Cyfarfod Llawn

Diolch i chi, Weinidog Cabinet. Mae cefnogaeth eang a chryf iawn i ddatganoli Ystad y Goron i Gymru ledled y genedl. Yn ddiweddar, fe bleidleisiodd pob un o'r 22 awdurdod unedol yma yng Nghymru o blaid dod â phwerau dros Ystad y Goron i Gymru. Ers 2017, mae gan yr Alban bwerau dros ei hystad ei hun, sy'n caniatáu i Lywodraeth yr Alban gadw ac ailfuddsoddi'r incwm sy'n cael ei gynhyrchu. Yn ôl Crown Estate Scotland, mewn un cyfnod o 12 mis, fe gynhyrchodd effaith economaidd o £2.1 biliwn a chefnogodd 17,000 o swyddi. Nid ydym ni, ar y llaw arall, mor ffodus. Mae'r elw a gynhyrchir gan Ystad y Goron yng Nghymru yn llifo yn ôl i Drysorlys y DU, gyda chyfran yn cael ei dyrannu i weision y brenin. Fe allai'r incwm o gadw gwerth llawn prydlesu tir a gwely'r môr yma fod yn drawsnewidiol i Gymru, gan gynhyrchu ynni ac ailfuddsoddiad yn ein cymunedau ni. O ystyried bod y galw mor gryf eisoes ac yn cael ei gefnogi ledled Cymru, beth yw'r cam nesaf i ddadlau'r achos dros ddatganoli Ystad y Goron i Gymru a sicrhau ein bod ni'n cael setliad teg yn unol ag un yr Alban?

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae'r achos yn eglur iawn dros ddatganoli Ystad y Goron. Os edrychwch chi dros y degawd diwethaf, mae cannoedd o filiynau o bunnau o elw wedi cael eu gwneud gan Ystad y Goron yng Nghymru. Rydym ni o'r farn y dylid buddsoddi arian yng Nghymru ac yn ynni Cymru ac er mwyn cefnogi teuluoedd a chymunedau Cymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu grŵp arbenigol ar ddatganoli Ystad y Goron a dyfodol Ystad y Goron, sy'n adeiladu'r achos tystiolaeth. Rwy'n disgwyl i adroddiad terfynol gan y grŵp gael ei gyhoeddi'r haf nesaf. Fe fyddan nhw'n symud ymlaen wedyn i weithio ar faterion ehangach datganoli ynni.

Yn y Llywodraeth, rydym ni'n cydnabod y gwerth y mae undebau llafur yn ei ddwyn i effeithiolrwydd y Llywodraeth. Maen nhw'n darparu strwythurau ar gyfer deialog ystyrlon, trafod a datrys problemau, gan alluogi ymyrraeth gynnar sy'n arbed amser ac arian. Mae partneriaeth gymdeithasol yn sicrhau bod lleisiau'r gweithlu yn cael eu clywed yn gynnar wrth wneud penderfyniadau a honno yw'r ffordd fwyaf effeithiol o hyd wrth fynd i'r afael â heriau Cymru.

Diolch i chi, Weinidog, am eich ymateb. Efallai eich bod chi wedi dal sylw fy mod i wedi ysgrifennu atoch chi sawl gwaith—rwyf i wedi cadw eich swyddfa chi'n brysur—ac rwyf i wedi ysgrifennu at eich swyddfa chi sawl gwaith trwy gyfrwng cwestiynau ysgrifenedig, ac rwy'n diolch i'ch swyddfa am ddarparu gwybodaeth ynglŷn â hynny. O'r wybodaeth honno a gasglwyd, roedd yn dangos, dros y Llywodraeth Lafur flaenorol, dros gyfnod o bum mlynedd, bod tua £13 miliwn wedi cael ei roi i undebau llafur. Yn ogystal â'r wybodaeth honno, roedd yn dangos hefyd eu bod nhw wedi ariannu'r hyn sy'n cyfateb i 10 swydd amser llawn. Yr hyn yr wyf i'n ei ystyried ychydig yn bryderus yw nad oes amser penodol yn cael ei dreulio ar waith undebau llafur na'u gwaith gwasanaeth sifil. Fy nghwestiwn i chi yw, Weinidog, a fydd eich Llywodraeth chi'n gwario mwy o arian trethdalwyr ar undebau llafur gwleidyddol?

Fel dywedais i yn fy ymateb cyntaf, mae'r Llywodraeth hon yn dal i fod yn ymrwymedig i bartneriaeth gymdeithasol. Mae hwnnw'n rhywbeth yr ydym ni'n credu ynddo, mewn egwyddor ac ar egwyddor. Fe fydd yna Aelodau ar draws y Siambr hon sydd wedi arwain sefydliadau ac sydd wedi rheoli sefydliadau gyda'r undebau llafur ac wedi meithrin perthynas effeithiol â'r undebau llafur hynny. Ni fyddwn ni'n gwneud unrhyw ymddiheuriad am gefnogi undebau llafur, nac am weithio gyda nhw. Fe fydd yna adegau, fel gŵyr pawb, pryd na fyddwn ni'n cytuno yn llwyr ar bopeth gyda'r undebau llafur hynny, ond mae gweithlu cryf a hapus yn weithlu effeithiol, ac rwy'n falch o ddweud y bydd y Llywodraeth hon yn gweithio gyda'n partneriaid yn yr undebau llafur.

Diolch, Lywydd. Cyn i mi siarad â'r Gweinidog, roeddwn i'n awyddus i gywiro'r cofnod ynglŷn â rhywbeth a ddywedodd y Prif Weinidog yn gynharach, pan awgrymodd ef fod pob Aelod Reform yn dymuno tynnu baner Cymru i lawr. Ni allaf i alw hwnnw'n gelwydd, ond fe hoffwn i ddweud bod hynny'n fwriadol gamarweiniol, oherwydd nid ydym ni'n dymuno gwneud hynny. Fe hoffwn i awgrymu ei fod efallai yn canolbwyntio ar ei Aelodau ei hun, ac mae hi'n ymddangos bod rhai ohonyn nhw'n bwriadu cyfuno baner Cymru â baner Palestina. Ni ddywedaf i ddim yn rhagor. Diolch i chi. [Torri ar draws.]

Gan droi at y Gweinidog: Weinidog Cabinet, faint o arian trethdalwyr y mae Llywodraeth Cymru wedi ei ymrwymo ar gyfer mynd ar drywydd annibyniaeth i Gymru, yn cynnwys sefydlu'r comisiwn cenedlaethol newydd a cheisio pwerau i gynnal refferendwm ar annibyniaeth? Roedd arolwg diweddar a gomisiynwyd gan y sefydliad o blaid annibyniaeth sef Yes Cymru hyd yn oed yn canfod mai dim ond 32 y cant o'r pleidleiswyr tebygol a fyddai'n ystyried cefnogi annibyniaeth. Felly, mae hi'n amlwg nad oes yna gefnogaeth gyffredinol o gwbl i annibyniaeth ledled Cymru. Mewn cyfnod pan fo'r GIG, ein hysgolion, ein cynghorau a'n gwasanaethau rheng flaen dan bwysau ariannol enfawr, a ydych chi wir yn credu mai dyma ddefnydd priodol o arian trethdalwyr, ac a wnewch chi gyhoeddi'r gost lawn a ragwelir o fynd ar drywydd yr agenda hon yn ystod tymor y Senedd hon?

Wel, rwy'n croesawu'r Aelod i'w swydd newydd ar fainc flaen Reform. Pe byddai ef wedi bod yn bresennol yn ystod amser cwestiynau blaenorol, fe fyddai ef wedi fy nghlywed i'n dweud o'r safle hwn fod y Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gyflawni ei blaenoriaethau er mwyn pobl Cymru—o ran gofal plant, o ran tlodi plant, o ran yr economi, o ran safonau addysgol ac o ran mynd i'r afael â rhestrau aros. Y rhain yw ein blaenoriaethau ni. Cafodd y gorchwyl hwnnw ei seilio ar sefyll dros Gymru, ac nid ydym ni'n ymddiheuro am geisio datganoli Ystad y Goron, am yr union resymau y clywsom yn cael eu hamlinellu yn gynharach, nac am wella ein gwasanaethau rheilffyrdd, nac am wneud ein cymunedau ni'n fwy diogel trwy ddatganoli plismona. Honno yw ein hagenda ni yn y Llywodraeth, fel nodais i yn fy natganiad llafar ar y blaenoriaethau o ran y cyfansoddiad.

Diolch, Lywydd. Fe wnaethoch chi ateb cwestiwn na wnes i ei ofyn i chi, ond, beth bynnag am hynny, fe roddaf i gynnig arall arni gydag un gwahanol. Roedd fy nghwestiwn i'n ymwneud â datganoli, ond beth bynnag—mae'n ddrwg gen i, ag annibyniaeth.

Weinidog Cabinet, sut caiff trethdalwyr Cymru wybod mewn gwirionedd a yw Llywodraeth Cymru yn cynnig gwerth am eu harian? Mae biliynau o bunnau yn cael eu gwario bob blwyddyn ar draws nifer o raglenni, prosiectau a mentrau, ond nid yw gwario arian yn golygu cyflawni canlyniadau. Felly, a wnewch chi gyhoeddi data perfformiad eglur sy'n dangos yr hyn y mae pob rhaglen gan Lywodraeth Cymru i fod i'w gyflawni, faint mae hynny'n ei gostio, a yw hynny'n digwydd ar amser, ac, yn hollbwysig, a yw'n gweithio mewn gwirionedd? Nawr, pan fydd rhaglen yn methu â chyflawni canlyniadau na rhoi gwerth am arian dro ar ôl tro, a wnewch chi ei diwygio hi neu ei dileu hi'n gyfan gwbl, yn hytrach na dal ati i dywallt arian trethdalwyr i rywbeth nad yw'n gweithio?

Mae ateb syml i'r cwestiwn hwnnw, sef 'gwnawn', oherwydd, yn y Llywodraeth, rydym ni wedi ymrwymo i ganlyniadau. Rydym ni wedi bod yn feirniadol o Lywodraethau blaenorol sydd wedi tywallt arian i brosiectau ac wedi canolbwyntio ar fewnbynnau ac allbynnau yn hytrach na chanlyniadau y gall pobl eu teimlo nhw yn eu bywydau bob dydd ledled y wlad. Rhan o'm swyddogaeth i yw herio a gweithio gyda phob un o'r cyd-Aelodau yn y Cabinet i edrych ar y rhaglenni hynny gan y Llywodraeth, i sicrhau ein bod ni'n cael gwerth am arian trethdalwyr a sicrhau ein bod ni'n cyflawni canlyniadau er mwyn pobl ledled Cymru, boed hynny o ran gofal plant, o ran yr economi, o ran addysg—newid y gall pobl ei deimlo.

Iawn. Diolch i chi am hynna. Weinidog Cabinet, fe hoffwn i wybod hefyd pam mae Llywodraeth Cymru yn dal i greu mwy o fiwrocratiaeth yn hytrach na chyfyngu ar hynny. Ers 2018, mae 16 o gyrff cyhoeddus datganoledig newydd wedi cael eu creu erbyn hyn, er mai dim ond pump a gafodd eu disodli neu eu diddymu, ond nawr mae eich Llywodraeth yn awyddus i greu rhagor eto. Nawr, mae pob corff newydd yn golygu mwy o fyrddau, mwy o uwch swyddogion, mwy o weinyddiaeth ac, yn anffodus, mwy o gost i'r trethdalwr. Felly, pryd fyddwch chi'n dechrau cwtogi ar beirianwaith Llywodraeth? A wnewch chi nodi pa gyrff hyd braich sy'n dyblygu gwaith sydd eisoes yn cael ei wneud mewn mannau eraill, a chyhoeddi faint mae pob un yn ei gostio, ac a wnewch chi ymrwymo i uno neu ddiddymu'r rhai nad ydyn nhw'n angenrheidiol? Ni ddylai effeithlonrwydd y llywodraeth olygu rheoli mwy fyth o fiwrocratiaeth; fe ddylai olygu bod â dewrder i gael gwared ar rywbeth os nad yw hynny'n gweithio.

Unwaith eto, rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae gan y Llywodraeth hon set gyfyngedig iawn o gyrff y mae'n ceisio eu sefydlu nhw. Fe fu yna ddadl eang am yr asiantaeth datblygu economaidd genedlaethol. Mae consensws eang ar draws y Siambr hon nad yw economi Cymru yn perfformio fel y dylai hi, ac mae asiantaeth ddatblygu hyd braich, sy'n cael ei hysgogi gan fusnes yn ffordd eglur ymlaen yn hyn o beth. Serch hynny, rwy'n rhannu amheuaeth yr Aelod ynglŷn ag amlhau biwrocratiaeth, am fod â rhagor o gyrff er eu mwyn eu hunain. Rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol bod y Llywodraeth yn cyhoeddi'r gyllideb a'r llythyr grant ar gyfer pob corff a noddir gan y Llywodraeth yn flynyddol. Lle bydd effeithlonrwydd i'w gael, yn sicr fe fyddaf i'n mynd ar drywydd hynny. Diolch i chi.

Diolch, Lywydd. Mae yna lot o sylwadau wedi cael eu gwneud dros yr wythnosau diwethaf am faterion cyfansoddiadol. Dwi eisiau ffocysu ar beth sydd yn bwysig i bobl Cymru, a dyna pam dwi am holi cwestiynau ar y rhaglen lywodraethu.

Weinidog, mae'r rhaglen lywodraethu, y mae pawb ohonoch chi â goruchwyliaeth gyffredinol arni, yn llawn o gyfeiriadau at gydweithio ac yn gadarn iawn hefyd—mae yna adran gyfan ar y pwnc—o ran cefnogi athrawon. Ond, yr wythnos diwethaf, fe bleidleisiodd mwyafrif llethol o arweinwyr ysgolion i gefnogi gweithredu diwydiannol mewn ymateb i flaenoriaethau a pholisïau eich Llywodraeth chi. Fe bleidleisiodd naw deg tri y cant o aelodau Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon, ac roedd 72.5 y cant ohonyn nhw'n nodi y bydden nhw'n barod i gymryd camau diwydiannol. Pam mae'r Gweinidog yn credu bod y rhaglen lywodraethu wedi cael derbyniad mor wael gan arweinwyr ysgolion? A wnewch chi gadarnhau bod trafodaethau dwys yn digwydd gyda Chymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon nawr, a pha gynnydd mae'r Llywodraeth yn ei wneud?

Diolch am y cwestiwn.

Rwy'n credu mai'r hyn yr ydym ni'n ei weld ar draws y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yw etifeddiaeth degawd a mwy o gyni a welodd doriadau a heriau, a gwasanaethau cyhoeddus yn wynebu pwynt argyfwng gwirioneddol. Rwy'n falch iawn fod fy nghyd-Weinidog y Gweinidog dros addysg wedi bod yn ymgysylltu yn effeithiol ag ystod o undebau addysgu. Mae mwy o gynnydd wedi bod gyda rhai na gydag eraill. Fe ddywedais i yn fy ateb cynharach na fydd cydweithwyr yn yr undebau llafur o'r un farn â ni bob amser. Mae'r trafodaethau hynny'n parhau, ac rwy'n siŵr y byddem ni i gyd yn dymuno gweld terfyniad cadarnhaol i'r trafodaethau hynny. Mae fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet dros addysg wedi bod yn canolbwyntio ar godi safonau yn ein hysgolion, ac os ydym ni am gyflawni hynny, fe fydd rhaid gwneud hynny wrth gydweithio ac mewn cydweithrediad â'r athrawon a'r rhai sy'n arwain ein hysgolion.

Diolch, Weinidog. Rwy'n cymeradwyo'r ateb y gwnaethoch chi ei roi yn gynharach mewn ymateb i ymosodiad gan Reform ar yr undebau llafur, ac fe ddylwn i ddatgan fy mod i fy hun yn aelod o lawer ohonyn nhw, gan gynnwys Unite, oherwydd fe fyddaf i'n symud ymlaen at hyn. Rydych chi'n siarad am bartneriaeth gymdeithasol, rydych chi'n siarad am effeithlonrwydd y Llywodraeth, ac mae cysylltiad eglur rhwng y ddau, ond yng nghynhadledd eich plaid chi eich hun y penwythnos hwn, roedd gennych chi ddirprwyaeth o ymwelwyr iechyd yno o Gwm Taf, sy'n aelodau o Unite, sydd wedi bod ar streic. Fe gawson nhw glywed am flaenoriaeth wleidyddol y Prif Weinidog y byddai ef yn datrys eu hanghydfod, ac maen nhw o'r farn ei fod ef wedi dweud celwydd. Eu geiriau nhw oedd y rhain—ei fod ef wedi methu â chadw ei addewid. Yn Weinidog sy'n gyfrifol am gadw blaenoriaethau'r Llywodraeth, a ydych chi'n drist oherwydd methiant y Prif Weinidog i gadw ei addewid? Dyma'r streic nyrsio hiraf yn hanes GIG Cymru. Ar gyfer sicrhau effeithlonrwydd y GIG, beth fyddwch chi'n ei wneud i ddatrys y broblem?

Fel gŵyr fy nghyd-Weinidog i'n dda iawn, y Gweinidog Cabinet dros iechyd sy'n gyfrifol am y gwasanaeth iechyd a'n blaenoriaethau iechyd, ac mae ef wedi nodi ein dull gweithredu a'n hanogaeth ni i'r partneriaid hynny i gyd sydd yn y ddadl yng Nghwm Taf, ar gyfer cael terfyniad cytunedig. Rydym ni'n gobeithio yn fawr y bydd hynny'n digwydd cyn gynted â phosibl.

Mae'r pwynt yn fwy cyffredinol am y GIG yn un pwysig. Mae pobl ledled Cymru yn cael eu siomi ar hyn o bryd gan wasanaeth sydd heb weld buddsoddiad yn sylweddol o ran mynd i'r afael â rhestrau aros. Rydym ni wedi buddsoddi, fel dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach, £145 miliwn ar gyfer byrhau rhestrau aros, oherwydd mae effaith hynny ar unigolion, ar deuluoedd, ar weithleoedd ledled Cymru yn anhygoel, a'r rhain yw ein blaenoriaethau ni yn y Llywodraeth.

Diolch, Lywydd. Yn Weinidog Cabinet dros effeithiolrwydd, pa gamau a ydych chi'n eu cymryd i warantu bod eich cyd-Aelodau yn y Cabinet yn sicrhau gwerth am arian yn effeithiol yn yr adrannau ar draws Llywodraeth Cymru?

Un o'r meysydd yr ydym ni'n eu hystyried fel swyddfa Cabinet ganolog yn y Llywodraeth yw edrych dros ein blaenoriaethau ni i gyd yn y Llywodraeth a sicrhau bod cyflawniad effeithiol ar y rhain a bod gwerth effeithiol am arian. Fe wn i fod fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, wedi bod yn ymgysylltu â chyd-Weinidogion yn y Cabinet ynglŷn â'u cyllidebau nhw ar gyfer y flwyddyn i ddod, gan weithio'n agos gyda nhw i sicrhau bod gwerth am arian wrth hanfod y rhaglenni hynny. Mae effeithiolrwydd y llywodraeth yn ymwneud â gwerth am arian, mae'n ymwneud â chyflawni canlyniadau i bobl, ac mae hyn yn dychwelyd at y cwestiwn a ofynnwyd yn gynharach: os oes yna raglenni nad ydyn nhw'n cyflawni canlyniadau y gellir eu mesur, sy'n ddiriaethol i bobl mewn cymunedau ledled Cymru, yna fe ddylem ni eu hailystyried nhw mewn gwirionedd.

Diolch i chi am eich ymateb, Weinidog Cabinet. Rydych chi'n siŵr o fod yn gwybod, ym mis Gorffennaf, fod eich cyd-Weinidog chi, y Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon, wedi cyhoeddi y bydd Llywodraeth Cymru yn sefydlu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol newydd yn gam cyntaf mewn ymgais i dynnu pwerau dros ddarlledu oddi wrth Lywodraeth y DU. Ac fe wyddoch chi, wrth gwrs, na chafodd darlledu ei ddatganoli erioed, ac felly mae sefydlu'r awdurdod cysgodol yn enghraifft eglur o Lywodraeth Cymru Plaid Cymru yma'n gweithio'r tu draw i'w ffiniau cyfansoddiadol. Ac, wrth gwrs, yn Weinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd y Llywodraeth a'r Cyfansoddiad, rwy'n siŵr mai chi fyddai'r cyntaf i wrthwynebu'r cynlluniau hyn ar y cyfle cynharaf.

