gwrs, dwi yn gweld cyfleoedd hefyd. Gall delio â'r safleoedd hyn fod angen technegau adfer newydd ac arloesol. Gall hyn alw am ymchwil newydd, gweithgynhyrchu, cyfleoedd creu swyddi sydd â sgiliau penodol hefyd. Ddylen ni ddim gweld hyn i gyd fel rhyw rwystr disymud; dwi'n awyddus i archwilio pob opsiwn i symud ymlaen ar y mater cymhleth yma, a hynny ar fwy nag un lefel.

Fodd bynnag, rwy'n cytuno hefyd â'r cynnig fod egwyddor syml iawn wrth wraidd y mater hwn: dylai'r rhai sy'n gyfrifol am lygredd dalu'r costau o gywiro'r niwed hwnnw. Nawr, mae'r egwyddor mai'r llygrwr sy'n talu yn amddiffyniad pwysig i gymunedau ac i drethdalwyr, ac rwy'n credu ei fod yn rhan hanfodol o sicrhau cyfiawnder amgylcheddol.

Rwy'n cydnabod y gall penderfynu pwy sy'n gyfrifol am dir halogedig fod yn heriol i reoleiddwyr. Mae rhai o'r safleoedd hyn rydym yn delio â nhw, fel y clywsom heddiw, yn ymwneud â gweithgareddau ddegawdau yn ôl, hyd yn oed gannoedd o flynyddoedd yn ôl, a gall hynny olygu'n aml mai ychydig o dystiolaeth sydd ar ôl i gysylltu'r halogiad â'r llygrwr. Yn wir, efallai na fydd y llygrwr yn dal i fodoli hyd yn oed. Eto i gyd, er gwaethaf yr heriau hyn, rwy'n awyddus i gryfhau'r egwyddor graidd hon, a byddwn yn gweithio'n agos gyda rheoleiddwyr a Llywodraeth y DU ac eraill ar lefel ryngwladol yn wir, dros y misoedd nesaf, i nodi'r opsiynau sydd gennym i fynd i'r afael â hyn yn briodol.

Ar y pwynt o weithio gydag eraill, rwy'n croesawu'r galwadau niferus ar Lywodraeth y DU i chwarae eu rôl wrth fynd i'r afael â'r materion hyn. Nid wyf o dan unrhyw gamargraff, yn absenoldeb unrhyw lygrwr a all dalu, na fydd angen buddsoddiad parhaus i ddelio â gwaddol tir halogedig. Fodd bynnag, mae cymunedau sydd wedi byw gyda'r pethau hyn ers blynyddoedd lawer yn iawn i ddisgwyl inni weithio gyda'n gilydd i ddarparu'r atebion parhaol hynny. Felly, rydym eisoes wedi gweld yr hyn y gallwn ei gyflawni drwy ymrwymiad ar y cyd rhwng Llywodraeth Cymru a'r DU ar ddiogelwch tomenni glo fel y nododd nifer o'r Aelodau, ac rwy'n credu bod hynny'n rhoi achos cryf i ni dros gael dull tebyg o weithredu yma. Mae'r bartneriaeth hon nid yn unig wedi helpu i fynd i'r afael â diogelwch tomenni glo, mae hefyd wedi cael gwared ar y baich economaidd ar gymunedau meysydd glo hefyd, ac rwy'n awyddus i'r model hwn fod yn rhywbeth y gallwn ei fabwysiadu yn y cyd-destun hwn hefyd gobeithio.

Dyna pam ein bod yn parhau i bwyso ar Drysorlys y DU ynghylch pwysigrwydd darparu cyllid i gefnogi ein hymdrechion ar y cyd i fynd i'r afael â'r gwaddol hwn, trwy adfer tomenni glo, ie, ond adfer tir halogedig hefyd, fel y nodwyd yn y ddadl heddiw. A gwn fod Prif Weinidog Cymru wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y DU i'w annog i ymgysylltu er mwyn datblygu'r ymdrech hon ar y cyd. Rwy'n ymwybodol hefyd fod y Gweinidog cyllid wedi codi hyn gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys blaenorol, ac yn fwy diweddar ar fwy nag un achlysur gyda'r deiliad presennol hefyd. Gallaf gadarnhau y byddwn yn cyflwyno'r achos i Drysorlys EF dros sicrhau cyllid ar gyfer y gwaith hwn yn adolygiad o wariant y DU y flwyddyn nesaf.

Gan droi nawr at y cais am fframwaith cenedlaethol, rwy'n cydnabod bod pryderon wedi'u codi ynghylch sut y caiff safleoedd eu hasesu a'r angen am fwy o brofi. Rhan 2A o Ddeddf Diogelu'r Amgylchedd 1990 yw'r drefn statudol ar gyfer tir halogedig yng Nghymru. Awdurdodau lleol yw'r prif reoleiddwyr ac mae ganddynt gyfrifoldeb statudol i nodi a blaenoriaethu safleoedd yn eu hardaloedd. Bydd hyn yn seiliedig ar wybodaeth leol ac asesiadau gwahanol y maent yn eu cynnal.

Er fy mod am osgoi dyblygu, neu danseilio pwysigrwydd yr arbenigedd lleol hwnnw yn wir, rwy'n cefnogi archwilio dull posibl o flaenoriaethu safleoedd ar gyfer Cymru gyfan. Er enghraifft, rwy'n deall y gall awdurdodau lleol unigol ddefnyddio paramedrau gwahanol ac offer gwahanol i asesu safle. Wel, mewn gwirionedd, oni allai fod rhinwedd mewn mabwysiadu dull safonol i bawb, fel ein bod ni i gyd yn gwybod ble rydym yn sefyll, a bod hynny'n cael ei wneud yn gyson? Felly, mae hynny'n sicr yn rhywbeth y byddaf yn ei archwilio ymhellach gyda fy swyddogion.

Mae hefyd yn bwysig nodi, wrth gwrs, fod angen i safle fod yn achosi, neu fod perygl iddo achosi niwed sylweddol i iechyd dynol neu'r amgylchedd cyn iddo gael ei ddynodi'n dir halogedig. Nawr, mae'r ddeddfwriaeth yn mabwysiadu dull sy'n seiliedig ar risg. Felly, mewn termau syml, nid yw halogiad tir yn dod yn broblem Rhan 2A oni bai bod yno rywbeth niweidiol, ac yna ffordd iddo symud, a rhywbeth a all gael ei niweidio ganddo. Os caiff unrhyw un o'r rhain eu tynnu allan, mae'r cysylltiad risg yn cael ei dorri.

Fodd bynnag, er bod y dull hwn wedi'i fwriadu ar gyfer sicrhau bod y safleoedd sy'n achosi risgiau uniongyrchol yn cael eu blaenoriaethu, rwy'n cydnabod y gall greu ansicrwydd pan nad yw safle wedi ei ddiffinio'n gyfreithiol fel tir halogedig. Rwy'n awyddus i weld sut y mae'r safleoedd hyn yn cael eu hystyried i archwilio sut y gwnawn ystyried hynny, ac a allai fframwaith cenedlaethol ehangach, unwaith eto, gynnwys safleoedd o'r fath os rhoddir baich cyfreithlon ar gymuned neu awdurdod lleol.

Rwy'n deall hefyd, wrth gwrs, fod pobl sy'n byw ger safleoedd llygredig eisiau atebion. Pam na fyddent? Wrth gwrs eu bod. Ac maent eisiau sicrwydd hefyd mewn perthynas â'u hiechyd yn arbennig, ac rwy'n ymwybodol fod Iechyd Cyhoeddus Cymru yn gweithio gyda'i bartneriaid, gan gynnwys byrddau iechyd, awdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru, i adolygu'r pryderon a godwyd yn rhaglen Buried y BBC.

Rwy'n deall hefyd fod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi annog rhagofal mewn perthynas â galwadau am brofion gwaed eang ar gyfer PCBs, gan nodi'r cyfyngiadau a'r rhwystrau i fabwysiadu camau o'r fath. Maent wedi nodi y dylai rheoli risgiau yn y presennol a'r dyfodol i'r boblogaeth gynnwys canolbwyntio ar nodi a chynnwys llwybrau posibl o gysylltiad â PCBs o safleoedd sy'n peri pryder.

Yn olaf, ar yr alwad i gefnogi awdurdodau lleol gyda'u cyfrifoldebau statudol, rwyf eisoes wedi gofyn i fy swyddogion ddarparu opsiynau ar y ffordd orau o gyflawni hyn. Rwy'n cydnabod y bydd gan awdurdodau lleol unigol lefelau gwahanol o adnoddau a gwahanol lefelau o brofiad ar gael iddynt. Rwyf am wneud yn siŵr bod unrhyw gymorth y gallwn ei ddarparu yn adlewyrchu'r anghenion gwahanol hyn fel bod pawb yn gallu elwa, beth bynnag yw'r gallu yn eu hawdurdod lleol.

Unwaith eto, rwy'n croesawu'r cyfle hwn heddiw i ymgysylltu ag Aelodau ar y mater hwn, ac i wrando ar y pryderon sydd wedi'u codi. Rwy'n sicr wedi bod yn gwneud nodiadau a byddaf yn edrych i weld sut y gellir mynd i'r afael â rhai o'r materion hyn yn uniongyrchol. Fel y nodwyd yn flaenorol, mae hwn yn faes cymhleth, gyda blynyddoedd lawer o gasglu tystiolaeth ac ymchwil i helpu rheoleiddwyr. O ganlyniad, gall rhai newidiadau gymryd mwy o amser nag eraill. Fodd bynnag, er gwaethaf yr heriau posibl hyn, rydym ni fel Llywodraeth wedi ymrwymo'n llwyr i ddatblygu strategaeth ledled Cymru i fynd ati i adfer tir ôl-ddiwydiannol ac i ddiogelu cymunedau rhag y risgiau posibl sy'n gysylltiedig â'r gwaddol hwnnw. Rwy'n clywed y galwadau am weithredu a byddaf yn sicrhau bod hen dir diwydiannol yn cael ei wneud yn ddiogel. Fe wnaf ddiogelu iechyd y cyhoedd a sicrhau cyfiawnder amgylcheddol hirddisgwyliedig i'r cymunedau yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan hyn. Edrychaf ymlaen at weld yr holl Aelodau, gobeithio, yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw ac at helpu i barhau â'r daith hon i ddiogelu iechyd pobl a'r amgylchedd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi siarad heddiw ac wedi rhannu profiadau cymunedau yn eu hetholaeth. Elwyn, hoffwn ddiolch i chi am rannu stori dorcalonnus Michael a'i ffrindiau. Rwy'n credu ei fod yn tynnu sylw mawr at yr effaith y gall tir halogedig ei chael ar iechyd pobl yn y tymor hir.

Andrew, diolch eto am fod yn llais i'ch etholwyr a hefyd am nodi bod pobl yn dal i ofyn cwestiynau 60 mlynedd yn ddiweddarach. Mae angen inni wneud yn siŵr bod y bobl hynny'n cael yr atebion y maent wedi bod yn aros amdanynt. I Ken a Nigel, diolch am siarad am eich etholaethau yn y gogledd-ddwyrain—rwy'n gweld llawer o debygrwydd rhwng y gogledd-ddwyrain a lle rwy'n ei gynrychioli yn y de-ddwyrain—ac am sôn am yr effaith y mae'n ei chael ar bobl leol. Roedd y ffaith eich bod chi'n rhestru safleoedd posibl unwaith eto'n tynnu sylw at y ffaith bod angen inni wybod ble mae'r safleoedd hyn mewn gwirionedd.

Janet, unwaith eto, diolch am eich cyfraniad. Rwy'n cytuno'n llwyr â gweithredu cryfach ar lygrwyr, yn bendant, a bod casglu data'n allweddol pan fyddwn yn siarad am dir halogedig. Kiera, diolch am siarad am eich etholaeth chi. Rwy'n cofio gweld yr ardal honno yn y rhaglen ddogfen, a'r hyn oedd yn sefyll allan i mi oedd bod pobl yn bwrw ymlaen â'u bywydau bob dydd, ond hefyd yn ymwybodol iawn eu bod nhw, o bosibl, yn ymyl darn o dir peryglus iawn a'r effaith y gall hynny ei chael ar eu cartrefi a'u plant.

Vikki, diolch am siarad am eich etholwyr. Unwaith eto, y peth mwyaf pryderus y sonioch chi amdano—ac rwy'n cytuno—yw nad ydym yn gwybod beth sy'n cael ei ddympio yn y safleoedd hyn. Rwy'n credu bod hynny, unwaith eto, yn ganolog i hyn, ac mae angen i'r egwyddor mai'r llygrwr sy'n talu fod wrth wraidd yr hyn a wnawn yma. Hefyd, rwy'n derbyn yr hyn rydych chi'n ei ddweud am gymorth iechyd meddwl; rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn. Sera, unwaith eto mae'r ffigurau a roesoch chi'n frawychus, a hefyd yn tynnu sylw at y ffaith bod casglu data'n wahanol ym mhob etholaeth—mae hynny'n rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef, unwaith eto, trwy gael darlun cenedlaethol cliriach.

Ac yna, Art, diolch am y cyfraniad terfynol hwnnw. Yn amlwg, fel y sonioch chi, mae safle Monsanto yng Nghasnewydd, yn eich etholaeth chi, ac mae angen inni ddwyn y llygrwyr hynny i gyfrif. Rwy'n cytuno hefyd fod angen iawndal i bobl am hynny, os gallwn gael y llygrwyr i dalu am yr hyn sydd wedi digwydd.

Wrth wrando ar y cyfraniadau heddiw, rwy'n credu ei bod yn amlwg fod gwaddol diwydiannol Cymru yn dal i gael ei deimlo gan gymaint o gymunedau ledled ein cenedl. I rai, mae'r gwaddol hwnnw i'w weld yn y tir o'u cwmpas ac yn y pryderon y maent yn parhau i'w codi am yr hyn a allai fod wedi'i adael ar ôl. Mae tir halogedig yn rhan bwysig o'r gwaddol hwnnw. Gall y sylweddau a adewir ar ôl gan weithgarwch diwydiannol hanesyddol beri risgiau difrifol iawn i bobl, i anifeiliaid ac i'r amgylchedd ehangach fel rydym i gyd wedi sôn. Ac i'r cymunedau sy'n byw gerllaw'r safleoedd hyn—mae nifer ohonynt yn eistedd yno yn yr oriel heddiw—gall yr ansicrwydd ynglŷn â beth sydd yno, pa risgiau y gall ei achosi a beth sy'n digwydd nesaf fod yn anodd iawn iddynt fyw gydag ef.

Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ymateb. Rwy'n credu y bydd llawer o'r hyn a ddywedoch chi'n cael ei groesawu gan lawer o bobl yn y Siambr heddiw, ac rwy'n adnabod llawer o'r ymgyrchwyr hefyd, wrth weld ein bod yn gweithredu ar fater tir halogedig ac yn dod â chymunedau gyda ni. Rwy'n croesawu'n fawr ymrwymiad Llywodraeth Cymru i barhau i fynd i'r afael â gwaddol ôl-ddiwydiannol Cymru o ran tomenni glo hefyd, a chefnogi cymunedau sy'n parhau i fyw gyda'u canlyniadau.

Ond rwy'n credu bod y ddadl heddiw wedi dangos yn glir na all Llywodraeth Cymru wneud hyn ar ei phen ei hun. Mae angen i Lywodraeth y DU gamu i'r adwy yn ogystal, dros Gymru a'r DU yn ehangach hefyd. Am genedlaethau, chwaraeodd adnoddau a chymunedau Cymru ran enfawr yn pweru twf diwydiannol ledled y DU a thu hwnt. Nid yw ond yn iawn fod Llywodraeth y DU bellach yn cefnogi ymdrechion i helpu'r cymunedau hynny i symud ymlaen o'r diwedd, ac mae hynny'n golygu gweithio gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau bod llygrwyr yn talu, a lle na ellir adennill y costau hynny, fod cyllid penodol ar gael i archwilio ac adfer tir halogedig.

Ni all cymunedau aros mwyach i'r mater hwn gael ei drin fel rhywbeth y gellir ei adael at rywdro eto. Mae angen gweithredu ar frys i wneud hen dir diwydiannol yn ddiogel, i ddiogelu iechyd y cyhoedd a'r amgylchedd ac i fynd i'r afael â'r pryderon y mae cymunedau wedi bod yn eu codi ers blynyddoedd. I mi, daw'r ddadl hon yn ôl at bwynt syml iawn: ni allwn newid yr hyn a ddigwyddodd yng ngorffennol diwydiannol Cymru, ond gallwn benderfynu beth sy'n digwydd nesaf. Ni ddylid gadael i gymunedau gario baich canlyniadau llygredd na wnaethant ei achosi. Ni ddylent orfod treulio blynyddoedd yn ymladd i gael eu pryderon wedi eu clywed. A dylent allu bod yn hyderus y bydd unrhyw risgiau sy'n bodoli yn cael eu harchwilio a'u datrys yn briodol. Rhaid inni weithredu a mynnu tegwch i'n cymunedau ôl-ddiwydiannol, a dyna pam rwy'n annog Aelodau ar draws y Siambr i gefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr.

Rwy'n cynnig.

Am dair blynedd, roedd y gair ym mhobman. Roedd yn yr addewid etholiadol cyntaf a wnaeth Reform yng Nghymru. Roedd ar eu tudalen Facebook. Dywedodd un o'u hymgeiswyr y gair wrth y camera wrth sefyll o flaen arwydd 50 mya. 'Cyffredinol' ('blanket') oedd y gair, ac ni chaiff ei ddefnyddio yma heddiw am nad oedd erioed yn wir. Roedd hyblygrwydd wedi'i adeiladu i mewn i'r gyfraith hon o'r cychwyn cyntaf, ac nid yw'n ôl-ystyriaeth nac yn gonsesiwn. Mae'n rhan o'i chynllun.

Ugain milltir yr awr yw'r cychwyn, nid y cyrchfan, a derbyniodd Llywodraeth Cymru yn gynnar iawn na fyddai'r terfyn isaf yn iawn ym mhobman. Ac felly rhoddwyd meini prawf, canllawiau a chyllid i bob awdurdod priffyrdd yng Nghymru allu penderfynu, fesul ffordd, lle dylai 30 mya aros. Dyna bensaernïaeth y polisi, man cychwyn cenedlaethol, a gellir barnu'n lleol lle nad yw'n berthnasol. Beth bynnag arall a ddywedir, nid polisi cyffredinol yw 20 mya, ac ni fu'n hynny erioed.

Mae rhai cynghorau wedi cymhwyso'r hyblygrwydd hwnnw'n gyfreithiol ar unwaith, ac mae yna enghreifftiau dirifedi o ble mae hynny'n wir. Cymhwysodd Gwynedd eithriadau i dros 80 o rannau o ffyrdd o'r cychwyn cyntaf. Fe wnaethant asesu eu rhwydwaith yn systematig a dadlau y dylai'r llwybrau rhydwelïol a ffyrdd gyda llai nag 20 adeilad fesul cilomedr aros yn rhai 30 mya. Ar yr A4086 rhwng Nant Peris a Llanberis, fe wnaethant gadw rhannau'n 30 mya nid yn unig oherwydd dwysedd tai, ond oherwydd eu bod yn pryderu am amseroedd ymateb y tîm achub mynydd. Dyna enghraifft go iawn o awdurdod lleol yn defnyddio ei grebwyll i bwyso a mesur yr amodau lleol a chymhwyso eithriad, fel y caniateir ei wneud eisoes yn y gyfraith. Yn yr un modd, fe wnaeth Torfaen yr un peth, a phan agorodd y Llywodraeth y drws i adolygiadau pellach yn 2024, fe wnaethant gynnig cynyddu'r niferoedd i 44.

Er bod llefydd fel Gwynedd yn wledig eu natur at ei gilydd, mae llefydd eraill yn cynnwys dwysedd uwch o adeiladau, ac mae yna achosion lle mae awdurdodau lleol wedi barnu y byddai eithriadau'n amhriodol. Arweinyddiaeth leol ar waith yw hynny, nid deddfwriaeth genedlaethol. Mae'r disgresiwn hwn yn rhywbeth y mae Plaid Cymru wedi'i arfer o'r cychwyn cyntaf. A phan fydd cynghorau'n cynnig newid dwsinau o ffyrdd yn ôl i 30 mya o dan ganllawiau diwygiedig, nid polisi sy'n methu yw hynny, ond tystiolaeth fod y polisi'n gweithio. Pe bai'n wirioneddol gyffredinol, ni fyddai'r adolygiadau hyn yn digwydd o gwbl.

Rwyf am ymdrin â dau honiad arall, oherwydd maent wedi cael eu hailadrodd mor aml â'r gair ei hun. Y cyntaf yw amseroedd teithio. Canfu Trafnidiaeth Cymru fod gostwng cyflymder i 20 mya yn arwain at gynnydd cyfartalog o tua munud y daith. Un funud. Mae hynny'n cysylltu'n dda â fy ail bwynt. Mae yna farn fod amseroedd teithio hirach yn atal ymwelwyr rhag dod i Gymru. Mae'r dystiolaeth a welais i yn profi'r gwrthwyneb. Gofynnodd arolwg Croeso Cymru yn 2023 i tua 2,000 o bobl pam eu bod wedi dewis peidio ag ymweld â Chymru. Nodwyd 13 o resymau gwahanol. Rhestrwyd y terfyn cyflymder fel ffactor bach gan 3 y cant o'r ymatebwyr. Roedd tua 73 y cant yn debygol o gynllunio i ddychwelyd ar ryw adeg yn y dyfodol. Yn amlwg, nid yw 20 mya yn cyfyngu ar dwristiaeth i Gymru.

Felly, gadewch inni fod yn glir ynglŷn â'r hyn sydd o'n blaenau. Mae'r Aelodau gyferbyn yn gofyn am hyblygrwydd, ond mae hynny wedi bod ar gael ers 2022, yr un hyblygrwydd ag y mae Gwynedd a Thorfaen wedi bod yn ei ddefnyddio ar hyd yr amser. Yr ateb gonest yw bod gwneud cais am yr eithriadau hyn yn galw am amynedd. Mae'n arafach na chynnig, ac nid yw'n fawr o werth fel sylw bachog, ond mae hwn yn waith sy'n newid ffordd mewn gwirionedd ac mae'n cael ei wneud gan gynghorau sydd wedi bwrw ymlaen â'r gwaith, yn hytrach na dweud—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

—na—yn hytrach na dweud wrth ymwelwyr nad yw'n werth y daith. Dywedir wrthyf fod Reform wedi bod yn fy monitro'n agos iawn, gan gynnwys yr hyn rwy'n ei fwyta i ginio. Roeddwn i'n meddwl bod bod yn wrthblaid effeithiol yn ymwneud â llywodraethu ein ffyrdd, ond mae’n amlwg nid yw hynny'n wir.

Dwi’n croesawu’r cyfle i gymryd rhan yn y ddadl yma, ac yn diolch i fy nghyd-Aelodau am eu cyfraniadau heddiw. Mae’n safbwynt ni ar 20 mya yn glir. Fe wnaethon ni sefyll ar addewid i gael gwared ar y polisi diofyn a mynd yn ôl at derfynau cyflymder sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Dyna yw ein safbwynt ni o hyd. Ni fyddwn ni’n ymddiheuro am sefyll dros synnwyr cyffredin ac arbed arian cyhoeddus.

Rwyf am ganolbwyntio fy nghyfraniad ar yr hyn y mae'r polisi diofyn 20 mya wedi'i olygu mewn gwirionedd i gymunedau a chynghorau ar draws fy etholaeth, Bangor Conwy Môn. Pan gyflwynwyd y polisi diofyn—y polisi diofyn—am y tro cyntaf, roedd yn ofynnol i awdurdodau lleol wneud newidiadau sylweddol ar draws eu rhwydweithiau ffyrdd cyn i lawer o'r ffyrdd hynny gael eu hailystyried, a’u newid yn ôl eto mewn rhai achosion. Ar Ynys Môn, cafodd bron i 700 o arwyddion ffyrdd eu hailosod cyn cyflwyno'r terfyn diofyn. Yna bu'n rhaid i'r cyngor ailymweld â nifer o ffyrdd, ystyried 25 o gynigion i adfer terfynau 30 mya a chymeradwyo 22 ohonynt yn y pen draw. A yw'n syndod o gwbl fod ein hetholwyr yn teimlo mor rhwystredig pan gaiff arian cyhoeddus ei wastraffu yn y ffordd hon?

Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy wedi bod drwy'r un broses. Daeth 702 o sylwadau i law yn ymwneud â 149 o strydoedd neu rannau o ffyrdd, cyn i ffyrdd pellach gael eu newid yn ôl i 30 mya wedi hynny. Nododd Gwynedd hefyd nifer sylweddol o leoliadau lle credid bod 30 mya yn derfyn mwy priodol.

Mae hyn yn dweud rhywbeth syml iawn wrthym. Ni ellir llywodraethu rhwydwaith ffyrdd gogledd Cymru’n synhwyrol gan ragdybiaeth un maint i bawb. Mae Bangor Conwy Môn yn cynnwys dinas, trefi mawr, pentrefi, cymunedau gwledig, ysgolion, ysbytai, ystadau preswyl a ffyrdd cysylltu mawr. Nid yw ffordd trwy ganol Bangor o reidrwydd yn cyflawni'r un swyddogaeth â ffordd trwy gefn gwlad Ynys Môn neu Ddyffryn Conwy.