Ar yr un pryd, fe gyhoeddodd eich cyd-Weinidog chi hefyd fod degau o filoedd o bunnau wedi cael eu neilltuo i ariannu'r awdurdod cysgodol yn ei flwyddyn gyntaf. Ac, wrth gwrs, am nad yw hwnnw'n fater datganoledig, nid oes unrhyw gyllid gan Lywodraeth y DU i ganiatáu i hyn ddigwydd, sy'n golygu ei bod hi'n rhaid ailgyfeirio pob ceiniog a gaiff ei wario ar yr awdurdod cysgodol o faes y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdano. Felly, Weinidog Cabinet, a ydych chi o'r farn mai dyma ddefnydd effeithiol o arian trethdalwyr sef bod Llywodraeth Cymru yn gwario degau o filoedd o bunnau ar rywbeth nad oes ganddi unrhyw gyfrifoldeb amdano?

Rwyf i o'r farn pe byddai unrhyw un wedi gweld y dystiolaeth gan gydweithwyr yn y cyfryngau, yn y BBC ac yn S4C, i'r pwyllgor diwylliant yn San Steffan ac mewn mannau eraill o ran yr heriau sy'n wynebu tirwedd y cyfryngau, a'r heriau gwirioneddol iawn sy'n wynebu tirwedd y cyfryngau ledled Cymru, y byddai yn deall y byddai darlledu yng Nghymru ar dir mwy cadarn pe bai'n cael ei ddatganoli mewn gwirionedd. Dyna pam mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ddatganoli darlledu, er mwyn i ni fod â chyfryngau effeithiol, er mwyn i ni fod â chraffu effeithiol ar y Llywodraeth hon, ymhlith pethau eraill. Dyna'r hyn yr ydym ni'n ei gefnogi, ac nid ydym ni'n ymddiheuro o gwbl am gefnogi hynny.

Diolch, Safa. Mae gan ystadegau dibynadwy ran hanfodol wrth wneud penderfyniadau effeithiol ledled Cymru. Maen nhw'n ein help ni ddeall ym mha le mae'r angen mwyaf, i dargedu adnoddau yn effeithiol a barnu a yw canlyniadau yn gwella. Yn y Llywodraeth, rydym ni wedi ymrwymo i ddefnyddio tystiolaeth o ansawdd uchel i lunio polisi a chyflawni, a chyhoeddi canlyniadau eglur sy'n grymuso atebolrwydd.

Diolch, Weinidog Cabinet. Mae gwneud penderfyniadau sy'n seiliedig ar dystiolaeth yn ganolog ar gyfer darparu gwasanaeth cyhoeddus effeithiol a sicrhau'r defnydd gorau o arian cyhoeddus. O ran gofal iechyd, er enghraifft, fe wyddom ni y gall angen fod weithiau am gapasiti ychwanegol i fyrhau amseroedd aros. Mae Archwilio Cymru wedi tynnu sylw at allu mewnoli ac allanoli i helpu i fyrhau arosiadau hir, ond y gall hynny roi pwysau ychwanegol ar gyllid y GIG ymhen amser hefyd, tra bod cyfleoedd yn parhau o ran gwella cynhyrchiant yng ngwasanaethau'r GIG. Felly, Weinidog Cabinet, sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod penderfyniadau o ran gwella a darparu gwasanaethau cyhoeddus yn effeithiol yn cael eu llywio nid gan arbedion costau ar unwaith neu gyflawniadau byrdymor, ond gan gynaliadwyedd, canlyniadau hirdymor a datblygu capasiti hefyd?

Diolch yn fawr. Mae'r Aelod, o'i chefndir proffesiynol hi, yn siarad yn groyw o brofiad. Rwy'n credu bod mwy o waith i'w wneud yn y GIG o ran gwella cynhyrchiant. Rwyf o'r farn hefyd nad yw taflu arian at broblem fel datrysiad dros dro yn ddatrysiad i'r hirdymor. Fe ddylai penderfyniadau gael eu llywio gan dystiolaeth o ran canlyniadau, gwerth am arian a chynaliadwyedd hirdymor, nid yn unig o ran y costau ymlaen llaw. Mae economeg iechyd yn rhan bwysig o'r sylfaen honno o dystiolaeth, sy'n cynorthwyo'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau wrth ddeall pa beth sy'n cyflawni'r canlyniadau gorau gyda'r adnoddau sydd ar gael. Er enghraifft, mae economeg iechyd yn cael ei defnyddio yn ein gwaith ni yn y Llywodraeth i ddod â gofal yn nes at y cartref, y cyfeirir at hynny fel Cymunedol o’r Cychwyn yn aml, gan gynnwys timau adnoddau cymunedol, wardiau rhithwir, canolfannau cymunedol integredig ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol.

Weinidog, fe ddylai data gweithlu da, yn amlwg, ganiatáu i Lywodraethau ragweld pwysau yn hytrach nag adweithio wrth gyrraedd sefyllfa o argyfwng. Sut fydd data eich Llywodraeth o ran recriwtio, cadw a phwysau gweithlu i ymgysylltu â'n hundebau llafur yn gynharach yn helpu i atal peth o'r pwysau hwnnw rhag arwain at anghydfodau diwydiannol yn y pen draw? Ac wrth siarad am ddeall ein gweithlu, mae hi'n bwysig, wrth gwrs, i mi gyfeirio hefyd at y ffaith bod TUC Cymru wedi casglu tystiolaeth yn gyson am brofiadau gweithwyr yng Nghymru am fod polisi cadarn yn dechrau gyda data cadarn, yn amlwg. Ac rwy'n credu bod rhywfaint o'r sôn o ran cyllid a phartneriaeth gymdeithasol—. Wrth gwrs, mae cyllid gan Gronfa Ddysgu Undebau Cymru yn darparu cyllid i undebau i annog a chefnogi dysgu ar safleoedd yn benodol, ac mae hynny'n ymwneud â sgiliau, ac, wrth gwrs, mae'r TUC wedi cyfeirio yn eglur iawn fod 100,000 o weithwyr yng Nghymru wedi cael mantais o ganlyniad i'r cyllid hwnnw yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Diolch yn fawr. Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Rwy'n rhoi teyrnged iddi hefyd am y gwaith a wnaeth hi yn ei gwaith blaenorol gyda TUC Cymru, yn gwneud gwaith pwysig iawn ar ran yr undebau llafur yng Nghymru. Mae'r cwestiwn yn canolbwyntio ar recriwtio a chadw sy'n bwysig yn y gwasanaeth iechyd. Mae gwaith yn cael ei wneud ar hyn o bryd ar strategaeth gweithlu, gan Lywodraeth Cymru a'n cydweithwyr yn Addysg a Gwella Iechyd Cymru fel ei gilydd. Mae sicrhau cywirdeb y data hwn a chynllunio i'r hirdymor yn hanfodol, oherwydd mae angen y staff priodol yn y mannau priodol arnom ni, gyda'r gymysgedd gywir o sgiliau, ar gyfer cyflawni llwyddiant hirdymor, cynaliadwy i'n gwasanaeth iechyd ni.

Prynhawn da, Weinidog, a diolch hefyd i Safa am y cwestiwn.

Roeddech chi'n dweud yn eich ymateb i Safa fod ystadegau a thystiolaeth ddibynadwy yn hanfodol wrth ddarparu gwasanaethau, ond mae'n rhaid i hynny gynnwys gwrando ar drigolion hefyd: mae 9,700 o bobl ym Mhowys wedi gwrthwynebu'r cynigion sydd o'u blaenau nhw. Ond rwy'n awyddus i siarad hefyd am arolygiad diweddar gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru—ac rydych chi wedi sôn am y corff hwnnw—o Feddygfa Gwaun Cae Gurwen. Roedd hwnnw wedi canfod bod 85 y cant o'r ymatebwyr yn ystyried eu profiad yn un 'gwael', wrth i 73 y cant fod o'r farn nad oedd neb yn gwrando arnyn nhw nac oedden nhw'n cael cyfrannu at y penderfyniadau am eu gofal iechyd—cyfran uchel iawn o gleifion ar gyfer y feddygfa honno, ac eto nid oedd yr arolygiad yn nodi methiannau a oedd yn adlewyrchu cyfradd yr anfodlonrwydd a adroddwyd gan gleifion yn llawn. Fe wyddom ni y gall Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru wneud argymhellion a cheisio gwelliannau, ond mae yna gwestiynau ynglŷn â faint o ddylanwad sydd gan yr argymhellion hynny pan fo gwasanaethau yn methu â gwella. Felly, Weinidog, fe hoffwn yn fawr iawn glywed yr ateb hwn—ateb, os gwelwch yn dda: i wneud penderfyniadau mwy effeithiol—

Ie, wel, rwy'n achub y blaen ar hwnnw. [Chwerthin.] I wneud penderfyniadau mwy effeithiol yn y sector cyhoeddus, pwy sydd â'r pŵer i sicrhau bod tystiolaeth eglur o wasanaeth sâl yn arwain at gamau gwirioneddol?

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn ac am dynnu sylw at rai o'r materion lleol iawn hynny. Yn amlwg, nid wyf i'n ymwybodol o natur fanwl y materion yng Ngwaun Cae Gurwen, ond pe byddai'r Aelod yn dymuno ysgrifennu ataf i neu fy nghyd-Weinidog yn y Cabinet, y Gweinidog Cabinet dros iechyd, rwy'n siŵr y gallem ni edrych ar hwnnw'n benodol.

Rwy'n credu bod cwestiwn ehangach yma ynglŷn â sut y bydd Llywodraeth yn gwrando, yn deall pryderon a pha lwybrau sydd ar gael i ddinasyddion ledled y wlad ar gyfer gwneud cynnydd pan nad yw'r pryderon hynny yn cael eu clywed. Fe glywsom ni am enghreifftiau amrywiol dros yr awr ddiwethaf oddi wrth gyd-Aelodau ar draws y Siambr hon. Mae hyn yn rhywbeth y mae angen i ni fod yn eglur iawn amdano a bron yn sicr, mae yna achos dros sicrhau bod hynny mor effeithiol â phosibl, a dyma un o'r meysydd hynny y byddwn i'n hapus i'w ystyried.

Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid ar gaffael cyhoeddus a chyfraniad hynny i economi Cymru. Mae'r trafodaethau hyn wedi cynnwys cryfhau cadwyni cyflenwi Cymru, gwella mynediad at gyfleoedd ar gyfer busnesau Cymru, yn enwedig busnesau bach a chanolig a mentrau cymdeithasol, a chynyddu gwariant gyda chyflenwyr yng Nghymru i anelu at ein huchelgais ni o 70 y cant.

Diolch i chi. Rwy'n deall pa mor bwysig yw hi i estyn cyfleoedd i fusnesau bach ledled y rhanbarth er mwyn iddyn nhw dyfu. Mae twf o'r fath ymhlith busnesau bach yn hanfodol i Gymru ar gyfer ehangu cyfleoedd cyflogaeth ac o ran gwella eu cynhyrchiant. Rwy'n ystyried caffael lleol yn un o'r meysydd hyn ar gyfer estyn cyfleoedd y dylem ni fod yn eu hannog a'u cefnogi. Felly, sut mae eich adran chi'n olrhain data i sicrhau bod busnesau bach a chanolig yn llwyddiannus wrth ennill contractau lleol?

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Cafodd y pwynt ei wneud yn dda iawn. Mae angen i ni gefnogi ein mentrau bach a chanolig, ac yn fy marn i, fe allwn ni wneud mwy yn y Llywodraeth i gefnogi'r mentrau bach a chanolig hynny. Rydym ni'n olrhain data cyflenwyr a dyfarniad contractau trwy ein systemau caffael ac mae adroddiadau deallusrwydd busnes a gwybodaeth am gyflenwyr, gan gynnwys statws BBaCh pan fo hwnnw ar gael, yn cael eu tynnu o lwyfannau caffael craidd ac yn cael eu dadansoddi drwy ddangosfyrddau adrannol. A'r hyn y mae hynny'n ein galluogi ni i'w wneud yw monitro cyfranogiad a llwyddiant busnesau bach a chanolig wrth ennill contractau, asesu tueddiadau dros amser a nodi'r cyfleoedd i fusnesau lleol ar gyfer ehangu mynediad at gaffael sector cyhoeddus.

Rwy'n credu bod fy nghwestiwn i wedi cael ei ateb. Diolch i chi.

Diolch yn fawr iawn i chi.

Lywydd, rwy'n deall eich bod chi wedi rhoi eich caniatâd i gwestiynau 5 a 9 gael eu grwpio gyda'i gilydd.

Yn fy swydd i, rwy'n canolbwyntio ar rymuso cyflawni ar draws y Llywodraeth. Trwy ein rhaglen lywodraethu ni, rydym ni wedi pennu blaenoriaethau amlwg. Rwy'n gweithio i ganolbwyntio ein hymdrechion yn barhaus ar y blaenoriaethau hynny, a chefnogi gweithio cydgysylltiedig, a pharhau i ganolbwyntio yn bendant ar ganlyniadau.

Diolch i chi, Weinidog. Roeddech chi'n tynnu sylw at eich blaenoriaethau chi ar gyfer cyflawni. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe roddodd y Prif Weinidog erbyn hyn ei lofnod ar lythyr a gafodd ei ddyfynnu sawl gwaith yn y Siambr hon ynglŷn ag anghydfod yr ymwelwyr iechyd yn ardal bwrdd iechyd Cwm Taf. Y llinell allweddol yn y llythyr hwnnw oedd:

'uwchraddio pob ymwelydd iechyd Band 6 i Fand 7'.

Nid oes unrhyw amwysedd yn hynny. Fe roddodd y Prif Weinidog ei enw ar y llythyr hwnnw. Sut ydych chi'n llwyddo wrth gyflawni'r addewid hwnnw, neu os nad addewid oedd hwnnw, roedd hynny'n gamarweiniol ar y gorau ac yn gelwydd noeth ar y gwaethaf?

Rwy'n credu y dylai Aelodau fod yn ofalus iawn yn y Siambr hon o ran cyhuddo cyd-Aelodau o gamarwain y Siambr neu—

Wel, a ydych chi wedi cyflawni hynny?

—gamarwain pobl. Roedd ein maniffesto ni yn yr etholiad, yr oeddem ni'n sefyll arno, y gwnaethom ni ymladd yr etholiad ac ennill yr etholiad arno, yn seiliedig ar flaenoriaethu byrhau rhestrau aros, ar fynd i'r afael â rhestrau aros, blaenoriaethu'r gwasanaeth iechyd a datblygu cynhyrchiant yn y GIG. Honno yw ein blaenoriaeth ni ac fe fyddaf i'n dal ati i ganolbwyntio ar y flaenoriaeth honno.

Ysgrifennydd Cabinet, cyn dod i'r Senedd hon, fe fues i'n rhoi gwasanaeth i'n cymunedau ni fel swyddog yn yr heddlu, yn athro ac fe fues i'n gweithio yn y GIG. Ac rwy'n gweld y pwysau aruthrol ar ysbytai, ar gartrefi gofal, ar ysgolion, busnesau a staff rheng flaen bob dydd, yn enwedig yn fy etholaeth i, sef Fflint Wrecsam. Mae yna gysylltiad clòs, fel gwyddoch chi, rhwng ein cymunedau ni â Chaer, Glannau Mersi a gogledd-orllewin Lloegr yn fwy eang, ac mae pobl yn dymuno cael gwelliannau ymarferol, ac nid materion cyfansoddiadol pellach sy'n tynnu sylw oddi ar hynny. A wnewch chi esbonio sut y gall y Llywodraeth hon honni bod yn effeithiol os bydd amser a gallu'r gwasanaeth sifil yn cael eu defnyddio ar gyfer mynd ar ôl uchelgeisiau cyfansoddiadol wrth i wasanaethau cyhoeddus rheng flaen barhau i fod dan gymaint o straen yn yr ardal? Diolch i chi.

Diolch i'r Aelod, ac rwy'n ymwybodol iawn o'r berthynas drawsffiniol ffyniannus a phwysig sy'n bodoli rhwng gogledd-ddwyrain Cymru a gogledd-orllewin Lloegr, ac sydd hefyd rhwng de-ddwyrain Cymru a de-orllewin Lloegr, ac rydym ni'n gefnogol iawn i'r cysylltiadau pwysig hynny i gyd.

Rwy'n credu bod y cwestiwn ehangach sy'n ymwneud â blaenoriaethau'r Llywodraeth yn eglur iawn yn fy marn i. Ein blaenoriaethau ni yw gofal plant, tlodi plant, y gwasanaeth iechyd, ysgolion a'r economi. Ac o ran pob un o'r rhain, rydym ni'n bwriadu gwneud cynnydd. Yn Weinidog Cabinet dros y cyfansoddiad, sy'n gyfrifol am edrych ar faterion cyfansoddiadol yn benodol, mae yna amrywiaeth o feysydd—rheilffyrdd, Ystad y Goron, plismona—lle gallwn ni wneud cynnydd, yn fy marn i, gan weithio gyda Llywodraeth y DU, er mwyn darparu gwasanaethau gwell i bobl yng Nghymru. Ac mae hynny'n dal i fod yn greiddiol ac yn ganolbwynt i'm gwaith i'n Weinidog y Llywodraeth ac yn ganolog i ni yn Llywodraeth Cymru—gan ddarparu gwasanaethau cyhoeddus gwell, boed hynny o ran ysgolion, iechyd neu addysg.

Diolch, Weinidog Cabinet. O ofal plant i gyfraddau busnes a chymorth efo costau byw, mae'r Llywodraeth yn mynd i'r afael â'r problemau sy'n effeithio ar bobl hyd a lled Cymru. Dwi'n falch o'n gweld ni'n cydweithio ar draws gwahanol bortffolios a lleihau'r gweithio sy'n cymryd lle mewn seilos llywodraethol—rhywbeth dŷn ni wedi'i eisiau ers blynyddoedd maith.

Nawr, fel y nodwyd ar ôl y 100 diwrnod, mae'r Llywodraeth yn buddsoddi £100 miliwn i daclo rhestrau aros y GIG. Mae'n hynod o bwysig i bobl ar draws Cymru, ac, wrth gwrs, yng Ngŵyr Abertawe, fod y Llywodraeth yn llwyddo i fynd i'r afael â'r broblem fawr hon, sydd wedi wynebu Cymru ers llawer rhy hir. Sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod buddsoddiadau fel hyn yn darparu'r budd mwyaf effeithiol, ac, yn fwy pwysig, parhaol, wrth gyflwyno'r rhaglen lywodraethu? Diolch yn fawr.

Wel, diolch yn fawr i'r Aelod am y cwestiwn, a dwi'n gwybod bod yntau wedi gwasanaethu'r NHS am flynyddoedd lawer, ac yn effeithiol iawn, yn Abertawe. Mae yna graidd i'r cwestiynau yma, onid oes, sef, gyda'r buddsoddiad ychwanegol mae'r Llywodraeth yma yn ei roi yng ngofal plant, yn y gwasanaeth iechyd, yn yr economi, mae angen canlyniadau i bobl. Ac felly, mae angen edrych yn fanwl iawn, fel mae'n cyfaill y Gweinidog Cabinet dros iechyd wedi'i wneud, ar beth yn union yw'r cynlluniau. Ydyn nhw'n gynlluniau sy'n mynd i ddelifro i'r tymor hir? Ydyn nhw'n sicrhau bod yna gydweithio rhwng y gwasanaeth iechyd a'r gwasanaeth gofal trwy awdurdodau lleol i sicrhau bod y pecyn gofal yn gyflawn, i sicrhau bod rhai o'r heriau sydd yn y system yn cael eu hannerch? Ydyn nhw'n edrych, fel y gwnaeth fy nghydweithwraig gynnau fach gyfeirio atyn nhw, i'r hirdymor gyda'r gweithlu? Mae'r holl faterion yna'n gorfod dod at ei gilydd, a gofyn y cwestiwn bob tro: ydy'r arian yma yn mynd i wneud newid go iawn yn yr hirdymor, nid jest am y tymor byr? Diolch yn fawr.

Ein hasesiad ni yw y dylai Cymru gael y pwerau sydd eu hangen i gyflawni dros bobl Cymru, gwella gwasanaethau a chryfhau atebolrwydd. Rŷn ni yn pwyso am setliad tecach i Gymru. Byddai Bil Cymru newydd yn darparu'r ffordd gliriaf a mwyaf effeithiol o wneud y newidiadau y cytunir arnynt.