Eto i gyd, dechreuodd y polisi o'r rhagdybiaeth y dylai 20 mya fod yn norm ac yna gorfododd gynghorau i weithio'n ôl o'r fan honno. Gwleidyddiaeth ddiog oedd hon. Yn 2024-25, dyrannodd Llywodraeth Cymru £107,500 i Ynys Môn, £110,000 i Gonwy a £20,000 i Wynedd yn benodol ar gyfer gweithredu'r polisi 20 mya. Dilynodd cyllid pellach yn 2025-26, gan gynnwys £421,000 i Fôn, £120,000 i Gonwy a £54,000 i Wynedd. Ar draws y tri awdurdod, dyna £832,568 dros ddwy flynedd ariannol. Nid yw hynny'n cynnwys yr holl amser swyddogion a oedd yn gysylltiedig ag adolygu ffyrdd, ymgynghori â thrigolion, paratoi gorchmynion rheoleiddio traffig, delio â gwrthwynebiadau, newid arwyddion, a mynd yn ôl at ffyrdd a oedd newydd gael eu newid yn ddiweddar mewn rhai achosion. Mae gan bobl hawl i ofyn a oedd hynny'n ddefnydd da o arian cyhoeddus.

Rwyf am fod yr un mor glir ynglŷn â'r hyn y mae Reform yn ei gynnig, oherwydd ni ddylai fod unrhyw ymgais i gamliwio ein safbwynt. Nid ydym yn dweud y dylai pob ffordd newid yn ôl i 30 mya. Mae yna ffyrdd y tu allan i ysgolion, ysbytai a thrwy gymunedau preswyl lle bydd 20 mya yn hollol briodol fel y terfyn mwyaf diogel ac addas. Y terfyn diofyn yw’r hyn rydym yn ei wrthod. Y ffordd ei hun ddylai fod yn fan cychwyn, ei lleoliad, ei natur, ei hanes o wrthdrawiadau, nifer y cerddwyr sy'n ei defnyddio, a oes ysgol neu ysbyty gerllaw, a yw'n stryd breswyl neu'n llwybr pwysig sy'n cysylltu cymunedau gwledig. Dyna sut y dylai system sy'n seiliedig ar dystiolaeth weithredu, system synnwyr cyffredin.

I lawer o bobl ledled Bangor Conwy Môn, yn enwedig mewn cymunedau gwledig, nid moethusrwydd yw'r car, dyna sut y mae pobl yn cyrraedd y gwaith, yn mynd â'u plant i'r ysgol, yn mynychu apwyntiadau ysbyty ac yn cyrraedd siopau a gwasanaethau hanfodol. Rhaid i bolisi trafnidiaeth gydnabod y realiti hwnnw yn ogystal â phwysigrwydd diogelwch ar y ffyrdd. Mae profiad y tair blynedd diwethaf wedi dangos bod cynghorau eisoes yn gorfod gwneud y penderfyniadau hyn fesul ffordd. Mae Reform yn credu y dylent fod wedi cael gwneud y penderfyniadau hynny yn y lle cyntaf. Diddymwch y cyflymder diofyn, cadwch 20 mya lle mae'r dystiolaeth yn ei gefnogi, gosodwch derfynau yn ôl y ffordd a'r gymuned y mae'n ei gwasanaethu. Mae hwnnw'n ddull llawer mwy synhwyrol i Fangor Conwy Môn, i gefn gwlad Cymru, ac i Gymru gyfan yn ein barn ni. Diolch yn fawr.

Bydd Llafur Cymru'n gwrthwynebu'r cynnig hwn heddiw, ond byddwn yn cefnogi'r gwelliant a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru. Ar ddechrau'r ddadl hon, mae'n werth cofio pam y cyflwynodd y Llywodraeth Lafur flaenorol yng Nghymru y polisi 20 mya, sef i ddiogelu plant a theuluoedd rhag gwrthdrawiadau ffordd, i wneud ein ffyrdd yn fwy diogel ac yn y pen draw, i achub bywydau. A gadewch inni roi eiliad i atgoffa ein hunain o'r sylfaen dystiolaeth. Mae bron i ddegawd bellach ers i'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd dynnu sylw at ymchwil a ddangosodd yn gyson fod cyflymderau is yn lleihau niferoedd marwolaethau ac anafiadau. Mae mwy o amser i ymateb a bydd gwrthdrawiadau'n arwain at lefelau is o niwed. Yn yr un modd, mae arolwg o'r sylfaen dystiolaeth ryngwladol yn dangos, ar gyfartaledd, fod unigolyn tua phum gwaith yn fwy tebygol o gael ei ladd pan gaiff ei daro gan gerbyd sy'n teithio tua 30 mya na chan gerbyd sy'n teithio tua 20 mya. A chan edrych ar dystiolaeth yn nes at adref, dywedodd Dr David Hanna, meddyg ymgynghorol pediatrig brys yn Ysbyty Athrofaol Cymru, mai damweiniau traffig ar y ffyrdd yw prif achos anafiadau difrifol mewn plant.

'Mae'n syml, mae cyflymderau arafach yn achub bywydau! Bob blwyddyn yng Nghymru gwelwn yr effeithiau dinistriol y mae gwrthdrawiadau traffig ar y ffyrdd yn eu cael ar blant a'u teuluoedd. Dyma brif achos anafiadau difrifol mewn plant sydd fel arfer yn cerdded neu'n beicio.

'Mae gan blant lai o ymwybyddiaeth o’r ffordd nag oedolion a gallant fod yn anodd eu gweld. Maent hefyd yn tueddu i gael eu taro'n uwch ar y corff nag oedolion am eu bod yn fyrrach ac yn fwy tebygol o ddioddef anafiadau difrifol o ganlyniad. Felly bydd y terfyn 20 mya yn helpu i leihau nifer y gwrthdrawiadau a difrifoldeb anafiadau.'

Ac mae'r dystiolaeth yn dangos bod ein ffyrdd wedi dod yn fwy diogel. Mae cyflymder cerbydau wedi arafu ac mae nifer y gwrthdrawiadau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya wedi gostwng. Y llynedd, cafwyd 3,000 o wrthdrawiadau—3,000 yn ormod wrth gwrs, ond gostyngiad o 300 o gymharu â 2022. Ac yn chwarter cyntaf y flwyddyn hon cafwyd 621 o wrthdrawiadau, gostyngiad o 15 y cant o'i gymharu â chwarter cyntaf 2023.

Ddwy flynedd ers cyflwyno'r polisi, adroddodd y BBC fod bron i 900 yn llai o bobl wedi’u hanafu ar y ffyrdd a 14 yn llai o farwolaethau ar y cyflymderau is hynny. A hoffwn ddweud wrth lefarydd Reform, pan wnaethoch chi ddyfynnu tystiolaeth fod nifer y marwolaethau ar ein ffyrdd yn cynyddu, dylech fod yn dryloyw gyda'r Senedd a defnyddio eich sylwadau cloi i egluro, gan fod gennym oll gyfrifoldeb i beidio â chamarwain y Senedd hon, fod y sylfaen dystiolaeth roeddech chi'n ei defnyddio ar farwolaethau yn cynnwys ffyrdd â phob terfyn cyflymder ac nad yw'n ddisgrifiad cywir o'r sefyllfa ar ffyrdd 20 a 30 mya. [Torri ar draws.] Na, nid oes gennyf amser. [Torri ar draws.] Mae gennych chi amser yn ddiweddarach, fel y gwyddoch chi'n iawn.

Fodd bynnag, rydym wedi dweud hefyd y dylem fod wedi gwneud mwy i ddod â phobl gyda ni pan gyflwynwyd y polisi. Dyna pam y gwnaethom ddysgu gwersi, gwrando a gweithredu ar yr hyn a glywsom. Fe wnaethom siarad â gyrwyr ledled y wlad, yn ogystal â busnesau, cymunedau a chynghorau ledled Cymru. A phan ddychwelodd i rôl Ysgrifennydd trafnidiaeth, adolygodd fy nghyd-Aelod, Ken Skates, y polisi a newidiodd y canllawiau ar gyfer awdurdodau lleol. Rhoddodd hynny fwy o hyblygrwydd i gynghorau, fel y mae Aelodau eraill eisoes wedi'i nodi, i edrych eto ar ffyrdd unigol a'u newid yn ôl i 30 mya lle mae'n ddiogel gwneud hynny ac os mai dyna sy'n iawn i'r ardal. Ers hynny, mae rhai awdurdodau lleol wedi penderfynu newid terfynau cyflymder yn ôl i 30 mya, lle nad yw eraill wedi teimlo'r angen. I roi enghraifft, yn fy ardal fy hun yn Rhondda Cynon Taf, cafodd 22 o ffyrdd eu newid yn ôl i 30 mya ar ôl proses dryloyw lle cafodd trigolion lleol ac aelodau etholedig, gan fy nghynnwys i fy hun, gyfle i fynegi eu barn. Ac mae darlun tebyg wedi bod ym Merthyr Tudful hefyd. A dyna sut y dylai fod: caiff graddau'r newid ei bennu'n lleol ym mhob ardal, nid yn ganolog gan Lywodraeth Cymru. A dyna'r dull y credaf y dylai Llywodraeth Plaid Cymru barhau i'w weithredu: gwrando, dysgu, a rhoi llais ystyrlon i bobl yn y penderfyniadau sy'n effeithio ar eu cymunedau. Felly, rwy’n dweud wrth y Dirprwy Weinidog y dylai'r Llywodraeth hon ystyried y gwersi ynghylch gwrando ar bobl a gweithredu ar draws pob maes polisi. Diolch.

Nawr, wrth gwrs, roeddwn i yma pan ddaeth y ddeddfwriaeth hon gerbron, fel roedd fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig, ac o'r diwrnod cyntaf, fe wnaethom ni ddweud 'na' wrth y cynllun diofyn 20 mya ‘blanket’—galwch ef yn beth bynnag a fynnwch. Y ffaith oedd bod y rhan fwyaf o'n ffyrdd yn cael eu troi'n ôl—.

Fe ddefnyddiais y ddau. [Chwerthin.]

Rwy’n ymddiheuro am ddefnyddio'r gair 'blanket'. [Chwerthin.] Beth bynnag, roeddem yn gwybod bryd hynny, pan gafodd y rhwydwaith ffyrdd ei gwneud yn ddarostyngedig i 20 mya, 2024, ei fod wedi cynyddu o 2 y cant i 37 y cant yn ôl hyd y ffordd. Amcangyfrifodd asesiad effaith Llywodraeth Cymru yn 2022 gostau ariannol uniongyrchol o tua £33 miliwn ac anfantais economaidd net ganolog o £4.54 biliwn dros y blynyddoedd. Nawr, pa fath o Lywodraeth sy’n mynd ati i berswadio neu sy'n cyflwyno deddfwriaeth sydd wedyn yn niweidio ei thrigolion a'i busnesau ei hun? Nonsens llwyr.

Nawr, ym mis Hydref 2025, cymeradwyodd pwyllgor cynllunio a gorchmynion cyngor sir Ynys Môn 22 o 25 o gynigion eithrio i newid rhannau o'r ffyrdd yn ôl o 20 mya i 30 mya. Ac fel y mae Helen Jenner wedi sôn yn hollol gywir, mae cost hyn yn gwneud y sefydliad hwn mewn gwirionedd, a'r rhai yn y Llywodraeth ar y pryd, yn destun sbort. Neu fe fyddai wedi gwneud hynny, pe na bai mor ddifrifol.

Nawr, rwy'n cefnogi'r cynnig sy'n galw ar Lywodraeth Cymru i ddileu terfyn cyflymder diofyn 20 mya Llafur a Phlaid Cymru. Gadewch imi fod yn glir: nid dadl yn erbyn terfynau cyflymder 20 mya y tu allan i ysgolion, ger meysydd chwarae, o amgylch ysbytai neu ar strydoedd preswyl poblog iawn yw hon, lle mae tystiolaeth yn dangos angen diogelwch gwirioneddol. Mae'n ddadl yn erbyn terfyn diofyn swrth, un maint i bawb sy'n trin ffyrdd gwahanol iawn fel pe baent yr un fath. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn glir: adferwch y terfyn diofyn o 30 mya gan gadw terfynau cyflymder 20 mya lle maent yn diogelu cerddwyr a defnyddwyr ffyrdd agored i niwed.

Nawr, Llafur a Phlaid Cymru, fe ddewisoch chi'r dull gwrthgyferbyniol, ac mae eich cytundeb cydweithio wedi gadael gwaddol hyd heddiw o benderfyniadau ofnadwy a wnaed yn ystod y cytundeb cydweithio hwnnw i’r Senedd hon a Chymru yn wir, ac mae hwn yn un ohonynt. Fe wnaethant orfodi'r terfyn diofyn yn gyntaf, gan adael cynghorau a chymunedau i weithio am yn ôl, fesul ffordd, a fesul gorchymyn rheoleiddio traffig. A wyddoch chi beth? Fe gostiodd ei swydd i'r Gweinidog ar y pryd.

Ni allai gwrthwynebiad y cyhoedd fod wedi bod yn gliriach. Fe wrthwynebodd bron i 500,000 o etholwyr, nifer uwch nag erioed, mewn poblogaeth o ychydig dros 3 miliwn, ond cawsant eu hanwybyddu. Dylid gwrando ar wrthwynebiad y cyhoedd. Nid gwrthwynebu diogelwch ar y ffyrdd oedd y bobl hyn. Y cyfan roeddent ei eisiau oedd synnwyr cyffredin, gwybodaeth leol a'r terfyn cyflymder cywir ar y ffordd gywir. Dywedodd Lee Waters, y Gweinidog cyfrifol, wrth y Senedd fod cynllun peilot Bwcle wedi dangos nad yw dull ar sail ardal yn gweithio. Dywedodd hefyd fod cynlluniau peilot yn golygu methu a dysgu o'r methiant. Felly, os dangosodd y cynllun peilot nad oedd dull ar sail ardal wedi gweithio, pam y gosodwyd terfyn diofyn cenedlaethol cyn i'r gwersi hynny gael eu hadlewyrchu wrth ei gyflwyno? Sicrhawyd y cyhoedd fod y polisi wedi'i lunio'n ofalus, ond yn 2024 adolygodd Llywodraeth Cymru—o, mae Ken wedi mynd nawr—ei chanllawiau i ganiatáu i gynghorau nodi ffyrdd. A Helen, mae gennym ni ffyrdd yng Nghonwy o hyd nad ydynt wedi mynd yn ôl i 30 mya. Nid ydynt wedi gosod yr arwyddion eto. Mae'r canlyniadau'n weladwy yn fy etholaeth i.

Nawr, Llywodraeth yn mynd tuag at yn ôl yw hyn. Gosododd gweinidogion y terfyn diofyn yn genedlaethol, fe wnaethant wrthod galwad gyhoeddus ddigynsail am newid, a disgwyl i gynghorau ddatrys y canlyniadau'n lleol. Mae'r costau'n sylweddol. Rwy'n mynd mewn tacsi nawr pan gyrhaeddaf yma o Fangor Conwy Môn, ac rwy'n gofyn i'r gyrrwr tacsi, 'Sut y mae'r 20 mya yn effeithio arnoch chi?' Ac maent yn ei gasáu. Maent yn dweud ei fod yn taro’u pocedi. Ac nid gyrru tacsi yw'r swydd hawsaf yn y byd.

Rwy'n mynd i orffen nawr. Edrychwch, ni wnaethom gyflwyno unrhyw welliannau. Rydym yn cefnogi'r ddadl hon yn llwyr. A phe byddech chi wedi gwrando ar eich trigolion ar adeg yr etholiad, a hyd yn oed nawr ers hynny, byddech chi i gyd yn cefnogi hyn.

Rhaid i minnau ddweud hefyd fy mod yn cydnabod bod hwn yn fater pwysig i'w drafod, ac rwy'n credu ei bod yn dda ein bod wedi cael hyn allan yn yr awyr agored fel y gallwn drafod y pethau hyn, oherwydd rwyf innau, fel Janet Finch-Saunders, wedi dod ar draws trigolion sydd wedi dweud wrthyf eu bod yn gwrthwynebu hyn yn fawr, ac rwyf wedi dod ar draws llawer o drigolion—er fy mod yn tueddu i’w gweld mewn cyfarfodydd yn hytrach nag wrth fynd o dŷ i dŷ, yn rhyfedd ddigon—sy'n dweud eu bod yn ei gefnogi. Ond rwy'n cydnabod bod gwrthwynebiad, a lle mae gwrthwynebiad, er mwyn i'r Siambr hon fod yn ddemocrataidd, rhaid inni gael dadl yn ei gylch. Felly, rwy'n croesawu hyn. [Torri ar draws.] Diolch.

Felly, Yn gyntaf oll, rwyf innau hefyd yn cytuno, a allai fod wedi cael ei gyflwyno mewn ffordd well? Gallai, rwy'n credu y gallai. Ac rwy'n credu pe bawn i wedi cyflwyno unrhyw un o'r bobl ar yr ochr hon, neu'r ochr bell draw acw, i fy nhad fy hun, byddai ganddo lawer i'w ddweud ar hynny hefyd. Ond gyda’r ‘blanket’ ei hun—. Ni ddylwn ddweud hynny, mae'n ddrwg gennyf.

Rwy’n ymddiheuro am ddefnyddio'r gair 'blanket'. O ran y polisi ei hun, yn gyffredinol, nad yw'n bolisi ‘blanket’ mewn unrhyw ffordd, mae'n beth da. Ac fe wnaf ddefnyddio data i ddangos hyn. Fel darlithydd ym Mhrifysgol Abertawe, rwy'n gyfarwydd iawn â chyflwyniadau PowerPoint, ac rwy'n credu ei bod yn rhyfedd iawn trafod data, yn enwedig data sy'n seiliedig ar graffiau, lle gallwch ddefnyddio llinellau ar graffiau, ac nid oes gennyf y moethusrwydd hwnnw. Roeddwn i'n mynd i ofyn i Louise, gan fod ganddi graff da iawn ar bapur, ac roeddwn i'n ystyried mabwysiadu hwnnw, ond wedyn meddyliais na fuaswn i byth yn gallu llunio'r graffiau na'r lluniau unman yn agos at eich arddull chi, oherwydd mae fy ysgrifen yn ofnadwy. Felly, fe ddefnyddiaf ffigurau go iawn yn lle hynny, er eu bod yn fwy diflas i'w darllen yn uchel fel hyn.

Yn gyntaf oll, maent yn deillio o ymchwil y Senedd, oherwydd roeddwn i'n meddwl y byddai pawb yn parchu hynny, a data diogelwch ffyrdd STATS19 Llywodraeth y DU, ac roeddwn i'n mynd i rannu hyn yn bedair rhan: gwrthdrawiadau, anafiadau, economeg, a diwylliant. Yn gyntaf oll, gwrthdrawiadau. Bu gostyngiad o 22.5 y cant yn nifer y gwrthdrawiadau ar ôl cyflwyno'r terfyn 20 mya ym mis Medi 2023 ac ar ffyrdd eraill, gostyngiad o 0.2 y cant. Yn Lloegr, gwelwyd gostyngiad o 4.7 y cant, ac yn yr Alban fe gododd 1.5 y cant. Dyna wrthdrawiadau.

Ac yna down at anafiadau. Anafusion: cafwyd 630 yn llai o anafusion o bob math. Gostyngodd y marwolaethau o dros 100 i 84, ond rydych chi'n hollol gywir i ddweud ei fod wedi mynd o 84 i 91, ond mae hyn yn dal i lawr o'r hyn ydoedd o'r blaen. Gostyngiad o 11 y cant yn y rhai a laddwyd neu a anafwyd yn ddifrifol.

Ac yna, ceir economeg y peth. A allwch chi roi pris ar fywyd? Wel, gallwch. Dyna sail economeg gofal iechyd mewn meddygaeth hefyd, pan fyddwch chi'n rhoi pris ar fywydau a achubwyd yn erbyn y gost i'r economi. A cheir rhagamcan o'r gost i'r economi. Rydych chi'n hollol gywir wrth ddweud hynny hefyd. A ydynt yn cydbwyso? Nid oes digon o ddata i ddod i gasgliad eto. Ond, ac nid wyf am ddarllen y ffigurau diflas hyn yn uchel, ond mae yna bunnoedd am bob un a laddwyd, wedi'u mesur yn y miliynau, yn bennaf oherwydd y ffordd y caiff ffordd ei chau, caiff traffig ei ddargyfeirio ac ati; cannoedd o filoedd o bunnoedd ar gyfer rhywun a anafwyd yn ddifrifol; a thua £20,000 ar gyfer rhywun a anafwyd ond heb fod yn ddifrifol. Ac mae llawer o amcangyfrifon wedi bod ynghylch faint yw cyfanswm hyn oll, ond unwaith eto, heb ddefnyddio PowerPoint na ffenomen sy'n seiliedig ar graff, ni wnaf ddarllen rhif hir iawn nad yw'n golygu dim ynddo'i hun—[Torri ar draws.]

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Cymeraf eich esiampl chi a dweud, 'Gwnaf, fe groesawaf eich ymyriad.' [Chwerthin.]

Mae yna'r fath beth â chost cyfle: pan fyddwch chi'n gwario arian ar un peth, mae'n golygu nad ydych chi'n gwario arian ar un arall. Os ydych chi'n derbyn bod costau economaidd yn deillio o'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya i economi Cymru, ac os ydych chi'n derbyn bod Llywodraeth Cymru wedi gwario tua £30 miliwn ar weithredu'r mesur, a miliynau lawer yn fwy ers adolygu'r mesur, faint o fywydau y gellid bod wedi'u hachub pe bai'r arian hwnnw wedi'i wario ar ein hadrannau achosion brys, ar welyau yn ein hysbytai, neu ar faterion eraill o’r fath? Mae'n un diddorol i'w fesur, onid yw?

Mae'n un diddorol, ac rwy'n credu ei fod yn bwynt dilys iawn, costau cyfle. Hoffwn ateb hynny drwy ddweud ein bod mewn sefyllfa nawr lle mae'r gwyddonwyr yn dweud wrthyf y bydd yn cymryd tan 2029 iddynt ddeall yn iawn beth yw cost economaidd hyn a’i gost mewn bywydau a achubwyd, ac ni allwn ddod i benderfyniad priodol ynghylch beth fyddai'r costau hynny, o blaid ac yn erbyn, tan 2029. Mae gennym ddewis i orffen yr arbrawf yn gynnar a pheidio â gwybod a fyddai wedi gwneud gwahaniaeth y naill ffordd neu'r llall, neu aros tan 2029. Ac mae'n bosibl iawn, pan ddaw i ben, y byddant yn dweud y gallai’r tueddiad ar i fyny yn nifer yr anafusion neu farwolaethau fod wedi parhau, gallai ddod yn ôl i lawr eto, ond hyd nes y cyrhaeddwn y dyddiad hwnnw—a dyna ddyddiad a ddewiswyd gan bobl sy'n fwy deallus na fi—ni allwn wybod. Felly, yr ateb, fel gwyddonydd, yw fy mod yn dweud na allwn wybod yr ateb i'r cwestiwn hwnnw am nad yw'r amser wedi mynd heibio eto inni allu cymharu'r data'n iawn. Rwy'n ymwybodol fod y cloc wedi troi'n goch, ond rwyf hefyd yn ymwybodol o ddiwylliant y lle hwn, ac os ydych chi'n derbyn ymyriad, eich bod chi'n cael ychydig o ras.

Diolch. Felly, ar ddiwylliant, i ddod yn ôl at yr elfen honno, roedd pobl yn arfer chwarae mwy yn yr awyr agored. Euthum i Ysgol Gynradd Sgeti yn ein hetholaeth yr wythnos hon. Un o'r problemau mwyaf yw bod pobl yn gaeth i gyfryngau cymdeithasol—dan do, nid allan yn chwarae yn yr awyr agored. Pan oedd Max Boyce yn arfer canu am y gêm bedair awr bob ochr yn 'When I Played for Wales', —Cymru yn erbyn Lloegr, roedd yn rhywbeth fel 400 yn erbyn 12—fe chwaraeai allan ar Stryd Llewelyn yng Nglyn-nedd. Nid wyf erioed wedi bod yn Stryd Llewelyn yng Nglyn-nedd, ond rwy'n annog pobl, er mwyn eu hiechyd ataliol, eu hiechyd meddwl, yr holl bethau hynny, i fynd allan i’r awyr agored. Gadewch inni chwarae mwy yn yr awyr agored. Llai o gyfryngau cymdeithasol. Llai yn y tŷ. Felly, am sawl rheswm, rwy'n credu bod hyn yn beth da. Diolch yn fawr.

Mae'n bleser cael siarad yn y ddadl hon heddiw a gyflwynwyd yn enw fy ffrind Llŷr Powell, ar ddileu un o'r darnau mwyaf atgas o ddeddfwriaeth i ddod allan o'r Siambr hon mewn degawd. Polisi a luniwyd gan Lafur a Phlaid Cymru, nid mewn ymateb i alw'r cyhoedd, nid ar sail dystiolaethol gadarn, ond oherwydd ei fod yn bolisi asgell chwith ffasiynol a oedd yn casglu stêm mewn mannau eraill, ac nid oeddent am fod ar ei hôl hi. Gellir dweud yr un peth am y dreth dwristiaeth, a chynlluniau nawr ar gyfer rheoli rhenti—polisïau trychinebus bob un, wedi'u dwyn gan lywodraethau asgell chwith eithafol aflwyddiannus eraill.

Nid oes unrhyw un yn y Siambr hon eisiau gweld pobl yn cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol ar ffyrdd Cymru, ac rwy'n credu bod unrhyw un sy'n dweud hynny'n warthus. Y cwestiwn yw a yw gwneud 20 mya yn ddiofyn dros filoedd o filltiroedd o ffyrdd yn ffordd gywir o gyflawni'r amcan o leihau gwrthdrawiadau traffig ar y ffyrdd. Dair blynedd ar ôl i'r polisi ddod i rym, mae gennym fwy o dystiolaeth i'w harchwilio nawr. Fel y dywedodd Jason, lladdwyd 91 o bobl ar ffyrdd Cymru yn 2025, 9 y cant yn fwy nag yn 2024. Yn fwy arwyddocaol byth, mae ffigurau'r Adran Drafnidiaeth y llynedd yn dangos y nifer uchaf o farwolaethau ar ffyrdd Cymru ers 2019.

Rwy'n ymwybodol nad oedd y cynnydd mewn marwolaethau ar ffyrdd 20 mya o reidrwydd, ond nid yw'r nod o ostyngiad cyffredinol mewn marwolaethau traffig ar y ffyrdd wedi'i gyflawni. Mae yna lawer iawn o ddryswch hefyd. Yn rheolaidd, rwy'n sownd y tu ôl i bobl sy'n teithio ar 20 mya ar ffyrdd â therfynau 30 mya neu 40 mya. Ac rwy'n credu bod y dryswch yn cyfrannu at ddamweiniau. Y penwythnos diwethaf, roedd gennyf rywun ar ffordd 60 mya yn teithio ar 20 mya. Fe wneuthum ei oddiweddyd, a chanodd ei gorn arnaf. Fe stopiais a dweud, 'Edrychwch, ydych chi’n iawn?' A dywedodd, 'Na. Ydych chi'n gwybod bod hon yn ffordd 20 mya?' A dywedais, 'Nac ydy, mêt.' Ac yna fe wnaethom gymodi ac roedd yn dod o'r tu allan i'r ardal. [Chwerthin.] Gallwch ddadlau'r manylion, ond mae'n ddiymwad fod y polisi hwn wedi methu yn ei amcan cyffredinol ac mae wedi digwydd ar gost enfawr i economi Cymru.

Rydym angen gwerthusiad economaidd wedi'i ddiweddaru. Ni chawsom un ers 2022, am na fyddai Llywodraeth Cymru yn hoffi'r canlyniadau o bosibl. Ond os ydynt yn hyderus ynghylch y polisi, gadewch inni weld y data. Lywydd, ni ddylai hyn byth fod wedi ymwneud ag ideoleg; dylai fod wedi ymwneud â'r hyn sy'n gweithio mewn gwirionedd. Os ydym eisiau ffyrdd mwy diogel, gadewch inni dargedu ffyrdd peryglus, gwella cynlluniau ffyrdd a mynd i'r afael â gyrru peryglus yn hytrach na gosod terfyn ‘blanket’—[Torri ar draws.]—ar draws y wlad gyfan. Rwy’n ymddiheuro—diofyn. Gadewch inni roi diwedd ar yr agenda wrth-fodurwyr sy'n cosbi pob defnyddiwr ffordd. Rwy'n annog pawb i bleidleisio gyda'n cynnig i ddileu'r cynllun aflwyddiannus gwallgof hwn.

Diolch, Lywydd. Mae’n ymddangos bod cwestiwn syml iawn wrth wraidd y ddadl hon: a ydym yn derbyn y dystiolaeth fod cyflymderau is yn achub bywydau ai peidio? Ydy, mae hyn yn ymwneud â diogelwch ffyrdd, ond mae hefyd yn ymwneud â gwerth am arian ac mae'n ymwneud ag iechyd y cyhoedd. Er gwaethaf yr hyn y mae rhai yn y Siambr yn ei fynnu, mae'r wyddoniaeth yn dweud wrthym fod canlyniadau hyd yn oed cynnydd bach mewn cyflymder yn fawr. Ar 30 mya, mae cerddwr sy'n cael ei daro gan gerbyd yn wynebu perygl o tua 50 y cant o ddioddef anaf difrifol; ar 20 mya, mae'r risg honno'n gostwng i 10 y cant. A gadewch inni fod yn onest, nid yw hyd yn oed y rhan fwyaf o feirniaid mwyaf llafar y polisi’n gwadu hyn. Wedi'r cyfan, maent hwythau hefyd fel arfer eisiau terfynau 20 mya y tu allan i ysgolion, maent yn hapus i'w cael y tu allan i ysbytai ac maent yn meddwl eu bod yn bwysig o amgylch meysydd chwarae a chartrefi gofal. Mewn geiriau eraill, maent yn cydnabod yr egwyddor. Maent yn derbyn, lle mae pobl agored i niwed yn bresennol, fod cyflymderau arafach yn achub bywydau.

Yr hyn sy'n fy nharo am beth o'r ddadl hon yw ei bod hi'n teimlo fel pe bai cynigwyr y cynnig yn defnyddio rhywbeth rwy'n mynd i'w alw'n 'imbyiaeth'. Maent yn berffaith fodlon cael y terfyn cyflymder 20 mya y tu allan i ysgol eu plentyn, yn awyddus iawn i gael un y tu allan i'r cartref gofal lle mae eu rhieni'n byw, yn frwdfrydig i'w gael ar y ffordd y maent yn ei chroesi bob dydd. Ond yr hyn y maent yn ei anghofio yw nad o fewn ychydig fetrau i giât yr ysgol neu ger mynedfa i ysbyty yn unig y mae pobl agored i niwed yn bodoli. Mae angen i blant gerdded i'r ysgol o'u cartrefi, rhaid i bobl hŷn groesi'r ffordd i gyrraedd y siopau, mae angen y rhyddid a'r hyder ar bobl anabl i deithio o amgylch eu cymunedau. Mae angen iddynt lywio ffyrdd prysur a strydoedd preswyl bob dydd. Dyma pam y cyflwynwyd y polisi 20 mya —i leihau marwolaethau ac anafiadau difrifol, i wneud i bobl deimlo'n fwy diogel i gerdded ac i feicio yn eu cymunedau, i leihau tagfeydd a phroblemau parcio ac i wella iechyd pobl, rhywbeth rwy'n falch ei fod wedi denu cefnogaeth drawsbleidiol yn y Senedd flaenorol.

Nawr, pan fydd rhai pobl yn dweud bod gwaharddiad ‘blanket’ o 20 mya—. Mae'n ddrwg gennyf, mae yn fy nodiadau. Nid oeddwn yn bwriadu ei ddweud. Mae'n anodd iawn pan nad oeddwn i'n sylweddoli. Pan fydd rhai pobl yn dweud ei fod yn amharu ar eu rhyddid, maent yn anwybyddu rhyddid y bobl hynny. Y rhyddid—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Iawn, pam lai?

Rydych chi'n hael iawn. Oni fyddech chi'n cytuno â mi mai'r rheswm pam y mae cyn lleied o bobl Llafur yn eistedd ar feinciau nawr—? Dyma oedd un o'r rhesymau sylfaenol pam roedd pobl Cymru mor flin—fod eu deiseb o 0.5 miliwn o bobl wedi’i hanwybyddu’n llwyr. Roeddent yn gandryll ynglŷn â'r polisi 20 mya. Fe arweiniodd at newid y Llywodraeth yma mewn gwirionedd.

Ni allaf wneud sylwadau ar hynny, heblaw nodi bod Plaid Cymru hefyd yn cefnogi hyn, fel y mae'r Gwyrddion.

Felly, pan fydd rhai pobl yn dweud bod gwaharddiad diofyn 20 mya yn amharu ar eu rhyddid, maent yn anwybyddu rhyddid y bobl hynny—y rhyddid i gerdded yn ddiogel yn eu cymunedau, y rhyddid i groesi'r ffordd heb ofn, y rhyddid i gymryd rhan lawn ym mywyd y gymuned. Mae angen inni fod o ddifrif ynglŷn ag annog newid tuag at gerdded, olwyno a beicio, felly rhaid inni greu amgylcheddau lle mae pobl yn teimlo'n ddiogel i wneud hynny. Ni allwn siarad am leihau tagfeydd a phroblemau parcio gan ddadlau ar yr un pryd yn erbyn mesurau sy'n gwneud strydoedd yn fwy diogel i'r rhai nad ydynt yn gyrru neu sy'n methu gyrru.

Daw hynny â mi at y dewis arall ymarferol sy'n cael ei gynnig mor aml: parthau dethol 20 mya ar gyfer yr ysgolion, ysbytai, cartrefi gofal a meysydd chwarae hynny. Gadewch inni ystyried beth fyddai hynny'n ei olygu'n ymarferol. Costiodd gweithrediad y cynllun yn genedlaethol tua £33 miliwn i Lywodraeth Cymru. Ond pe baem yn dileu'r polisi 20 mya, a fyddai ynddo'i hun yn costio tua £33 miliwn eto yn ôl pob tebyg, ac yn ailddynodi pob ysgol, pob cartref gofal, pob ysbyty a phob maes chwarae yn unigol, ar gyfartaledd o £33,000 y lleoliad, byddai'r gost honno'n £163 miliwn. Tybed a yw Reform yn cytuno â mi fod £163 miliwn yn fwy o arian na £33 miliwn. Rwy'n deall na allaf ddefnyddio'r gair B yn y ddadl hon, sy'n drueni, oherwydd mae angen haenen syml, gyson o amddiffyniad ar gymunedau. Y dewis arall, wrth gwrs, yw clytwaith drud o derfynau cyflymder amrywiol sy'n galw am fwy o arwyddion, mwy o waith gweinyddol a mwy o orfodaeth, gan adael gyrwyr yn ddryslyd wrth iddynt geisio dyfalu pa reol sy'n berthnasol ac ymhle. Rwyf bron â gorffen.

Yn y ddadl hon am gost, rydym yn colli golwg ar y ffaith bod cyflymderau is yn lleihau'r risg o farwolaeth ac anaf difrifol. Dyna pam y cyflwynwyd y polisi. Dyna pam y mae llawer o wrthwynebwyr yn cefnogi 20 mya yn y lleoedd y maent yn malio amdanynt. Dyna pam mai'r hyn yw’r ddadl hon yn y pen draw yw dadl ynghylch rhyddid pwy yr ystyriwn yn bwysig mewn cymdeithas? A yw taith mewn car sydd, ar gyfartaledd, lai na munud yn gyflymach o ddifrif yn bwysicach na gallu plentyn i gerdded yn ddiogel i'r ysgol, na gallu unigolyn hŷn i groesi'r ffordd yn hyderus, neu allu unigolyn anabl i deithio'n annibynnol drwy eu cymuned? Nid oes gan bron i un o bob pump o gartrefi yng Nghymru gar at eu defnydd. Mae llawer o'r bobl hyn yn hen, yn anabl, yn ifanc neu'n dlawd. Pam y dylent hwy ddioddef y canlyniadau a'r risg—

—un frawddeg—ddim ond er mwyn i’r gweddill ohonom allu cyrraedd ein cyrchfannau 50 eiliad yn gynt? Diolch.

Diolch, Lywydd. Rwy'n mynd i drafod llawer o bethau sydd eisoes wedi'u trafod, ond mae dau gwestiwn gwahanol yn y ddadl hon, ac yn rhy aml maent yn cael eu cyfuno’n fwriadol. Y cyntaf yw a yw 20 mya yn iawn mewn rhai lleoedd. Wel, wrth gwrs ei fod; nid ydym am ddadlau ynglŷn â hynny. Y tu allan i ysgolion, o amgylch ysbytai, ar strydoedd preswyl wedi'u diffinio'n glir lle mae'r dystiolaeth yn ei gyfiawnhau, nid oes neb ar y meinciau hyn yn gwadu bod cyflymderau is yn gwneud gwrthdrawiadau'n llai difrifol. Mae'r ail gwestiwn yn wahanol iawn: a ddylai 20 mya fod yn ddiofyn ar gyfer ffyrdd cyfyngedig—nid wyf am ddefnyddio'r term hwnnw—ar draws Cymru, gyda chymunedau’n cael eu gadael i ddadlau eu ffordd yn ôl i 30?

Dyma lle mae gan Reform safbwynt gwahanol a phragmatig. Dylai'r ffocws fod ar sylweddoli nad yw'r data’n bendant—ac nid yw hyd yn oed wedi'i werthuso'n iawn eto—a chanolbwyntio ar hynny mewn gwirionedd, yn hytrach na chymryd y clod am gynllun a gafodd ei weithredu'n wael iawn. Mae ceisio cymryd y clod am ostyngiad bach fel dweud fy mod i'n cymryd y clod am fuddugoliaeth yr Eidal yng nghwpan y byd ym 1982 am fy mod wedi rhoi fy nheledu ymlaen unwaith. Mae'n gwbl hurt. Mae'n wallgof. Hoffwn roi fy safbwynt fy hun pam ein bod wedi gweld y gostyngiad hwn, ac nid oes ganddo ddim i'w wneud â'r gair B. Rydym i gyd yn cael e-byst, bob un ohonom, gan etholwyr, ynghylch goryrru ar ffyrdd penodol, mewn parciau yn y nos. Rwy’n ei weld yn fy ward i mewn perthynas â’r A484, sy’n drac rasio. Rwy’n ei weld yn Noc y Gogledd yn Llanelli, rwy’n ei weld yn Llangennech yn fy ward. Y ffactorau mwyaf cyffredin, wrth siarad â phobl a swyddogion yr heddlu, sy'n sail i'r ymddygiad hwn a'r newid ymddygiad, yw'r canlynol. Mae gan gerbydau fwy o fesurau diogelwch nawr nag erioed o'r blaen—erioed. Mae llai o gerddwyr o gwmpas yn y nos am nad ydynt yn mynd allan oherwydd cyflwr ein ffyrdd. Ac mae'r bobl hyn yn goryrru ac yn gyrru yn y nos. Maent yn gwneud hynny am fod yr heddlu'n treulio llai o amser yn patrolio gyda'r nos oherwydd adnoddau cyfyngedig. Felly, dyna ongl arall i egluro pam eich bod chi'n gweld y gostyngiad bach hwnnw, ac nid wyf yn credu ein bod yn edrych ar hynny.

Mae canfyddiad ymhlith pobl fod torcyfraith yn dderbyniol, a bod y troseddwyr y dylem fod yn canolbwyntio arnynt yn manteisio ar hynny. Fe roddaf enghraifft i chi o'r canfyddiad hwnnw. Ar 5 Mawrth 2026, gwelais gar yn fy ngoddiweddyd yn Felin-foel mewn parth 20 mya ar oddeutu 60 mya. Roedd y car yn mynd mor gyflym nes iddo orfod gwyro i mewn i draffig oedd yn dod tuag ato a dod o fewn 1.5 troedfedd i 2.5 troedfedd i daro cerddwr. Ffoniais yr heddlu ar 999 a dywedwyd wrthyf am aros ar y lein tra oeddwn i'n dilyn y car mewn traffig. Rhoddwyd y rhif cofrestru. Chwarter awr yn ddiweddarach, dywedwyd wrthyf na allent wneud dim am ei fod wedi croesi i ardal heddlu arall. Ar 5 Mawrth y digwyddodd hynny. Hyd heddiw, nid oes neb wedi ymweld â’r unigolyn hwnnw na siarad ag ef. Dyma ddyn a oedd bron â lladd rhywun. Felly, carwn awgrymu, mewn gwirionedd, ein bod yn edrych yn y lle anghywir.

Nawr, mae Reform yn credu mewn gorfodi mesurau llawer iawn cryfach. Targedwch y broblem. Peidiwch â gosod terfyn diofyn. Mae'n gwbl hurt. Felly, yn ôl at y terfyn diofyn. Beth sy'n penderfynu ar hyn o bryd a oes angen i'ch ffordd fod yn barth 20 mya? Nid ysgol, ysbyty na chroesfan plant, ond postyn lamp, gan mai dyna sut rydym yn asesu ein terfynau diofyn, yn ôl y gofod rhwng y goleuadau. Felly, os yw'r goleuadau stryd yn ddigon agos, mae'n 20 mya a mater i'ch cymuned yw profi fel arall, sy'n nonsens.

Nawr, fel y dywedais, mae gwrthdrawiadau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yn gostwng ychydig a dylai pob un ohonom groesawu hynny. Ond roeddent eisoes yn gostwng ers tua 10 mlynedd. Nid yw hyn wedi digwydd dros nos. Mae'r cyfnod ar ôl y polisi yn fyr ac nid yw gwerthusiad y Llywodraeth wedi'i orffen hyd yn oed. Felly, rwy'n dweud: cyhoeddwch y gwerthusiad yn llawn. Dangoswch i ni pa ffyrdd a gynhyrchodd fudd mewn gwirionedd, oherwydd os yw'r enillion wedi dod ar strydoedd lle roedd 20 mya bob amser yn ddiofyn, mae'n anghywir, onid yw? Dyna ddadl dros dargedu, nid dros derfyn diofyn cenedlaethol.

Wedyn, mae mater cydsyniad; llofnododd 469,571 o bobl ddeiseb i ddweud nad oeddent eisiau hyn—nid oeddent ei eisiau. A chawn ein cyhuddo o siarad i lawr am Gymru bob amser, lle mae'n edrych fel pe baent wedi dweud wrthych chi—500,000 o bobl nad oedd eisiau hyn—ac fe wnaethoch chi siarad i lawr wrthynt. Felly, gadewch inni gael ein ffeithiau gywir. Dywedodd safleoedd monitro Trafnidiaeth Cymru eu hunain yn haf 2025 mai prin hanner y cerbydau sy'n gwneud 24 mya neu lai. Mae gan derfyn diofyn nad yw hanner y gyrwyr yn cadw ato broblem hygrededd ynddo'i hun. A phan wnaeth cymunedau wthio'n ôl, beth sy'n digwydd? Yn sir Gaerfyrddin, cafodd y cyngor 1,604 o gyflwyniadau gan y cyhoedd. Adolygwyd 150 o ddarnau o ffyrdd, a dim ond 11 o'r rheini a gafodd eu newid yn ôl i 30 mya mewn gwirionedd.

Wedyn mae'r gost. Roedd lefel asesu'r Llywodraeth ei hun yn rhagweld budd net. Amcangyfrifodd fod cost teithiau arafach yn £6.35 biliwn dros 30 mlynedd. Ac ar ôl cyfrif pob budd o ran diogelwch ar y ffyrdd, pob budd i deithio llesol ac i'r amgylchedd, roedd ei hamcangyfrif canolog yn dal i fod yn finws £4.5 biliwn.

Nawr at y Llywodraeth. Nid yn unig fod Plaid Cymru wedi etifeddu'r polisi hwn; fe wnaethoch chi ei addo a'i gydgefnogi. Fe wnaethoch ei addo yn eich maniffesto yn 2021. Fe bleidleisioch chi drosto yn 2022. Yna ym mis Mai eleni, fe ofynnoch chi am fandad i lywodraethu heb fod gair am y terfyn diofyn yn eich maniffesto. Yn Reform, mae ein maniffesto’n glir. Adferwch 30 mya fel y terfyn diofyn, cadwch 20 mya lle mae ei angen yn gyffredinol y tu allan i ysgolion ac ysbytai, ac ar strydoedd preswyl wedi'u diffinio'n glir, gydag achos cadarnhaol yn seiliedig ar dystiolaeth ar gyfer pob un. A buddsoddwch mewn gwaith i drwsio cyffyrdd peryglus a mannau drwg am ddamweiniau, yn lle trin newid arwyddion fel strategaeth diogelwch ar y ffyrdd a buwch arian y gallwch ei godro.

Diolch. A chael terfynau sy'n seiliedig ar dystiolaeth sy'n gwella diogelwch heb dagu canol trefi a throi taith ddyddiol i'r gwaith yn rhwystredigaeth ddyddiol.

Felly, gofynnaf i'r Dirprwy Weinidog wneud tri pheth: cyhoeddwch y gwerthusiad economaidd wedi'i ddiweddaru, rhowch ddyddiadau pendant i'r Siambr ar gyfer y gwerthusiad, ac ymrwymwch i'r Siambr heddiw, os daw hwnnw'n ôl ac nad yw'n cyfiawnhau terfyn diofyn cenedlaethol, y bydd yn mynd. Dyna ni—fe fydd yn mynd.

Lywydd, rydw i'n ddiolchgar am y cyfle i ymateb i'r pwyntiau a godwyd gan Aelodau y prynhawn yma. Gadewch imi ddechrau drwy ddweud nad yw diogelwch ar y ffyrdd yn fater pleidiol i sgorio pwyntiau gwleidyddol arno. Mae pob marwolaeth ar y ffyrdd yn drasiedi. Gall pob anaf difrifol newid bywyd am byth, gan effeithio nid yn unig ar yr unigolyn, ond hefyd ar y teulu, ffrindiau a'r gymuned.

Yn gyntaf, i osod y cywair, ysgrifennais at yr holl reolwyr busnes yma y bore yma, a chopïais y Llywydd i mewn, i sicrhau ein bod yn delio â ffeithiau, fel bod gennym gynrychiolaeth ffeithiol. Ac rwy'n diolch i chi, Vikki, am dynnu sylw at hynny yn eich cyfraniad ychydig funudau yn ôl. Roeddwn yn siomedig iawn yn gynt wrth glywed y ffigur 91 yn cael ei ailadrodd yma. Gadewch inni fod yn glir nad yw hynny'n cyfeirio at 91 o farwolaethau ar ffyrdd 20 mya neu 30 mya; dyna'r ffigur yn gyffredinol. Felly, os ydym yn mynd i siarad am rywbeth sy'n gysylltiedig ag 20 mya a 30 mya, fel Vikki, hoffwn i hynny gael ei egluro pan fydd Jason yn cloi.

Y peth arall yr hoffwn ei ddweud yw nad oedd y cynnig ger ein bron gan Reform yn gwneud unrhyw un o'r cafeatau y cyfeiriwyd atynt yn y cyfraniadau o'r tu ôl i mi, ac mae rhai ohonynt wedi bod yn werth chweil. Roeddem yn amlwg yn awyddus, pan oeddem yn wrthblaid yn y Senedd ddiwethaf, i sicrhau bod Llafur, ymhen amser, yn delio â'r cynnig hwn mewn ffordd wahanol, ac rwy'n credu y byddai hyd yn oed meinciau Llafur yn cytuno â'r safbwynt hwnnw nawr beth bynnag. Ond mae'n peri pryder i mi ein bod yn mynd yn ôl dros yr hen dir hwn dro ar ôl tro heb ddelio â'r ffeithiau o'n blaenau.

Mae'r Llywodraeth hon wedi llwyr ymrwymo i leihau nifer y bobl sy'n cael eu lladd a'u hanafu'n ddifrifol ar ffyrdd Cymru. Mae'r cyfrifoldeb dros ddiogelwch ar y ffyrdd yn cael ei rannu rhwng pawb sy'n defnyddio'r ffyrdd, y rhai sy'n llunio, rheoleiddio, rheoli a gweithredu'r system drafnidiaeth, a'r rhai sy'n gorfodi ei rheolau. Mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae. Mae'r Llywodraeth hon yn glir mai'r terfyn cyflymder o 20 mya mewn ardaloedd lle mae cerddwyr a beicwyr yn cymysgu â cherbydau modur yw'r polisi sylfaenol gywir. Mae'r dystiolaeth hyd yn hyn yn pwyntio i'r cyfeiriad cywir. Mae llawer llai o wrthdrawiadau a llai o bobl yn cael eu hanafu ar y ffyrdd hyn nawr. Mae hyn yn cefnogi'r nod y dylai pob un ohonom ei rannu na ddylai unrhyw deulu orfod galaru am anwylyd oherwydd trychineb y gellir ei osgoi.