Diolch am yr ymateb. Mae'r setliad datganoli presennol yng Nghymru yn ein gadael ni'n fyr o nifer o'r pwerau a'r hyblygrwydd sydd eu hangen arnom fel cenedl i lunio a gweithredu polisïau trawsadrannol, cydlynol er lles ein cymunedau. Roeddwn i'n falch iawn o glywed Prif Weinidog Cymru yn cyhoeddi'r wythnos diwethaf ei fod wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y Deyrnas Unedig yn ffurfiol i geisio sicrhau bargen newydd i Gymru, bargen fyddai'n trosglwyddo nifer o'r pwerau sydd eisoes wedi'u datganoli i'r Alban, megis plismona, cyfiawnder, Ystad y Goron, rheilffyrdd, lles a thegwch ariannol. Mae nifer o gomisiynau annibynnol dros y blynyddoedd, gan gynnwys comisiwn Silk a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, wedi dod i'r casgliad bod angen cryfhau datganoli a rhoi mwy o bwerau yn nwylo'r Senedd er mwyn galluogi Cymru i fynd i'r afael yn fwy effeithiol â'u heriau ei hun. Gyda hynny mewn golwg, a wnaiff y Gweinidog Cabinet ymrwymo i barhau i bwyso ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig? O'r diwedd—

Diolch yn fawr. Dwi'n credu bod yr Aelod yn gofyn i fi ymrwymo i bwyso ar Lywodraeth Prydain i sicrhau cynnydd. Dwi'n gwneud yr ymrwymiad hwnnw yn glir ac yn hapus. Dwi'n credu ei bod hi'n werth adrodd wrth y Senedd fod fy nghyfarfodydd cychwynnol i gyda Gweinidogion Cabinet o Lywodraeth Prydain wedi bod yn adeiladol ac yn gydweithredol. Wrth gwrs, wrth i'r trafodaethau fynd yn eu blaen, fe ddown ni i mewn i'r manylion. Ond dwi yn awyddus i bwysleisio bod yr ymateb sydd wedi dod hyd yn hyn wedi bod yn gadarnhaol, ac felly dwi'n gobeithio y bydd hynny yn sail i gynnydd pellach.

Bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda phartneriaid ar lefel leol a rhanbarthol i sicrhau bod gwneud penderfyniadau a darparu gwasanaethau yn digwydd mewn ffyrdd sy'n cefnogi'r ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus yn effeithiol.

Diolch am yr ateb yna. Mae Andy Burnham, y Prif Weinidog newydd, wrth gwrs, wedi nodi ei uchelgais i ailweirio'r wladwriaeth. Mae'n eithaf amlwg i mi a llawer o bobl yng Nghymru bod angen i ni ailweirio Cymru er mwyn sicrhau bod pobl yn eu cymunedau yn cael mwy o gyfle i lunio'r penderfyniadau sy'n cael eu gwneud am y cymunedau hynny gan wleidyddion ar bob lefel. Un o'r ffyrdd o wneud hynny yw gwneud gwleidyddion yn fwy atebol i'r dinasyddion y maent yn eu gwasanaethu. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd i fynd i'r afael â'r bwlch atebolrwydd a grëwyd gan system etholiadol newydd y Senedd, nad yw, rwy'n ofni, fel y mae ar hyn o bryd, yn rhoi cyfle i aelodau unigol o'r cyhoedd ddangos eu cefnogaeth i ymgeisydd unigol, yn hytrach nag i blaid wleidyddol?

Wel, rwy'n falch iawn o weld bod y Ceidwadwyr Cymreig bellach o blaid yr un bleidlais drosglwyddadwy. Dylwn annog pawb—[Torri ar draws.] Dylwn annog pawb yn—[Torri ar draws.] Wel, dyna'r ffordd orau—[Torri ar draws.] Dyna'r ffordd orau—[Torri ar draws.] Dyna'r ffordd orau i sicrhau atebolrwydd effeithiol, ac rwy'n gobeithio maes o law y bydd pob Aelod o'r Senedd yn cefnogi datblygiad o'r fath yn system etholiadol Cymru.

Mae'r heriau mwyaf sy'n wynebu Cymru yn galw am ymateb ar draws y Llywodraeth gyfan. Dyna pam mae ein rhaglen lywodraethu yn nodi uchelgais newydd i Gymru, wedi'i seilio ar flaenoriaethau a rennir yn hytrach nag ar seilos adrannol. Dwi'n gweithio'n agos iawn gyda chydweithwyr reit ar draws y Cabinet i sicrhau bod y Llywodraeth yn cydweithio ar draws portffolios er mwyn sicrhau canlyniadau ystyrlon i bobl ledled Cymru.

Diolch, Weinidog. Roeddwn i'n falch iawn o arwain dadl yn y Siambr hon am yr angen i integreiddio'r gwaith o atal ACEs, neu adverse childhood experiences, ac ymateb iddynt ar draws gwasanaethau cyhoeddus. Nid yw profiad plentyn neu berson o drawma yn parchu ffiniau adrannol. Gall tai, addysg, iechyd, gofal cymdeithasol a chyflogaeth oll chwarae rhan mewn creu amodau ble mae plant a theuluoedd yn adfer o drawma ac yn ffynnu. A wnewch chi felly amlinellu sut y bydd y Llywodraeth yn helpu i sicrhau bod trawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ACEs, yn cael sylw ar draws y Llywodraeth, yn hytrach nag fel mater i adrannau unigol?

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y cwestiwn, a dwi'n talu teyrnged i'r gwaith mae hi wedi'i wneud, ac eraill yn y Siambr hon, ar sail drawsbleidiol, i ddatblygu ein dealltwriaeth ni o'r effaith mae trawma yn ei gael ar blant ac, yn wir, ar y sawl sy'n oedolion sydd wedi profi trawma yn blant. Trwy fframwaith Cymru sy'n ystyriol o drawma, cefnogaeth Hyb ACE Cymru a chydweithio agos ar draws portffolios gweinidogol, rŷm ni'n ymgorffori dulliau sy'n ystyriol o adverse childhood experiences a thrawma ar draws datblygu polisïau a darparu gwasanaethau.

Mae atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod ac ymateb yn effeithiol i drawma yn gyfrifoldeb a rennir ar draws y Llywodraeth a gwasanaethau cyhoeddus. Mae'n ddull gweithredu wedi ei gynllunio i sicrhau bod y gwaith yn cael ei gydlynu, yn hytrach na'i adael i adrannau a sefydliadau unigol i weithredu ar eu pennau eu hunain. Dyna'n huchelgais, Lywydd. Fy ngobaith i fel rhan o fy rôl i yw sicrhau bod hynny'n digwydd. Mae'r uchelgais honno, sydd wedi'i rhannu gan Lywodraethau yn y gorffennol, heb o reidrwydd bob tro wedi cael ei gweithredu ar lawr gwlad, a dyna fyddwn i'n dymuno canolbwyntio arno.

Diolch, Lywydd.

Mae safbwynt y Llywodraeth hon yn glir: dylai plismona gael ei ddatganoli'n llawn i Gymru. Mae'r Dirprwy Brif Weinidog a minnau wedi cwrdd â'r Gweinidog plismona i drafod datganoli a blaenoriaethau plismona eraill. Rwyf hefyd wedi cael cyfarfod rhagarweiniol gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Diolch. Weinidog, trechwyd cyllideb atodol eich Llywodraeth yn ddiweddar. Yna ysgrifennodd eich Gweinidog dros gyllid

'rhaid i ni osgoi creu rhwymedigaethau gwariant ychwanegol lle nad yw'r sefyllfa ariannu wedi'i chytuno eto.'

Cyn ceisio mwy o bwerau plismona, dylai eich Llywodraeth ddangos ei bod yn gallu cyflawni gyda'r pwerau sydd ganddi eisoes. Mae addysg wedi'i datganoli, ond Cymru sydd â sgoriau gwaethaf y Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr yn y Deyrnas Unedig.

Mae eich Llywodraeth hefyd yn cael trafferth gyda chyfrifoldebau presennol eraill, megis torri rhestrau aros y GIG. Mae eich ystadegau eich hun yn dangos bod nifer y llwybrau sy'n aros am driniaeth wedi cynyddu rhwng Mehefin a Gorffennaf, gydag arosiadau dwy flynedd hefyd yn cynyddu. Mae'r rhain yn broblemau cyflawni o dan gyfrifoldebau sydd gennych eisoes. Ac eto, gyda'r holl broblemau presennol hyn y mae'r Llywodraeth yn cael trafferth gyda nhw, er syndod, rydych chi'n ceisio pwerau datganoledig ychwanegol ar gyfer plismona. Nid yw arian yn tyfu ar goed, er ei bod yn ymddangos bod ein Llywodraeth flaenorol yn profi'r theori honno yn Uganda. O ystyried eich hanes o fethiannau, pa dystiolaeth sydd gennych y gall y Llywodraeth hon gyflawni os bydd plismona yn cael ei ddatganoli? Diolch.

Diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn. Nid wyf yn hollol siŵr ei fod yn argyhoeddedig o ran yr hanes o fethiannau ar ôl pum mis. Mae'n debyg y dylwn ei atgoffa bod plaid arall wedi Llywodraethu am 27 mlynedd, ac os yw'n dymuno cyfeirio—[Torri ar draws.] Os yw'n dymuno cyfeirio cwestiynau at Aelodau'r blaid honno, rwy'n siŵr y gall wneud hynny wedyn yn yr ystafell de.

Mae ein ffocws fel Llywodraeth ar gyflawni, ar ysgolion, ar ofal plant, ar dlodi plant, ar y GIG ac ar yr economi. Rydym wedi nodi bod rhaglen o ddiwygio plismona yn digwydd nawr ar gyfer awdurdodaeth Cymru a Lloegr, dan arweiniad y Swyddfa Gartref. Mae cyfle yno i wneud yr achos dros fwy o ddatganoli i Gymru, dros fwy o gyfrifoldeb i Lywodraeth Cymru, a fydd yn gwneud cymunedau yng Nghymru yn fwy diogel, a dyna beth y byddwn yn ei ddilyn.

Mae’r rhaglen lywodraethu a'n hamcanion llesiant yn un fframwaith gweithredu sy’n cysylltu'r blaenoriaethau mae pobl wedi ymddiried ynom i’w cyflawni a’r canlyniadau hirdymor yn y Ddeddf rydym am eu cyflawni. Dwi hefyd wedi cytuno i adolygiad o'r Ddeddf, gan ganolbwyntio ar wella’r ffordd mae’r Ddeddf yn cael ei gweithredu.

Weinidog, mae diwylliant wedi wynebu degawd o doriadau cyllid. Nid yw toriadau i gyllid yn effeithio ar y sector celfyddydol yn unig. Maent hefyd yn cael effaith uniongyrchol ar lesiant a bywiogrwydd cymunedau a chymdeithas Cymru. Os ydym am fod o ddifrif ynghylch Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, rhaid neilltuo a diogelu cyllid ataliol i gefnogi'r celfyddydau. Mae diwylliant yn cyfrannu'n uniongyrchol at lesiant unigolion ac at fywiogrwydd ein cymunedau ledled Cymru. Felly, sut y bydd y Gweinidog yn gweithio ar draws portffolios i sicrhau bod diwylliant yn cael ei gydnabod fel rhan annatod o iechyd ataliol ar draws y Llywodraeth?

Diolch yn fawr i'r Aelod am y cwestiwn. Mae yna ymrwymiad clir gan y Llywodraeth yma i hybu diwylliant a chwaraeon. Mae yna strategaeth diwylliant a chwaraeon newydd dan ofal y Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon a'r Trefnydd. Mae yna ffocws clir gan y Llywodraeth hon ar hybu a hyrwyddo chwaraeon a diwylliant, ond hefyd cydnabod, fel rŷch chi wedi nodi, y rôl bwysig mae diwylliant a chwaraeon yn gallu ei chael ar draws ystod polisi cyhoeddus, gan gynnwys yr agenda iechyd ataliol, sy'n bwysig iawn i'r Llywodraeth hon. Diolch yn fawr.

Mae yna gwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yfory, felly fe fyddai'n briodol i chi fod yn codi'r rhain yn ystod y sesiwn honno. Os na fydd yna gyfle, mi fuaswn i'n awgrymu eich bod chi'n ysgrifennu gyda'ch holl gwestiynau at y Gweinidog yn uniongyrchol.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynghylch y gwaith ar yr uwchgynhadledd tân, os gwelwch yn dda? Rwy'n gwybod bod consensws clir iawn yn y Siambr pan gawsom y datganiad gan y Prif Weinidog y dylid cynnwys y rhai a weithiodd ar lawr gwlad—felly, ffermwyr ac eraill a gefnogodd y diffoddwyr tân yn eu hymdrechion. Roeddwn i'n bryderus o weld mai dim ond un o'r cynrychiolwyr o Flaenafon sydd wedi'i gynnwys. Yn wir, mae un o'r tirfeddianwyr allweddol heb gael gwahoddiad mewn gwirionedd. Rwyf wedi cael gwybod hefyd mai dim ond am ddwy awr y bydd yr uwchgynhadledd yn para. Byddwn yn cwestiynu a fydd hynny'n ddigon i ymdrin â rhywbeth mor arwyddocaol â hyn. Felly, a gaf i ofyn i'r Trefnydd a allwn gael diweddariad ynghylch hyn?

Diolch i chi am godi'r materion hynny. Mi fyddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog yn gyfan gwbl ddiamwys o ran ymroddiad y Llywodraeth hon i fod yn edrych a dysgu'r gwersi angenrheidiol o hynny. Mi fyddwch chi'n gwybod hefyd trefn busnes y Senedd hon. Gyda'r pryderon rydych chi'n eu codi, mi fuaswn yn awgrymu mai ysgrifennu at y Prif Weinidog fyddai orau, gan fod yna bethau penodol iawn rydych chi wedi'u codi. Rwy'n credu, o edrych ar y rhaglen fusnes, ei bod hi'n bosibl na fydd lle am nifer o wythnosau am ddatganiad o'r fath, ac mae'r hyn rydych chi wedi'i godi yn awgrymu bod angen ateb arnoch yn gynt na hynny. Yn amlwg, rydyn ni wedi ymrwymo i barhau i ddiweddaru'r Senedd hon ac i ymwneud â phob Aelod ar y mater hollbwysig hwn.

Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar y cyhoeddiad bod terfynfa Impala Aberdaugleddau yn rhoi'r gorau i'w gweithrediadau masnachol ddiwedd eleni. Rhaid i ni ddeall goblygiadau'r cyhoeddiad hwn yn llawn, gan gynnwys graddfa unrhyw golled o swyddi a'r effaith ar yr economi leol. Mae angen eglurder pellach arnom hefyd ynghylch sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cefnogi'r cwmni a'i weithlu wrth i'r sefyllfa hon ddatblygu. Mae'r rhain yn swyddi hynod fedrus a gwerthfawr, a rhaid gwneud pob ymdrech i gadw'r arbenigedd hwn yn y rhanbarth ac i ddiogelu cyfleoedd cyflogaeth yn y dyfodol. Yn fy marn i, byddai colli sgiliau o'r fath yn ergyd sylweddol i'r economi leol ac, yn wir, i'r sector ynni ehangach. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe bai Llywodraeth Cymru yn gallu darparu datganiad brys yn amlinellu ei hymgysylltiad â'r cwmni hyd yma, y trafodaethau y mae wedi'u cynnal ynghylch dyfodol y derfynfa a'r gefnogaeth a allai fod ar gael i'r gweithlu a'r gweithredwr, yn y dyfodol.

Diolch i'r Aelod am godi mater rwy'n gwybod sy'n pryderu nifer fawr o Aelodau yn sgil y newyddion hwn, ac rwy'n gwybod bod y Llywodraeth mewn trafodaethau â'r cwmni i ddeall beth ydy goblygiadau hyn. Dwi'n deall hefyd fod yna gwestiwn amserol ar y pwnc hwn a fydd yn fater, wrth gwrs, i'r Llywydd a'r Dirprwy Lywydd ei ystyried. Yn sicr, rydyn ni'n siomedig dros ben o glywed y newyddion hwn. Dwi'n gwybod y bydd hyn yn creu pryder aruthrol yn lleol ac i'r rheini sydd yn wynebu ansicrwydd, ynghyd â'r gymuned ehangach. Felly, rwy'n rhoi'r sicrwydd hwnnw i'r Aelod fod y trafodaethau hynny â'r Llywodraeth yn parhau, ac yn sicr mi fyddaf yn sicrhau bod y Gweinidog Cabinet yn gwybod eich bod chi wedi codi'r mater pwysig hwn gyda mi heddiw.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â'r achosion o'r clefyd crafu yn ardal bwrdd iechyd Hywel Dda, a digonolrwydd ymateb Llywodraeth Cymru i'r pryder iechyd cyhoeddus hwn sy'n datblygu? Mae pryder cynyddol am ledaeniad y clefyd crafu o fewn cymunedau a lleoliadau gofal. Mae'r sefyllfa wedi dod hyd yn oed yn fwy pryderus yn dilyn marwolaeth gŵr oedrannus, y mae ei salwch yn gysylltiedig â chymhlethdodau sy'n gysylltiedig â'r clefyd crafu. O ystyried bod pobl hŷn yn agored i niwed, felly hefyd y rhai sy'n byw mewn gofal preswyl ac unigolion sydd â phryderon iechyd sylfaenol, mae cwestiynau difrifol am y mesurau rheoli heintiau, argaeledd triniaeth, cymorth i ddarparwyr gofal a'r camau sy'n cael eu cymryd i atal achosion pellach. Byddai datganiad brys yn rhoi cyfle i Lywodraeth Cymru roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am raddfa a maint presennol yr achosion yn y gorllewin, mesurau sy'n cael eu cymryd i atal trosglwyddiad ac i amddiffyn unigolion agored i niwed, canllawiau sy'n cael eu darparu i gartrefi gofal, ysbytai a darparwyr gofal iechyd cymunedol, ac a yw adnoddau neu gymorth ychwanegol ar gael i'r ardaloedd yr effeithir arnynt. O ystyried y pryder cyhoeddus sylweddol a'r goblygiadau posibl i iechyd y cyhoedd, credaf fod y mater hwn yn haeddu datganiad brys ar y cyfle cyntaf. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Dwi'n gobeithio eich bod chi hefyd wedi cymryd y cyfle i ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal. Mae yna gwestiynau i'r Gweinidog yfory yma yn y Senedd, a gobeithio y bydd yna gyfle i godi'r materion pwysig hyn. Yn sicr, gadewch i fi fod yn glir, mae diogelwch cleifion yn parhau i fod yn flaenoriaeth lwyr i'r Llywodraeth hon. Rydyn ni'n disgwyl i bob bwrdd iechyd gael trefniadau atal a rheoli heintiau cadarn ar waith i atal, adnabod a rheoli achosion yn effeithiol. Mi fyddaf i hefyd yn sicrhau bod y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol eich bod chi wedi codi'r mater hwn efo fi heddiw.

Rwy'n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar ei strategaeth dwristiaeth. Nid yw strategaeth yn golygu dweud bod twristiaeth yn bwysig i economi Cymru a'n bod ni ei eisiau. Pa sectorau twristiaeth y mae Llywodraeth Cymru yn meddwl sy'n bwysig? Sut maen nhw'n mynd i dargedu grwpiau? Sut byddant yn gwahaniaethu rhwng twristiaid dydd a thwristiaid dros nos? Byddwn yn blaenoriaethu twristiaeth egnïol, fel heicio, beicio a golff. Y cwestiwn yw a allwn ni rannu twristiaeth golff gydag Iwerddon. Oes unrhyw un wedi gofyn? Byddwn hefyd yn blaenoriaethu twristiaeth ddiwylliannol i eisteddfodau ac adeiladau hanesyddol, gan gynnwys capeli ac eglwysi. Ond mae angen strategaeth arnom.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod. Dwi'n falch eich bod chi'n cytuno efo fi bod angen strategaeth ddiwylliant a chwaraeon newydd i Gymru, a fydd yn cynnwys ffocws ar yr economi a thwristiaeth. Byddwn i'n annog pob Aelod i ymwneud â'r ymgynghoriad hwnnw, sydd ar agor tan 18 Rhagfyr. Dwi'n edrych ymlaen yn fawr at dderbyn sylwadau Mike Hedges ac i'w hystyried nhw'n fanwl wrth inni ddatblygu a llunio'r strategaeth honno.

A gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch yn dda? Mae'r cyntaf gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni mewn perthynas â'r rhwydwaith symudol. Mae camau wedi cael eu cymryd yn yr Alban a Lloegr, ac maen nhw wedi cyhoeddi, yr wythnos hon yn yr Alban, ymgynghoriad ar newid hawliau datblygu a ganiateir er mwyn mynd i'r afael â mannau duon symudol. O ystyried natur hanfodol signal symudol digonol nawr, mae Cymru yn syrthio ar ei hôl hi gyda'r seilwaith digidol pwysig hwn. Mae'n amlwg bod angen rhywfaint o weithredu yma, a byddwn yn ddiolchgar pe gallwn gael yr wybodaeth ddiweddaraf am y camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd.

Hefyd, a gaf i alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd Cabinet Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am gyfiawnder cymdeithasol a chydraddoldeb ar y camau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â gwrthsemitiaeth yng Nghymru? Fel y gwyddom i gyd, mae yfory yn nodi trydydd pen-blwydd yr ymosodiadau barbaraidd hynny gan derfysgwyr Hamas a Jihad Islamaidd yn erbyn dinasyddion Israel. Mae pob un ohonom wedi condemnio'r ymosodiadau hynny, a'r hyn y mae angen i ni ei sicrhau yw bod Cymru'n cymryd camau priodol i fynd i'r afael â'r cynnydd mewn gwrthsemitiaeth yr ydym wedi'i weld yn ein gwlad ers hynny.