Mae'n bwysig fod y ddadl hon yn seiliedig ar dystiolaeth yn hytrach na honiadau. Mae llawer wedi'i ddweud ynglŷn ag effaith 20 mya dros y tair blynedd diwethaf, ond mae deddfau ffiseg yn glir, a chyfeiriodd Gwyn at hyn yn gynharach—rwyf ond yn adeiladu ar hynny—mae cynnydd bach mewn cyflymder yn creu cynnydd llawer mwy o ran egni'r gwrthdrawiad. Golyga hyn fod gan gar sy'n teithio ar 30 mya 2.25 gwaith yn fwy o egni cinetig na'r un car yn teithio ar 20 mya. Mae cerbyd sy'n teithio ar 30 mya angen bron i ddwywaith y pellter i stopio ag sydd ei angen ar gerbyd sy'n teithio ar 20 mya. Mae amser ymateb gyrwyr yn cynyddu o oddeutu 6m i 9m wrth gymharu'r ddau, sy'n golygu bod llai o amser i sylwi ar beryglon. Dyna pam, ar 20 mya, ei bod yn llawer mwy tebygol y gellir osgoi gwrthdrawiad, ac os yw'n digwydd, mae gryn dipyn yn haws ei oroesi na gwrthdrawiad ar 30 mya. Mae'n wir fod 91 o bobl wedi cael eu lladd mewn gwrthdrawiadau yng Nghymru yn 2025, ac un peth rwy'n wirioneddol siomedig yn ei gylch yn y ddadl hon yw fy mod wedi clywed chwerthin a gwatwar o'r meinciau y tu ôl i mi wrth inni siarad am fywydau pobl a gollwyd. Mae hwn yn fater difrifol, ac rydym yn clywed hyn dro ar ôl tro ar ôl tro. Mae hynny hyd yn oed yn fwy o bobl nag yn 2024, ond bump yn llai na'r flwyddyn galendr ddiwethaf cyn cyflwyno'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya. Er y bu 84 a 91 o farwolaethau yn 2024 a 2025, yn y drefn honno, dim ond 19 o farwolaethau a fu ar ffyrdd 20 mya. Mae hynny'n 19 yn ormod, gadewch inni fod yn glir, ond mae'n ostyngiad mawr. Mae nifer yr anafusion ar ffyrdd 20 mya a 30 mya gyda'i gilydd 23 y cant yn is nag yn 2022, cyn i'r terfyn cyflymder ddod i rym.

Mae nifer y damweiniau ar y ffyrdd yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn. Cydnabuwyd erioed y bydd hyn yn cymryd sawl blwyddyn o fonitro a gwerthuso cyn y gellir dod i gasgliadau pendant. Dyna'r safbwynt cyfrifol, ond yn yr un modd, nid yw'n gywir awgrymu bod y dystiolaeth yn dangos, ac rwy'n defnyddio dyfynodau, ei bod 'yn amlwg nad yw'r polisi'n gweithio'. Nid yw'r data sydd wedi'i gyhoeddi'n cefnogi'r casgliad hwnnw.

Mae'r un peth yn wir wrth edrych ar gyflymderau ac amseroedd teithio. Mae Trafnidiaeth Cymru wedi cynnal gwaith monitro helaeth ar ran Llywodraeth Cymru. Mae'r gwaith monitro hwnnw wedi dangos gostyngiadau yng nghyflymderau cyfartalog cerbydau ar ffyrdd yr effeithir arnynt gan y polisi. Mae hefyd wedi dangos bod yr effaith ar amseroedd teithio yn cael ei mesur mewn eiliadau ar gyfer nifer o deithiau, gydag amseroedd teithio mewn gwirionedd yn dod yn fwy dibynadwy ar 45 o'r 60 o ffyrdd a fonitrwyd. Efallai y gall rhai gyrwyr wynebu amseroedd teithio ychydig bach yn hirach, ac rwy'n deall y rhwystredigaeth honno, ond mae'n bwysig ein bod yn delio â ffeithiau.

Rydym wedi clywed honiadau dro ar ôl tro fod y polisi wedi costio £9 biliwn i Gymru. Nid dyna mae'r asesiad effaith rheoleiddiol yn ei ddweud. Defnyddiodd yr asesiad effaith rheoleiddiol fethodoleg safonol y DU er mwyn arfarnu trafnidiaeth, a oedd yn rhoi gwerth ariannol ar newidiadau mewn amseroedd teithio. Er bod hyn yn darparu mesur defnyddiol o effeithiau amser teithio, nid yw'n adlewyrchu pwrpas ehangach y polisi yn llawn. Gan fabwysiadu cysyniad ehangach o werth, mae'n amlwg y gellir mwy na chyfiawnhau cynnydd ymylol mewn amser teithio lle mae'n achub bywydau ac yn gwella diogelwch, iechyd y cyhoedd ac ansawdd bywyd. O'r safbwynt hwnnw, y prif gwestiwn yw nid a yw amseroedd teithio fymryn yn hirach, ond a yw Cymru'n dod yn lle mwy diogel, iachach a gwell i fyw i genedlaethau heddiw a chenedlaethau'r dyfodol. Er bod y ffigurau damcaniaethol a ddefnyddir i ganfod effeithiau amser teithio yn cael eu defnyddio'n aml, nid ydynt yn adlewyrchu'r effeithiau gwirioneddol ehangach ac nid ydynt yn gallu gwneud hynny. Bwriad y polisi yw achub bywydau a lleihau anafiadau.

O gymharu â ffigurau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yn Lloegr, mae nifer yr anafusion yng Nghymru wedi lleihau ar gyfradd deirgwaith yn uwch rhwng 2022 a 2025. Er fy mod i a'r Llywodraeth hon o blaid hanfodion y polisi hwn, fe wnaf gyfaddef hefyd—ac rwy'n credu y bydd eraill hefyd yn cyfaddef, hyd yn oed ar feinciau Llafur—fod problemau gyda'r gweithrediad cychwynnol o dan ein rhagflaenwyr. Ac mae rhai o'r pwyntiau a wnaeth Helen yn gynharach yn dod o dan y categori hwnnw. Cefnogwyd cynnig Plaid Cymru a dull gweithredu cytbwys a hyblyg gan fwyafrif yn y Senedd ddiwethaf; fe allent ac fe ddylent fod wedi cael eu mabwysiadu o'r cychwyn cyntaf. Un o'r gwersi clir o'r gweithrediad oedd bod anghysondebau yn y ffordd y cyflwynwyd y polisi gan gynghorau ledled Cymru, a bod yna ffyrdd lle roedd pobl leol yn teimlo y byddai terfynau cyflymder gwahanol yn fwy priodol. Clywyd y pryderon hynny, ac fel y clywsom y prynhawn yma, fe weithredodd awdurdodau lleol ar y pryderon hynny.

Yn y pen draw, fe wnaeth Llywodraeth flaenorol Cymru ddiwygio ei chanllawiau, gan wneud meini prawf yn gliriach, gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol a grymuso awdurdodau priffyrdd i adolygu ffyrdd yng ngoleuni amgylchiadau lleol. Mae cynghorau ledled Cymru wedi ailasesu rhannau o'r rhwydwaith, ymgysylltu â chymunedau, ystyried tystiolaeth leol, a gwneud newidiadau lle bo'n briodol.

Rwyf am wneud un pwynt olaf, os caf. Roedd rhai pobl eisiau i bob ffordd aros yn 20 mya, roedd eraill eisiau i bob ffordd newid yn ôl i 30 mya. Fodd bynnag, roedd yr adborth gan awdurdodau lleol yn glir. Pan ofynnwyd iddynt, nid oedd eu trigolion eisiau i'w ffordd eu hunain newid yn ôl i 30 mya. Felly, rydym am barhau â'r dull mwy pragmatig hwn: y cyflymder cywir ar y ffordd gywir, wedi ein llywio gan dystiolaeth ac ymgysylltiad cymunedol. Felly, rwy'n annog yr Aelodau heno i bleidleisio ar y gwelliant gan y Llywodraeth. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Lywydd. Wel, fe fydd yr awdurdodau lleol hynny'n cael eu profi ar hynny y flwyddyn nesaf, os mai dyna oedd yr ymateb, gan y byddwn yn edrych ymlaen at fynd â'r mater hwn yn ôl allan ar garreg y drws a gadael i bobl Cymru benderfynu a oedd hwn yn bolisi da neu'n bolisi gwael.

Roedd y cwestiwn yma heddiw, i ni, yn ymwneud ag anrhydeddu'r hyn a oedd yn ymrwymiad maniffesto. Rydym ni ar y meinciau hyn yn credu y byddai'n anghywir dweud un peth wrth y cyhoedd ac yna sefyll yn y Siambr hon a dweud y gwrthwyneb yn llwyr. Mae bradychu ymddiriedaeth yr etholwyr yn gwbl warthus, ac ni fyddwn yn goddef hynny. Rydym yn mynd i ddilyn pob ymrwymiad maniffesto a wnaethom a'n rhoddodd ni yma. Dyna pam ein bod yn trafod hyn.

Y peth na sonioch chi amdano yn eich ymateb yno, Weinidog, oedd pobl Cymru yn hyn o beth. Fe aethoch chi drwy'ch ffigurau, fe siaradoch chi amdanynt, ond beth am yr holl bobl a lofnododd ddeiseb i'r lle hwn yn dweud ei bod yn anghywir cyflwyno'r system, ac nad yw 20 mya yn gweithio iddynt? Rydym wedi clywed mai 469,571 oedd y ffigur—penderfynodd 15 y cant o bobl Cymru roi eu hamser i lofnodi deiseb Senedd i geisio anfon neges glir i'r lle hwn, a'r broblem oedd bod yna glustiau byddar yn y lle hwn nad oeddent eisiau gwrando. Wel, dyfalwch beth? Anfonodd pobl Cymru y bobl hyn yma i'r meinciau hyn, felly bydd yn rhaid ichi wrando. Dyna ydym ni. [Torri ar draws.] Rydym yn mynd i mewn. Mae'n dod.

Nawr, dangosodd arolwg barn gan y BBC ym mis Mawrth fod 54 y cant o bobl Cymru yn dal i wrthwynebu'r polisi hwn, a chlywais ar feinciau Llafur gefnogaeth eithaf rhyfedd i'w polisi yno. Mae hynny'n eithaf rhyfedd, oherwydd yr unig beth y clywais Ken Skates yn siarad amdano yn yr ychydig wythnosau diwethaf oedd sut y mae angen gwir ddatganoli, y dylai awdurdodau lleol fod yn gwneud penderfyniadau, ond yr hyn roeddech chi'n ei gefnogi yn y Siambr hon heddiw oedd dull o'r brig i lawr na wnaeth weithio. Mae'n dangos bod Llafur yn ddigon parod i siarad, ond nid i weithredu. Ni ellir ymddiried ynddynt eto—

A ydych chi'n mynd i siarad am ddiogelwch ar y ffyrdd?

Beth? O, Weinidog, mae gennych fwy i'w ddweud eto nawr, oes? Ai dyma ddemocratiaeth Plaid Cymru? Heclo o'r meinciau blaen ar ôl cael munudau o'ch amser eich hun. Credwch fi, mae gennyf ddigon i'w ddweud, Weinidog.

Mae'r penderfyniad hwn heddiw yn bwysig o ran y ffordd y mae'r etholwyr yn edrych arnom. Rydym wedi clywed gan Aelodau, Aelodau da, fel Gwyn. Rwyf bob amser yn mwynhau ei gyfraniadau. Ni allaf ddweud fy mod yn cytuno â phopeth y mae Gwyn yn ei ddweud. Ond roeddech chi'n llygad eich lle—mae'r cyhoedd wedi dweud wrthych chi hefyd fod y polisi hwn yn gwneud iddynt deimlo'n rhwystredig.

Pan ddaethoch chi yma heddiw, Weinidog, nid oeddwn yn disgwyl ichi gytuno â ni, ond roeddwn yn meddwl y gallai eich cywair fod wedi bod ychydig yn wahanol. Yn hytrach na sarhau pobl nad ydynt yn cytuno â hyn, beth am wrando arnynt? Oherwydd mae hynny—

Lywydd, ar bwynt o drefn, rwy'n credu ei bod hi'n ofnadwy fod y Gweinidog yn eistedd bron yn fygythiol—

O, rwyf—

Nid oes arno eu hofn.

Mae'r Gweinidog wedi troi o gwmpas yn ei gadair, bron fel pe bai'n ceisio bygwth Aelod sy'n siarad.

Diolch, Lywydd. Fel roeddwn i'n ei ddweud, clywsom hefyd o'r meinciau gyferbyn ynglŷn â sut nad oedd rhai cynghorau wedi gwrthdroi'r penderfyniad. Oherwydd y cyflwr y gadawodd Llafur y cynghorau ynddo, yn brin o arian, efallai na allant fforddio gwneud hynny. Nid yw rhai pobl eisiau rhoi'r baich ar y trethdalwr i ddadwneud eich camgymeriadau. Dyna'r broblem.

Yr hyn rydym yn siarad amdano heddiw yw bywydau pobl. Nawr, rydych chi'n dweud eich bod yn meddwl am y plant, ond beth am inni feddwl, mewn gwirionedd, am y bobl allan yno? Weinidog, rydych chi'n dweud ei fod yn ychwanegu ychydig bach o amser ac nad yw'n cael llawer o effaith. Gallwn ddweud hynny ar y meinciau hyn, ond i bobl allan yno, mae amser yn arian pan fyddant ar y ffyrdd—pobl go iawn sydd angen mynd o un swydd i'r llall i dalu eu biliau, i roi bwyd ar y bwrdd. Mae cost wirioneddol i hyn.

Felly, rwy'n credu bod y sylwadau heddiw—. Gadewch inni feddwl am y darlun mwy o faint. Rwy'n cytuno bod diogelwch ar y ffyrdd yn fater pwysig, ond mae effaith ehangach yma. Roedd asesiad y Llywodraeth ddiwethaf hyd yn oed yn dweud y gallai'r polisi hwn gostio hyd at £4.5 biliwn mewn 30 mlynedd. Mae hynny'n effaith enfawr ar economi Cymru—swyddi'n diflannu, bywoliaeth pobl. Beth am inni feddwl amdanynt hwy pan fyddwn ni yma—pobl rydym yn eu cynrychioli? Rydym ni yma, yn y Siambr hon, yn weision i'r bobl, nid yn feistri lle cawn eu hanwybyddu. Nid ydym yn cael troi ein cefnau pan nad ydym yn hoffi'r hyn y mae'r etholwyr yn ei ddweud. Mae'n bwysig gwrando, a dyna pam ein bod yn cael yr hyn a ddylai fod yn ddadl bwysig.

Nawr, fe sonioch chi wrthyf yn gynharach am ddiogelwch ar y ffyrdd, Weinidog. Rydym wedi sôn am ddiogelwch ar y ffyrdd. Rydym wedi dweud bod llawer o bethau y gallem fod yn eu gwneud ac yn canolbwyntio arnynt gyda'n hamser, lle gallai'r arian hwnnw fod wedi mynd, o gyffyrdd peryglus i dyllau yn y ffordd. Mae llawer allan yno y gallem fod yn treulio amser arno, ond na, rhaid inni eistedd yma'n siarad am hyn heddiw, am fod polisi aflwyddiannus wedi'i gyflwyno.

Ac mae'r ffaith nad yw gwleidyddion yn ei dderbyn—. Ac rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedoch chi, Janet, yn eich ymyriad. Mae rheswm pam fod meinciau Llafur mor wag yma heddiw. Ni ddylai'r etholwyr orfod cael clustiau byddar. A hoffwn eich canmol, Carmelo, am eich cyfraniad heddiw; Jason, Helen, Janet, am eich rhai chi, a Gwyn, rwyf bob amser yn mwynhau, fel y dywedais, ond nid wyf yn gwybod beth y mae'r ffôn symudol—. Nid wyf yn gwybod sut y gallwn drafod hynny; rwy'n credu bod honno'n ddadl ar gyfer rhyw dro eto ar y diwedd. Treulio mwy o amser yn yr awyr agored, rwy'n cytuno â chi, ond—. Rwyf bob amser yn gwerthfawrogi dyfyniad gan Max Boyce mewn cyfraniad hefyd.

Rwy'n annog yr Aelodau heddiw i bleidleisio'n unol â'r hyn y credant y byddai eu hetholwyr ei eisiau. Mae'n hawdd i rai pobl ddweud, 'O, nid oes ganddo lawer o effaith; nid yw'n effeithio ar ein bywydau ni.' Mae fy mewnflwch a mewnflwch fy nghyd-Aelodau, a'ch un chithau rwy'n siŵr, yn llawn o bobl sy'n cael eu heffeithio gan bolisi sydd â chanlyniadau gwael. Fel rydym wedi'i ddweud, nid ydym yn dweud yma heddiw ein bod eisiau 30 mya neu uwch y tu allan i ysgolion neu ysbytai, yr hyn rydym yn ei ddweud yw y dylai ffyrdd a oedd yn ddiogel o'r blaen fod yn ôl yn 30 mya, ac mae cyflwyno hynny i gynghorau yn y ffordd y mae, fel bod yn rhaid iddynt weithio'n ôl, nid gweithio ymlaen—. Mae arnaf ofn, Ken, nad ydych yn deall eich polisïau eich hun nawr yn yr ystyr o—

Yn sicr. Rwyf eisiau clywed hyn.

Diolch. Felly, mae eich cynnig yn nodi'n benodol eich bod am gael gwared ar y terfyn cyflymder diofyn, a fyddai'n golygu mynd yn ôl i 30 mya y tu allan i ysgolion, y tu allan i ysbytai, y tu allan i fannau chwarae, ac yna byddai'n rhaid ichi dalu ffortiwn, gan ddefnyddio gorchmynion rheoleiddio traffig ar draws pob cymuned ar gost enfawr i ostwng ffyrdd yn ôl i 20 mya. Byddai'n ffars.

Ni wnaethoch ateb yr hyn roeddwn i'n ei drafod, eich dull o'r brig i lawr, Ken. Gadewch inni fynd yn ôl at eich gwir ddatganoli. Ond o ran ysgolion, euthum drwy fy addysg o dan Lywodraethau Llafur olynol yma. Nid oedd terfyn 30 mya y tu allan i fy ysgol i pan oeddwn yn iau. [Torri ar draws.] Dyna oedd eich cytundeb chi. Nid oedd yno pan gyflwynoch chi'r ddeddfwriaeth wael hon, ei gwthio drwodd, gan anwybyddu dymuniadau pobl Cymru, eu hanwybyddu gyda'u pryderon, ac yna fe geisioch chi fel Gweinidog ddatrys yr anhrefn a greodd eich plaid. Mae'n bryd codi eich dwylo a chyfaddef hynny.

Ymddiheuriadau, fe wneuthum ei enwi, felly fe ddaeth i ymateb, mae'n debyg. Rwy'n siŵr nad oedd yn ceisio torri unrhyw reolau.

I gloi, rwy'n annog yr Aelodau heddiw i gefnogi ein cynnig i gael Cymru i symud eto. Diolch yn fawr.

A dylai fy neges i a'n neges ninnau heddiw fel Senedd i'r unigolion hynny, y gweithwyr hynny, yn y diwydiannau hynny, fod yn syml iawn. Dylai fod yn neges ein bod yn gwerthfawrogi'r hyn rydych chi'n ei wneud. Byddwn yn hyrwyddo eich rôl yn amddiffyn a diogelu ein cenedl, ac rydym yn gwerthfawrogi eich rôl yn ein diogelwch economaidd hefyd. Mae fy mhlaid yn ceisio cefnogi cyfleoedd i ddenu buddsoddiad pellach sy'n gysylltiedig ag amddiffyn i Gymru, ac roeddwn wedi gobeithio y gallai pob plaid wleidyddol yn y Senedd hon fod yn unedig a chytuno ar y materion penodol hyn. Ond ar ôl gweld rhai o gyhoeddiadau a gweithredoedd Llywodraeth Cymru yn yr wythnosau diwethaf, a'r gwelliant diangen i'n dadl heddiw, rhaid imi ddweud nad wyf mor siŵr bellach ble mae Llywodraeth Cymru yn sefyll ar y mater hwn, yn enwedig y cyhoeddiad hwnnw ar oedi buddsoddiad yn ein diwydiant amddiffyn er mwyn ichi allu cynnal yr adolygiad amddiffyn moesegol hwn. Credaf fod honno'n ffordd sicr o wneud llanast ohoni. Mae'n anfon y neges gwbl anghywir i'r busnesau sy'n paratoi i fuddsoddi mewn gwahanol rannau o'r DU wrth i'r tapiau gwario gael eu hagor, gan fod angen inni sicrhau ein bod yn gwario mwy ar amddiffyn fel cenedl. Ac eto, ar yr un pryd ag y mae'r busnesau hynny'n ceisio gwneud penderfyniadau ynghylch ble i fuddsoddi, mae Llywodraeth Cymru’n rhoi'r breciau ar bethau ac yn dweud, 'Stopiwch. Rydym yn mynd i gynnal adolygiad.' Ni allai fod wedi dod ar adeg waeth. Ni allai fod wedi dod ar adeg waeth.

Rydych i'ch gweld yn fodlon, Weinidog Cabinet, i'r buddsoddiad hwnnw fynd i rywle arall, ac edrychaf ymlaen at eich cyfraniad at y ddadl hon heddiw, gan fod angen ichi nodi ar goedd fod Cymru'n agored i'r buddsoddiad hwn fel y gallwn sicrhau'r swyddi pwysig hynny yn ein diwydiant amddiffyn a chreu swyddi medrus newydd ar gyflogau mawr yn y dyfodol hefyd. A chredaf mai'r hyn sydd angen i chi ei ddweud wrthym yw pa mor hir y bydd yr oedi hwn cyn buddsoddi. Pa mor hir y bydd yn rhaid i gwmnïau aros cyn iddynt gael arwydd gennych fod Cymru'n dal yn agored ar gyfer busnes? Faint o brosiectau sydd wedi'u heffeithio gan yr oedi hyd yn hyn? Faint o filiynau sydd wedi'u rhoi o'r neilltu o ganlyniad i'r oedi? Pa brofion newydd rydych chi'n disgwyl eu cyflwyno i gwmnïau sydd eisoes yn gweithredu'n effeithiol o dan fframwaith moesegol yn y DU, ac yn gweithredu'n gyfreithiol ac yn cynhyrchu pethau, gyda rhywfaint ohonynt yn cael eu hallforio? A ydych chi'n mynd i fod yn barnu, fel Llywodraeth, p'un a yw sedd alldaflu neu barasiwt a gaiff eu cysylltu wrth un o jetiau'r RAF yn ddewis moesegol ai peidio? Rwy'n credu ei fod yn rhyfedd iawn. Mae'n ddirgelwch llwyr, ac mae'n peri pryder i mi. Mae angen sicrwydd ar fuddsoddwyr. Mae angen sicrwydd ar weithwyr. Ond rydych chi'n creu ansicrwydd, ac mae hynny'n wael i fusnes. Nid yw'n dda i fusnes o gwbl.

Rydych chi'n dweud, neu fel pe baech yn dweud, eich bod yn gweld gwerth swyddi amddiffyn, ac eto rydych chi'n gohirio penderfyniadau a allai gefnogi'r swyddi amddiffyn hynny ac yn sicrhau ein bod yn eu denu. Y llynedd, cyn etholiadau'r Senedd, heriais Fanc Datblygu Cymru ar gyfyngiad ar fuddsoddiad gweithgynhyrchu arfau yn y Siambr hon. Dim ond wedi imi bwyso arnynt ar y mater hwnnw y gwnaeth y banc egluro'n gyhoeddus fod yr eithriad hwnnw wedi'i ddileu. Mae angen atebion clir ar gwmnïau amddiffyn. Nid oes angen ansicrwydd arnynt. Ac mae arnaf ofn fod eich gwelliant yn disodli ein galwad glir iawn am strategaeth ddiwydiannol amddiffyn i Gymru gan roi dim heblaw geiriau cynnes yn ei lle am swyddi a chais inni gymeradwyo fframwaith moesegol nad yw wedi'i gyhoeddi hyd yn oed. Nid ydym yn gwybod pwy sy'n cynnal yr adolygiad. Nid ydych wedi dweud wrthym pa unigolion y byddwch chi'n gwrando arnynt, ac a oes unrhyw gyfranogiad gan y sector amddiffyn ei hun neu unrhyw ymgysylltiad â nhw yn yr adolygiad hwnnw. Mae'r rhain yn bethau pwysig, a chredaf fod angen inni wybod fel Siambr—mae angen i'r genedl wybod—ble rydych chi'n sefyll ar fater amddiffyn. Beth y bwriadwch ei wneud i helpu i dyfu'r diwydiant yma yng Nghymru?

Ym mis Gorffennaf, aeth Gweinidog yr economi a menter, a bod yn deg, i sioe awyr Farnborough—roeddwn yn falch iawn o'ch gweld yn mynd yno, a gwn eich bod wedi cyfarfod â rhai cwmnïau amddiffyn pan oeddech chi yno. Rwy'n eich canmol am wneud hynny, ond roeddwn yn siomedig iawn, pan ddaeth y busnesau hynny i Gasnewydd, pan ddaethant i Gasnewydd, i lawr y ffordd, eich bod wedi dewis peidio â chyfarfod â nhw. Er eich bod i fod yn siaradwr yn y digwyddiad hwnnw, ni wnaethoch ei fynychu. Pa fath o neges y mae hynny'n ei hanfon at y corfforaethau rhyngwladol mawr hyn a allai fod eisiau buddsoddi yng Nghymru? Fe ddywedaf wrthych pa neges y mae'n ei hanfon. Mae'n anfon y neges, 'Nid ydym eich eisiau chi yma,' ac mae arnaf ofn mai dyna'r neges hollol anghywir y dylech fod yn ei hanfon, yn enwedig o ystyried gwerth y diwydiant amddiffyn i'n gwlad ac i'n heconomi, ac yn amlwg, i'n diogelwch gwladol.

Felly, mae busnesau'n haeddu ateb. Nid oes angen mwy o oedi arnom. Nid oes angen ichi ohirio creu swyddi ar gyflogau da a buddsoddiad. Yn hytrach nag anfon y negeseuon cymysg hyn at y busnesau sy'n aros i wneud penderfyniadau ynghylch ble maent yn buddsoddi, rwy'n credu y dylai pawb yn y Siambr hon fyfyrio, dylech gefnogi ein cynnig, dylech ddangos i'r busnesau a'r gweithwyr yn y diwydiant amddiffyn ledled ein gwlad, sy'n gwneud cymaint i gyfrannu at ein diogelwch gwladol, eich bod chi ar eu hochr nhw. Dylech sicrhau ein bod ni, fel Senedd, yn croesawu'r cynnydd mewn gwariant amddiffyn gan Lywodraeth y DU, a dylai pob un ohonom yn y Siambr hon fod yn ymladd dros ein cyfran deg i Gymru. Rydych chi'n aml yn siarad am gyfran deg o fuddsoddiad mewn rheilffyrdd, onid ydych? Ac rwy'n llwyr o blaid hynny hefyd. Ond gadewch inni gael ein cyfran deg o fuddsoddiad amddiffyn i Gymru hefyd. Dyna pam y mae angen ichi gefnogi'r cynnig hwn.

Gadewch inni ddatblygu'r strategaeth honno i dyfu ein sector amddiffyn. Gadewch inni geisio hybu'r cyfleoedd y mae hynny'n eu cynnig i'n heconomi, i'n canolfan weithgynhyrchu uwch, i'n darparwyr addysg, a'r cyfleoedd ar gyfer ymchwil a datblygu ar flaen y gad, a all helpu, wrth gwrs, i drawsnewid rhannau eraill o'n heconomi hefyd. Mae'n ddyletswydd ar bob Llywodraeth, gan gynnwys pob Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig, i gadw ein dinasyddion yn ddiogel ac yn saff. Dylai Cymru chwarae ei rhan lawn yn sicrhau bod gennym luoedd arfog sydd wedi'u cyfarparu â'r galluoedd modern sydd eu hangen arnynt i allu gwneud hynny. Felly, gadewch inni eu cefnogi, cefnogi ein sector amddiffyn. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig.

Yn ffurfiol, Lywydd.

Diolch. Yma yng Nghymru, roedd gennym draddodiad balch o ymgyrchu dros heddwch. Mae llawer ohonom yn gallu olrhain hanes ein teulu yn ôl at un o'r menywod a lofnododd ddeiseb heddwch menywod Cymru. Cynhaliodd Sain Ffagan arddangosfa bwerus yn olrhain y daith honno, o'r menywod a ymgyrchodd dros heddwch yn dilyn y rhyfel byd cyntaf i fenywod Comin Greenham a aberthodd gymaint yn eu hymgyrch yn erbyn arfau niwclear. Unwaith eto, rydym yn byw drwy gyfnodau cythryblus gyda gwrthdaro dinistriol yn digwydd ym mhob cwr o'r byd. Ac wrth gwrs, mae'r angen pragmatig am amddiffyn yn parhau, a rhaid inni wynebu'r realiti hwnnw'n onest.

Rwy'n croesawu'r gwaith y mae Llywodraeth Plaid Cymru yn ei wneud ar ddatblygu fframwaith buddsoddi moesegol mewn amddiffyn. Mae'n cyflwyno cyfle gwirioneddol i adeiladu ar ddull diwydrwydd dyladwy hawliau dynol Llywodraeth yr Alban, sy'n gwerthuso busnesau cyn iddynt gael grantiau cyhoeddus neu fuddsoddiad, ac i sefydlu safon aur ar gyfer buddsoddi moesegol yma yng Nghymru. Y fframwaith hwn yw'r cyntaf o'i fath yng Nghymru, a gall Cymru fod ar y blaen yn fyd-eang wrth osod disgwyliadau clir na ddylai arian cyhoeddus byth gefnogi cwmnïau sy'n gysylltiedig â cham-drin hawliau dynol neu dorri cyfraith ryngwladol. Mae'n caniatáu inni sefyll ar ysgwyddau'r menywod a aeth o'n blaenau a pharhau â'u hymrwymiad i heddwch, cyfiawnder ac arweinyddiaeth foesegol. Boed y gwrthdaro yn Gaza, De Sudan neu Wcráin, dylem fod yn glir yn ein penderfyniad na ddylid defnyddio unrhyw arf a weithgynhyrchir, hyd yn oed yn rhannol, yng Nghymru mewn ffordd sy'n torri cyfraith hawliau dynol ryngwladol.

Mae cyfrifoldeb byd-eang yn ymwneud â mwy na dilyn arian yn unig. Mae'n ymwneud â sicrhau nad oes gan Gymru unrhyw ran byth mewn achosion o dramgwyddo hawliau dynol, a bod ein dewisiadau economaidd yn adlewyrchu ein hymrwymiad i heddwch, cyfiawnder ac undod rhyngwladol. Ond rhaid inni fod yn onest hefyd am y cwestiynau ehangach y mae'r ddadl hon yn eu codi. Caiff gwariant amddiffyn ei gyflwyno'n aml fel cyfle economaidd, ond pa fath o economi rydym ni am ei hadeiladu yma yng Nghymru? Etholodd pobl Cymru y Llywodraeth Blaid Cymru hon gyda mandad ar gyfer math gwahanol o economi, economi sy'n rhoi ein pobl a'n cymunedau wrth ei gwraidd. Fe wnaethant bleidleisio dros fodel economaidd wedi'i wreiddio mewn perchnogaeth a chyfoeth cymunedol, a sicrhau bod cyfoeth a gynhyrchir yng Nghymru yn aros yng Nghymru, gan adeiladu cymunedau cryfach, creu cyfleoedd a chyflawni ffyniant a rennir gan bawb. Os mai dyna yw ein huchelgais, rhaid inni ofyn hefyd pwy sy'n berchen ar gyfleusterau gweithgynhyrchu arfau ac amddiffyn Cymru a pha fuddiannau y maent yn eu gwasanaethu. Mewn llawer o achosion, mae perchnogaeth yn nwylo corfforaethau rhyngwladol mawr a chwmnïau preifat y mae eu prif gyfrifoldeb i gyfranddalwyr—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Na wnaf.

—yn hytrach na'r cymunedau y maent yn gweithredu ynddynt. Pan fyddwn yn siarad am gyfoeth yn gollwng o Gymru, dyma'n union a olygwn. Cyfoeth a grëwyd gan weithwyr Cymru a chymunedau Cymru sy'n llifo allan o Gymru, yn hytrach na chael ei ailfuddsoddi yn y lleoedd sydd ei angen fwyaf. Mae hynny hefyd yn codi cwestiynau ynghylch pwy sy'n cael gwneud penderfyniadau gyda chanlyniadau dwys i heddwch, diogelwch a hawliau dynol. Dylai'r penderfyniadau hynny gael eu harwain gan fudd y cyhoedd, cyfrifoldeb moesegol a pharch at hawliau dynol, nid gan flaenoriaethau masnachol yn unig.

Ac mae cwestiwn yn codi ynghylch swyddi. Rhaid inni fod yn barod i ofyn a yw'n iawn fod canolfannau milwrol a chyfleusterau gweithgynhyrchu amddiffyn yn cael eu crynhoi mewn cymunedau sifil a beth yw canlyniadau'r dewisiadau hynny. Cafodd rhestr ei rhyddhau'n answyddogol gan uwch Seneddwr o fap o safleoedd milwrol a diwydiannol y DU y byddai Rwsia'n eu taro, gyda Merthyr Tudful yn darged posibl oherwydd cyfleuster General Dynamics yno. Mae gosod cyfleusterau mewn cymunedau Cymreig yn anochel yn cysylltu diogelwch a bywydau bob dydd trefi sifil â gwrthdaro rhyngwladol. Dyma realiti na allwn ei anwybyddu. A yw'n deg fod disgwyl i rai o'n cymunedau tlotaf ysgwyddo'r risgiau hynny gan eu hamddifadu o'r buddsoddiad sydd ei angen arnynt i ffynnu? A yw'n deg fod pobl ddosbarth gweithiol yn gorfod dewis rhwng cyflogaeth yn y diwydiant amddiffyn neu ansicrwydd economaidd? A yw hwnnw'n ddewis o gwbl?

Mae'r gwaith y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud ar fframwaith buddsoddi moesegol mewn amddiffyn yn angenrheidiol ac yn amserol. Hoffwn ddiolch i'r Ceidwadwyr Cymreig am gyflwyno'r ddadl hon gan ei bod yn rhoi cyfle inni fyfyrio ar y math o Gymru rydym am ei hadeiladu. Rwy'n credu bod un egwyddor y gallwn i gyd gytuno arni: rhaid i unrhyw fuddsoddiad sy'n gysylltiedig ag amddiffyn gyd-fynd â chyfraith ryngwladol a hawliau dynol sylfaenol. Wrth inni siapio dyfodol Cymru, rhaid i'r gwerthoedd hynny aros wrth wraidd y penderfyniadau a wnawn.

Mae'n bleser mawr cael cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma a thynnu sylw at y cyfraniad sy'n cael ei wneud gan y sector amddiffyn yng ngorllewin Cymru. Nawr, mae ein cynnig yn cydnabod pwysigrwydd y sector amddiffyn, yn enwedig yn y cyfnod hwn o ansicrwydd geowleidyddol. Yng Ngheredigion Penfro, ac yn wahanol i'r siaradwr blaenorol, rydym yn falch o'n treftadaeth filwrol, yn falch o'r dynion a'r menywod sy'n gwasanaethu ein gwlad, ac yn falch o'r rôl y mae ein cymunedau'n parhau i'w chwarae yn cefnogi ein lluoedd arfog a'r diwydiant amddiffyn ehangach.

Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn cynnal presenoldeb sylweddol o ran gweithredu a chynnal profion yng ngorllewin Cymru, ac mae hyn, wrth gwrs, yn cynnwys maes tanio'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn Aberporth ger Aberteifi, sy'n darparu ardal ddiogelwch eang a diogel ar gyfer profi a gwerthuso arfau awyr a systemau awyr di-griw, gan sicrhau bod y rhain yn ddiogel, yn effeithiol ac yn addas ar gyfer defnydd gweithredol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae'r maes tanio'n cyflogi tua 200 o staff medrus ac yn gwneud cyfraniad sylweddol i'r economi leol. Mae'r cyfleuster yn cefnogi cadwyn gyflenwi ehangach o fusnesau lleol, contractwyr a darparwyr gwasanaethau, sy'n helpu i gynnal swyddi a buddsoddiad ledled y rhanbarth. Mae'r rhain yn rolau pwysig sy'n darparu cyfleoedd gyrfa ac yn helpu i gadw gweithwyr medrus yng ngorllewin Cymru. Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn Aberporth wedi sefydlu ei hun fel canolfan ragoriaeth mewn arloesedd awyrofod ac amddiffyn, yn enwedig ym maes systemau di-griw ac awtonomaidd sy'n datblygu'n gyflym. Ac rwy'n credu bod hyn yn cefnogi arloesedd, ymchwil a datblygiadau technolegol, sydd, yn ei dro, yn cryfhau ein diogelwch cenedlaethol.

Wrth gwrs, nid yw presenoldeb y sector amddiffyn yng ngorllewin Cymru yn gyfyngedig i Aberporth. Mae barics Cawdor ym Mreudeth wedi bod yn rhan bwysig o dirwedd filwrol y rhanbarth ers amser maith ac mae hefyd yn gwneud cyfraniad sylweddol i'n diogelwch cenedlaethol, ac i'r economi leol yn wir. Mae'r barics wedi darparu cyfleoedd cyflogaeth i bersonél milwrol, staff sifil a chontractwyr lleol, ac mae teuluoedd y lluoedd arfog yn rhan annwyl o'r gymuned leol. Bu rhywfaint o drafodaeth ynglŷn â dyfodol y barics, gyda chynigion i'w ddatblygu fel safle'r DU ar gyfer cynnal y rhaglen galluogrwydd radar uwch y gofod pell, a elwir yn DARC. Hon fyddai system radar filwrol bwrpasol gyntaf y DU ar gyfer tracio'r gofod a byddai'n helpu'r DU i gyfrannu tuag at ddiogelwch y gofod trwy ddarparu lefelau uwch o ddata o ffynonellau'r DU i Ganolfan Genedlaethol Gweithrediadau'r Gofod.

Rwy'n derbyn bod safbwyntiau cryf o blaid ac yn erbyn rhaglen DARC, ond yn fy marn i, mae gan farics Cawdor gyfle i fod ar flaen y gad yn y dechnoleg bwysig hon. Byddai'n darparu swyddi i hyd at 100 o bersonél milwrol a sifil y DU ar y safle a byddai hefyd yn darparu cyfleoedd pellach i'r gadwyn gyflenwi yn yr ardal leol. Er enghraifft, bydd cyfleoedd sylweddol yn ystod y cyfnod adeiladu. Ac felly, os bydd rhaglen DARC yn mynd rhagddi ym marics Cawdor, rwy'n credu y byddai'n parhau â thraddodiad balch sir Benfro o gefnogi ein lluoedd milwrol ac amddiffyn ein cenedl.

Mae'r is-bwynt olaf yn ein cynnig yn galw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda Llywodraeth y DU i archwilio cyfleoedd i gryfhau buddsoddiad yn y sector amddiffyn yma yng Nghymru. Rwyf hefyd eisiau gwneud pwynt byr am Aberdaugleddau, a'r cyhoeddiad y llynedd ei fod wedi'i nodi gan Lywodraeth y DU fel un o 13 safle posibl ar gyfer ffatrïoedd arfau ac egnïeg newydd. Rydym yn aros nawr am ragor o fanylion gan Lywodraeth y DU ar y camau nesaf yn y broses ddethol honno, i weld a fydd safle Aberdaugleddau yn cael ei ddewis yn y pen draw. Ond mae'r ffaith ei fod wedi cyrraedd y rhestr fer fel safle posibl yn cadarnhau pwysigrwydd strategol yr ardal.

Ar adeg pan fo cryfhau gwydnwch ein cadwyni cyflenwi amddiffyn yn dod yn fwyfwy pwysig, mae'n galonogol gweld gorllewin Cymru yn cael ei gydnabod am y rôl y gall ei chwarae yn cryfhau ein hamddiffyn. Wrth gwrs, buaswn ar fai'n peidio â thynnu sylw at bwysigrwydd ardal hyfforddi a maes tanio Castellmartin, sy'n cael ei ddefnyddio'n rheolaidd ar gyfer saethu byw ac ymarferion tactegol ar lefel grwpiau brwydro sy'n rhan hanfodol o sicrhau bod ein milwyr yn barod ar gyfer pob math o wrthdaro.

Mae gan fy etholaeth hanes milwrol cryf. Dociau'r llynges yn Noc Penfro oedd un o'r safleoedd adeiladu llongau pwysicaf ym Mhrydain yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau'r ugeinfed ganrif. Roedd maes awyr Angle yn orsaf awyrennau ymladd a oedd yn perthyn i Grŵp Rhif 10 Rheolaeth Awyrennau Ymladd, a phasiodd nifer o sgwadronau trwy Angle, gan hedfan awyrennau Supermarine Spitfires, Westland Whirlwinds a Hawker Hurricanes. Roedd Tyddewi, dinas leiaf Prydain, yn fan gwrando am longau tanfor yn ystod y rhyfel byd cyntaf ac yn orsaf radar yn ystod yr ail ryfel byd. Dyna rai enghreifftiau'n unig, ond mae yna lawer iawn mwy. Rydym ni yng ngorllewin Cymru yn falch o'n cyfraniad i'n sector amddiffyn ac i'n lluoedd arfog, a byddwn yn parhau i wneud cyfraniad pwysig yn y dyfodol. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein cynnig.

Mae Reform yn cefnogi'r cynnig sydd o'n blaenau heddiw yn gryf. Mae gan Gymru draddodiad amddiffyn balch, ac mae ein sector awyrofod ac amddiffyn yn cyflogi 16,000 o bobl yn uniongyrchol. Mae cynllun buddsoddi mewn amddiffyn y DU yn ymrwymo £298 biliwn dros y pedair blynedd nesaf, gyda bron i 60,000 o swyddi wedi'u creu yn y diwydiant. Mae'r buddsoddiad yn dod, mae'r swyddi'n dod, mae'r contractau'n dod, a diolch i Dduw ein bod yn rhan o'n Teyrnas Unedig, fel y gallwn gael fanteisio ar y cyfleoedd hyn. Mae'r cwestiwn i'r Llywodraeth hon yn syml: faint o'r cyfleoedd hyn sy'n dod i Gymru? Oherwydd rhaid i Gymru wneud mwy na gwylio'r buddsoddiad hwn yn digwydd mewn mannau eraill. Rhaid inni ymladd am ein cyfran ohono.

Rwy'n gwybod yn bersonol beth y gall y diwydiant hwn ei gynnig. Dechreuais fy ngyrfa gyda phrentisiaeth dair blynedd yn y Weinyddiaeth Amddiffyn yn Sain Tathan. Roedd yn un o'r penderfyniadau gorau imi eu gwneud erioed. Roeddwn yn ennill wrth imi ddysgu, enillais sgiliau, profiad, a daeth yn sylfaen i yrfa 30 mlynedd mewn awyrofod ac amddiffyn. Yn ddiweddarach, ymunais â General Dynamics, lle roedd gennyf dimau technegol yn arwain ar osod systemau cyfathrebu cymhleth mewn platfformau milwrol. A dyna bŵer yr hyn y gall prentisiaeth dda ei wneud. Nid rhoi swydd gyntaf i rywun yn unig y mae, gall roi gyrfa iddynt. Mae'n sylfaen ar gyfer llwyddiant, gall drawsnewid eu rhagolygon, a phan fyddwn ni'n ei gael yn iawn, gall drawsnewid cymunedau cyfan hefyd.

Dyna pam y mae angen strategaeth ddiwydiannol amddiffyn uchelgeisiol ar Gymru. Mae gennym y gweithlu, mae gennym gwmnïau o'r radd flaenaf, mae gennym brifysgolion, peirianwyr, gweithgynhyrchwyr, a'r cadwyni cyflenwi. Yr hyn sydd ei angen arnom yw Llywodraeth sy'n benderfynol o ddod â'r cryfderau hynny at ei gilydd a chystadlu'n ddi-baid am fuddsoddiad. Ac mae hynny'n golygu perthynas gryfach â'r Weinyddiaeth Amddiffyn a'r diwydiant, cysylltiadau agosach â'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau yn San Steffan, nid rhaniadau ideolegol neu fynd ar drywydd annibyniaeth. Mwy o brentisiaethau, mwy o sgiliau technegol, ac ymladd dros bob ffatri, pob contract a phob swydd fedrus y gall Cymru ei sicrhau.

Edrychwch ar Ferthyr Tudful: mae General Dynamics eisoes wedi dangos beth y gall gweithgynhyrchu amddiffyn o ansawdd uchel ei roi i galon y Cymoedd. Rydym wrth ein bodd fod Marshall Land Systems wedi gweld y potensial sydd gan Ferthyr ac yn sefydlu ei gyfleuster newydd yno, gan gyflogi cannoedd, a dyna'n union y math o fuddsoddiad y dylai Cymru fynd ar ei drywydd. Dylem wneud yn siŵr bod busnesau bach a chanolig a chadwyni cyflenwi Cymru yn elwa o'r buddsoddiad hwn hefyd. Ond dyma lle mae angen i'r Llywodraeth ateb cwestiwn difrifol iawn. Ar yr union foment y mae Prydain ar drothwy un o'r cyfnodau mwyaf o fuddsoddiad amddiffyn ers cenedlaethau, mae'r Llywodraeth hon yn datblygu fframwaith buddsoddi moesegol biwrocrataidd ychwanegol mewn amddiffyn i Gymru—mwy o fiwrocratiaeth ddiangen.

Nawr, dywedir wrthym, wrth gwrs, na fydd hyn yn creu mwy o rwystrau i fuddsoddiad amddiffyn, ond nid yw'r honiad hwn yn pasio'r prawf synnwyr cyffredin. A dyma'r anghysondeb: mae'r Llywodraeth hon yn dweud bod angen buddsoddiad amddiffyn ar Gymru, maent yn dweud eu bod eisiau'r swyddi. Ond yn hytrach na chanolbwyntio ar sut y gall Cymru ddenu'r buddsoddiad hwnnw, mae Plaid Cymru eisiau rhoi fframwaith amddiffyn moesegol wrth wraidd ei hymagwedd at y diwydiant hanfodol hwn. Rydym i gyd eisiau buddsoddiad cyfrifol, ond mae fframwaith Plaid Cymru yn brawf purdeb ideolegol, sy'n rhoi blaenoriaeth i amodau gwleidyddol ar draul swyddi, twf a'r cyfleoedd economaidd sydd eu hangen yn ddirfawr ar Gymru.

A thra bod y Llywodraeth hon yn brysur yn gosod rhwystrau ar fuddsoddiad amddiffyn, mae Gweinidog tramor Rwsia, Sergey Lavrov, yn cwestiynu dyfodol y Deyrnas Unedig yn agored, gan geisio rhannu, gwanhau, tarfu, yn union fel y mae Plaid Cymru'n ceisio ei wneud i'n hundeb. Nawr ystyriwch hynny: gwlad sy'n fygythiad uniongyrchol i'n diogelwch cenedlaethol yn gweld chwalu'r Deyrnas Unedig fel cyfle. Ac eto mae Plaid Cymru'n benderfynol o fynd ar drywydd yr union uchelgeisiau y mae Rwsia'n eu hystyried yn fuddiol.

Nawr, dylai'r cynnig hwn heddiw ganu larymau i Blaid Cymru. Dylai Cymru arwain y ffordd yn cryfhau sector amddiffyn Prydain, nid tanseilio'r union wlad sy'n ein diogelu. Mae angen i Blaid Cymru roi'r gorau i roi ideoleg o flaen ein buddiannau cenedlaethol a dechrau rhoi gweithwyr Cymru yn gyntaf. Cefnogwch y cynnig hwn heddiw, cefnogwch ein sector amddiffyn cenedlaethol, a gadewch inni gael y swyddi amddiffyn hyn i mewn i Gymru a chefnogi ein cymunedau. Diolch.

Rwy'n croesawu'r ddadl hon heddiw yn fawr. Rwy'n cefnogi'r cynnig a hefyd yn cefnogi llawer o'r pwyntiau a godwyd yn y gwelliant. Yn wir, rwy'n croesawu'n arbennig y cyfeiriad at bwysigrwydd parchu hawliau dynol, cynnal cyfraith ryngwladol ac undod rhyngwladol. Buaswn yn dweud hefyd fod undod cenedlaethol yr un mor bwysig, os nad yn bwysicach. Mae cenedl ranedig yn genedl wan a bregus, a rhaid inni ddangos cymaint o undod ag y gallwn yn wyneb ein gelynion.

Nawr, Lywydd, mae'r sector amddiffyn wedi'i blethu â llawer o sectorau eraill yng Nghymru, gan gynnwys awyrofod, modurol, deallusrwydd artiffisial, gwydr, electroneg, ffabrigau ac uwch ddeunyddiau. Felly, mae buddsoddi mewn amddiffyn yn darparu buddsoddiad ar draws yr economi, ac yn hollbwysig, mewn swyddi sy'n galw am y lefelau uchaf o sgiliau ac yn darparu'r cyfleoedd gorau ar gyfer camu ymlaen mewn gyrfa, yn enwedig i bobl ifanc sy'n gadael prifysgolion a cholegau. Yn fy etholaeth i, mae'r sector amddiffyn yn arbennig o bwysig, fel y bydd llawer o'r Aelodau'n gwybod. Mae Fflint Wrecsam yn gartref i nifer enfawr o fusnesau, sy'n cynhyrchu eitemau a ddefnyddir wedyn gan ein lluoedd arfog a'n cynghreiriaid. Mae'n cynrychioli cyfran enfawr o gyflogaeth ar draws yr etholaeth. Felly, heb fusnesau amddiffyn, byddem nid yn unig yn gymaint gwannach, byddem hefyd yn llawer tlotach. Mae amddiffyn yn gwneud yn union hynny—mae'n ffordd o ddiogelu rhag ymosodiad, rhag niwed, ac yn hollbwysig, rhag goresgyniad. Ond ni ddylem byth ddefnyddio ein galluoedd amddiffyn at ddiben ymosodol, ac ni ddylem ganiatáu i'r rhai sy'n defnyddio'r hyn y mae ein sector amddiffyn yn ei gynhyrchu ac yn ei ddarparu, boed yn guddwybodaeth, yn arfau, yn gerbydau neu'n gyfarpar i wneud hynny chwaith.

Nawr, ar y pwynt yn y cynnig sy'n cyfeirio at ansefydlogrwydd geowleidyddol, carwn gyfeirio'r Aelodau at asesiad NATO o ddiogelwch byd-eang ar hyn o bryd: nid ydym yn byw mewn rhyfel, ond nid ydym yn byw mewn heddwch chwaith. Rydym yn byw yn yr amser mwyaf bregus ers y rhyfel oer, gyda Rwsia'n enwedig yn cynyddu ei grym milwrol. Nid yw'n gwneud hynny at ddibenion amddiffyn, fel y gallwn weld yn Wcráin; mae'n ei wneud at ddibenion mwy niweidiol. Rwy'n credu bod angen strategaeth yma yn bendant. Mae ei hangen er mwyn manteisio i'r eithaf ar fuddsoddiad cynyddol Llywodraeth y DU mewn amddiffyn, ac rwy'n credu bod Plaid Genedlaethol yr Alban fel Llywodraeth yn edrych ar greu eu strategaeth amddiffyn hefyd. Rwy'n croesawu ac yn cytuno â'r hyn oedd gan Paul Davies i'w ddweud ar raglen DARC. Rwy'n credu bod hyn yn hanfodol i'n sector amddiffyn ac i greu swyddi.