Un cam gweithredu cadarnhaol a gymerodd Llywodraeth Cymru flaenorol, wrth gwrs, oedd cydnabod diffiniad Cynghrair Ryngwladol Cofio’r Holocost o wrthsemitiaeth, a byddwn yn ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru ailddatgan ei hymrwymiad i'r diffiniad hwnnw fel y gallwn fod yn sicr y bydd yr un camau yn cael eu cymryd gan y Llywodraeth newydd hon â'r un blaenorol o ran darparu rhywfaint o arweinyddiaeth ar y mater hwnnw.

Dwi'n gobeithio bod yr Aelod wedi clywed y Prif Weinidog yn gyfan gwbl ddiamwys yn gynharach o ran ein bod ni'n condemnio'n llwyr unrhyw wrthsemitiaeth. Dwi'n gobeithio ein bod ni'n unedig fel Senedd ar hynny.

Hefyd, mae'r Dirprwy Brif Weinidog, yn ei gwaith fel y Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb, wedi bod yn edrych ar y 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' i sicrhau ei fod o'n addas i bwrpas, gan adlewyrchu'r hyn rydyn ni wedi'i weld o ran twf mewn casineb o bob math, gan gynnwys gwrthsemitiaeth. Mi fyddaf i'n sicr o godi efo hi'r pwyntiau rydych chi wedi'u codi efo fi heddiw.

O ran y pwynt cyntaf, yn amlwg, mae isadeiledd digidol yn allweddol bwysig; mae'n allweddol bwysig i'n heconomi. Dwi'n gwybod bod hwn yn rhywbeth mae'r Gweinidog Cabinet yn ei gymryd o ddifrif. Mi fyddaf i'n codi'r pwyntiau penodol y gwnaethoch chi ac yn sicrhau bod diweddariad o ran y gwaith hwnnw.

Drefnydd, mewn cymdeithas rydd, rydyn ni'n dangos ein hwynebau. Dyna sut rydyn ni'n adnabod ein gilydd, dyna sut rydyn ni'n ymddiried yn ein gilydd, dyna sut rydyn ni'n siarad â'n gilydd. Mae angen i nyrs weld ei chlaf, mae angen i athro weld ei riant wrth giât yr ysgol. Er diogelwch y cyhoedd, mae'n bwysig. Mae safbwynt Reform yn glir: byddem yn gwahardd y burqa a phob gorchudd wyneb llawn arall mewn mannau cyhoeddus. Drefnydd, a gawn ni ddatganiad yn nodi safbwynt Llywodraeth Cymru ar hyn? Rwy'n gwybod bod y mater hwn y tu allan i bwerau'r Senedd, ond os bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU ar ran Cymru, byddai'n fuddiol i'r Senedd gyfan ddeall eich safbwynt ar hyn. Hefyd, mae croeso i chi lofnodi ein deiseb ar hyn. Diolch.

Na, fydd yna ddim datganiad ar y mater hwn. Fel mae'r Aelod wedi nodi, mae hwn yn fater sydd ddim wedi ei ddatganoli. Ond gaf i fod yn glir, fel oeddwn i yn fy ymateb i i Darren Millar rŵan? Mae'r Llywodraeth hon yn condemnio unrhyw fath o hiliaeth, unrhyw fath o roi'r syniad nad yw rhywun yn haeddu gallu byw eu bywydau yn unol â'r ffordd y maen nhw'n cael yr hawl i fyw eu bywydau. Mae hiliaeth yn rhywbeth sydd yn broblem fawr o fewn cymdeithas ar y funud. Mae hwn yn rhywbeth mae etholwyr yn ei ddweud wrthym ni yn gyson. Mae yna gyfrifoldeb ar bob un ohonon ni yn y Siambr hon i sicrhau ein bod ni yn cefnogi pawb rydyn ni'n eu cynrychioli, pob aelod o gymdeithas, a sicrhau bod pawb yn teimlo'n ddiogel, a'n bod ni i gyd yn cydweithio i sicrhau nad yw hiliaeth yn parhau yma yng Nghymru. Does dim lle i hiliaeth yng Nghymru.

Weinidog, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros iechyd a gofal cymdeithasol ar gymorth i bobl sy'n byw gyda chlefyd Huntington? Mae clefyd Huntington yn gyflwr niwrolegol prin pan fo symptomau'n effeithio ar alluoedd meddwl a gwybyddol, yn ogystal â symud ac ymddygiad. Mae symptomau fel arfer yn datblygu rhwng 30 a 50 oed, gyda disgwyliad oes ar ôl diagnosis yn ddim ond 20 mlynedd. Mae gan unrhyw un sydd â rhiant â genyn diffygiol siawns un mewn dau o gael clefyd Huntington ei hun. Mae'n gyflwr cymhleth iawn, gyda phobl angen cymorth gan nifer o weithwyr iechyd a gofal proffesiynol. Mae baich iechyd meddwl sylweddol hefyd, gyda phobl yn aml yn gofalu am aelodau o'r teulu gan boeni eu bod yn cario'r genyn diffygiol eu hunain.

Mae canllawiau a gyhoeddwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru yn gwneud yn glir na ddylid eithrio'r rhai sydd â chyflwr niwrolegol fel clefyd Huntington o wasanaethau iechyd meddwl. Mae canllawiau hefyd yn galw am gydlynu gofal ar draws gwasanaethau, proffesiynau ac asiantaethau. Mae gormod o bobl yn dweud nad yw'r gwasanaeth gofal iechyd y maent yn cael mynediad ato, mewn gwirionedd, yn diwallu eu hanghenion. Byddai datganiad gan Weinidog y Cabinet yn nodi pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pobl â'r clefyd dinistriol hwn yn cael y cymorth iechyd meddwl sydd ei angen arnynt a bod ganddynt weithiwr iechyd proffesiynol i gydlynu eu gofal yn cael ei werthfawrogi'n fawr. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi mater dwi'n siŵr mae nifer o etholwyr wedi ei godi gyda ni. Dwi'n gwybod ei fod o'n fater yn sydd wedi ei godi gyda fi drwy waith achos. Fe fyddwch chi wedi fy nghlywed i'n dweud bod gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gwestiynau yfory, felly mae yna gyfle i godi hyn bryd hynny. Byddwn i hefyd yn gofyn i'r Aelod, os nad ydy hi eisoes wedi, ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet i sicrhau ei bod hi'n cael ateb llawn ar y mater hwn.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd a gofal cymdeithasol ar weithrediad proses gwynion y GIG, 'Gwrando ar Bobl'? Mae etholwyr wedi codi pryderon gyda mi yn dilyn eu profiad o fynd ar drywydd cwynion yn ymwneud â Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Mae'r system newydd yn gosod gofynion clir ar gyrff iechyd, gan gynnwys cydnabyddiaeth o fewn pum niwrnod gwaith a cham datrys cynnar 10 diwrnod gwaith. Fodd bynnag, mae pryderon wedi cael eu codi gyda mi ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd pan fydd claf yn credu bod y bwrdd iechyd ei hun wedi methu â dilyn y gofynion hynny. Felly a allwn gael datganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet yn esbonio sut mae cydymffurfiaeth â 'Gwrando ar Bobl' yn cael ei fonitro, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd pan nad yw bwrdd iechyd yn cydymffurfio, a pha lwybr effeithiol sydd ar gael i glaf sy'n credu bod y broses gwyno ei hun wedi methu? Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Fel y byddwch chi wedi fy nghlywed i'n dweud, mae gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gwestiynau yfory, ond hefyd, oherwydd natur y pryderon rydych chi wedi eu codi a bod yna enghreifftiau penodol, mi fyddwn i yn gofyn i chi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet a chodi'r pryderon pendant hyn. Yn amlwg, dydych chi ddim wedi datgelu'r holl wybodaeth fan hyn—ni fyddai'n briodol. Ond oherwydd natur yr hyn rydych chi wedi ei godi, mae'n hollbwysig ei fod o'n cael y manylion hyn. Fe fyddwch chi yn ymwybodol bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn parhau i fod ar y lefel uchaf o sgrwtini, a'n bod ni yn gweithio'n galed i sicrhau bod goruchwyliaeth a chraffu gan Lywodraeth Cymru yna er mwyn targedu gwelliannau angenrheidiol mewn gofal cleifion a darparu gwasanaethau. Felly, mae sicrhau bod gan y Gweinidog Cabinet yr wybodaeth honno yn allweddol bwysig.

Prynhawn da, Drefnydd. A gaf i ofyn am ddatganiad, os gwelwch yn dda, ar ddiwygio gwasanaethau radical i'n pobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal? Yn ôl ym mis Gorffennaf 2023, fe wnaethom drafod yn y Senedd adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar y pwnc hwn. O'r 12 argymhelliad radical y pwyllgor, derbyniodd y Llywodraeth ar y pryd un yn unig, gan wrthod—ymhlith pethau eraill—gwneud profiad o fod mewn gofal yn nodwedd warchodedig a gosod dyletswyddau corfforaethol ar lefel statudol. Yn y ddadl honno, rhannodd y Dirprwy Brif Weinidog fy siom bod y Llywodraeth wedyn wedi dweud nad oedd yn ddigon beiddgar, dewr nac uchelgeisiol. Felly, o ystyried y sefyllfa honno, byddwn yn falch o glywed gan Blaid Cymru yn union sut maen nhw'n mynd i ymgorffori'r materion hyn ynghylch diwygio radical. Nid yw wedi bod hyd yn hyn yn eich datganiad llywodraethu nac yn eich maniffesto, ond rydych chi wedi cael amser prysur, felly rwy'n gobeithio y bydd ffocws nawr ar sicrhau bod ein pobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal ledled Cymru yn cael y gwasanaethau y maent yn eu haeddu. Diolch yn fawr iawn.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater yma. Yn amlwg, fe fyddwch chi yn gwybod am ymrwymiad Plaid Cymru o ran yr hyn dŷch chi wedi'i amlinellu. Mae'r Dirprwy Weinidog gyda chyfrifoldeb dros hyn wedi clywed yr hyn dŷch chi wedi ei godi heddiw.

Mae dileu elw o'r sector gofal yn fater y buom yn ei ddatblygu yn ystod y cytundeb cydweithio hefyd, ac mae'r ddeddfwriaeth honno bellach yn ei lle ac yn symud tuag at weithredu yn ystod y tymor seneddol hwn. Bu i'r Llywodraeth flaenorol lofnodi'r datganiad yn 2025. Fel Llywodraeth newydd, dŷn ni yn cefnogi'r egwyddor o greu system gofal sy'n canolbwyntio'n fwy ar deuluoedd, wedi'i seilio ar hawliau, sy'n trauma informed, wedi'i gwreiddio'n lleol ac sy'n uchelgeisiol ar gyfer yr holl blant, wrth ddod i ben â gwneud elw o ofal plant a sicrhau nad ydy unrhyw berson ifanc yn gadael gofal i ddigartrefedd hefyd. Dwi'n gobeithio'n fawr, achos y ffaith eich bod chi wedi clywed hyn, Ddirprwy Weinidog, y bydd yna gyfle i chithau a'r Aelod drafod hyn ymhellach.

Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad ar gynlluniau'r Llywodraeth ar gyfer gwella ymgynghoriadau cyn gwneud cais ar gyfer datblygiadau seilwaith ynni mawr, gan gynnwys ffermydd solar, ffermydd gwynt, a pheilonau ac is-orsafoedd newydd? Mae fy etholwyr yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu ac maen nhw wedi'u siomi. Maen nhw'n credu mai ymarferion ticio blwch yn unig yw'r ceisiadau hyn. Maen nhw'n dweud wrthyf fod hysbysiadau sydd i fod i'w hysbysu nhw yn cael eu gosod mewn mannau lle na ellir eu gweld. Maen nhw'n dweud bod llythyrau yn cyrraedd mor hwyr nad oes ganddynt unrhyw gyfle ystyrlon i ymateb. Iddyn nhw, mae'n teimlo fel nad oes ganddyn nhw lais mewn penderfyniadau a fydd yn effeithio ar eu cartrefi a'u cymunedau a hynny'n fwriadol. Maen nhw'n dweud eu bod yn cael eu trin fel madarch: yn cael eu bwydo â thail iard fferm a'u cadw yn y tywyllwch. Felly, Drefnydd, a wnaiff y Llywodraeth wneud datganiad ar sut y bydd yn gwella ymgynghoriadau cyn gwneud cais ar gyfer datblygiadau seilwaith ynni mawr ac yn sicrhau bod cymunedau'n cael eu clywed o ddifrif? Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Mae yna ymrwymiad clir gan y Llywodraeth hon o ran ein bod ni'n datblygu strategaeth ynni genedlaethol sydd yn mynd i'r afael â'r heriau hyn ac sy'n cynnwys cymunedau yn lle gwneud pethau i gymunedau, sef un o'r pwyntiau y mae'r Aelod yn eu codi. Mi fydd yna ddiweddariad i'r Senedd wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo.

Weinidog, a gaf i groesawu yn y lle cyntaf yn fawr iawn gyhoeddiad Llywodraeth Plaid Cymru yr wythnos diwethaf ynghylch y £3.4 miliwn ychwanegol i fwrdd iechyd Powys i helpu i leihau amseroedd aros? Fe fydd y buddsoddiad hwn yn gwneud gwahaniaeth i gleifion ym Mhowys, lle mae nifer fawr yn dibynnu ar gael mynediad at wasanaethau gofal iechyd ar draws y ffin yn Lloegr. O ystyried y rôl hanfodol y mae gofal iechyd trawsffiniol yn ei chwarae i bobl ym Mhowys ac ar hyd Clawdd Offa, a oes modd cael sylw ar hyn, os gwelwch yn dda?

Diolch am godi'r mater hwn. Rwy'n falch eich bod chi yn croesawu'r buddsoddiad pwysig hwnnw. Yn sicr, mae hwn yn rhywbeth y mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal eisoes wedi ymrwymo iddo fo. Dŷn ni eisiau sicrhau ein bod ni yn parhau i sicrhau gwasanaeth iechyd sy'n gweithio i bawb, ble bynnag y maen nhw yng Nghymru. Yn sicr, mi fyddaf yn codi efo'r Gweinidog Cabinet y pwyntiau dŷch chi wedi'u codi heddiw.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu troi'r gwersi yn sgil tanau gwyllt yr haf hwn a'r perygl gwirioneddol iawn o lifogydd yr hydref a'r gaeaf hwn yn fuddsoddiad mewn cymunedau gwledig fel y rhai ar draws Brycheiniog Tawe Nedd.

Mae ymchwil wedi amlygu y gall mesurau fel ailwlychu mawndir a rheoli tir yn well helpu i atal tanau gwyllt, gan hefyd arafu dŵr ffo a lleihau'r perygl o lifogydd. Yn wir, mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi ymrwymo mwy na £5 miliwn i reoli llifogydd naturiol y flwyddyn ariannol hon. Felly, a allwn ni gael datganiad yn nodi sut y bydd ffermwyr a thirfeddianwyr yn cael eu cefnogi i sicrhau gwydnwch ar raddfa tirwedd ac a fydd Llywodraeth Cymru yn defnyddio'r cyfle hwn i ddod â buddsoddiad a swyddi mawr eu hangen i gymunedau gwledig fel fy un i?

Diolch i’r Aelod am godi materion a gafodd gryn sylw, wrth gwrs, pan wnaeth y Prif Weinidog ddatganiad ar y pwnc hwn rai wythnosau yn ôl, a gwneud yr union bwyntiau hynny o ran datrysiadau o ran natur a rôl ffermwyr hefyd o ran hyn. Ac yn sicr, mae hon yn drafodaeth sydd wrth wraidd nifer o drafodaethau trawsweinidogol y Llywodraeth hon.

I ni fod yn glir, y Prif Weinidog sy’n arwain o ran gwydnwch, ac wedyn mae Gweinidogion unigol, megis y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, yn amlwg yn cymryd rhan o ran llifogydd ac ati, ac o ran polisïau cefn gwlad a ffermwyr. Felly, mae’r cydweithio hwnnw yn bwysig.

Mi oedd yna ddatganiad. Mi godwyd hyn adeg hynny wrth i’r gwaith hwnnw fynd rhagddo. Wrth gwrs, bydd yna fwy o gyfleoedd i Aelodau gael craffu, holi cwestiynau a mewnbynnu i’r gwaith hwnnw.

Bydd llawer o bobl, yn ddealladwy, yn dweud bod y mater hwn wedi cael ei drafod ers degawdau. Maen nhw'n iawn. Ond nid yw'r gwaith hwn yn ymwneud ag ailymweld â hen ddadleuon. Mae'n ymwneud â datblygu opsiynau yn erbyn polisi cyfredol, gofynion amgylcheddol, ystyriaethau cynllunio a gofynion teithio yn y dyfodol, fel y gellir gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth gadarn a dealltwriaeth glir o'r hyn y gellir ei gyflawni'n realistig. Mae ein hamcan yn syml: mae angen ateb sy'n fforddiadwy, yn gyflawnadwy ac yn gallu denu'r gefnogaeth a'r buddsoddiad sydd eu hangen i wneud iddo ddigwydd. Heb ymgymryd â'r gwaith hwn, ni fydd llwybr credadwy tuag at ddarparu atebion sy'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg yn y dyfodol.

Ond tra bod y gwaith hwn yn mynd rhagddo, ni allwn dim ond aros yn unig. Dyna pam rydym hefyd yn cyhoeddi rhaglen o welliannau dros y pum mlynedd nesaf. Byddwn yn buddsoddi mewn cynnal a chadw ac adnewyddu'r rhwydwaith traffordd a ffyrdd strategol presennol. Dros nifer o flynyddoedd, mae llywodraethau yn aml wedi wynebu dewis rhwng derbyn tarfu nawr neu ohirio gwaith pwysig tan yn ddiweddarach. Yn ddealladwy, mae awydd wedi bod yn aml i leihau tarfu yn y tymor byr, ond gall hynny ei gwneud hi'n anoddach mynd i'r afael â heriau hirdymor. Mae angen gwaith adnewyddu a chynnal a chadw sylweddol ar seilwaith allweddol erbyn hyn. Rwyf eisiau bod yn onest: bydd cyfnodau o darfu tra bod y gwaith hwn yn digwydd. Does neb eisiau gwaith ffordd. Does neb yn mwynhau oedi. Ond bydd parhau i ohirio'r gwaith hwn yn arwain at fwy o darfu a chost yn y dyfodol. Mae'r Llywodraeth hon yn dewis ymdrin â'r broblem honno nawr.

Byddwn hefyd yn gweithredu cynllun cyflawni pum mlynedd, sy'n canolbwyntio ar welliannau ymarferol y bydd pobl yn dechrau eu gweld dros y ddwy i dair blynedd nesaf, gyda buddion pellach yn adeiladu dros amser. Bydd hyn yn cynnwys gwelliannau i'r modd y mae'r draffordd yn cael ei gweithredu a'i rheoli, gan gynnwys gwelliannau wedi'u targedu ar gyfer ffyrdd a chyffyrdd, gan gynnwys cyfnodau o gau posibl, yng Nghasnewydd a'r cyffiniau er mwyn gwella llif traffig a gwydnwch. Canfu'r adolygiad fod mesurau fel y rhain yn cynnig rhai o'r cyfleoedd cyflymaf i wella llif traffig a gwydnwch yn yr M4.

Ond rydym hefyd yn cydnabod y gall newidiadau sy'n effeithio ar y draffordd gael canlyniadau ar ffyrdd lleol. Byddwn felly yn gweithio'n agos gyda Chyngor Dinas Casnewydd, cymunedau lleol ac Aelodau i ddatblygu'r ymyriadau hyn fel bod yr effeithiau lleol yn cael eu hystyried yn briodol ochr yn ochr â'r manteision i'r M4. Ar yr un pryd, byddwn yn cyflwyno mesurau i wella gwydnwch cludo nwyddau trwy wneud gwell defnydd o lwybrau amgen fel yr A465. Bydd hyn yn manteisio i'r eithaf ar y buddsoddiad a wnaed yn yr A465, gan gefnogi'r ddarpariaeth o gyfleusterau y mae gyrwyr cerbydau nwyddau trwm yn eu haeddu, ac ar yr un pryd yn lleddfu'r pwysau ar yr M4.

Byddwn hefyd yn parhau i fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus, gan ei gwneud hi'n haws i fwy o bobl ddewis gwasanaethau rheilffyrdd a bysiau ar gyfer teithiau bob dydd rhwng Casnewydd a Chaerdydd, ar draws coridor ehangach yr M4, ac ymlaen i weddill Cymru ac i Loegr. Mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i ariannu'r gorsafoedd rheilffordd a argymhellir gan Gomisiwn Trafnidiaeth De-ddwyrain Cymru. Yr wythnos diwethaf mynychais gyd-fwrdd rheilffyrdd Llywodraeth Cymru a'r DU i drafod sut y gallwn gyflymu'r cyflawniad. Rwy'n falch bod Network Rail wedi ymrwymo i weithio ar y cyd â Trafnidiaeth Cymru i fanteisio ar arbenigedd y ddau sefydliad, a bydd TrC yn cymryd rôl uniongyrchol wrth adeiladu'r gorsafoedd.