P'un a ydym yn hoffi hynny neu beidio, rydym hefyd yn buddsoddi yn ein gwasanaethau cuddwybodaeth, ein lluoedd arfog, a'u teuluoedd. Roeddwn gyda chyn-filwyr yn Caffinaafi yng Nghei Connah ddydd Gwener diwethaf. Mae'n ganolfan wych—rwy'n ei hargymell i bob Aelod. Mae'n hyb gwych i gyn-filwyr, rhai sy'n gadael gwasanaeth, milwyr wrth gefn, cadetiaid, personél sy'n gwasanaethu, a'u teuluoedd wrth gwrs. Siaradais â nifer o'r cyn-filwyr yno. Nid aethant yn aelodau o'r lluoedd arfog ac nid oedd eu hanwyliaid yn eu cefnogi yn y lluoedd arfog yn y gobaith o weld rhyfel, na chan ddisgwyl goresgyn gwlad arall. Fe wnaethant hynny er mwyn amddiffyn pobl yma, yn ein cymunedau a ledled y byd, er mwyn cael yfory gwell, mwy diogel a mwy rhydd.

Gadewch inni fod yn hollol glir am yr hyn rydym yn siarad amdano yma heddiw: rydym yn siarad am ddiwydiant sy'n cyflogi miloedd o bobl ledled Cymru, un sy'n cefnogi rhai o'n swyddi mwyaf medrus, a diwydiant sy'n ysgogi arloesedd, yn cefnogi prentisiaethau ac yn cyfrannu biliynau o bunnoedd i'n heconomi. Ac eto, ar adeg pan fo'r byd yn mynd yn fwyfwy anwadal, mae gennym Lywodraeth Cymru sy'n amharod i gymryd rhan yn y cyfleoedd y mae'r sector hwn yn eu cyflwyno. Clywyd rhai o aelodau eu plaid eu hunain yn dweud y dylem hyd yn oed symud y diwydiant arfau allan o Gymru, am nad ydynt eisiau teimlo'n euog neu deimlo eu bod yn cyfranogi mewn lladd.

Mae dull Plaid Cymru o weithredu'n creu perygl o wanhau ein diwydiant amddiffyn ar yr union adeg pan ddylem ei gryfhau. Ni allwn ganiatáu i Gymru a'r Deyrnas Unedig fod yn fregus ar adeg o ansefydlogrwydd geowleidyddol. Mae ffigurau Llywodraeth Cymru ei hun yn dweud wrthym fod y sector amddiffyn ac awyrofod cyfunol yn cyflogi tua 16,000 o bobl yn uniongyrchol, gyda throsiant o £3.7 biliwn a thua £1.5 biliwn mewn gwerth ychwanegol gros. A phan fyddwn yn cynnwys diogelwch yn y gofod, mae'r ffigurau hyn yn codi i tua 18,500 o bobl a £5 biliwn mewn trosiant a £2 biliwn mewn gwerth ychwanegol gros. Nid ffigurau pitw yw'r rhain. Mae'r niferoedd hyn yn cynrychioli prentisiaethau teuluol, teuluoedd sy'n talu eu morgeisi. Maent yn cynrychioli'r gorau o beirianwyr, arloeswyr, technegwyr a gweithwyr medrus iawn sy'n cyfrannu at ddiogelwch Cymru a'r Deyrnas Unedig.

Ac fe welwn y cyfraniad hwnnw yn fy etholaeth fy hun, Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg. Mae gennym draddodiad a hanes balch o gyfrannu at sector amddiffyn Prydain a'r ymdrech ryfel. Yn y Fro, chwaraeodd RAF Sain Tathan ran bwysig yn ystod yr ail ryfel byd, yn hyfforddi miloedd o beirianwyr hedfan, gyda mwy na 22,500 o bersonél y Gymanwlad Brydeinig a chynghreiriaid yn pasio drwy'r safle rhwng 1941 a 1951. Roedd yr ardal hefyd yn ymwneud yn uniongyrchol â gwaith gwyddonol adeg y rhyfel, gan gynnwys ymchwil radar yn Sain Tathan, tra bod Parc Gwledig Porthceri yn y Barri yn safle i luoedd Prydain ac America wrth iddynt baratoi ar gyfer D-day. Ym Mhen-y-bont ar Ogwr, roedd y cyfraniad ar raddfa ddiwydiannol enfawr. Roedd y ffatri ordnans frenhinol yn un o'r ffatrïoedd arfogi mwyaf ym Mhrydain yn ystod yr ail ryfel byd, ac fe gyflogai 40,000 o bobl ar ei anterth, gan wneud cyfraniad mawr at gynhyrchiant arfau a'r ymdrech ryfel. Mae'r traddodiad hwnnw o weithgynhyrchiant amddiffyn yn parhau hyd heddiw trwy fusnesau fel Spectrum Technologies ym Mhen-y-bont ar Ogwr, sy'n llunio ac yn cynhyrchu systemau laser diwydiannol ar gyfer cwsmeriaid gan gynnwys y Weinyddiaeth Amddiffyn ac Adran Amddiffyn Llywodraeth yr Unol Daleithiau. Ac fel y clywsom gan Darren ychydig yn gynharach, mae IrvinGQ yn gwneud parasiwtiau a seddau alldaflu hefyd yn etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr.

O ffatrïoedd a meysydd awyr yr ail ryfel byd i'r busnesau gweithgynhyrchu amddiffyn ac awyrofod medrus iawn heddiw, mae Pen-y-bont ar Ogwr a'r Fro wedi chwarae eu rhan yn gyson i gadw Prydain yn ddiogel. Mae'r sector amddiffyn yn darparu cyfleoedd cyflogaeth medrus i'n pobl ifanc ac yn cefnogi cadwyn gyflenwi ehangach. Dyna pam rwy'n croesawu'r gwaith sy'n cael ei wneud i ddatblygu'r coleg hyfforddi amddiffyn yng Nghymru, oherwydd os ydym am i bobl ifanc gael cyfleoedd, mae angen inni roi llwybr iddynt i mewn i yrfaoedd medrus iawn. Rydym yn gwybod bod her sgiliau ledled Cymru, felly rydym am ddefnyddio'r sector amddiffyn i fynd i'r afael â'r her sgiliau hon. Ar hyn o bryd mae Cymru'n cael tua 3 y cant o wariant Gweinyddiaeth Amddiffyn y DU. Mae cyfle i gynyddu hynny, ond ni chawn y buddsoddiad hwnnw drwy droi ein cefnau ar y sector. Ac yn sicr ni fyddwn yn ei gael drwy ganiatáu i ideoleg gael blaenoriaeth dros swyddi, sgiliau a buddiannau economaidd cymunedau, fel fy etholaeth i ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg. Dylem fod yn uchelgeisiol dros Gymru. Dylem ddweud wrth gwmnïau amddiffyn, 'Dewch i Gymru, buddsoddwch yng Nghymru, cyflogwch weithwyr o Gymru, hyfforddwch brentisiaid Cymru a datblygwch dechnolegau'r dyfodol yma yng Nghymru', oherwydd mae cefnogi'r sector amddiffyn yn golygu cefnogi ein heconomi ac adeiladu sgiliau yn y gweithlu ledled Cymru gyfan, a dylem fod yn falch o hynny. Ac ar adeg pan fo ein cynghreiriaid yn cryfhau eu sectorau amddiffyn a'r bygythiadau sy'n wynebu'r Deyrnas Unedig yn dod yn fwyfwy cymhleth, ni all Cymru fforddio sefyll ar y cyrion. Dylem fod yn cystadlu am y buddsoddiad hwnnw, dylem fod yn creu'r swyddi hynny a dylem sicrhau bod Cymru'n chwarae ei rôl allweddol yn cadw Prydain yn ddiogel. Dyna pam y byddaf yn cefnogi'r cynnig heddiw ac yn gwrthod gwelliant y Llywodraeth, ac rwy'n annog pob cyd-Aelod yma heno i wneud yr un peth.

Fel cyn-filwr fy hun, rhaid imi ddweud fy mod yn ddiolchgar i'n diwydiant amddiffyn, sy'n caniatáu inni weithredu mewn amgylcheddau peryglus yn effeithlon, yn effeithiol ac yn ddiogel. Rhaid imi ddweud fy mod mewn penbleth braidd ynghylch rhai o'r dadleuon a glywais ar ochr Plaid Cymru o'r Siambr. Mae'n rhyfedd. Felly, rwyf am gefnogi cynnig sy'n caniatáu i Gymru adeiladu mwy, gwneud mwy ac ennill mwy o'r gwaith medrus sy'n helpu i gadw'r wlad hon yn ddiogel. Rwyf am i unigolyn ifanc sy'n gadael yr ysgol weld dyfodol ym maes peirianneg yng Nghymru. Rwyf am i raddedigion gael cyfle i aros yng Nghymru, ac rwyf am i fusnesau Cymru sy'n cystadlu am gontractau amddiffyn gredu bod ganddynt Lywodraeth sy'n gadarn y tu ôl iddynt. Nid oes unrhyw gywilydd mewn ennill bywoliaeth yn helpu Prydain i amddiffyn ei hun. Mae ein peirianwyr, ein gweithgynhyrchwyr a'n prentisiaid yn haeddu parch. Dylai bod yn falch o Gymru olygu bod yn uchelgeisiol ar ran y bobl sy'n gweithio yma.

Mae amddiffyn wedi ei gadw'n ôl i Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Nid yw'r Senedd yn cyfarwyddo ein lluoedd arfog nac yn rheoli rhaglenni caffael y Weinyddiaeth Amddiffyn. Ond mae gan Weinidogion Cymru gyfrifoldeb am addysg, hyfforddiant a chymorth busnes. Mae'r pwerau hynny'n bwysig. Defnyddiwch nhw'n iawn a gallwn helpu cwmnïau o Gymru i gystadlu. Defnyddiwch nhw'n wael ac rydym yn creu perygl o osod rhwystrau yn eu ffordd. Mae maniffesto Reform ar gyfer Cymru eisoes yn ymrwymo i ehangu addysg dechnegol a phrentisiaethau o ansawdd uchel a gweithio gyda chyflogwyr i baru hyfforddiant ag anghenion economi Cymru. Mae hwn yn ymrwymiad rwyf eisiau ei gymhwyso i'r cyfleoedd mewn amddiffyn. Dewch â chyflogwyr amddiffyn ac addysg uwch yn agosach at ei gilydd. Rhowch lwybr i bobl sy'n gadael yr ysgol i mewn i waith medrus, cyfle i raddedigion adeiladu eu gyrfaoedd yma, a chyfle i weithwyr profiadol ailhyfforddi.

Ar 20 Chwefror, cyhoeddodd Llywodraeth y DU a Swyddfa Cymru eu bwriad i weithio ar y cyd i sefydlu coleg rhagoriaeth dechnegol amddiffyn yng Nghymru erbyn mis Medi 2027. Beth yw'r lleoliad? A yw yn Abertawe? Dywedwch ei fod. Ond ble bynnag y bydd wedi'i leoli, mae angen cynllun cyflawni clir arnom. Pa gyllid sydd wedi'i gytuno? A yw Medi 2027 yn dal i fod yn gyraeddadwy? Sut y bydd y coleg yn gweithio gyda chyflogwyr amddiffyn? Pryd y gall myfyrwyr ddarganfod beth y gallant ei astudio a sut i wneud cais? I rywun sy'n ystyried gyrfa mewn amddiffyn, mae'r rhain yn fanylion pwysig. Dylent allu gweld llwybr o hyfforddiant i gyflogaeth yma yng Nghymru.

Mae angen yr un dull ymarferol ar gyfer busnesau llai o faint. Dylai cwmni o Gymru sydd â'r sgiliau i gynhyrchu yn ôl gofynion manyleb filwrol gael cyfle teg i ennill y gwaith. Dylai fod cefnogaeth i'w helpu i baratoi cais, ei helpu i fodloni'r gofynion diogelwch, a'i helpu i'w roi mewn cysylltiad â'r Weinyddiaeth Amddiffyn a chontractwyr amddiffyn mawr sy'n dyfarnu gwaith. Rhowch lwybr clir iddynt, yna dangoswch a yw'r gefnogaeth honno'n helpu busnesau Cymru i ennill contractau a chyflogi staff. Byddai Reform yn cyflwyno strategaeth ddiwydiannol Gymreig wedi'i hadeiladu o amgylch ynni diogel, fforddiadwy, fel y mae ein maniffesto yn ymrwymo i'w wneud. Rwyf am i weithgynhyrchwyr amddiffyn a'u cyflenwyr gael eu cynnwys yn yr uchelgais hwnnw, gyda chyfleoedd i fuddsoddi, ehangu a chyflogi mwy o bobl.

Daw hynny â mi at fframwaith moesegol arfaethedig y Llywodraeth. Ar 22 Medi, dywedodd y Gweinidog, lle bynnag y bo'n gyfreithiol ac yn ymarferol, na ddylid cwblhau penderfyniadau cymorth buddsoddi newydd Llywodraeth Cymru ar gyfer gweithgareddau amddiffyn hyd nes bod y fframwaith wedi ei gyhoeddi a'i weithrediad wedi ei ystyried. Mae ymrwymiadau cytundebol presennol yn parhau heb eu heffeithio. Gall trafodaethau barhau. Gall penderfyniadau sydd eu hangen yn gynt fynd i'r Prif Weinidog. Rhaid imi gytuno â Darren Millar, oherwydd, rhaid dweud, mae gofyn i fusnesau aros tra bod y rheolau'n cael eu datblygu yn rhoi'r arwydd anghywir i ddiwydiant. Cyn ymrwymo i ehangu a recriwtio, mae angen i gyflogwyr ddeall yr amodau sy'n gysylltiedig â'r cymorth hwnnw. Weinidog, mae angen ateb ar gwmni sy'n penderfynu ble i fuddsoddi. Ni ellir trefnu llyfr archebion o amgylch eich amserlen ymgynghori. Gosodwch safonau clir, ac wrth wneud hynny, esboniwch beth fydd y dull hwn o weithredu yn ei gyflawni a sut y byddwch yn atal oedi y gellir ei osgoi. Mae Plaid Cymru'n siarad am sefyll dros Gymru. Dyma'r cyfle i ddangos hynny. Rhowch eglurder i gyflogwyr Cymru a chyfle teg i weithwyr Cymru sicrhau'r buddsoddiad nesaf. Byddai Llywodraeth Reform yn eofn yn ei chefnogaeth i'r diwydiant amddiffyn yng Nghymru.

Dylem ganolbwyntio yn yr un modd ar niwed yr arfau a niwed sifil. Mae rhai arfau wedi'u cyfyngu yn eu defnydd. Mae eraill wedi'u gwahardd oherwydd eu heffeithiau. Gyda systemau arfau, mae'r ffordd y cânt eu defnyddio'n bwysig iawn. Mae meini prawf trwyddedu allforio y DU eisoes yn mynd i'r afael â'r risg o offer yn cael ei ddefnyddio i gyflawni neu hwyluso tramgwyddo difrifol yn erbyn cyfraith ddyngarol ryngwladol. Mae angen i Weinidogion Cymru esbonio beth fydd eu fframwaith yn ei ychwanegu a pham y mae'r budd hwnnw'n cyfiawnhau unrhyw fiwrocratiaeth, gweinyddiaeth a threuliau pellach. Gallai oedi annog busnesau i fuddsoddi mewn mannau eraill.

Ni allaf ddweud nad yw'r fframwaith hwn eisoes wedi costio i Gymru mewn swyddi. Gallaf fynnu bod Gweinidogion yn asesu'r risg i fuddsoddiad a chyflogaeth. Mae gweithwyr Cymru'n haeddu gwybod bod eu bywoliaeth yn cael ei hystyried yn briodol. Rwyf am i Gymru chwarae rhan hyderus mewn Teyrnas Unedig gref, gyda phobl fedrus yn gwneud offer y gallwn ddibynnu arno a busnesau sy'n gallu cystadlu am waith. Rwyf am i'r cynnig hwn arwain at brentisiaethau y gall rhywun wneud cais amdanynt, contract y gall busnesau o Gymru gynnig amdano a diwydiant amddiffyn cryfach i Gymru. Cyflwynwch yr hyfforddiant, helpwch gwmnïau i ennill contractau a rhowch atebion clir i fuddsoddwyr—

Dyma'r frawddeg olaf. Dylai ein huchelgais weld prentisiaid o Gymru'n cymhwyso, ffatrïoedd Cymru'n sicrhau archebion a theuluoedd Cymreig yn adeiladu eu dyfodol yma. Dyma'r cyfle sydd ger ein bron, dylai'r Llywodraeth hon fwrw ymlaen i'w gyflawni. Diolch.

Mae rhywfaint o eironi yma, oherwydd yr wythnos diwethaf pan oeddem yn craffu ar eich fframwaith amddiffyn moesegol ac yn ei herio, fe aeth yr awyren i lawr yn RAF y Fali. Buaswn yn gobeithio bod pawb ar y meinciau hyn yn falch fod y ddau beilot wedi gallu alldaflu a'u bod yn iawn nawr ar ôl cael triniaeth ar gyfer mân anafiadau. Rwy'n hynod falch o'r ganolfan honno. Rwyf hefyd yn hynod falch o'r diwydiant amddiffyn ledled Cymru a'r Deyrnas Unedig. Ac rwy'n hynod falch o'r rhai sy'n gwasanaethu, ac sydd wedi gwasanaethu o'r blaen, yn ein lluoedd arfog—y rhai sydd wedi colli eu bywydau fel bod gennym ryddid i lefaru yma yn y lle hwn. Rwyf wedi mwynhau cymaint o gyfraniadau rhagorol heddiw, ond am un. Fe'i gadawaf ar hynny.

Dylid nodi bod y seddau alldaflu yn yr awyren honno wedi'u gwneud gan Martin-Baker, cwmni wedi'i leoli yn Denham. Mae data'r cwmni ei hun yn nodi bod y seddau hyn wedi achub bron i 8,000 o fywydau criwiau awyr ledled y byd, ond mae'n sioc nodi bod y busnes hanfodol hwn wedi cael ei wneud yn destun fandaliaeth a'r ffatri wedi ei meddiannu gan ymgyrchwyr Palesteina ddim ond am fod llu awyr Israel yn defnyddio eu seddau alldaflu. Dylid ceryddu'r math hwn o ymddygiad yn gadarn a dylid diogelu'r cwmnïau hanfodol hyn.

Mae'r ddamwain yr wythnos diwethaf yn ein hatgoffa ni i gyd o'r risgiau y mae pob un o'n milwyr dewr yn eu hwynebu wrth amddiffyn ein gwlad. A phan ddywedaf 'ein gwlad', rwy'n golygu y Deyrnas Unedig, i gynnwys Cymru. Mae ein sector amddiffyn allweddol yn defnyddio ystod eang o sgiliau gwerth uchel sy'n ei wneud yn bartner delfrydol ar gyfer ysgolion, colegau a phrifysgolion. Mae hefyd yn cyflogi dros 18,500 o bobl, mae ganddo drosiant o fwy na £5 biliwn ac mae'n cyfrannu tua £2 biliwn o werth ychwanegol gros i economi Cymru. Mae'r diwydiant hwn yn cyfrannu'n sylweddol at economi Cymru a diogelwch ein cenedl. Mae'n darparu swyddi medrus iawn, yn cefnogi cadwyni cyflenwi ledled Cymru ac yn creu cyfleoedd ar gyfer cydweithio rhwng diwydiant ac addysg. Yn dilyn y ddamwain yr wythnos diwethaf, pan ddeuthum allan o'r Senedd hon, er bod rhaid imi fynd yn fy mlaen i rywle, fe wneuthum bwynt o gysylltu ag RAF y Fali, ac anfon fy nymuniadau gorau atynt a'n cefnogaeth 100 y cant.

Yn wahanol i Lywodraeth Cymru, mae rhai o fewn Plaid Cymru yn enwedig eisiau symud y diwydiant arfau allan o Gymru oherwydd yr hyn a ddisgrifiant fel teimlad eu bod yn cyfranogi mewn lladd. Mae Aelodau eraill Plaid Cymru'n defnyddio'r esgus o fframwaith amddiffyn moesegol a fydd yn gwthio gwariant ar amddiffyn yng Nghymru yn ôl. Mae hyn yn wallgofrwydd llwyr ar adeg—wel, mae'n wallgofrwydd ar unrhyw adeg, ond yn enwedig nawr—a ninnau dan gymaint o fygythiad yn fyd-eang. Caiff hyn ei adlewyrchu hefyd yn y rhestr ddu ideolegol ar ffurf y fframwaith moesegol ar gyfer ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â'r sector amddiffyn. Mae yna un sy'n bodoli eisoes yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae'r Ceidwadwyr yn deall pwysigrwydd y sector hwn oherwydd yr aflonyddwch byd-eang ac yn lle hynny maent wedi gosod cynllun. Byddem ni'n cynyddu gwariant ar amddiffyn i 3 y cant o gynnyrch domestig gros.

Mae hefyd yn bwysig cofio, yn nhymor diwethaf y Senedd, fod memorandwm cyd-ddealltwriaeth wedi'i lofnodi ar gytundeb twf amddiffyn Cymru. Dyrannodd y cytundeb £50 miliwn i Gymru o'r £250 miliwn o fuddsoddiad ledled y DU mewn twf rhanbarthol fel rhan o fuddsoddiad cynyddol mewn amddiffyn. Yn dilyn hyn, sefydlwyd y clwstwr amddiffyn a diogelwch rhanbarthol. Mae hyn yn helpu busnesau, prifysgolion a cholegau Cymru i gael mynediad at gontractau'r Weinyddiaeth Amddiffyn, datblygu eu cadwyni cyflenwi a chynyddu eu cyfran o wariant amddiffyn. Mae hefyd yn cysylltu busnesau ag wyth prifysgol a cholegau addysg bellach Cymru, gan wneud defnydd o'u hymchwil a'u harbenigedd mewn meysydd fel seiberddiogelwch, optoelectroneg a deallusrwydd artiffisial. Mae Llywodraeth y DU wedi addo cydweithio â Llywodraeth Cymru i sefydlu coleg technegol amddiffyn newydd erbyn mis Medi 2027. Fe fydd yn hyfforddi'r genhedlaeth nesaf o beirianwyr amddiffyn ac yn helpu i gefnogi galluoedd awtonomaidd cynyddol Prydain. Mae cyfle clir yma i Gymru, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae gennym—. Roeddem yn y pwyllgor y bore yma—

Fe wnaf. Mae'n hanfodol fod gennym gynhyrchiant yng Nghymru. Rydym ar ei hôl hi oherwydd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru, a gefnogwyd gennych chi. Mae'r dystiolaeth yn glir: mae'r sector amddiffyn yn elfen hanfodol. Mae angen i Lywodraeth Cymru ymrwymo i sicrhau bod y diwydiant hwn yn cael y gefnogaeth a'r hyn sydd ei angen arno i ffynnu yma yng Nghymru. Gobeithio y byddwch chi'n newid eich meddwl ac yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr iawn.

Gobeithio ein bod yn cyrraedd pwynt lle mae gennym rywfaint o dir cyffredin ar draws y Siambr mewn perthynas â pha mor bwysig yw amddiffyn i'n heconomi, a'r sector awyrofod hefyd, ond ni all mesur llwyddiant ymwneud yn unig â faint o arian a wariwn ar amddiffyn yn unig, rhaid iddo ymwneud â'r hyn y mae buddsoddiad yn ei gyflawni i Gymru, i'n gweithwyr, ac i'n cymunedau.

Mae gennym eisoes gymaint o gryfderau enfawr, ac mae nifer ohonom wedi siarad amdanynt. Yn BAE Systems yng Nglascoed, mae tua 500 o bobl yn gweithio ym maes gweithgynhyrchu amddiffyn, ochr yn ochr â rhaglen brentisiaeth sy'n darparu'r genhedlaeth nesaf o weithwyr medrus. Yn Airbus ym Mrychdyn, mae gennym weithgynhyrchiant awyrofod o'r radd flaenaf a miloedd o swyddi medrus iawn. Mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi cytundeb twf amddiffyn Cymru sy'n werth £50 miliwn, gyda disgwyl i weithwyr Cymru fod yn rhan o'r gwaith o lunio, profi a gweithgynhyrchu technolegau newydd. Mae'r buddsoddiad yn cynnwys ariannu coleg arbenigol wedi'i lunio i hyfforddi'r genhedlaeth nesaf o beirianwyr amddiffyn. Mae cyhoeddiadau Llywodraeth y DU ddoe ar Great British Grid hefyd yn bwysig. Os ydym am i weithgynhyrchiant Cymreig ehangu, i ddenu buddsoddiad a chreu swyddi, mae angen y seilwaith hwnnw ar fusnesau i wneud hynny. Gall cysylltiadau grid cyflymach helpu i ddatgloi'r twf hwnnw. Dyma beth y dylai polisi diwydiannol cydgysylltiedig ei olygu: buddsoddiad, seilwaith a sgiliau'n gweithio gyda'i gilydd i greu swyddi da.