Rydym yn sefydlu bwrdd rhwydwaith newydd yn y de-ddwyrain i oruchwylio'r broses gyflawni. Rwyf wedi gofyn i'r tîm flaenoriaethu cyflwyno gorsafoedd parcffordd Caerdydd a Magwyr a Gwndy, fel y gall cymunedau ddechrau elwa ar y buddsoddiadau hyn cyn gynted â phosibl. Byddwn hefyd yn ceisio gwella mynediad i orsaf reilffordd Cyffordd Twnnel Hafren a chefnogi gwelliannau i gysylltedd bysiau rhwng Casnewydd a Chaerdydd, gan roi opsiynau gwirioneddol i deithwyr.

Ddirprwy Lywydd, ers rhy hir, mae pobl a busnesau wedi gweld tagfeydd o amgylch Casnewydd yn dod yn rhan dderbyniol o fywyd bob dydd. Mae'r Llywodraeth hon yn dewis gweithredu. Gallai'r rhaglen rydyn ni'n ei chyflwyno weld un o bob 10 cerbyd yn llai adeg oriau brig. Ar draffordd sydd eisoes yn gweithredu ar gapasiti neu fwy ar yr amseroedd prysuraf, mae hynny'n bwysig. Mae'n welliant ystyrlon o'i gymharu â gwneud dim a derbyn tagfeydd cynyddol ar y rhwydwaith. Ond yr hyn sy'n bwysig yw beth mae'r gwelliannau hyn yn ei olygu yn ymarferol i bobl sy'n defnyddio'r rhwydwaith bob dydd. Mae'n golygu gwell dewisiadau teithio trwy wasanaethau rheilffordd a bysiau gwell. Mae'n golygu bod y rhwydwaith yn gallu ymdopi yn well pan fydd digwyddiadau, gan leihau'r risg o broblemau bach yn datblygu'n achosion o darfu mawr. Mae'r rhain yn welliannau ymarferol y dylai pobl ddechrau sylwi arnynt yn eu bywydau bob dydd dros y blynyddoedd i ddod.

Ddirprwy Lywydd, mae pobl eisiau gweld gweithredu, nid trafodaeth ddiddiwedd. Maen nhw eisiau i'r llywodraeth ymdrin â heriau heddiw wrth gynllunio'n iawn ar gyfer y dyfodol. Dyna'n union beth rydyn ni'n ei wneud. Yn Afon Menai, rydym yn mynd ymlaen â'r gwaith sydd ei angen i ddatblygu trydedd bont gan reoli gwydnwch nawr. O amgylch Casnewydd, rydym yn datblygu atebion gofod ffyrdd a pheirianneg hirdymor ar gyfer yr M4 wrth gyflawni gwelliannau ymarferol dros y pum mlynedd nesaf. Mae'r rhain yn heriau trafnidiaeth mawr sydd wedi cronni dros nifer o flynyddoedd; ni fyddant yn cael eu datrys dros nos. Ond, heddiw, rydym yn darparu cyfeiriad clir, cymryd camau ymarferol nawr a datblygu'r atebion tymor hwy sydd eu hangen ar gyfer y dyfodol.

Ddirprwy Lywydd, rydym yn gweithredu nawr. Rydym yn cyflawni gwelliannau dros y bum mlynedd nesaf ac yn datblygu atebion ar gyfer ein dyfodol. Diolch yn fawr.

Bobl annwyl, bobl annwyl, bobl annwyl, Weinidog. Roedden ni'n disgwyl llawer mwy ar yr ochr hon o'r Siambr. Ond, beth bynnag, fe wnawn ni dechrau yn y gogledd ac yna teithio i'r de, os yw hynny'n iawn.

Felly, dechreuaf gyda'r pethau positif. Braf gweld ein bod ni'n gwneud rhai camau bychain gyda'r pontydd presennol sy'n croesi Afon Menai. Dargyfeirwyr gwynt—ymlaen â ni â'r rheini cyn gynted â phosibl, gwella'r rhain; mae'r gaeaf o'n blaenau ni. Ac amrywio'r terfyn cyflymder—rydyn ni'n hoffi amrywio'r terfyn cyflymder yn y Siambr hon, onid ydym—mae hynny'n rhywbeth cadarnhaol. Ond, o ran y drydedd bont go iawn, mae'n swnio fel pe baech dim ond yn meddwl am drydedd bont, sydd ddim yn ddigon da. Felly, rydych chi'n mynd i ailddechrau gwaith datblygu ac edrych ar ddylunio datblygiad, asesu amgylcheddol, paratoi achos busnes. I mi, nid yw'n swnio fel eich bod chi'n gwbl ymrwymedig i drydedd groesfan, oherwydd roeddwn i'n meddwl ein bod wedi gwneud yr holl waith yma o'r blaen. Roeddwn i'n meddwl bod hwn yn cael ei alw'n llwybr porffor a bod y gwaith hwnnw wedi'i wneud. Ac yn amlwg yr hyn sy'n siomedig i'w weld, a dyna pam rwy'n cwestiynu eich ymrwymiad, yw nad oes unrhyw beth yma ynglŷn â chyllido trydedd bont. Mae'n mynd i fod yn brosiect drud a bydd angen cefnogaeth drawsbleidiol, ac nid oes unrhyw beth yma ynghylch hynny. Felly, rwyf eisiau gofyn i chi, a gallwch ateb ar ôl i mi orffen, yn glir: a ydych chi mewn gwirionedd wedi ymrwymo i adeiladu'r drydedd bont ar draws Afon Menai, 'ydyw' neu 'nac ydw'?

Iawn, felly, gadewch i ni fynd i lawr i'r de. Nawr mae angen mwy o amser meddwl—18 mis o fwy o amser meddwl—am atebion. Ac eto, roeddwn i'n meddwl ein bod ni wedi bod yma o'r blaen ac wedi mynd trwy hynny i gyd gyda ffordd liniaru'r M4 a'r llwybr du. A rhwng yr amser meddwl—y mae'n amlwg fod ei angen arnoch chi, digon teg—ar gyfer y pum mlynedd nesaf, rydych chi'n mynd i wneud rhai gwelliannau, sydd rwy'n credu, yn bersonol, yn ddim byd ond dull gweithredu plastr glynu sy'n cysylltu'n uniongyrchol â safiad gwrth-fodurwr Plaid Cymru.

Gadewch i ni siarad am gau cyffyrdd. Rwyf wrth fy modd â'r ystadegyn sef un o bob 10 car nad yw'n cyrraedd yr M4. Wrth gwrs, ni allant gyrraedd yr M4, oherwydd ni allant fynd i'r M4 oherwydd eich bod wedi cau'r gyffordd. Nid yw cau cyffyrdd yn datrys tagfeydd ac mae'n mynd i symud y rheini i ffyrdd lleol Casnewydd. Pleidleisiodd Cyngor Dinas Casnewydd yn ddiweddar—Gorffennaf 2026—yn unfrydol yn erbyn unrhyw fesur sy'n dargyfeirio traffig i strydoedd sydd eisoes yn orlawn yng Nghasnewydd. Nid wyf yn credu y byddant mor falch o'ch datganiad heddiw. Fel yr ydym ni yn Reform wedi dweud, nid yw stopio ceir rhag mynd ar y draffordd yn ateb y bydd Casnewydd yn diolch ichi amdano. Ac yn eich asesiad eich hun, cost hyn yw £14 miliwn, gan leihau traffig 3 y cant.

Gadewch i ni fynd draw at gynllun Blaenau'r Cymoedd. Felly, gadewch i mi gael hyn yn iawn: mae cerbydau cludo yn dod oddi ar y cychod ym Mhenfro ac yna'n mynd i'r dwyrain, i Dover ac ymlaen i Ewrop, a'r hyn rydych chi eisiau ei wneud yw annog, perswadio, dargyfeirio'r traffig cludo nwyddau hwnnw i fynd i fyny dros Flaenau'r Cymoedd ac yn ôl i lawr eto, ac mae'r gost o wneud hynny yn £49 miliwn, sef rhai caffis eithaf crand a rhai cyfleusterau gorffwys braf, ac rydych chi'n meddwl y bydd hynny'n lleihau'r traffig ar yr M4 1 y cant. Nid yw'n mynd i ddigwydd.

Ac yna, i orffen, rydyn ni'n mynd ymlaen at y rheilffyrdd. Nawr, gadewch i ni fod yn glir: mae Reform yn cefnogi mwy o gapasiti rheilffyrdd, ond dylai rheilffyrdd ychwanegu dewis, nid cael eu defnyddio i gyfiawnhau cyfyngu mynediad at ffyrdd. Fel y nododd Laura Anne Jones, nid oes gan ddefnyddwyr yr M4 ddewis arall realistig. Mae angen i ni atgoffa ein hunain, yn wahanol i ni, bod yna lawer o bobl nad ydynt yn aelodau o'r dosbarth laniard sy'n mynd i'r gwaith bob dydd gyda bag bach. Sut mae gyrwyr danfon nwyddau a masnachwyr yn mynd ar y trên? 'Esgusodwch fi, allwch chi symud i un ochr wrth i mi roi fy 12 pot o baent a'm blwch offer yn y fan yna?' Nid yw'n mynd i ddigwydd.

Yn y bôn, Weinidog, rwy'n gofyn i chi anghofio eich ideoleg. Yr hyn rydych chi wedi'i wneud yma yw esgus eich bod wedi ymrwymo i ddatrys problemau ffyrdd, ond mewn gwirionedd rydych chi'n meddwl am bont, mae gennych chi 18 mis yn fwy o feddwl am yr M4, ac mae gennych gynllun pum mlynedd, sydd, yn y bôn, yn mynd i gostio miliynau o bunnau a lleihau tagfeydd traffig 4 y cant. Felly, dyma'r ateb. Ar dudalen olaf eich datganiad, rydych chi'n dweud, 'Rydym yn datblygu datrysiad hirdymor sy'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg.' Wel, dywedaf wrthych chi, mae gennym un: sef ffordd liniaru'r M4, y llwybr du. Mae Reform UK wedi costio hyn, sef £2.8 biliwn. Ydy, mae hynny'n llawer o arian, ond byddaf yn gwarantu yma, os bydd yn Lywodraeth Reform yng Nghymru, byddwn yn lobïo ac yn gweithio gyda Llywodraeth Reform y DU yn San Steffan—sydd ar ddod, foneddigion a boneddigesau—a byddwn yn adeiladu ffordd liniaru'r M4. Felly, Weinidog, rwyf am gadarnhau: a ydych chi wedi ymrwymo i'r bont, yn llwyr ac yn gyfan gwbl? Ac os gwelwch yn dda rhowch gorau i feddwl a mynd ymlaen ag ef. Diolch yn fawr.

Diolch am y cwestiwn. Cyn i mi ateb, rwyf eisiau diolch i'r Aelodau hynny a ddaeth i'r sesiwn friffio gyda swyddogion y bore 'ma, a hefyd sgyrsiau dilynol yn hyn o beth. Roedd yn drueni bod Aelodau o Reform wedi dewis peidio â chynnal y sgyrsiau hynny. Roedd sgyrsiau penodol nad oeddent yn rhan ohonynt, ac roedd hynny'n drueni go iawn, oherwydd byddai hynny wedi rhoi cyfle iddynt ddeall rhywfaint o'r manylion y tu ôl i hyn yn gliriach.

Mewn ymateb i'r cwestiynau ar Afon Menai, nid wyf yn credu bod yr Aelod, i fod yn onest, yn deall y broses y mae angen i chi fynd drwyddi i adeiladu. Mae hwn yn ddarn arwyddocaol o beirianneg. Mae'n briodol ein bod ni'n ei wneud yn y camau rydyn ni'n dweud ein bod ni'n mynd i'w defnyddio. I fod yn glir, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ddarparu trydedd bont ar draws Afon Menai. Nid oes unrhyw amheuaeth. Mae hynny'n hollol glir. Yr hyn sy'n rhaid i chi ei wneud i wneud hynny yw cymryd camau. Nawr, mae'n ymddangos bod yr Aelod, a'r holl grŵp o gwmpas yma, yn meddwl y gallwch chi glicio bys a bydd pethau'n digwydd. Gadewch i ni fynd i'r byd go iawn. Y byd go iawn yw ei bod yn cymryd gwaith go iawn i wneud y pethau hyn. Y peth diddorol yw, pan oeddwn i'n siarad â gweision sifil yn gynharach cyn hyn, roeddwn i'n dweud fy mod yn edrych ymlaen at y ddadl hon, oherwydd rwy'n edrych ymlaen at y dadleuon hyn. Ydych chi'n gwybod beth oedden nhw'n ei ddweud? Maen nhw'n edrych ymlaen at dorchi llewys a gwneud y gwaith. Dyna beth maen nhw'n aros amdano, a dyna beth sy'n mynd i ddigwydd. Yr hyn sydd wedi digwydd am gyfnod rhy hir yw bod y corff gwleidyddol hwn wedi methu â chyflawni. Os cawn sgyrsiau sydd yn yr arddull rydyn ni wedi'i gael heddiw, byddwn yn parhau i wneud hynny. Ond bydd gweddill y Siambr, gobeithio, yn canolbwyntio ar wneud pethau. Oherwydd os ydych chi'n mynd i ladd ar bawb a phopeth, ni fydd yn helpu neb, i fod yn onest.

Gan droi at yr M4, rwy'n credu bod hyn yn gamddealltwriaeth gwirioneddol hefyd ynghylch yr hyn y bydd newid o 10 y cant yn ei wneud ar yr M4 gyda'r cynllun gweithredu rydyn ni wedi'i roi at ei gilydd. Deg y cant—. Ac rwy'n siŵr bod yr Aelodau gyferbyn â mi hefyd yn meddwl, 'Hoffem pe baem ni wedi gwneud rhywfaint mwy o'r 10 y cant hwn.' Ond, dros y 27 mlynedd diwethaf, bu newid cyfyngedig iawn ar yr M4. Mae'r Llywodraeth hon yn ymrwymo ei hun, dros y pum mlynedd nesaf, i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl. Ac mae 3 y cant yma ac 1 y cant acw yn gwneud gwahaniaeth go iawn. Mae hyn yn ymwneud â chyfres strategol o brosiectau y mae angen eu defnyddio gyda'i gilydd. Dyma'r ffyrdd rydyn ni'n gwneud y gwahaniaeth i'r M4. Ac nid yw'n syml. Nid oes un ateb syml. Pe bai yna, byddem yn siarad amdano. Rydych chi'n siarad am y llwybr du fel petai'n gyflawniadwy. Diflannodd hwnnw pan gafodd ei ganslo. Diflannodd y statws llwybr gwarchodedig pan gafodd ei ganslo. Felly, rydyn ni'n siarad am ddegawdau o waith cyn bydd unrhyw ddatblygiad. Felly, mae awgrymu i'r bobl y tu allan y gallwch ei gyflwyno mewn amrantiad yn annidwyll—ac rwy'n bod yn garedig wrth ddweud hynny.

O ran yr A465—. Mae yna lawer o gwestiynau i 'w trafod, fe geisiaf fod—. Ond, o ran yr A465, yn wahanol i chi rydw i wedi siarad â chludwyr, sy'n gweld hyn fel opsiwn realistig. Ond mae'r cwmnïau cludo yn chwilio am gyfleusterau, oherwydd, yn wahanol i rai rhannau o Ewrop lle maen nhw'n buddsoddi mewn cyfleusterau ar gyfer gyrwyr—. Mae gyrwyr yn broffesiynol. Ar draws y DU, mae gennym gyfleusterau gwael iawn, iawn. Mae'r Llywodraeth hon yn mynd i newid hynny, ac rydym wedi cael cefnogaeth gan bob rhan o'r diwydiant sy'n dweud eu bod eisiau gweld y cyfleusterau hynny. Bydd hynny'n berthnasol i bawb gan gynnwys pobl o Iwerddon yn ogystal â chwmnïau cludo o'r DU.

Rheilffyrdd yn ychwanegu dewis a chymryd pobl oddi ar y draffordd—. Un o'r pethau ynghylch ychwanegu dewis gan ddefnyddio rheilffordd yw'r union beth rydych chi newydd ei ddweud, mae'n cymryd pobl—. Felly, efallai y byddaf yn cymryd car; gallaf nawr ddefnyddio'r rheilffordd. Mae hynny'n rhyddhau lle ar y draffordd i'r bobl hynny sydd angen defnyddio'r draffordd yn y ffordd rydych chi'n ei disgrifio. Mae'n ffordd ymarferol o wneud gwahaniaeth. Y peth trist yw bod adolygiad Burns—. Gallaf glywed mwmian y tu ôl i mi. Ydych chi eisiau cynnig ymyriad neu beidio?

Wrth gwrs.

Ewch ymlaen felly.

Nid moethusrwydd yw bod â char.

Iawn, allwch chi ddim. Allwch chi ddim.

Nid yw ceir yn foethusrwydd i'r mwyafrif o bobl, Weinidog—maen nhw'n angenrheidiol.

Allwch chi ddim gofyn cwestiwn mewn gwirionedd.

Dewch o'na, mae hwn yn ddatganiad difrifol. Mae'r holl bobl yn gwylio hyn. Os gwelwch yn dda, dewch o'na.

Mae gwneud lle i eraill sy'n defnyddio'r system ffyrdd honno trwy eu rhoi ar y rheilffyrdd yn beth pwysig. Adroddodd adolygiad Burns chwech a hanner, bron i saith mlynedd yn ôl. Rwy'n credu mai'r siom yw nad oes unrhyw beth wedi digwydd yn y cyfnod hwnnw. Ond beth sydd wedi bod yn dda—. Ac wrth wrando ar y Gweinidog dros Effeithiolrwydd y Llywodraeth a'r Cyfansoddiad yn gynharach, disgrifiodd y sgyrsiau cadarnhaol rydyn ni wedi bod yn eu cael gyda Llywodraeth y DU. Mae hynny'r un peth ynghylch hyn. Rydym wedi cael ymrwymiad parhaus gan Lywodraeth y DU i'r £14 biliwn. Mae'r Prif Weinidog wedi ei wneud. Mae'r Ysgrifennydd Gwladol wedi ei wneud. Y pwynt nawr yw cael hwnnw wedi'i drosglwyddo i mewn, yn yr adolygiad gwariant cyfredol hwn, fel y gallwn ddechrau symud ymlaen gyda'r gorsafoedd hynny. Rydyn ni wedi nodi'r rhai rydyn ni eisiau eu datblygu'n gyflym, a byddwn yn gwneud hynny.

Rydw i ond yn mynd i—. Mae'r pwynt am ideoleg, a dweud y gwir, yn chwerthinllyd, yn y pen draw. Y cyfan rydyn ni wedi'i glywed yw 'ideoleg'. Mae'r awgrym ein bod ni'n cymryd y pethau hyn, nad ydym yn ymdrin â cheir, yn helpu pobl i symud yn gyflymach ar y draffordd trwy geir, a dyna'n union beth yw'r datganiad hwn, sef yr union beth rydyn ni'n siarad amdano nawr, yn onest yn chwerthinllyd. Mae angen i ni symud gyda'n gilydd fel corff gwleidyddol a dechrau cyflawni'r pethau hyn a rhoi'r gorau i alw am—. Dim ond—. Dydyn ni ddim yn ymdrin â'r problemau. Dydyn ni ddim yn ymdrin â'r problemau dan sylw.

Diolchaf i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad. Ar ôl 30 o siopau siarad, adolygiadau a phaneli arbenigol yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth, roeddwn i'n gobeithio cael rhywbeth gwahanol oddi wrthych chi heddiw. Mae'n ddrwg gen i ddweud fy mod wedi fy siomi.

Nawr, mae croeso mawr i gynnydd ar y drydedd groesfan dros Afon Menai. Mae'n adeiladu ar y gwaith yr oedd Llafur Cymru wedi'i wneud yn y Llywodraeth. Ond bydd teuluoedd yng Nghasnewydd yn teimlo'n siomedig bod y Llywodraeth yn lansio adolygiad arall ar yr M4, ac ni fydd gennym unrhyw atebion am 18 mis. Felly, fy nghwestiwn cyntaf i chi heddiw, Weinidog, yw: pam y bydd yn cymryd cymaint o amser i ddod o hyd i atebion difrifol yn seiliedig ar ffyrdd ar gyfer traffig o amgylch Casnewydd? Onid ydych chi'n gohirio'r broblem gan obeithio na fydd teuluoedd yng Nghasnewydd yn sylwi? Ddirprwy Weinidog, pe baech wedi siarad â phobl yng Nghasnewydd, rydyn ni'n credu na fyddai angen cymaint o amser arnoch chi. Byddech wedi cael gwybod yn ddiamwys y bydd cau cyffyrdd yn dod â mwy o draffig a mwy o lygredd aer, y lladdwr tawel hwnnw, i galonnau ac ysgyfaint cymunedau.

Yn y Llywodraeth, cymerodd Llafur Cymru gamau i helpu i liniaru tagfeydd ar yr M4 o amgylch Casnewydd. Roeddem wedi sicrhau cyllid ar gyfer gorsafoedd rheilffordd newydd gan Lywodraeth Lafur y DU fel rhan o'r ymrwymiad hwnnw o £14 biliwn i drawsnewid seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Gwnaethom gwblhau'r ffordd A465, Blaenau'r Cymoedd, y cynllun adeiladu ffyrdd mwyaf yn Ewrop, sy'n cynnig llwybr amgen i draffig o'r gogledd a Chanolbarth Lloegr i dde Cymru. Felly, rwy'n croesawu eich cynigion i gynyddu lefel y traffig cludo yno.

Fe wnaethom hefyd gomisiynu astudiaethau gwydnwch annibynnol sy'n seiliedig ar dystiolaeth, nid yn unig o'r M4, ond o'r A55, yr A494 a'r A483 i sicrhau bod ffyrdd yn addas ar gyfer y dyfodol. Mae'r astudiaethau gwydnwch hynny yn waith hanfodol a ddylai fod yn sail i argymhellion yn y dyfodol, ond mae'n ymddangos eu bod bellach yn casglu llwch ar silffoedd y Llywodraeth, heb unrhyw sylwadau heddiw ar yr A484 na'r A483 na'r A55 i'r dwyrain o Afon Menai, lle byddwch chi'n gwybod bod problemau traffig sylweddol. Ddirprwy Weinidog, fel y gwyddoch, barn Llafur Cymru yw na ddylai datganoli stopio ym Mae Caerdydd, bod Cymru'n cael ei chanoli, a dylai arweinwyr lleol gael llawer mwy o lais ar y materion sy'n effeithio ar eu cymunedau, ac mae'r penderfyniad hwn heddiw yn enghraifft bwysig iawn: mae cefnffyrdd yn cael eu cynnal ac yn eiddo i Lywodraeth Cymru, ond dylid eu cynllunio a'u darparu ar gyfer y rhanbarthau a'r economïau y maent yn eu gwasanaethu. Felly, a fyddwch chi'n ymrwymo i ymgysylltu'n llawn â theuluoedd, gyrwyr, busnesau ac arweinwyr lleol yng Nghasnewydd cyn i unrhyw benderfyniad gael ei wneud ynghylch cau cyffyrdd? A fyddwch hefyd yn ymrwymo i gyhoeddi'r dystiolaeth y tu ôl i unrhyw achos o gau cyffordd yn llawn? Ac yn olaf, a wnewch chi hefyd ymrwymo'r Llywodraeth i gyhoeddi ymateb llawn i'r adolygiadau gwydnwch hynny a ddechreuodd Llafur Cymru pan oedd mewn Llywodraeth?

Diolch am y cwestiynau, Vikki.

Rwy'n gwerthfawrogi'r cwestiwn yn fawr, ac rwy'n credu, er gwaethaf y siom a fynegwyd yn y datganiad yna, roedd yna lawer o bethau yr oeddech chi'n cytuno â nhw, felly rwy'n croesawu hynny. Fe wnaf ymdrin â chau cyffyrdd ar y diwedd, os caf. Yr astudiaethau gwydnwch, yn y lle cyntaf, y gwnaethoch chi ofyn amdanynt, pan fyddant yn barod i'w cyhoeddi, byddaf yn eu cyhoeddi. Byddant yn cael eu cyhoeddi'n llawn. Rwy'n credu bod gwaith da yn cael ei wneud, ac mae'n bwydo i'r materion ehangach ledled Cymru. Un peth rydw i wedi bod yn ymrwymedig iawn iddo yw'r ffaith bod dau fater o bwysigrwydd strategol yn bodoli pan ddes i i'r swydd: un ynghylch Afon Menai, ac un ynghylch yr M4. Felly, canolbwyntiais yn gryf iawn ar y rheini, a gofynnais i adnoddau gael eu rhoi i'r ystyriaethau hynny, yn y lle cyntaf, i wneud yn siŵr ein bod ni'n cael y rheini'n iawn.

O ran 18 mis, mae 18 mis mewn gwirionedd yn gyfnod cymharol gyflym i gyflawni'r math o waith yr ydym eisiau ei wneud, ond er bod y 18 mis hynny'n digwydd, nid yw'r Llywodraeth hon yn sefyll yn llonydd. Rydym wedi dylunio a llunio pecyn, ystod lawn o ymyriadau, y mae angen eu gweld yn eu cyfanrwydd, nid dim ond fy ymyriadau i eu hunain. Bydd rhai ohonynt yn gymharol hawdd. Bydd yn gymharol hawdd cyfeirio pobl ar hyd yr A465. Mae rhai ohonynt yn anoddach. Bydd rhai ohonynt angen—. Fel y dywedoch, ymrwymodd Llywodraeth y DU y £14 biliwn, mae angen iddi ddangos yr arian i ni. Dyna'r cam nesaf nawr, fel y gellir gwneud y gwaith.

Cyfeiriais yn fy natganiad at y ffaith y byddai Trafnidiaeth Cymru yn gweithio ar ddatblygu'r gorsafoedd hynny. Mae hynny'n newid meddwl enfawr gan Lywodraeth y DU sy'n dangos y berthynas gadarnhaol rydyn ni wedi'i chael gyda'r Adran Drafnidiaeth a gyda Network Rail, sef eu bod yn gweld beth mae Trafnidiaeth Cymru wedi'i wneud ar linellau craidd y Cymoedd ac eisiau gallu defnyddio'r un gweithlu. Cofiwch fod gweithlu Cymreig yn datblygu, felly mae'r economi'n elwa ar y gwaith hwnnw.

Fe wnaethoch chi ofyn cwestiwn penodol, a ydw i'n ymrwymo i weithio gyda chymunedau Casnewydd ac yn ehangach o ran cyhoeddi'r data ynghylch cau cyffyrdd. Yr ateb yw 'ydw' yn bendant iawn. Un o'r pethau y mae angen i ni ei wneud yw gwneud yn siŵr nad yw pobl yn teimlo fel bod pethau'n cael eu gwneud iddyn nhw. Rydym eisiau gweithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd a'r cynghorau eraill sydd hefyd yn rhyngweithio â'r cyffyrdd hyn hefyd. Felly, rwy'n rhoi fy ymrwymiad ac ymrwymiad y timau sy'n gweithio ar hyn i wneud hynny. Mae'n debyg mai dyna'r peth pwysicaf am hyn. Rydyn ni'n ceisio gwneud yn siŵr bod y broses hon wedi bod yn dryloyw. Dyna'r rheswm rydyn ni'n cyhoeddi'r adroddiad a gyhoeddwyd heddiw. Byddwch chi i gyd wedi ei gael yn eich mewnflychau. Nid yw hyn yn rhywbeth sy'n cael ei gynnal y tu ôl i ddrysau caeedig. Wnaethon ni ddim rhoi enw Arglwydd arno. Rydyn ni wedi cymryd cyfrifoldeb ein hunain i symud y peth yma ymlaen. Felly, rwy'n awyddus iawn i barhau â'r ymgysylltiad hwn i wneud yn siŵr ein bod ni'n ei wneud yn iawn.

Cyn i mi ddechrau fy nghyfraniad, rwyf eisiau diolch i'r Gweinidog am y cyfarfod a gawsom y bore yma. Roedd yn hynod gynhyrchiol, a hefyd rwy'n falch iawn dros drigolion ac ymgyrchwyr gorsaf Magwyr a Gwndy, sydd wedi bod yn ymgyrchu ers degawdau. Mae wedi bod yn llafur cariad i gael yr orsaf honno ar waith. Felly, rwy'n falch iawn ein bod ni'n mynd i'r cyfeiriad cywir. Rwy'n gwybod ei fod wedi bod yn rhywbeth rydyn ni wedi gweithio arno ers blynyddoedd a blynyddoedd, ac rwy'n gwybod y byddan nhw wrth eu bodd gyda'r ymateb.

Felly, Ddirprwy Weinidog, rwy'n cytuno'n llwyr â chi bod angen gwneud rhywbeth o ran gwella'r M4 o amgylch Casnewydd, ond nid dyma'r ffordd iawn. Nid oes diwrnod yn mynd heibio pan nad yw gyrwyr, llawer ohonynt fy etholwyr i, yn cael eu dal mewn traffig ar hyd yr M4 yng Nghasnewydd. Mae traffig o gwt i gwt yn fwrn ar y darn pwysig hwnnw o'r ffordd yn rheolaidd, gan achosi rhwystredigaeth a gwneud Cymru yn lle llai deniadol i wneud busnes ynddo. Gallech fod wedi dod â hynny i ben heddiw, Ddirprwy Weinidog, ond yn hytrach mae'n ymddangos eich bod yn benderfynol iawn i wneud pethau 100 gwaith yn waeth trwy gau cyffyrdd ar hyd yr M4. Bydd cau cyffordd 27 yn gyfan gwbl yn High Cross, cau cyffordd 26 ym Malpas yn rhannol, a chau cyffordd 25 yng Nghaerllion yn rhannol yn achosi anhrefn llwyr ledled y ddinas. Sut ar y ddaear ydych chi wedi dod i'r casgliad y bydd hyn yn helpu i wella'r sefyllfa? Y cyfan y mae'n mynd i'w wneud yw tagu ffyrdd dosbarth A a strydoedd preswyl o amgylch Casnewydd.

Ddirprwy Weinidog, onid ydych chi'n derbyn bod eich penderfyniad yn mynd i gael effaith fawr ar gymudwyr a busnesau, y mae economi ein dinas yn dibynnu arnynt? A sut cafodd y cyffyrdd hyn eu nodi? A wnaethoch chi gynnal asesiad effaith cyn dod i'r penderfyniad hwn? Os felly, a wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi'r canfyddiadau yn llawn? Ac os na wnaethoch, pam ddim? Hoffwn wybod pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda thrigolion, busnesau, yr heddlu, y gwasanaeth ambiwlans, cyngor y ddinas a rhanddeiliaid allweddol eraill am y cynlluniau cau cyffyrdd hyn. Ni allaf bwysleisio digon faint o gam yn ôl yw hyn, Ddirprwy Weinidog. Trwy hyd yn oed ystyried cau cyffyrdd, rydych chi wedi cyflwyno mwy o drallod i Gasnewydd.

Gadewch i mi fynd â chi yn ôl ychydig flynyddoedd, Ddirprwy Weinidog. Fe wnaeth y cyn-Weinidog Trafnidiaeth Edwina Hart fwrw ymlaen i gau cyffordd 41 ar yr M4 ym Mhort Talbot yn ystod oriau brig yn ôl yn 2014. Swnio'n gyfarwydd, Gweinidog? Cafodd ei chynlluniau eu rhoi o'r neilltu'n gyflym yn dilyn adwaith cyhoeddus enfawr gan fasnachwyr yn yr ardal a oedd yn adrodd am ostyngiad o 20 y cant mewn busnes a busnesau hirsefydlog yn cau am byth. Felly, cyn i chi dderbyn bod rhaid i chi ailadrodd camgymeriadau Edwina, ydych chi wedi gwneud unrhyw waith modelu ar y difrod economaidd y bydd hyn yn ei achosi i Gasnewydd? Ar ôl 27 mlynedd o fethiannau Llafur, ni all pobl Casnewydd fforddio rhagor o gamgymeriadau gan Blaid Cymru. Er fy mod i'n credu na ddylai cyffyrdd gael eu cau o gwbl o'r cychwyn cyntaf, a fyddwch chi'n monitro effeithiolrwydd cau fel hyn ac a fydd y dystiolaeth hon yn cael ei hadolygu? Os nad yw cau yn gwneud yr hyn rydych chi'n meddwl y bydd yn ei gyflawni, a fyddwch chi'n ymrwymo i ailagor y cyffyrdd hanfodol hyn?

Mae cau cyffyrdd yn rhan o becyn ehangach o fesurau arfaethedig, llawer ohonynt, rwy'n siŵr y byddwch yn falch o glywed, yr wyf yn eu cefnogi mewn gwirionedd. Mae ymrwymiad i fuddsoddi yn y rhwydwaith ffyrdd ychwanegol, cyflymu cynlluniau i ddarparu gorsafoedd rheilffordd a gwella arosfannau gorffwys i yrwyr cerbydau nwyddau trwm, yn cael eu croesawu'n fawr gennyf. Ond rwyf eisiau crybwyll y cynlluniau ar gyfer cludo nwyddau, gyda'ch uchelgais i ailgyfeirio cerbydau nwyddau trwm i ffwrdd o'r M4 i ffordd Blaenau'r Cymoedd. Mae'r rhan hon o'r ffordd ar hyn o bryd â therfyn cyflymder 50 mya, felly a fyddwch chi'n bwriadu cynyddu'r terfyn cyflymder i 70 mya o ganlyniad i'r mewnlifiad disgwyliedig? Pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda'r cludwyr ac eraill am y cynlluniau hyn a sut mae'r ymateb wedi bod? Hoffwn yn fawr gael gwybod hynny.

Mae fy nghyd-Aelodau ymhlith y Ceidwadwyr Cymreig a minnau wedi bod yn glir iawn, iawn mai'r ffordd orau o ddatgloi'r M4 yw trwy ffordd liniaru. Heb ffordd liniaru, bydd Casnewydd a gweddill y de yn parhau i weld mwy o oedi, mwy o dagfeydd, mwy o darfu a mwy o niwed i economi Cymru. Felly, fel rhan o'ch cynlluniau hirdymor, a fyddwch chi'n ymrwymo i wneud yn siŵr y bydd ffordd liniaru'r M4 yn ôl yn gadarn ar yr agenda?

Hoffwn hefyd wybod pa fathau eraill o opsiynau sydd ar gael. A fyddwch chi'n barod i ystyried ehangu twnnel, fel yr wyf wedi codi gyda chi yma yn y Siambr? Pryd fydd y darn hwn o waith yn dechrau a phryd allwn ddisgwyl i benderfyniad terfynol gael ei wneud? Ddirprwy Weinidog, rwy'n gwerthfawrogi bod cyllid ar gyfer y gorsafoedd yn fater i San Steffan, ond a allwch chi rannu gyda ni gyfanswm cost disgwyliedig y cynlluniau pum mlynedd a sut y byddant yn cael eu cyflawni?

Er bod popeth yn ddu i raddau helaeth yma yn y de gyda'ch cynlluniau trafnidiaeth, mae'n ymddangos bod pethau'n edrych ychydig yn fwy disglair yn y gogledd. Mae fy nghyd-Aelodau ymhlith y Ceidwadwyr Cymreig a minnau wedi galw ers amser maith am adeiladu trydedd bont dros Afon Menai, felly rydym yn falch iawn o weld y prosiect seilwaith pwysig hwn yn cael ei gyflawni. Yn benodol, rwy'n gwybod y bydd fy nghyd-Aelod Janet Finch-Saunders wrth ei bodd gyda'r cyhoeddiad heddiw. Dangosodd y cyfarfod cyhoeddus a gynhaliwyd gan Janet ar drydedd bont nid yn unig gefnogaeth drawsbleidiol sylweddol, ond hefyd cefnogaeth aruthrol gan aelodau o'r cyhoedd a oedd yn bresennol. Llofnododd mwy na 1,000 o bobl ddeiseb yn galw am drydedd bont dros Afon Menai o fewn dim ond 24 awr. Mae hynny'n eithaf trawiadol.

Ni allwn wadu bod pontydd Afon Menai yn wir yn fannau mynediad hanfodol i mewn ac allan o Ynys Môn, yn ogystal â bod yn brif rydweli i bobl a busnesau sy'n teithio i mewn ac allan o Gaergybi—yn ogystal â'r porthladd—gan gynnwys y rhai sy'n teithio i Iwerddon. Gyda 50,000 o gerbydau yn croesi pontydd Menai a Britannia bob dydd, mae'r croesfannau hyn yn hanfodol i drigolion, busnesau, twristiaeth ac economi ehangach y gogledd. Ond rydym wedi gweld pa mor fregus yw'r rhain, gyda Phont Menai yn cau ym mis Hydref 2025 ar gyfer gwaith atgyweirio a'r problemau sydd wedi digwydd mewn gwirionedd. Mae cau fel hyn, fel yr wyf yn siŵr ein bod i gyd yn ymwybodol ohono, wedi achosi effaith sylweddol, gan achosi oedi, tagfeydd a tharfu i breswylwyr, ymwelwyr a busnesau. Felly, Ddirprwy Weinidog, pryd fyddwn yn gweld rhawiau yn y ddaear a gwaith ar y gweill i adeiladu'r drydedd bont hanfodol hon?

Byddai manylion am gost y prosiect a'r amserlenni yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr, ac o ran Pont Menai ei hun, a yw'r gwaith atgyweirio yn mynd i gael ei gwblhau yn gynnar y flwyddyn nesaf? Ac ar y nodyn hwnnw, Ddirprwy Weinidog, pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu gwydnwch y ddwy bont bresennol? Er y gallwn barhau ar y pynciau pwysig hyn, Ddirprwy Lywydd, dyma ddwyn fy sylwadau i ben, gan fy mod yn gwerthfawrogi bod llawer i'w ddadansoddi yna. Diolch.

Diolch am y cwestiynau, Natasha.

Ac, eto, diolch am y ffordd adeiladol y gwnaethoch ymdrin â'r sgwrs y bore 'ma. Rwy'n ei werthfawrogi. Ac rwy'n credu bod y gonestrwydd—. Doeddwn i ddim yn disgwyl cytundebau wrth i chi gerdded i mewn i'r Siambr heddiw i siarad am hyn, ond rwy'n credu mai'r hyn a gawsom oedd sefyllfa o ddeall rhai o'r materion rydyn ni'n mynd i'r afael â nhw.

Rwy'n credu, pan fyddwn yn siarad am gau cyffyrdd, y peth rydw i'n glir iawn amdano yw ei fod yn rhywbeth lle rwy'n cydnabod y pryderon sydd allan yna, ac mae hyn yn rhywbeth sy'n bwysig iawn, iawn ein bod ni'n ei gael yn iawn. Felly, fel y dywedais yn fy ateb i Vikki ychydig funudau yn ôl, rwy'n ymrwymedig i ymgysylltu nid yn unig â Chyngor Dinas Casnewydd a'r cynghorau cyfagos, ond gyda masnachwyr a chymunedau lleol i wneud yn siŵr ein bod yn deall sut y gellir lliniaru pethau a sut y gall pethau weithio'n well hefyd. Y tair cyffordd rydych chi'n siarad amdanynt, un ohonynt yn cael ei chau'n llwyr, tra bydd y rhai eraill yn gweld newidiadau sy'n llai difrifol. Felly, mae'n ymwneud â deall effeithiau pob un, a fydd yn eithaf gwahanol.

Y peth arall rwy'n meddwl sy'n bwysig i'w nodi yw ein bod yn siarad am hyn fel pe bai'r system o fewn Casnewydd yn gweithio'n dda, ac, i fod yn onest, nid yw'n gweithio'n dda. Er bod gen i gyfrifoldeb am y rhwydwaith ffyrdd strategol, mae hyn yn ymwneud â gweithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd, gyda'i gilydd, a'r cyd-bwyllgor corfforedig hefyd, i wneud yn siŵr ein bod yn cyflawni ar draws y maes i wella'r holl beth. Mae'r M4 yn rhan o'r system sy'n gwneud i Gasnewydd weithio, neu beidio ar hyn o bryd, ac mae'n rhaid i ni wella hynny. Mae'n ddinas ifanc, ac mae pobl yn disgwyl dinas fodern gyda chyfleusterau trafnidiaeth gyhoeddus modern. Ond ar hyn o bryd, heddiw, dyma'r ddinas fwyaf dibynnol ar geir yng Nghymru. Felly, mae'n rhaid i ni wneud pethau i roi'r dewis i bobl. Ac yn mynd yn ôl at y pwynt a wnes yn gynharach, mae angen i'r dewis hwnnw fod yn real iawn ac mae angen iddo fod yn effeithiol.

Ar yr A465, rydym wedi cael trafodaethau gyda chludwyr; byddwn yn cael mwy o drafodaethau gyda chludwyr. Ond roedd y pwyntiau cychwynnol i'w croesawu, yn enwedig am y llwybrau rydyn ni'n siarad amdanynt o Abergwaun i ganolbarth Lloegr. Mae'n llwybr perffaith ar gyfer hynny, ond ar hyn o bryd, nid yw'n cael ei ddewis fel y llwybr o ddewis, ac mae rhan o hynny yn ymwneud â darparu'r cyfleusterau. Ar hyn o bryd, mae gennym yrwyr cludo nwyddau sy'n gorfod parcio mewn meysydd parcio a chilfannau, ac mae'n gwbl amhriodol. Mae hyn yn rhywbeth y gallwn wneud gwahaniaeth pendant iddo a gallwn ddenu gyrwyr ar y llwybr hwnnw eto. Ac eto, gan fynd yn ôl at y ffaith bob tro rydyn ni'n tynnu rhywfaint o'r traffig hwnnw oddi ar yr M4, mae'n rhyddhau lle i bobl nad oes ganddynt ddewis ond defnyddio'r M4.