Mae fy her yn syml iawn: os yw gwariant amddiffyn yn cynyddu, rhaid i Gymru sicrhau ei chyfran deg o'r swyddi, y sgiliau a'r buddsoddiad. Mae hyn yn golygu defnyddio caffael i gryfhau cadwyni cyflenwi Cymreig, creu prentisiaethau a sicrhau bod buddsoddiad cyhoeddus yn cefnogi cyflog teg, cyflogaeth ddiogel a chyfleoedd i symud ymlaen. Rhaid i lywodraethau, cyflogwyr ac undebau llafur ddod o gwmpas y bwrdd gyda'i gilydd, oherwydd dylai buddsoddiad ddarparu mwy na rhagor o swyddi'n unig, dylai ddarparu swyddi da, amodau gweddus a llais cryf i weithwyr.

Nid oes angen inni ddechrau o'r dechrau. Mae Cronfa Ddysgu Undebau Cymru'n rhoi model i ni adeiladu arno. Mae'n cefnogi dysgu yn y gweithle a datblygu gweithlu a arweinir gan undebau drwy ddull partneriaeth gymdeithasol Cymru. Mae'n ddull a hyrwyddwyd yn fawr gan Lywodraeth Lafur Cymru, gan roi gweithwyr ac undebau llafur a sgiliau wrth wraidd ein heconomi. Gadewch inni adeiladu ar hynny wrth i fuddsoddiad amddiffyn dyfu, gan uwchsgilio gweithlu heddiw a sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o swyddi amddiffyn yn swyddi yng Nghymru.

Ond ni all hyn fod yn ddewis ffug rhwng buddsoddi mewn amddiffyn a buddsoddi yn y pethau sydd eu hangen ar ein cymunedau. Nid yw adeiladu cartrefi, buddsoddi yn ein GIG, ysgolion a gwasanaethau gofal a diogelu ein diogelwch cenedlaethol yn uchelgeisiau sy'n cystadlu. Mae angen pob un ohonynt ar wlad gref, oherwydd mae diogelwch yn olygu mwy nag amddiffyn yn unig, mae'n golygu cael cartref gweddus, swydd dda, gwasanaethau cyhoeddus cryf a hyder yn y dyfodol. Nawr, rhaid inni symud y tu hwnt i siopau siarad a fframweithiau. Mae angen cyflawni ac mae angen hynny ar frys—cyflawniad sy'n golygu swyddi da a dyfodol da, cyflawniad lle gall gweithwyr a chymunedau weld a theimlo'r budd economaidd, a chyflawniad sy'n sicrhau nad oes unrhyw weithiwr na chymuned yn cael eu gadael ar ôl.

Felly, gadewch inni farnu buddsoddiad mewn amddiffyn nid yn unig yn ôl sawl biliwn a gaiff ei wario ond yn ôl yr hyn y mae'r biliynau hynny'n eu gadael ar ôl: mwy o weithwyr medrus, busnesau Cymreig cryfach, swyddi diogel da a chymunedau cryfach. Dylai diwydiant Cymru gael ei gyfran deg. Dylai busnesau Cymru gael eu cyfran. Ond yn anad dim, dylai gweithwyr Cymru a chymunedau Cymru deimlo'r budd: swyddi da, dyfodol da, ffyniant sy'n aros yma yng Nghymru a neb wedi'i adael ar ôl.

Lywydd, diolch yn fawr. Rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r cynnig hwn, oherwydd mae'n rhoi cyfle i mi eto, yn dilyn y datganiad llafar y gwnes i'r wythnos diwethaf, i roi ar y record yr hyn sy'n greiddiol i safbwynt y Llywodraeth, sef bod Cymru bob amser wedi ceisio bod yn genedl sy'n cyfuno uchelgais economaidd—ar hyn mae yna gonsensws, rwy'n credu, yn ein plith ni—gyda chyfrifoldeb cymdeithasol. Ar y sail hynny, wrth gwrs, rŷn ni'n datblygu'r fframwaith buddsoddi amddiffyn moesegol, oherwydd nad ŷm ni'n gweld y ddau beth yma—llwyddiant economaidd a gwerthoedd moesegol—mewn tensiwn, mewn croesddywediad; a dweud y gwir, rŷn ni'n eu gweld nhw'n plethu gyda'i gilydd ac yn cefnogi'i gilydd.

Dwi'n deall bod yna anibynniaeth barn ynglyn â rhai elfennau rŷn ni wedi eu trafod heno, ond mae yna gydnabyddiaeth eang, rwy'n credu, o ran pwysigrwydd y sector. Rŷn ni i gyd wedi bod yn dechrau dyfynnu'r un ffigurau, onid ŷm ni? Mae'n bwysig i nodi nid yn unig maint y sector ond y sector cysylltiedig, achos mae'n fwy na jest y sector amddiffyn craidd. Dwi'n cytuno gyda'r pwynt ehangach mae Shavanah Taj newydd ei wneud. Mae angen meddwl am ddiogelwch yn yr ystyr eang, gan gynnwys gwydnwch ein seilwaith, ac yn y blaen; mae hynny'n rhan o ddiogelwch, ac mae yna gyfleoedd economaidd pwysig i ni i'r cyfeiriad hynny hefyd.

Ond mae'r sector amddiffyn a'r sector cysylltiedig—awyrofod ac yn y blaen—nid yn unig eisoes yn sylweddol, maen nhw ar gynnydd yn sylweddol. Mae'n gwelliant ni, sydd yn dangos y ffigurau mwyaf diweddar, yn cyferbynnu gyda'r ffigwr a oedd yn cael ei ddyfynnu yn y cynnig gwreiddiol, yn dangos hynny—dim ond mewn ychydig amser, blwyddyn, mae yna gynnydd sylweddol wedi bod o ran cyflogaeth.

Mae'n bwysig i nodi hefyd mai un ffigwr sydd werth ei ddyfynnu yw'r canran o gaffael y weinyddiaeth amddiffyn y mae Cymru, ar hyn o bryd, yn ei gael—3.6 y cant. Wel, 5 y cant o'r boblogaeth sydd gyda ni, felly mae'n llai na'n cyfran ni o'r boblogaeth. O ran ein sector gweithgynhyrchu ni, oherwydd ei fod e'n fwy o gymharu gyda gweddill ein heconomi ni, mae gyda ni yng Nghymru rhywbeth fel 6.5 y cant o holl sector gweithgynhyrchu Prydain. Hynny yw, 3.6 y cant o'r caffael amddiffyn, a 6.5 y cant o weithgynhyrchu. Mae dros 6 y cant o aelodau'r lluoedd arfog yma, ac rŷn ni fel Llywodraeth yn hollol ymrwymedig i'r cyfamod o ran aelodau'r lluoedd arfog sydd yn gwasanaethu nawr ac sydd wedi gwneud yn y gorffennol.

Rŷn ni'n cyfrannu mwy na'n siâr poblogaeth o ran aelodau'r lluoedd arfog, ac eto, dim ond 3.6 y cant o'r gyllideb gaffael. Mae yna annhegwch sylfaenol yn fanna, sydd yn cael ei adlewyrchu mewn rhannau eraill o gaffael ar draws y Deyrnas Gyfunol o ran defnydd o arian y sector cyhoeddus. Mae yn rhywbeth, rwy'n credu, sydd yn ein huno ni, sef y dylai fod Cymru yn cael chwarae teg ac y dylai fod cwmnïau o Gymru yn cael chwarae teg o ran y cyfleon yma. Pam? Oherwydd mae'r sectorau hyn yn creu swyddi uchel eu gwerth: cyflog uchel, maen nhw'n cynnal cadwyni helaeth, yn creu cyfleoedd i bobl ledled Cymru i ddatblygu eu sgiliau uwch ac i gael gyrfa gwerth chweil. Mae gennym ni'r sylfaen gweithgynhyrchu yma, wrth gwrs: awyrofod, electroneg, seiberddiogelwch ac yn y blaen. Felly, rŷn ni mewn sefyllfa lle mae yna gyfleon. Mae yna botensial yna, a rŷn ni yn sicr eisiau sicrhau ein bod ni'n gwireddu'r potensial hynny.

Wrth gwrs, mae'n bwysig nodi, gallwn ni ddim fel cenedl anwybyddu'r newidiadau i'r dirwedd geowleidyddol ar draws Ewrop a thu hwnt. Mae llywodraethau yn ystyried sut mae bod yn fwy gwydn a diogel a sut i gryfhau eu diwydiannau. A bydd angen i Gymru allu elwa ar y cyfleon economaidd a ddaw o fuddsoddi mwy yn y cyd-destun yma, ond gan gadw'r un pryd yn driw i'n gwerthoedd ni a'n cyfrifoldebau. A dyna lle mae yna rywfaint o anghytundeb rhyngom ni.

Roedd yna gyfeiriad at y cytundeb twf amddiffyn. Mae hwn yn gyfraniad tuag at greu mwy o gyfleon i gwmnïau yng Nghymru. Bydd yn rhoi Cymru mewn sefyllfa i allu gwneud y gorau o'r cyfleoedd a ddaw ym meysydd gweithgynhyrchu, uwch-dechnolegau digidol, gallu seiber, systemau ymreolaethol ac arloesi dau ddiben. Ac wrth gwrs, bydd sgiliau yn hanfodol, fel rŷn ni wedi clywed, i'n llwyddiant yn y dyfodol. Dŷn ni, fel Llywodraeth, wrth gwrs, yn ymrwymedig i ddeall yr anghenion sgiliau yn gyffredinol. Dyna pam ŷn ni'n mynd trwy'r broses o'r archwiliad sgiliau cenedlaethol, ond mae e'n berthnasol yng nghyd-destun amddiffyn hefyd.

A wnewch chi ildio?

Gwnaf.

Rwyf wedi eistedd yma ac yn amlwg wedi gwrando ar eich cyfraniad am chwe munud a hanner. A wnewch chi ateb y cwestiynau ynglŷn â pha mor hir y mae'r oedi hwn i fuddsoddiad yn mynd i'w gymryd? Os derbyniaf yr hyn rydych chi'n ei ddweud, ac rwyf i yn derbyn yr hyn rydych chi'n ei ddweud, eich bod chi eisiau denu mwy o gaffael y Weinyddiaeth Amddiffyn i Gymru er mwyn inni gael ein cyfran deg, onid ydych chi'n derbyn eich bod chi, drwy wthio cwmnïau i ffwrdd gyda'r oedi hwn, eich bod yn anfon y neges hollol anghywir o ran ceisio denu'r arian hwnnw i Gymru ar yr adeg dyngedfennol hon, pan fo busnesau'n gwneud penderfyniadau buddsoddi? Onid ydych chi'n derbyn bod honno'n broblem? Ac os ydych chi, pa mor hir y bydd yr adolygiad hwn yn ei gymryd? Pa mor hir yw'r oedi? Pwy sy'n cynnal yr adolygiad? Pa unigolion sydd ynghlwm wrtho? A ydych chi'n ymgysylltu â'r diwydiant? Atebwch y cwestiynau hynny.

Diolch. Wel, fe wnes i ateb y cwestiynau yna i gyd yn y datganiad llafar wythnos diwethaf. Fe wnaethom ni ddweud ein bod ni'n mynd i gyhoeddi'r fframwaith yn yr hydref—[Torri ar draws.] Do. Mae'n cael ei ddatblygu, fel y dywedais i'r wythnos diwethaf, gan Lywodraeth Cymru mewn ymgysylltiad â'r sector amddiffyn—un o'ch cwestiynau chi—a gyda rhanddeiliaid eraill. Dyw e ddim yn golygu peidio â chefnogi'r sector; mae'n ymwneud â rhoi eglurder a sicrwydd a fframwaith clir, tryloyw.

Fel y dywedais i'r wythnos diwethaf, mae'n unol â'r hyn sy'n digwydd ar draws y byd gyda llywodraethau. Roedd arweinydd y grŵp Llafur wedi cyfeirio at yr Alban. Mae gan yr Alban fframwaith moesegol ar gyfer y sector amddiffyn. Mae gan Lywodraeth Gogledd Iwerddon fframwaith moesegol ar gyfer y sector. Mae gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol, fel y clywom ni gan Aelod o Reform, fframwaith. Ni oedd yr unig Lywodraeth yn y Deyrnas Gyfunol a oedd heb fframwaith. Rŷn ni'n gwneud yn iawn am hynny fel bod gennym ni fframwaith clir, fel ein bod ni, ie, yn gallu sicrhau bod cwmnïau o Gymru yn elwa ar y cyfleon sydd yna, ond ar sail gadarn sydd yn gyson â'r gwerthoedd sydd mor bwysig o ran ein democratiaeth ni yma yng Nghymru.

Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl yn y Siambr hon heno. Rwy'n credu ei fod yn dangos pwysigrwydd y sector amddiffyn yng Nghymru i bob rhan o Gymru. Fe ddechreuaf gloi'r ddadl hon, Lywydd, drwy fynd i'r afael â sylwadau agoriadol y Gweinidog Cabinet mewn perthynas â'r fframwaith amddiffyn moesegol, oherwydd daeth yn amlwg drwy'r ddadl fod gan Aelodau ar draws y pleidiau bryderon difrifol ynghylch goblygiadau hyn, yr oedi y bydd yn ei achosi a'r canlyniadau yng Nghymru ac yn ehangach o ganlyniad. Mae'n amlwg yn anfon neges allan nad yw'r sector amddiffyn yn cael ei gefnogi'n briodol gan y Llywodraeth hon yng Nghymru. Ac rwy'n gobeithio, Weinidog Cabinet, y gwnewch chi ystyried y pryderon y mae'r Aelodau wedi'u codi yn y lle hwn, oherwydd rydym am weld y buddsoddiad hwnnw yma yng Nghymru, rydym am weld y swyddi hynny'n cael eu creu yma yng Nghymru fel y gallwn weld ffyniant yma yng Nghymru hefyd.

Roeddwn yn croesawu sylwadau'r Gweinidog Cabinet, Lywydd, pan gydnabu bwysigrwydd y sector amddiffyn yma, yn enwedig diwydiannau twf ym meysydd seiberddiogelwch, awyrofod, gweithgynhyrchu uwch. Roeddwn yn falch o glywed gan gyd-Aelodau yn Fflint Wrecsam. Soniodd Ken Skates am Airbus, ac roeddwn yn falch o allu ymweld â'r fan honno yn ddiweddar gyda Darren Millar a gweld y gwaith anhygoel y maent yn ei wneud yn fy etholaeth fy hun—mae'r gwaith y mae Airbus yn ei wneud yn uchafbwynt gwirioneddol i Gymru. Ac maent newydd gyhoeddi 480 o swyddi newydd eraill yn yr ardal yn ddiweddar. Unwaith eto, enghraifft wych o'r hyn y mae awyrofod yn ei wneud yng Nghymru.

Ac mae'r twf a'r buddsoddiad hwn wedi'i alluogi gan y gweithwyr medrus sydd gennym yma yng Nghymru, yn gweithio gyda Llywodraeth y DU a pharth buddsoddi Wrecsam a sir y Fflint a gefnogir gan Lywodraeth Cymru, ochr yn ochr â'r gefnogaeth gan awdurdodau lleol. Lywydd, clywsom yn y ddadl gan Paul Davies am bwysigrwydd strategol gorllewin Cymru a'r cyfleoedd ar gyfer buddsoddiad amddiffyn yno, a chlywsom gan lefarydd Reform am y gwahaniaeth a wnaeth y lluoedd arfog a'r brentisiaeth i'w fywyd a'i yrfa. Ac mae'r rhain yn enghreifftiau o'r rheswm pam y dylai Llywodraeth Cymru gyfeirio mwy o gefnogaeth i'r sector amddiffyn nawr, nid pregethu a chlymu'r sector mewn biwrocratiaeth. A chyda'r cyhoeddiad am y fframwaith amddiffyn moesegol, mae buddsoddwyr a gweithwyr posibl yn y sector amddiffyn yn wynebu ansicrwydd ac oedi. Dyna a gododd yr Aelodau yn y lle hwn gyda chi heno, Weinidog Cabinet.

Mae'r buddsoddiadau hyn, fel y clywsom gan Aelodau hefyd, yn bethau sy'n gwneud gwahaniaeth real iawn o ddydd i ddydd. Clywsom gan Janet Finch-Saunders, oni wnaethom, am effaith buddsoddiad amddiffyn yma yn y byd go iawn yng Nghymru. A phan siaradwn am y sector amddiffyn, rwy'n credu weithiau ei bod hi'n hawdd iawn canolbwyntio'n unig ar y deunyddiau sy'n cael eu cynhyrchu—sy'n hynod o bwysig, wrth gwrs, ond gadewch inni beidio ag anghofio beth sy'n cael ei amddiffyn mewn gwirionedd. Soniodd Darren Millar am hyn gan gyfeirio at y rhyfel oer yn ei sylwadau agoriadol. Ein rhyddid sy'n cael ei amddiffyn; ein gwerthoedd sy'n cael eu hamddiffyn; ein democratiaeth, ein diogelwch economaidd, ein gwydnwch sy'n cael ei amddiffyn gan y sector amddiffyn. Ein ffordd o fyw, y cydraddoldebau a fwynhawn fel cenedl, ein heddwch sy'n cael ei ddiogelu gan y sector amddiffyn. Ac mae'n rhaid ymladd dros heddwch. Fe'i gwelwn yn y byd rydym yn byw ynddo heddiw nad yw heddwch yn rhywbeth i'w gymryd yn ganiataol. Rhaid inni ymladd dros heddwch. Ac mae'n rhywbeth sylfaenol. Blaenoriaeth bennaf unrhyw Lywodraeth yw heddwch eu cenedl. A'r cyfrifoldeb cymdeithasol hwn i sicrhau heddwch yw'r hyn y mae'n rhaid inni ymladd drosto fel cenedl hefyd. Dyna yw ein dyletswydd ni i'n gwlad. Mae mor bwysig ein bod yn amddiffyn ein gwerthoedd.

Daw'r ddadl hon ar yr union adeg pan ydym yn gweld angen cynyddol am fuddsoddiad a gweithredu. Yn fyr, Lywydd, am fod y byd ar garreg ein drws yn mynd yn fwyfwy peryglus, dylem ni yn y Senedd hon roi ein cefnogaeth lawn i'r sector amddiffyn, gan alluogi gweithgynhyrchwyr i allu ehangu yng Nghymru, darparu swyddi da i weithwyr medrus a chryfhau amddiffynfeydd y DU. Mae hyn yn hanfodol i ddiogelwch Cymru, diogelwch y Deyrnas Unedig a diogelwch ein cynghreiriaid dramor. Dyna pam rwy'n annog pob Aelod i gefnogi ein cynnig a dangos eich cefnogaeth i'r sector amddiffyn yma yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn.

A daw hyn â mi at rywbeth y teimlaf yn gryf iawn yn ei gylch, sef gofal cymdeithasol. Oherwydd nid yw'r pwysau a wynebir yn Llwynhelyg yn dod i ben wrth y drws. Mae gennym y meddygon a'r nyrsys gorau yn y byd, ond os yw rhywun yn barod yn feddygol i adael yr ysbyty ac nad oes cymorth ar gael yn y gymuned, ni all yr unigolyn hwnnw fynd adref. A thra bod yr unigolyn hwnnw'n aros, mae gwely ysbyty yn parhau i mewn defnydd, claf arall yn aros yn yr adran damweiniau ac achosion brys ac ambiwlans yn aros tu allan efallai, ac mae'r pwysau'n symud yn ôl fel cylch dieflig. Ni all iechyd a gofal cymdeithasol barhau i weithredu fel pe baent yn fydoedd ar wahân. Mae angen i fyrddau iechyd, cynghorau, meddygon teulu, nyrsio cymunedol, cartrefi gofal, gofal cartref a'r trydydd sector weithio o amgylch y claf fel un system gydgysylltiedig.

Ac mae'n rhaid inni gynnwys gofalwyr di-dâl yn y sgwrs honno, oherwydd, yn rhy aml, pan ddywedwn y gellir gofalu am rywun gartref, mae aelod o'r teulu y tu ôl i'r frawddeg honno—gŵr, gwraig, mab, merch; rhywun a fydd efallai, yn sydyn iawn, yn gorfod darparu oriau o ofal bob dydd. Ni allwn ddatrys pwysau ar welyau ysbyty trwy drosglwyddo'r pwysau hwnnw ymlaen i deuluoedd. Os yw rhywun yn mynd adref, rhaid sicrhau bod gofal yn aros amdanynt, rhaid i'r teulu wybod beth sy'n digwydd a rhaid i ofalwyr di-dâl gael eu cefnogi'n briodol. Nid yw hynny'n amherthnasol i ddiogelu Ysbyty Llwynhelyg; mae'n rhan o ddiogelu Ysbyty Llwynhelyg. Oherwydd nid yr ateb i'r pwysau ar welyau ysbyty yw llai o welyau ysbyty. Mae angen inni atal derbyniadau diangen i wneud yn siŵr eu bod yn barod i adael ac yn gallu gwneud hynny'n ddiogel.

Rwyf eisiau i Lwynhelyg gael dyfodol cryfach mewn gofal canser a gofal lliniarol hefyd. I rywun sy'n byw yn sir Benfro, nid apwyntiad o awr neu ddwy yw teithio am driniaeth canser o reidrwydd. Felly, gadewch inni edrych ar yr hyn y gallwn ei ddarparu'n lleol yn ddiogel: diagnosteg, gofal dilynol, triniaeth ganser lle bo hynny'n briodol, meddygfeydd meddygon teulu, cyfleusterau cymunedol a chan weithio'n iawn gyda sefydliadau fel Macmillan a'n trydydd sector ehangach, dod â gofal iechyd at bobl lle bynnag y gallwn wneud hynny'n ddiogel yn hytrach na disgwyl i bobl sâl deithio pellteroedd hir.

A daw hynny â mi at drafnidiaeth. Ni allwch gael sgwrs onest am ganoli gofal iechyd yng nghefn gwlad Cymru heb drafod sut y mae pobl yn mynd i gyrraedd yno. Ni allwch lunio gofal iechyd ar gyfer sir Benfro fel pe bai gan sir Benfro rwydwaith trafnidiaeth tebyg i un Caerdydd. Nid oes ganddi rwydwaith o'r fath. Rwy'n ceisio trafodaethau gyda Trafnidiaeth Cymru ynghylch gwella cysylltiadau sy'n cynnwys Llwynhelyg a sir Gaerfyrddin. Ond ni all trafnidiaeth fod yn ôl-ystyriaeth. Os ydych chi'n symud gofal iechyd, rhaid i chi ddangos yn gyntaf sut y mae'r claf yn mynd i'w gyrraedd.

Ac mae yna fater arall y credaf fod angen inni siarad amdano'n fwy agored, sef atebolrwydd. Clywn yn aml fod y rhain yn benderfyniadau i'r bwrdd iechyd ac wrth gwrs, mae gan fyrddau iechyd gyfrifoldeb am gynllunio a rhedeg gwasanaethau lleol, ond ni all cyfrifoldeb ddod i ben wrth ddrws y bwrdd iechyd. Mae byrddau iechyd yn atebol i Weinidogion Cymru; mae Llywodraeth Cymru yn goruchwylio eu perfformiad ac mae ganddi bwerau i ymyrryd pan fydd pethau'n mynd o'i le. Felly, pan fo cymunedau'n ofni am ddyfodol eu hysbytai, nid wyf yn credu y gall Llywodraeth etholedig bwyntio at fwrdd iechyd a dweud mai eu penderfyniad nhw ydyw. Rhaid i fyrddau iechyd fod yn atebol am y penderfyniadau a wnânt, ond yn y pen draw, mae'r atebolrwydd gwleidyddol o reidrwydd yn fater i'r rheini ohonom sy'n cael ein hethol.

Fel aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol—. Mae'n ddrwg gennyf, rwyf wedi methu tudalen. Ond os na all cleifion gael mynediad at y gofal sydd ei angen arnynt, os yw gwasanaethau'n parhau i ddirywio neu os yw cymunedau'n colli hyder yn eu GIG lleol, rhaid i rywun sy'n atebol yn ddemocrataidd gael eu dwyn i gyfrif am hynny. I mi, cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru ydyw yn y pen draw.