Ehangu twnnel oedd un o'r pwyntiau a ystyriwyd yn yr adolygiad hwn. Byddwn yn dychmygu y bydd yn cael ei ystyried o fewn yr adolygiad 18 mis hefyd, gyda mwy o fanylion. Ond ar y pwynt hwn, ystyriwyd nad oedd yn rhywbeth lle roedd gennym lwybr i'w ddwyn ymlaen ar hyn o bryd. Mae'r amserlenni sy'n gysylltiedig â'r tarfu tua 12 mlynedd cyn iddo gael ei orffen. Felly, mae'n rhywbeth y byddwn yn edrych arno yn fwy manwl. Ac ar y pwynt hwnnw, byddwn yn annog Aelodau ar draws y sbectrwm i gymryd rhan yn y darn hwnnw o waith, i wneud yn siŵr eu bod yn canfod beth sy'n digwydd, a byddaf yn gwneud fy ngorau i wneud yn siŵr bod yr Aelodau'n cael ystyried ei werth wrth i ni fynd drwyddo.

O ran Afon Menai a phan fydd yn digwydd, mae yna broses y mae angen i chi fynd drwyddi i allu cael pont i ddechrau. Rydyn ni'n gwneud ymrwymiad ein bod eisiau i'r bont hon gael ei hadeiladu. Rwy'n credu fy mod wedi gwneud hynny'n glir. Mae'r broses honno yn dechrau heddiw. Mae'r broses honno wedyn yn mynd trwy—. Mae yna nifer o gamau iddi. Yr hyn y byddaf yn ei wneud yw diweddaru'r Siambr gyda datganiadau ysgrifenedig i siarad am sut mae'r cynnydd hwnnw'n digwydd. Mae'r gwaith mawr ar adeiladu pont yn digwydd yn y camau olaf, ar ôl i'r holl gynlluniau gael eu cymeradwyo, a'r holl reoliadau amgylcheddol, ac ati gael eu cytuno. Felly, fe welwch y rhawiau yn y ddaear go iawn, ond bydd y gwaith go iawn, a llawer o'r gwaith, yn dechrau nawr. Mae'r gwaith hwnnw'n dechrau nawr. Felly, rydyn ni'n edrych ar rhwng wyth a 10 mlynedd ar gyfer gorffen y bont honno a'i hagor. Mae hynny'n amserlen realistig. Ac fel yr wyf yn gobeithio y bydd yr Aelodau yn deall, byddai'n well gen i ymdrin â realaeth, yn hytrach nag ymdrin â phethau na fydd yn digwydd, sy'n dod â mi at y llwybr du.

Mae hwn yn brosiect nawr—. Nid oes unrhyw gyfle cyflawniadwy ar gyfer y llwybr du. Felly, byddwn yn annog yr Aelodau gyferbyn, ac Aelodau eraill yn y Siambr, i feddwl am yr hyn y gallwn ei wneud i wneud gwelliannau ymarferol heddiw. Oherwydd fy mhryder i—ac rydw i wedi dweud hyn o'r blaen—mae'r corff gwleidyddol wedi siomi pobl yng Nghasnewydd, a thu allan, trwy beidio â datrys y materion hyn. Felly, mae yna lawer o bethau rydych chi'n cytuno â nhw, ac rwy'n falch o gael y gefnogaeth honno.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad ac am ei holl waith yn y misoedd diwethaf i roi cynllun ac ymrwymiad ar gyfer trydedd bont dros y Fenai yn ôl ar y bwrdd. Dwi'n gwybod bod y newyddion yma yn cael ei groesawu ar draws cymunedau cyfagos i'r bont a thu hwnt. Mae'r cymunedau hynny wedi gorfod wynebu blynyddoedd o darfu ac mae ein heconomi leol wedi dioddef o ganlyniad i dagfeydd sylweddol. Wrth gwrs, mae pawb yn derbyn nad dros nos mae gwireddu prosiect mor sylweddol a chymhleth â hyn, felly dwi'n croesawu'r mesurau tymor byr mae'r Gweinidog wedi'u crybwyll i helpu lleddfu'r tagfeydd yn y cyfamser. A all y Dirprwy Weinidog rannu mwy o wybodaeth ar y camau nesaf y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i ddatblygu cynllun a'r achos busnes, er mwyn rhoi gwell dealltwriaeth i'n cymunedau sy'n cael eu heffeithio'n rhy aml gan broblemau gwydnwch croesfannau'r Fenai? Diolch.

Diolch am y cwestiwn, Mair.

Rwyf wedi cyfeirio ato o'r blaen, felly ceisiaf fod yn fyr. Mae yna nifer o gamau sydd angen eu cymryd cyn i chi hyd yn oed gyrraedd cam dylunio, a dyma'r camau rydyn ni'n eu cymryd nawr. Felly, er bod llawer o waith wedi bod yno o'r blaen ac mae'r llwybr wedi'i warchod—ac mae'n debyg mai dyna un o'r pethau sy'n gallu gwneud hyn yn llawer haws i ymdrin ag ef nag eraill—mae angen i ni fynd trwy'r broses o gydsynio a gwaith amgylcheddol i wneud yn siŵr bod hynny'n gweithio.

Ond gwnaethoch hefyd y pwynt ei bod yr un mor bwysig ein bod ni'n cadw'r pontydd presennol hyn yn gweithio'n effeithiol, ac mae hynny'n rhywbeth rydyn ni wedi gweld gwelliant yn ei gylch yn ystod y misoedd diwethaf. Rydyn ni'n dal eisiau buddsoddi, yn enwedig ar bont Britannia, gyda phethau fel dargyfeirwyr gwynt, sy'n gwneud gwahaniaeth enfawr, yn enwedig yn ystod y tywydd rydyn ni'n disgwyl a ddaw dros y gaeaf. Ond mae hwn yn waith ymarferol i gyrraedd y sefyllfa lle gallwn ddechrau cyrraedd y pwynt o benodi contractwyr a dechrau adeiladu'r bont.

Diolch, Ddirprwy Weinidog, am y cyhoeddiad heddiw. Bydd pobl ar ddwy ochr Afon Menai yn barnu'r datganiad hwn drwy weld a yw'n rhoi cynllun credadwy iddynt sy'n fforddiadwy ac yn cadw traffig i symud. Pan fydd y naill neu'r llall o'r pontydd presennol yn methu, mae apwyntiadau ysbyty yn cael eu colli, staff yn hwyr i'r gwaith, a busnesau ym Mangor ac ar Ynys Môn yn colli masnach. Mae amcangyfrifon lleol yn nodi mae'r gost fyddai £30 miliwn y flwyddyn. Felly, rydym yn croesawu'r cyhoeddiad hwn.

Ond o ystyried pa mor dynn yw cyllidebau Cymru, a'n bod eisoes yn dioddef o dan drethi annioddefol, rwy'n poeni sut y gallwn fforddio hyn. O ystyried rôl Caergybi fel y prif borth rhwng Prydain Fawr ac Iwerddon, a all y Dirprwy Weinidog ddweud wrthym: a yw wedi apelio am gyllid ar gyfer y drydedd bont oddi wrth Lywodraeth y DU, ac, os felly, sut maent wedi ymateb? Ydyn nhw'n barod i dalu'r rhan fwyaf o'r bil hwn? Ac os nad yw Llywodraeth y DU yn rhannu'r bil, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn ariannu'r gost sydd rhwng £400 miliwn a £600 miliwn? Diolch.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n credu bod yr Aelod yn neidio un cam ymlaen, ond mae'n gwestiwn pwysig i ddechrau mynd i'r afael ag ef, ac mae ar flaen ein meddyliau hefyd. Fe wnaethoch chi ofyn a yw'n gynllun credadwy. Dyna pam rydyn ni'n gwneud y camau heddiw, fel y gall pobl ddeall bod hwn yn gynllun credadwy. Rydym wedi ymrwymo i drydedd bont dros y Fenai, felly bydd y cynllun yn rhywbeth sy'n gyflawnadwy yn sicr.

Pan ddaw i'w ariannu, mae hyn yn rhan o'r gwaith y byddai angen i ni ei wneud. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt da fod Afon Menai yn gyswllt rhyngom ni ac Ewrop, drwy Gaergybi. Dyma'r ail derfynfa fferi gyrru i mewn ac allan fwyaf yn y wlad, felly mae'r budd o hynny yn bwysig iawn. Mae'r prosiectau seilwaith eraill sy'n digwydd ar yr ynys hefyd angen croesfan sy'n mynd i fod yn gynaliadwy. Felly, bydd yn rhaid i drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ddigwydd gyda hyn. Mae yna ffyrdd o allu ariannu hyn. Mae'r cynlluniau eisoes yn dechrau cael eu rhoi ar waith, ond byddaf yn dod yn ôl gyda chynlluniau yn y dyfodol wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo.

Mae'r datganiad hwn yn dweud wrthym yr hyn yr ydym eisoes yn ei wybod: bod problem ar yr M4 o amgylch Casnewydd. Mae'n wirioneddol syfrdanol bod cau cyffyrdd hyd yn oed yn cael ei ystyried fel rhan o'r ateb gan Lywodraeth Plaid Cymru. Nid pobl Casnewydd sydd ar fai am y tagfeydd ar yr M4. Mae'r draffordd yn rhedeg trwy'r ddinas, a phryd bynnag y bydd damwain neu ddigwyddiad mawr, mae traffig yn symud i ffyrdd lleol, gan ddod â Chasnewydd i stop.

Mae angen i bobl leol, gan gynnwys mewn ardaloedd cyfagos fel Rhisga, y Coed Duon a Chwmbrân, gael eu clywed, ac nid yw pobl wedi bod yn rhan o'r broses hon. Nid yw'r bobl hyn yn bwyntiau data yn unig mewn dogfen polisi trafnidiaeth; maent yn unigolion, teuluoedd a busnesau yr effeithir ar eu bywydau. Dylent fod wrth wraidd dull gweithredu'r Llywodraeth hon o ran yr M4. Ond mae lleisiau pobl leol yn glir: bydd cau'r gyffordd yn High Cross yn llwyr a'r cyffyrdd tua'r dwyrain ym Malpas a Chaerllion yn dod â mwy o draffig a llygredd aer yn agosach at gartrefi, ysgolion a busnesau—

Ddirprwy Weinidog, os byddwch chi'n cau'r cyffyrdd hyn, sut ydych chi'n disgwyl i'r ddwy gyffordd gwbl agored sy'n weddill ym Mharc Tredegar a'r Coldra ymdopi?

Diolch am y cwestiwn, Jayne. Dwi ond eisiau cytuno â chi ar y pwynt nad pobl yng Nghasnewydd sydd ar fai am y problemau sydd gennym yma. Yr hyn sydd ar fai yw, rwy'n credu, methiant corff gwleidyddol i allu datrys rhai o'r materion hyn rydyn ni'n ceisio mynd i'r afael â nhw nawr. Y cyfan y byddwn i'n ei ddweud yw bod angen i ni fod yn meddwl am y pethau hyn yn eu cyfanrwydd. Nid dim ond un darn o waith sy'n gwneud y gwahaniaeth yw'r gwaith hwn. Felly, ochr yn ochr ag unrhyw achos o gau cyffyrdd bydd gwelliannau mewn trafnidiaeth gyhoeddus a gwelliannau yn llif y ffyrdd sy'n mynd rhwng y cyffyrdd hynny, a ddylai wneud bywyd yn haws mewn sawl ffordd.

Rydw i wedi gwneud yr ymrwymiad o'r blaen, ac rydw i'n mynd i'w wneud eto i chi, ac fe wnes i ei wneud i chi yn gynharach pan wnaethon ni gyfarfod: rwy'n ymrwymedig i weithio'n agos gyda phawb sy'n mynd i fod yn rhan o hyn. Rydw i yno i wrando ac i glywed. Fe wnes i lawer o wrando heddiw. Nid oedd y cyfan yn stryd unffordd, ac rwy'n bwriadu parhau â'r broses honno.

Diolch am eich datganiad, Ddirprwy Weinidog, ar ffordd liniaru'r M4 yn arbennig. A gaf i ofyn dau beth? Yn gyntaf, fe wnaethoch chi siarad am darfu tra bod y gwaith hwn yn mynd rhagddo. Pa lefel o darfu y bydd modurwyr yn gorfod ei dioddef? Oherwydd ar hyn o bryd mae'r ffordd mewn tagfa y rhan fwyaf o ddyddiau ac, ar ei gwaethaf, gellir gweld tagfa yr holl ffordd yn ôl i bont Hafren, neu i Borth Caerdydd os ydych chi'n teithio i'r dwyrain. Felly, mae unrhyw darfu posibl yn mynd i gael effaith ddinistriol. Ac yn ail, y peth pwysig iawn yma yw capasiti. Y broblem sydd gennych yma yw bod y modelu a wnaed ar gyfer yr ymchwiliad i'r llwybr du yn dangos cyfradd twf o 18 y cant mewn traffig dros 15 mlynedd. Rydych chi wedi sôn am ostyngiad o 10 y cant. Mae hynny'n dal i fod yn dwf o 8 y cant mewn traffig sy'n defnyddio'r M4 fel y mae wedi'i adeiladu ar hyn o bryd, neu fel rydych chi wedi'i amlinellu heddiw. Nid methiant corff gwleidyddol, fel rydych chi'n ei ddweud, i gytuno ar yr ateb yw'r broblem go iawn yma; ond y Blaid Lafur sy'n cael ei chefnogi gan eich plaid chi yn gwrthod adeiladu'r llwybr du. Oherwydd pe bai gennym y llwybr du, byddai'r capasiti hwnnw yno a byddai economi'r de a'r rhanbarth ehangach yn ffynnu mwy o lawer.

A gaf i helpu'r Aelod gydag ail ran y cwestiwn yna? Roedd y gwelliant o 10 y cant yn gyfeintiau traffig disgwyliedig yn 2042. Felly, mae'n welliant o 10 y cant arnyn nhw, sydd wedi adeiladu rhan o'r cynnydd hwnnw o'r blaen. Felly, mae'n gwneud gwahaniaeth dilys a phwysig. Ydy hynny'n ddigon? Nid wyf yn credu ei fod yn ddigon, a dyna'r rheswm bod gennym y darn 18 mis hwn o waith hefyd i edrych ar atebion tymor hwy eraill ochr yn ochr â hyn. Ond y pwynt yw nad ydym yn mynd i stopio.

Fe wnaethoch chi siarad am darfu, ac rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn, felly diolch am ei godi. Am gyfnod rhy hir, nid yw'r M4 a gweddill ein rhwydwaith ffyrdd strategol wedi'u cynnal yn y modd y dylent fod wedi eu cynnal. Mae cynnal rhwydwaith fel cynnal boeler gartref. Mae angen ei wasanaethu. Os nad ydych chi'n ei wasanaethu pan fo'n gweithio, mae'r problemau yn dod i'r amlwg. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n deall hynny ac yn ymdrin â'r materion hyn. Oherwydd yr hyn nad ydw i eisiau ei weld yw i ni gael sefyllfa lle mae'r M4 ar gau am lawer hirach oherwydd nad ydym wedi ymdrin â'r materion dan sylw. Mae'n beth pwysig yr ydym yn ei wneud. Mae hefyd yn beth difrifol yr ydym ni'n ei wneud. Rwy'n gobeithio y cawn gefnogaeth eang fel ein bod yn datrys a chynnal ein rhwydweithiau fel y dylem ni. Mae'n un o'n hasedau mwyaf ar ein mantolen.

Diolch yn fawr am y briffiad y bore yma ac am y datganiad y prynhawn yma.

Mae'r M4 yn rhedeg trwy fy etholaeth. Mae cymunedau ar draws Casnewydd a thu hwnt yn teimlo effaith tagfeydd bob dydd. Nid yw'r problemau hyn yn newydd. Mae Llywodraethau Llafur olynol wedi cael 27 mlynedd i weithredu. Fe wnaethant gomisiynu astudiaethau, casglu'r dystiolaeth a gwario mwy na £150 miliwn yn datblygu ffordd liniaru'r M4 ac wedyn ei rhoi o'r neilltu yn y pen draw gydag addewid o atebion eraill.

Ond y gwir amdani yw bod Casnewydd wedi cael ei gadael heb ddatrysiad, ond mae'r un lleisiau hyn bellach yn lleisiau uchel iawn pan fydd Llywodraeth Cymru yn cydio yn y danadl. Felly, y cwestiwn yw: a fydd y cynigion hyn yn datrys y broblem? Daw'n glir gydag amser, a byddaf yn parhau i graffu ar y Llywodraeth o ran yr atebion hyn. Ond mae un peth yn glir: nid yw gwneud dim yn opsiwn.

Rwy'n croesawu'r ymrwymiad i weithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd a phartneriaid llywodraeth leol eraill wrth sicrhau bod gan drigolion a busnesau lais ystyrlon. Felly, Weinidog, sut y byddwch chi'n dilyniannu a gweithredu'r cynigion hyn dros y 18 mis nesaf a sicrhau bod llywodraeth leol, trigolion a busnesau yn wirioneddol yn llunio'r penderfyniadau rydych chi'n eu gwneud? Diolch yn fawr.

Diolch, Pred. Diolch am y cwestiynau yna. Rwy'n credu eich bod chi'n iawn: nid yw'r problemau yn newydd. Mae'r rhain wedi bod o gwmpas ers amser maith, ac nid yw hynny'n golygu eu bod yn hawdd. Mae'n debyg mai'r rheswm pam nad yw'r problemau hyn erioed wedi cael sylw yw oherwydd eu cymhlethdod.

A fydd y pecyn hwn o fesurau y buom yn siarad amdanynt yn y cynllun pum mlynedd yn datrys y broblem mewn gwirionedd? Nid wyf yn credu y byddant, ond byddant yn mynd yn bell tuag at wneud hynny, a dyna'r rheswm bod gennym y darn 18 mis hwn o waith i redeg ochr yn ochr ag ef. Ond dydyn ni ddim yn sefyll yn llonydd. Rydyn ni'n gwneud yn siŵr bod rhai gweithgareddau yn mynd ochr yn ochr ag ef.

Eich pwynt am ddilyniannu yw'r cam nesaf. Rwy'n credu bod y datganiad hwn heddiw, a'r sgyrsiau rydyn ni'n eu cael heddiw, yn ymwneud â gosod bwriad, bwriad strategol, gan y Llywodraeth hon. Mae'r rhaglen weithgaredd nawr sy'n dweud beth sy'n dod gyntaf a beth sy'n dod nesaf yn rhan bwysig iawn ohono. Y sicrwydd yr wyf yn ei roi i chi ac Aelodau eraill sy'n cynrychioli'r ardal yw y bydd fy ymgysylltiad â Chasnewydd a'r cymunedau hynny yr effeithir arnynt yn ganolog i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud y pethau hyn yn iawn, a bydd hynny'n ymgysylltiad dwfn ac ystyrlon.

Ddirprwy Weinidog, mae llawer o'r hyn yr wyf am ei ddweud wedi cael eu gofyn eisoes gan rai pobl felly fe wnaf eu crynhoi. Nid fy ngeiriau i yw'r geiriau hyn, ond geiriau fy nhrigolion o fewn Casnewydd. Maen nhw'n bryderus iawn yn sgil adroddiadau bod eich Llywodraeth yn ystyried cau cyffyrdd yr M4 o amgylch ein dinas. Mae cymudwyr lleol wedi rhybuddio y byddai hyn yn golygu troi ffyrdd lleol a llwybrau ysgol yn draciau lliniaru ar gyfer y priffyrdd, gan orfodi traffig traffordd oddi ar yr M4 i strydoedd preswyl, lle mae teuluoedd yn byw a phlant yn teithio i mewn ac allan bob dydd. Mae'r diffyg sylfaen system gyffredinol sy'n ystyried llifoedd o gyffordd 23 i gyffordd 28 yn rhywbeth cibddall. Mae'n ymddangos ein bod yn canolbwyntio ar gyffordd 25 ymlaen, ond mae'n dechrau cyn hynny. Bydd yn arwain at ddefnydd parhaol o'r llwybrau adnabyddus i osgoi unrhyw broblemau sy'n digwydd ar yr M4, boed hynny'n gysylltiedig â Brynglas neu â damweiniau.

Mae pryderon difrifol hefyd ynghylch economi Casnewydd. Mae busnesau bach a chanolig eisoes yn gweithredu mewn amodau heriol, ac mae cyfyngu ar fynediad i'r draffordd yn creu risg o'i gwneud hi'n anoddach i gwsmeriaid, gweithwyr a chyflenwyr gyrraedd eu cyrchfannau. A wnaiff y Gweinidog ddiystyru cau cyffyrdd yr M4 os yw llais y cyhoedd yn dweud eu bod yn ei wrthwynebu ac ymrwymo i atebion sy'n lleihau tagfeydd heb roi plant, cymunedau a'r economi leol mewn mwy o berygl?