A daw hynny â mi at arian a gweithlu. Ni allwn barhau i roi mwy o arian tuag at yr un strwythurau os nad yw'r canlyniadau a mynediad yn gwella i gleifion. Mae gweinyddiaeth yn bwysig. Ni all ysbytai weithredu heb staff gweinyddol da. Ond cefnogi gofal iechyd a wna'r weinyddiaeth; y staff rheng flaen sy'n ei ddarparu. Felly, pan fydd cyllid o dan bwysau enfawr, rhaid inni fod yn ddigon dewr i edrych ar y strwythur ei hun. A oes haenau diangen o reolaeth? A yw rolau'n cael eu dyblygu? A allai gwasanaethau weithio'n wahanol? A ellir symleiddio strwythurau rheoli? Ac a allai'r arbedion hynny gael eu hailgyfeirio tuag at y nyrsys, y meddygon, y gweithwyr cymorth gofal iechyd, y therapyddion, y gofalwyr a gweithwyr proffesiynol rheng flaen eraill sydd eu hangen ar gleifion mewn gwirionedd? Nid ymosodiad ar reolwyr y GIG yw hynny; mae'n fater o wneud yn siŵr bod cymaint â phosibl o bob punt yn cyrraedd gofal cleifion. Ac nid fy mhryderon i'n unig yw'r rhain. Mae miloedd o bobl wedi llofnodi deiseb Senedd sy'n codi pryderon am ddarpariaeth gofal iechyd yn Llwynhelyg. Mae'r Pwyllgor Deisebau wedi cytuno bod y pryderon hynny'n haeddu craffu pellach, gan gynnwys ymgysylltiad pellach â'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ni fydd deiseb ar ei phen ei hun yn penderfynu dyfodol Llwynhelyg, ond pan fydd miloedd o bobl yn rhoi amser i roi eu henwau ar un, dylem dalu sylw. Ac rwy'n talu sylw. Rwyf wedi gwrando ar y trigolion, rwyf wedi siarad â'r staff, rwyf wedi ymweld â Llwynhelyg, rwyf wedi siarad yn uniongyrchol â'r bwrdd iechyd, ac fel aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, byddaf yn parhau i graffu ar y penderfyniadau sy'n cael eu gwneud, oherwydd nid wyf am i stori Llwynhelyg fod yn un o ddirywiad wedi'i reoli.

Rwyf am inni ddiogelu'r hyn sy'n gweithio, newid yr hyn nad yw'n gweithio, arbenigo lle mae tystiolaeth glinigol yn dangos at ei gilydd fod angen inni arbenigo, ond lleoleiddio lle bynnag y gallwn wneud hynny'n ddiogel, cadw gofal brys a gofal argyfwng yn gryf, adeiladu ar ofal argyfwng yr un diwrnod a gofal eiddilwch, dod ag adsefydlu yn agosach at adref, cryfhau gofal canser a gofal lliniarol, uno gofal iechyd a gofal cymdeithasol gyda'i gilydd, cefnogi ein gofalwyr di-dâl, a gwneud trafnidiaeth yn rhan o gynlluniau gofal iechyd, nid yn ôl-ystyriaeth. Ac i'r meddygon, nyrsys, gweithwyr cymorth gofal iechyd, therapyddion, porthorion, glanhawyr, staff gweinyddol, criwiau ambiwlans, ac i bawb arall sy'n gweithio yn Ysbyty Llwynhelyg, nid ymosodiad arnoch chi yw'r ddadl hon, ond y gwrthwyneb yn llwyr. Chi yw'r bobl sy'n dal y gwasanaethau hyn gyda'i gilydd. Roeddwn i'n arfer bod yn un ohonynt, ac rydych chi'n haeddu gwybod bod gan yr ysbyty rydych chi'n gweithio ynddo ddyfodol.

Felly, mae fy neges heddiw'n syml: ni all Llwynhelyg ddod yn ysbyty lle caiff mwy a mwy o gleifion eu hasesu ac yna'u hanfon i rywle arall. Mae pobl sir Benfro yn haeddu gofal diogel, arbenigol, ond maent hefyd yn haeddu gofal lleol. Maent yn haeddu gonestrwydd. Maent yn haeddu gweld darpariaethau amgen yn eu lle yn barod cyn i'r gwasanaethau presennol ddiflannu. Yn anad dim, maent yn haeddu rhywbeth y maent wedi bod yn gofyn amdano ers llawer gormod o amser: dyfodol clir a diogel y gellir credu ynddo i'r ysbyty. Diolch, Lywydd.

Diolch, Lywydd. Diolch i Claire am gyflwyno'r ddadl bwysig hon heddiw, a diolch i'r holl Aelodau sydd wedi aros i'w chlywed.

I bobl hŷn sy'n byw ar draws Ceredigion Penfro, ni ddylai mynediad at ofal iechyd fod yn loteri cod post. Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd mwy na chwarter trigolion sir Benfro yn 65 oed neu'n hŷn. I rywun nad yw'n gyrru mwyach, gall y pellter olygu pris tacsi drud, dibyniaeth ar berthnasau, neu fethu cyrraedd yno o gwbl hyd yn oed. Mewn argyfwng, mae pellter yn bwysig. Cofnododd arolwg teithio Hywel Dda ar gyfer 2023 ei bod yn cymryd 38 munud i deithio o Lwynhelyg i Langwili, hyd yn oed gyda goleuadau a seirenau. Mae gofal arbenigol yn bwysig, fel y mae ei gyrraedd yn ddiogel. Rwy'n cefnogi galwad Claire i ddiogelu Llwynhelyg. Rhaid cynnwys trosglwyddiadau diogel, trafnidiaeth fforddiadwy a gofal yn agosach at adref mewn unrhyw newidiadau o'r cychwyn cyntaf. Ni ddylai byw yng ngorllewin Cymru byth olygu gorfod bod ymhellach oddi wrth ofal, a'n hetholwyr yn dioddef yn ariannol oherwydd lle maent yn byw. Diolch yn fawr.

Diolch, Claire, am gyflwyno'r ddadl bwysig hon. Rwy'n gwybod pa mor agos yw Llwynhelyg at galon Claire, ond mae hwn yn fater a ddylai uno pob rhan o'r Siambr, oherwydd ni ddylai mynediad at ofal iechyd byth ddibynnu ar ble rydych chi'n byw yng Nghymru.

I bobl sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru, nid anghyfleustra yn unig yw pellter. Pan fyddwch chi'n ofnus, yn dioddef poen, yn esgor neu'n wynebu argyfwng meddygol, gall pellter droi'n realiti clinigol. Felly, mae ysbyty fel Llwynhelyg yn fwy na brics a morter; mae'n rhoi sicrwydd. Mae'n golygu gwybod bod gweithwyr proffesiynol medrus a gofal hanfodol o fewn cyrraedd pan fydd pethau'n mynd o'i le. Ac mae'n rhaid inni gofio'r staff hefyd: y meddygon, y nyrsys, y parafeddygon a'r timau cymorth, sy'n deall y cymunedau hyn ac sydd wedi adeiladu eu bywydau o amgylch eu gwasanaethu. Ni ddylai pobl sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru orfod derbyn mynediad gwaeth at ofal iechyd oherwydd eu cod post. Clywn yn fynych am ddod â gofal yn agosach at adref. Wel, diogelu gwasanaethau ysbyty lleol hyfyw yw'r hyn y dylai 'agosach at adref' ei olygu. Mae Llwynhelyg yn bwysig am fod cymunedau gwledig yn bwysig, ac ni ddylai mynediad at ofal iechyd amserol a diogel byth ddod yn fraint sydd ynghlwm wrth ddaearyddiaeth.

Diolch i Claire Archibald am gyflwyno'r ddadl bwysig hon, ac rwy'n cytuno â llawer iawn a ddywedwyd.

Ers cael fy ethol, clywais dro ar ôl tro am bryderon etholwyr am wasanaethau'n cael eu hisraddio yn Llwynhelyg a mwy o ganoli, yn enwedig tuag at Ysbyty Glangwili, ysbyty sy'n dangos ei oed. Hoffwn ddiolch i Ymgyrch Achub Llwynhelyg am godi'r materion hyn. Pryder mawr i mi yw'r lefel isel o ymddiriedaeth rhwng Hywel Dda a chymunedau. Nid yw hyn wedi helpu pan fo penderfyniadau'n cael eu gohirio. Mae trigolion yn sir Benfro'n haeddu cyfleusterau o'r radd flaenaf yn yr ysbyty ac mewn gofal sylfaenol, ond o dan Lywodraethau blaenorol, trafodwyd ysbyty newydd am 20 mlynedd heb i unrhyw benderfyniad gael ei wneud. Mae hyn yn amharu ar gynllunio, ac rwy'n gobeithio y gellir gwneud y penderfyniad hwn ar frys. Ond er mwyn adeiladu ymddiriedaeth a llunio gwasanaethau gwell, mae angen i Hywel Dda ddechrau cynnwys cymunedau a staff yn y gwaith o gydgynllunio atebion.

Ac i gloi, rwyf am groesawu'r buddsoddiadau sy'n cael eu gwneud yn Llwynhelyg, fel y gwnaeth Claire, yn cynnwys y cyfleuster cleifion allanol newydd ar gyfer plant gwerth £0.75 miliwn, canolfan Plant y Pâl, sydd i fod i agor yng ngwanwyn 2027. Diolch.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ganiatáu munud o'i hamser i mi er mwyn i mi allu cymryd rhan yn y ddadl bwysig hon.

Mae diogelu gwasanaethau yn Ysbyty Llwynhelyg a sicrhau bod ganddo'r adnoddau sydd eu hangen i wasanaethu pobl sir Benfro wedi bod yn un o fy mhrif flaenoriaethau ers i mi gael fy ethol gyntaf i'r lle hwn yn 2007. Rwy'n gwybod y bydd Aelodau hirsefydlog yn ymwybodol fy mod wedi herio cynigion a oedd yn canoli neu'n israddio gwasanaethau yn Ysbyty Llwynhelyg, ac rwyf wedi cyflwyno cwestiynau, wedi arwain dadleuon, wedi mynychu cyfarfodydd cyhoeddus, wedi cefnogi ymgyrchoedd lleol, wedi cyflwyno deisebau ac wedi gweithio ochr yn ochr â thrigolion i sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed yma yn y Senedd.

Ac yn fy marn i, mae pobl sir Benfro yn haeddu gofal iechyd diogel o ansawdd uchel yn agos at adref. Ni ddylent orfod byw gyda'r ofn cyson y bydd rhagor o wasanaethau hanfodol yn cael eu colli o'u hysbyty lleol. Er mai Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda sy'n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau, ni all Llywodraeth Cymru barhau i sefyll ar y cyrion. Mae ganddynt bwerau i ymyrryd, ac am ormod o amser maent wedi dewis peidio â'u defnyddio. Nid oes rhaid i'r Llywodraeth hon fod yn Llywodraeth sy'n dilyn ôl traed y Llywodraeth ddiwethaf. Fe all, ac mae'n rhaid iddi wneud yn well.

Ac felly, rwy'n adleisio rhai o'r pwyntiau y mae'r Aelod eisoes wedi'u gwneud yn y ddadl hon am bwysigrwydd diogelu Ysbyty Llwynhelyg, ac rwy'n annog y Llywodraeth hon i weithio gyda ni a gweithio gyda thrigolion lleol i ddiogelu dyfodol Ysbyty Llwynhelyg. Mae pobl sir Benfro yn haeddu hynny, a dim llai.

Diolch, Lywydd. Dwi'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r ddadl hon, ac i gydnabod y teimladau cryfion ymhlith pobl yng Ngheredigion Penfro am ddyfodol gwasanaethau gofal iechyd a rôl Ysbyty Llwynhelyg yn y dyfodol.

A gaf i ddechrau gyda phwynt yr ydw i'n credu y gall pob Aelod yn y Siambr hon gytuno arno? Mae gwasanaethau NHS lleol yn bwysig. Maen nhw'n bwysig oherwydd nad sefydliadau haniaethol yw gwasanaethau iechyd. Pan fydd pobl yn siarad yn angerddol am wasanaethau lleol, mae hynny oherwydd eu bod nhw'n deall y rôl hanfodol sydd gan y gwasanaethau hynny yn eu bywydau.

Yn y Siambr hon ym mis Mehefin, mi ddywedais i ein bod ni, wrth sôn am newid yn yr NHS, yn sôn am rywbeth sy'n bersonol iawn i bob unigolyn yng Nghymru. Rŷn ni'n sôn am wasanaethau y mae pobl yn dibynnu arnyn nhw pan maen nhw'n fwyaf bregus. Yn y pen draw, rŷn ni'n siarad am y gofal y byddem ni i gyd am ei gael i'n teuluoedd ein hunain: gofal diogel o safon uchel sy'n cyflawni'r canlyniadau gorau posibl.

Dwi'n credu mai dyna'r man cychwyn cywir o hyd ar gyfer y ddadl hon. Er y bydd safbwyntiau gwahanol ynglyn â sut y dylai gwasanaethau gael eu trefnu, mae yna un egwyddor sy'n ein huno i gyd, sef ein bod ni am i'r bobl rŷn ni'n eu cynrychioli gael y gofal gorau posibl a'r canlyniadau gorau posibl. Dyna sydd bwysicaf.

Dwi'n deall y pryderon sydd wedi codi ynglŷn â mynediad at ofal iechyd mewn cymunedau gwledig ac arfordirol. Mae'r pryderon hynny'n rhai dilys. Mae pobl sy'n byw yng Ngheredigion Penfro ac, yn wir, ar draws Cymru, yn profi gwasanaethau iechyd mewn ffordd wahanol i bobl sy'n byw mewn ardaloedd mwy trefol. Mae daearyddiaeth yn bwysig, mae pellter yn bwysig, mae trafnidiaeth yn bwysig. Fel Aelod o'r Senedd sy'n cynrychioli etholaeth wledig yn bennaf, sydd hefyd yn cynnwys nifer o gymunedau ar ein harfordir gorllewinol, ac fel rhywun sydd â phrofiad personol o gael mynediad at wasanaethau iechyd mewn ardaloedd o'r fath, dwi'n gwbl ymwybodol o'r heriau hyn.

Dyna pam mae gwella mynediad at ofal iechyd mewn cymunedau gwledig ac arfordirol yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon. Rŷn ni'n gwybod bod yr ardaloedd hyn yn gweld effaith anghymesur yn rhy aml. Dyna pam hefyd rŷn ni'n cryfhau'r cydweithrediad rhwng y portffolios iechyd a thrafnidiaeth, oherwydd mae'n rhaid i ni sicrhau nad yw pobl mewn cymunedau gwledig ac arfordirol o dan anfantais o ran cael mynediad at wasanaethau gofal iechyd.

Er hynny, Lywydd, dim ond un rhan o'r hafaliad yw hygyrchedd. Mae pobl hefyd yn haeddu gwasanaethau sy'n ddiogel, yn wydn ac yn gynaliadwy. Pan fydd unrhyw un ohonom ni, neu aelod o'n teulu, angen gofal brys neu arbenigol, rŷn ni eisiau gwybod bod y gwasanaeth yn cael ei ddarparu yn yr amgylchedd cywir, ei fod wedi'i staffio'n briodol, yn cael ei gefnogi gan yr arbenigedd cywir ac yn gallu sicrhau safonau gofal uchel yn gyson. Er mwyn cyflawni hynny, mae angen inni weithiau gael sgyrsiau gonest am y pwysau sy'n wynebu gwasanaethau gofal iechyd heddiw, gan gynnwys prinder gweithlu, materion yn ymwneud ag ystadau, galw cynyddol a safonau clinigol sy'n newid. Ac o ystyried y tueddiadau demograffig, mae angen sgyrsiau hefyd ynglŷn â sefyll yn ein hunfan a chadw pethau fel y maen nhw, doed a ddelo.

Dyw'r heriau hynny ddim yn unigryw i Geredigion Penfro. Maen nhw'n heriau sy'n codi ledled Cymru ac ar draws y Deyrnas Gyfunol. Dyna pam mae ein hagenda yn rhoi pwyslais mor gryf ar atal ac ar ofal yn agosach at adref. Mae'r pwynt a wnaed ar drafnidiaeth, er enghraifft, yn deg. Dyna pam rwy'n trafod y pethau yma'n gyson gyda'r Aelod Cabinet dros drafnidiaeth, ac mae'n rhan o'r cynllun 'franchise-o' bysys sydd yn cael ei rolio allan. Ac mae'r Gweinidog yma yn gwrando heno.

Lywydd, dywedais yn y Siambr hon yn ddiweddar nad faint o welyau ysbyty rydym yn eu llenwi yw gwir fesur llwyddiant i'r Llywodraeth hon, ond faint o bobl rydym yn eu helpu i fyw bywydau iachach heb fod angen gwely ysbyty. Mae hynny'n golygu buddsoddi mewn atal, ymyrraeth gynnar a gwasanaethau cymunedol cryfach. Mae ein huchelgais yn glir: gwell mynediad at ofal yn agosach at adref, cymorth cynharach pan fydd ei angen ar bobl a gwell canlyniadau iechyd yn hirdymor. Rwyf wedi dweud yn glir wrth y byrddau iechyd nad yw hyn yn opsiynol. Rwy'n disgwyl gweld symud adnoddau go iawn tuag at ofal cymunedol, wedi'i gefnogi gan gynlluniau credadwy sy'n dangos sut y bydd y newid hwnnw'n cael ei gyflawni a'i gynnal.

Dyma oedd wrth wraidd yr uwchgynhadledd ar ofal sylfaenol a gynhaliwyd gennym o fewn 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth newydd hon, a chyn bo hir byddwn yn asesu'r cynlluniau y mae'r byrddau iechyd wedi bod yn eu datblygu mewn ymateb i'r her rydym wedi'i gosod iddynt. Y cwestiwn go iawn yw a yw cleifion yn cael y gofal cywir, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn, gan staff â'r sgiliau a'r adnoddau sydd eu hangen i'w ddarparu'n ddiogel ac yn effeithiol. Rhaid i hynny barhau i fod yn egwyddor arweiniol i ni. Y casgliad gonest ac anochel yw nad yw'r cyfluniad presennol o wasanaethau lle dylai fod i allu cyflawni'r canlyniadau gwell y mae pawb ohonom eisiau eu gweld.

Rwyf wedi bod yn glir o'r cychwyn cyntaf fod amlinelliad ein tirwedd iechyd a gofal yn adlewyrchu anghenion ddoe yn hytrach na rhai heddiw ac yfory, a dyna'n union pam na allwn osgoi dewisiadau anodd ond angenrheidiol ar ailgynllunio gwasanaethau os ydym am adeiladu GIG sy'n addas ar gyfer y dyfodol. Mae'r GIG ar ei gryfaf pan fo'n esblygu i ddiwallu anghenion y gymuned y mae'n ei gwasanaethu. Dyna pam y mae'n rhaid inni wrando bob amser ar y rhai sy'n adnabod ein gwasanaeth iechyd orau: ein nyrsys, meddygon, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, staff ehangach y GIG a'r cymunedau sy'n defnyddio'r gwasanaethau hyn bob dydd.

Fel y dywedais o'r blaen, pan fydd arbenigwyr clinigol yn dweud wrthym sut y gallwn wella canlyniadau, gwneud gwasanaethau'n fwy diogel ac yn fwy gwydn a darparu gwell gofal i gleifion, mae'n ddyletswydd arnom i wrando. Byth ers imi gael y portffolio iechyd, rwyf wedi bod o'r farn fod yn rhaid i lunio polisi iechyd gael ei arwain yn glinigol yn gyntaf ac yn bennaf, a dyna'n union yw'r ethos rwyf i bellach wedi ceisio ei ymgorffori fel Gweinidog Llywodraeth. Fodd bynnag, mae llawer o'r ddadl heddiw yn ymwneud â'r penderfyniadau a wnaed gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda drwy ei gynllun gwasanaethau clinigol, ac rwyf am fynd i'r afael yn uniongyrchol â phryderon cymunedau yng Ngheredigion Penfro.

Rwy'n cydnabod cryfder y teimladau y mae'r penderfyniadau hyn wedi'u cynhyrchu ac rwy'n deall pam y mae llawer o bobl yn amddiffynnol o Ysbyty Llwynhelyg. Mae pobl eisiau sicrwydd y bydd gwasanaethau'n parhau i fod yn hygyrch. Maent eisiau hyder fod penderfyniadau'n cael eu gwneud er budd cleifion, ac rwy'n cydnabod na fydd pawb yn cytuno â phob penderfyniad sydd wedi'i wneud. Mae hynny'n gwbl ddealladwy. Ond mae'n bwysig cydnabod bod y bwrdd iechyd wedi dilyn proses fanwl wedi'i llywio gan dystiolaeth glinigol ac adborth gan filoedd o gleifion, staff, rhanddeiliaid ac aelodau o'r cyhoedd.

Mae rhai wedi ceisio fframio'r mater hwn fel dewis rhwng diogelu gwasanaethau lleol a mynd ar drywydd newid. Er fy mod yn deall yn llwyr pam eu bod wedi dod i'r casgliad hwn, nid wyf yn derbyn y disgrifiad hwnnw. Nid pwrpas newid gwasanaeth, lle mae'n cael ei gynnig, yw gwanhau'r GIG. Ymhell o fod. Mae'n digwydd er mwyn sicrhau bod gwasanaethau'n parhau i fod yn hyfyw, yn ddiogel, yn gynaliadwy ac yn gryfach yn y pen draw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Fe wyddom fod yna heriau parhaus yn gysylltiedig â'r gweithlu ar draws ystod o wasanaethau arbenigol. Fe wyddom fod recriwtio'n parhau i fod yn anodd mewn rhai disgyblaethau. Gwyddom fod adolygiadau clinigol cenedlaethol wedi tynnu sylw dro ar ôl tro at y risg sy'n gysylltiedig â gwasanaethau bach yn darparu lefelau isel o weithgarwch arbenigol iawn. Fe wyddom fod y galw'n parhau i gynyddu ac yn tyfu'n gyflymach na chapasiti, ac fe wyddom fod gofal iechyd yn newid, gyda mwy o ddiagnosteg, triniaethau a gofal dilynol yn cael eu darparu'n agosach at adref.

Ni ellir anwybyddu'r gwirioneddau hynny am eu bod yn wleidyddol anghyfleus. Nid stori syml am wasanaethau'n cael eu dileu yw hi. Mae'r cynllun gwasanaethau clinigol hefyd yn cynnwys cadarnhad o'r rôl bwysig y bydd Llwynhelyg yn parhau i'w chwarae trwy fuddsoddiad sylweddol a gwella gwasanaethau. Bydd yr ysbyty'n gweld gwasanaethau orthopedig estynedig, gan helpu mwy o bobl i gael triniaeth yn gyflymach. Bydd hefyd yn dod yn safle allweddol ar gyfer diagnosteg a gynlluniwyd a radioleg ymyriadol yn ystod yr wythnos, gan gryfhau ei rôl mewn diagnosis a chefnogi gofal canser. Ac yn ddiweddar, fel y soniwyd yn gynharach, cyhoeddodd y bwrdd iechyd fuddsoddiad o £750,000 mewn cyfleuster pediatrig newydd, canolfan Plant y Pâl, i wella gwasanaethau cleifion allanol i blant a phobl ifanc.

Mae'r bwrdd iechyd ei hun wedi datgan dro ar ôl tro na fydd newidiadau y cytunwyd arnynt yn digwydd dros nos ac y bydd gweithredu'n digwydd yn raddol dros amser i leihau risgiau a sicrhau bod gwasanaethau'n parhau i fod yn ddiogel. Mae'r bwrdd hefyd wedi amlinellu ei fwriad i gryfhau gwasanaethau cymunedol yn rhan o'i fodel gofal ehangach, yn unol â pholisi Llywodraeth Cymru a disgwyliadau gweinidogol.

Lywydd, mae hi hefyd yn bwysig bod yn glir ynglŷn â ble mae’r cyfrifoldebau’n gorwedd. O dan y fframwaith statudol presennol, cyfrifoldeb sefydliadau’r NHS yw gwneud penderfyniadau am ffurf gwasanaethau lleol, gan weithredu o fewn eu dyletswyddau statudol a defnyddio’u barn ar sail tystiolaeth glinigol, cynaliadwyedd y gweithlu, ansawdd, diogelwch ac ymgysylltu â’r cyhoedd. Fel Gweinidog Cabinet, gallaf i ddim—a dylwn i ddim—ceisio rhagfarnu penderfyniadau gweithredol lleol sydd, yn briodol, yn faterion i’r byrddau iechyd. Ac mae hynny’n adlewyrchu egwyddor bwysig. Mae’n gwarchod integriti’r broses o wneud penderfyniadau clinigol ac yn sicrhau bod penderfyniadau’n cael eu gwneud ar sail tystiolaeth, nid pwysau gwleidyddol.

Bydd rhai Aelodau yn anghytuno â rhai agweddau ar y cynllun gwasanaethau clinigol. Dyna eu hawl. Ond beth bynnag yw ein safbwyntiau unigol, dwi’n gobeithio y gallwn ni gytuno ar dri pheth. Yn gyntaf, mae pobl Ceredigion Penfro yn haeddu gofal iechyd sy’n ddiogel, yn gynaliadwy ac yn cyflawni’r canlyniadau gorau posib. Yn ail, mae staff Ysbyty Llwynhelyg yn haeddu ein diolch, ein parch a’n cefnogaeth am y gwaith eithriadol maen nhw’n ei wneud bob dydd. Ac yn drydydd, dylai trafodaethau am ddyfodol gwasanaethau gofal iechyd gael eu llywio gan dystiolaeth, arbenigedd clinigol a buddiannau hirdymor cleifion. Caiff hyn ei sicrhau drwy drafod gonest, cynllunio gofalus, arweinyddiaeth glinigol a ffocws diflino ar wella canlyniadau i gleifion. Dyna beth mae pobl Cymru yn ei haeddu. Dyna beth mae pobl Ceredigion Penfro yn ei haeddu. A dyna beth mae’r Llywodraeth yma yn ei ddisgwyl. Diolch.