Diolch am y cwestiwn, Art, a diolch am eich ymgysylltiad yn gynharach yn y sesiwn hon—am y cwestiynau a godwyd gennych bryd hynny ac am y cwestiynau rydych chi wedi'u codi nawr. Rwy'n credu fy mod wedi bod yn glir o ran fy ymgysylltiad â thrigolion lleol. Rwy'n gwneud yr un ymrwymiad i chi a'r bobl hynny rydych chi'n siarad amdanynt ac yn siarad â nhw. Y pwynt am amodau economaidd heriol yw un o'r pethau hynny—nad yw'r rhwydwaith ffyrdd o amgylch Casnewydd a'r M4 yn helpu busnesau ar hyn o bryd. Mae'n ymddangos ein bod yn meddwl bod y sefyllfa heddiw yn sefyllfa dda, ond dydy hi ddim. Mae hyn yn ymwneud â cheisio datrys hynny. Mae cael gwelliant o 10 y cant ar y draffordd, yn ogystal ag edrych ar atebion tymor hwy, yn welliant ymarferol i wella economi nid yn unig ardal Casnewydd, ond ymhellach. Nid yw hynny'n mynd i ffwrdd o'm hymrwymiad i weithio'n agos gyda'r cymunedau hynny i'w helpu nhw i wneud hyn yn iawn. Diolch yn fawr.

Mae ein hymrwymiadau yn glir. Rhaid clywed lleisiau plant a rhaid gweithredu arnynt. Rhaid adnabod arwyddion cam-drin yn gynharach. Rhaid dysgu gwersi pan fydd pryderon am ddiogelu yn codi, ac rydym wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â dyletswyddau i adrodd am gam-drin plant yn rhywiol. Mae'r ymrwymiadau hynny'n parhau i fod yn ganolog i'n dull gweithredu. Mae'r Llywodraeth hon yn glir na all diogelu fod yn uchelgais yn unig, mae'n rhaid ei ddangos trwy weithredu. Mae pob adolygiad yn darparu gwersi y mae'n rhaid eu dysgu. Mae pob arolygiad yn nodi cyfleoedd a allai fod wedi'u colli, cyfleoedd i wella. Mae pob digwyddiad diogelu yn gofyn am fyfyrio a gweithredu. Ond os ydym yn ymateb i ddigwyddiadau unigol yn unig, mae perygl y byddwn ni'n creu system sy'n adweithiol yn hytrach nag yn ataliol. Rhaid i'n huchelgais fod yn fwy na hynny.

Mae angen system ddiogelu sy'n dysgu yn barhaus, yn nodi risgiau yn gynharach, yn rhannu deallusrwydd yn effeithiol ac yn gweithredu cyn i niwed waethygu. Mae angen system ddiogelu sy'n gydgysylltiedig, yn atebol ac sy'n sicrhau bod gwersi yn arwain at welliant cyson ledled Cymru. Dyna pam mae'r adolygiad atgyfnerthu trefniadau llywodraethiant diogelu a arweiniwyd gan Jan Pickles wedi bod mor bwysig ac yn parhau i fod yn bwysig. Canfu'r adolygiad, er bod gan Gymru sylfeini deddfwriaethol cryf, fod llywodraethiant diogelu wedi dod yn dameidiog, gyda threfniadau dealltwriaeth anghyson, goruchwyliaeth genedlaethol gyfyngedig ac angen am atebolrwydd cliriach.

Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal a minnau wedi derbyn argymhellion cam 1 yr adolygiad. Mae’r cyfle sydd o'n blaenau yn fwy na gweithredu argymhellion unigol, wrth gwrs, mae'n gyfle i gryfhau'r system ddiogelu yn ei chyfanrwydd a sicrhau ei bod yn addas i ymateb i risgiau heddiw ac i heriau'r dyfodol. Mae’r rhaglen diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel wedi'i chynllunio i gyflawni hynny. Mae’n dod â'n hymrwymiadau ni, y gwersi a ddysgwyd a chanfyddiadau’r adolygiad i gyd at ei gilydd mewn un rhaglen i ddiwygio'r maes diogelu. Mae ei phwrpas yn glir, fel dwi wedi'i ddweud: cryfhau arweinyddiaeth, gwneud y system yn fwy cydlynol, hybu effeithiolrwydd diogelu, a sicrhau—ac mae hyn yn ganolog, Ddirprwy Lywydd—fod lleisiau plant, pobl ifanc, oedolion sy’n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr yn siapio'r gwasanaethau sydd wedi'u cynllunio i'w hamddiffyn.

Mae'r rhaglen wedi'i llunio o amgylch pedwar uchelgais: arweinyddiaeth ac atebolrwydd cryfach o ran diogelu; trefniadau diogelu clir a chyson ledled Cymru; system sy’n dysgu ac yn gwella; a gwrando ar blant ac oedolion a gweithredu’n gynharach. Bydd yr uchelgeisiau hyn yn cael eu cyflawni drwy raglen o weithgarwch fesul cam ar draws tymor y Senedd hon. Gyda'i gilydd, fe fyddan nhw’n creu'r sylfeini ar gyfer gwella'r system yn y tymor hir.

Elfen allweddol o'r rhaglen fydd sefydlu bwrdd goruchwylio a sicrwydd diogelu gweinidogol. Bydd hyn yn cryfhau arweinyddiaeth genedlaethol, atebolrwydd a goruchwyliaeth o risgiau diogelu ledled Cymru, gan sicrhau llinell olwg glir rhwng gwybodaeth am ddiogelu, perfformiad system a sicrwydd gweinidogol.

Byddwn yn sefydlu swyddogaeth diogelu bwrpasol o fewn hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol. Bydd yr hwb yn dwyn ynghyd wybodaeth, data, tystiolaeth a gwersi o bob cwr o Gymru. Bydd yn cryfhau ein gallu i nodi risgiau sy'n dod i'r amlwg, deall patrymau niwed a chefnogi gwneud penderfyniadau mwy gwybodus ar draws y system ddiogelu. Bydd hefyd yn helpu i sicrhau bod gwersi o adolygiadau, arolygiadau a gweithgarwch diogelu ehangach yn cael eu trosi'n gamau gweithredu. Byddwn hefyd yn datblygu cynllun diogelu cenedlaethol a chofrestr risg diogelu genedlaethol. Gyda'i gilydd, bydd y rhain yn darparu fframwaith cenedlaethol clir ar gyfer gwella diogelu, gan helpu i alinio blaenoriaethau, cryfhau atebolrwydd a chefnogi mwy o gysondeb ledled Cymru.

Bydd y rhaglen hefyd yn creu'r amodau ar gyfer diwygio yn y dyfodol. A bydd hyn yn cynnwys ein bwriad i ymgynghori ar gynigion ar gyfer awdurdod amddiffyn oedolion a phlant i Gymru, gan helpu i lywio ffurf trefniadau diogelu yng Nghymru yn y dyfodol. Ochr yn ochr â'r datblygiadau hyn, byddwn yn parhau i fwrw ymlaen â'n hymrwymiad i gryfhau dyletswyddau i riportio cam-drin plant yn rhywiol. Mae hyn yn cyflawni ein hymrwymiad maniffesto ac yn adeiladu ar argymhellion yr ymchwiliad annibynnol i gam-drin plant yn rhywiol.

O'u hystyried gyda'i gilydd, mae'r datblygiadau hyn yn adlewyrchu dull system gyfan o wella diogelu. Fe fyddan nhw'n helpu Cymru i symud tuag at system ddiogelu sy'n rhagweithiol yn hytrach nag adweithiol, yn ataliol yn hytrach nag ymatebol, ac sy'n cael ei llywio gan wybodaeth, dysgu ac atebolrwydd. Un o'r negeseuon cliriaf sy'n deillio o adolygiadau, arolygiadau a phrofiad bywyd yw bod yn rhaid i wersi sbarduno newid. Yn rhy aml, mae gwersi o adolygiadau, ymarfer, arolygiadau a data yn parhau i fod wedi'u gwasgaru ar draws sefydliadau a sectorau.

Bydd yr hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol yn cryfhau dull sy'n dysgu o bob achos. Ein nod fydd sicrhau bod y gwersi hyn yn cael eu troi’n gamau gweithredu, bod partneriaid diogelu yn cael eu cefnogi i ymateb yn effeithiol i risgiau sy'n dod i'r amlwg a bod pobl ledled Cymru yn cael eu hamddiffyn yn well rhag camdriniaeth, esgeulustod, camfanteisio a niwed. Ac un o nodweddion pwysicaf y rhaglen hon fydd yr ymrwymiad i sicrhau bod lleisiau pobl yn cael eu clywed a bod gweithredu'n digwydd yn sgil hynny. Dyma oedd yr ymrwymiad eto yn ein maniffesto, ac mae'n parhau i fod yn ganolog i'n gweledigaeth ar gyfer diogelu yng Nghymru.

Yn aml, plant, pobl ifanc, oedolion sy'n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr sydd â'r ddealltwriaeth gliriaf o'r ffordd y mae systemau diogelu yn gweithio yn ymarferol a ble mae angen iddyn nhw wella. Rhaid i'w lleisiau byth fod yn ôl-ystyriaeth. Rhaid iddyn nhw fod yn ganolog i'r ffordd y mae gwasanaethau diogelu yn cael eu cynllunio a'u gwella a'r ffordd y creffir arnynt. Dyna pam y bydd profiad bywyd yn cael ei ymwreiddio trwy gydol y rhaglen hon. Bydd profiadau pob dioddefwr a goroeswr yn helpu i lunio'r gwelliant hwnnw, yr atebolrwydd hwnnw a'r datblygiadau hynny sy'n ymwneud â'r system yn y dyfodol, oherwydd ni ddylai systemau diogelu weithio ar bapur yn unig. Fe ddylen nhw gael eu llunio gan y bobl y maen nhw'n bodoli i'w hamddiffyn.

Ddirprwy Lywydd, yn y pen draw, mae'r rhaglen hon yn ymwneud ag adeiladu system ddiogelu gryfach i Gymru, system gydgysylltiedig sy'n dysgu, yn hytrach nag ymateb, system sy'n nodi risgiau yn gynharach ac yn gwrando ar brofiadau pobl, system sy'n darparu amddiffyniad cryfach a chanlyniadau gwell i blant, pobl ifanc ac oedolion sy'n wynebu risg. Diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel yw ein hymrwymiad i greu'r amodau ar gyfer amddiffyniad gwell, atebolrwydd cryfach a chanlyniadau gwell i blant, pobl ifanc ac oedolion sy'n wynebu risg ledled Cymru. Mae arnom ddyled iddyn nhw i gael hyn yn iawn. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rwy'n croesawu'r datganiad a'r gydnabyddiaeth bod diogelu yn un o gyfrifoldebau pwysicaf unrhyw Lywodraeth. Mae pob un ohonom yn y Siambr hon wedi cael yr anrhydedd o gynrychioli pobl Cymru, a chyda'r anrhydedd hwnnw daw cyfrifoldeb cryf i amddiffyn y rhai mwyaf agored i niwed yn ein plith ac i herio'r system sy'n eu methu. Pa mor lletchwith bynnag yw'r cwestiynau, pa mor anghyfforddus bynnag yw'r atebion, mae'n rhaid i ni gael y dewrder i weithredu. Mae diogelu yn hanfodol. Rhaid i blant, cleifion ac oedolion sy'n wynebu risg gael eu hamddiffyn. Rhaid i bobl deimlo'n hyderus ynglŷn ag adrodd pryderon, gan wybod y byddan nhw'n cael eu clywed a'u cymryd o ddifrif.

Rwy'n croesawu pwyslais y Gweinidog ar gryfhau diogelu ledled Cymru ac ar greu system sy'n rhagweithiol yn hytrach na'n adweithiol, un sy'n dysgu gwersi ac sy'n gweithredu cyn i niwed waethygu. Ond ni ddylem byth farnu diogelu yn ôl yr hyn y mae'n ei gyflawni. Dim ond os yw'n gweithio'n ymarferol y mae polisi yn effeithiol. Rhaid i weithdrefnau ychwanegol nodi problemau a mynd i'r afael â nhw, a darparu budd clir. Mae'n rhaid i ni wahaniaethu rhwng atal camdriniaeth ac ymchwilio i honiadau yn erbyn y rhai yr ymddiriedir ynddyn nhw i ofalu am bobl. Mae'r ddau yn gofyn am atebolrwydd.

Gall plant wynebu camfanteisio yn eu cartrefi, yn eu cymunedau ac ar-lein. Efallai na fyddan nhw'n cydnabod y gamdriniaeth. Efallai y byddan nhw hyd yn oed yn amddiffyn yr unigolyn sy'n eu niweidio. Ni all amddiffyniad ddibynnu ar blentyn yn dod o hyd i'r geiriau i esbonio beth sy'n digwydd. Ni ddylid byth diystyru arwyddion rhybuddio oherwydd bod unigolyn yn cael ei barchu, bod sefydliad yn ofni embaras neu fod rhywun yn anghyfforddus yn gofyn cwestiynau anodd. Mae'r egwyddor honno'n berthnasol ym mhobman, gan gynnwys ysbytai a lleoliadau gofal.

Mae craffu priodol hefyd yn gofyn am driniaeth deg. Mae meddygon, nyrsys, gweithwyr gofal cymdeithasol, athrawon a gofalwyr maeth yn ysgwyddo cyfrifoldebau enfawr. Rydyn ni eisiau i bobl fynd i mewn i'r rolau hyn, aros ynddyn nhw a theimlo eu bod yn cael eu cynorthwyo i ddarparu gofal da. Rhaid i honiad gael ei gymryd o ddifrif. Ni ddylai byth gael ei drin fel dyfarniad. Efallai y bydd angen cymryd camau gweithredu amddiffynnol ar unwaith tra bod ffeithiau'n cael eu sefydlu. Rhaid i'r cam gweithredu adlewyrchu'r risg, gan gael ei adolygu'n rheolaidd a'i ategu gan ymchwiliad teg ac amserol. Pan fydd proses yn cael ei hymestyn yn ddiangen neu'n cael ei chydlynu'n wael, gall canlyniadau hyn effeithio ar fywoliaeth, bywyd teuluol, hyder ac iechyd meddwl rhywun. I deulu maeth, mae ymchwiliad yn effeithio ar eu cartref. I nyrs neu feddyg, gall adael eu dyfodol proffesiynol yn ansicr. Mae angen atebion ar blant, cleifion a'r rhai sy'n adrodd niwed hefyd. Nid yw oedi y gellir ei osgoi o fudd i neb. Pan fydd ymchwiliad yn parhau am fisoedd, pwy sy'n gyfrifol am ei gynnydd, pwy sy'n adolygu'r cyfyngiadau, pwy sy'n herio'r oedi diangen? Mae'r datganiad yn sôn am arweinyddiaeth ac atebolrwydd cryfach. Rhaid i'r egwyddorion hynny fod yn berthnasol nid yn unig pan fo pryderon yn cael eu codi, ond trwy gydol y broses ddiogelu ei hun. Efallai y bydd gan sawl corff gyfrifoldebau dilys, ond mae'n rhaid bod yna gydlynu clir a bod dyblygu y gellir ei osgoi yn cael ei nodi a'i ddileu. Mae angen i'r rhai yr effeithir arnynt gael cyfathrebu clir, cefnogaeth briodol a chyfle teg i ymateb, yn amodol ar y mesurau diogelu angenrheidiol ar gyfer yr ymchwiliad. Rhaid i benderfyniadau dynnu ar arbenigedd clinigol a gofal perthnasol. Rhaid i brofiad rheng flaen lywio'r broses ochr yn ochr ag arbenigedd diogelu, a rhaid i benderfyniadau fod yn agored i her briodol.

Fe wnaethoch chi gyhoeddi heddiw drefniant goruchwylio cenedlaethol, hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol a chofrestr risg diogelu genedlaethol. Efallai y bydd y rhain yn helpu i wella cysondeb a nodi risgiau sy'n dod i'r amlwg, ond rhaid iddyn nhw hefyd ddangos sut y byddan nhw'n gwella canlyniadau ar lawr gwlad i bobl sy'n agored i niwed a chefnogi gwneud penderfyniadau amserol, effeithiol mewn gwasanaethau rheng flaen.

Rhaid i ni hefyd edrych ar yr effaith ar recriwtio a chadw. Os yw teuluoedd maeth yn tynnu'n ôl oherwydd y ffordd y mae honiadau'n cael eu trin, rhaid i'r Llywodraeth nodi pam. Rhaid iddi archwilio beth mae unrhyw leoliadau a gollir yn ei olygu i'r plentyn hwnnw sydd angen cartref sefydlog, addas. Rhaid i'r un craffu fod yn berthnasol i bryderon am nyrsys, meddygon, gweithwyr gofal cymdeithasol sy'n gadael eu rolau. Rhaid i chi esbonio sut y bydd trefniadau presennol y diwygiadau arfaethedig hyn yn amddiffyn pobl sy'n agored i niwed, sut mae dyblygu diangen yn cael ei atal a phwy fydd yn gyfrifoldeb os bydd ymchwiliadau yn llithro. Cyn cyflwyno gofynion pellach, nodwch y bwlch y maen nhw'n mynd i'r afael â nhw a dangoswch sut fyddan nhw'n gwella diogelwch.

Rwy'n galw am adolygiad o'r trefniadau presennol, eu heffeithiolrwydd, eu cymesuredd, oedi a chymorth i bawb yr effeithir arnynt. Rhaid i'r adolygiad hwnnw wrando ar blant, teuluoedd, cleifion, gweithwyr rheng flaen a gweithwyr diogelu proffesiynol, a chyhoeddi canfyddiadau a chamau gweithredu clir. Ni all atebolrwydd stopio gyda nyrs ar ward neu'r gofalwr maeth yn ei gartref. Rhaid iddo ymestyn i'r rhai sy'n rheoli ymchwiliadau ac sy'n gosod y polisïau hynny. Mae ein hetholwyr yn haeddu amddiffyniad. Mae'r rhai sy'n gofalu amdanyn nhw yn haeddu triniaeth deg. Rhaid i'r Llywodraeth gyflawni'r ddau. Diolch.

Diolch, Claire. Fel y dywedoch chi, diogelu yn wir yw un o ofynion a chyfrifoldebau mwyaf unrhyw Lywodraeth, ac yn wir unrhyw Senedd hefyd, o ran y cyfrifoldebau sydd gan bob un ohonom i gynrychioli'r bobl hynny sydd wedi ymddiried ynom ni. Mae'n rhywbeth rydyn ni fel Llywodraeth yn ei gymryd yn ddifrifol tu hwnt, ac rwy'n falch iawn o glywed eto fy mod i'n gobeithio y bydd cytundeb trawsbleidiol ar yr angen i wneud y pethau hyn yn iawn.

Fel rydych chi wedi cyfeirio ato yn y fan yma hefyd, mae'n rhaid i bobl deimlo eu bod wedi'u grymuso i deimlo y bydd pobl yn gwrando arnyn nhw os byddan nhw'n adrodd, a hefyd, fel y cyfeirioch chi ato yn y fan yna, os nad yw plentyn wedi datgelu rhywbeth, ond mae rhywun yn amau, dyna pam, unwaith eto, rydyn ni'n mynd i edrych yn y dyfodol ar sut i gryfhau'r adrodd gorfodol hwnnw er mwyn sicrhau, lle mae bylchau, lle mae siawns bosibl y lle gallai rhywbeth gael ei golli, rydyn ni'n gwneud yn siŵr ein bod ni'n cau'r bylchau hynny yn y rhwyd. Felly, yn sicr, rwy'n cytuno.

Ac fe ddywedoch chi hefyd mai dim ond os yw'r polisi yn gweithio'n ymarferol y mae'n effeithiol, ac, yn wir, mae plant yn wynebu risgiau cynyddol. Mae risgiau diogelu yn torri nawr ar draws gwahanol sefydliadau, gwahanol raniadau daearyddol, gwahanol ffiniau gwasanaeth. Camfanteisio'n rhywiol ar blant, ecsbloetio troseddol, niwed ar-lein, caethwasiaeth fodern, pryderon cymhleth am ddiogelu oedolion—mae'r rhain mor gymhleth erbyn hyn fel bod angen yr arweinyddiaeth genedlaethol gryfach a'r gweithredu cydgysylltiedig hyn arnom. Mae'r rhaglen hon yn bwriadu edrych ar y strwythur cyffredinol hwnnw, ac mae'n mynd i ddatblygu, ac rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Senedd yn parhau i graffu ar y ffordd y bydd yn datblygu, a lle mae gan Aelodau syniadau, a lle gallwch chi ein cyfeirio at bobl ag arbenigedd pellach a ddylai fod yn gysylltiedig—mae hyn yn rhywbeth sy'n mynd i esblygu yn ystod tymor y Senedd, wrth gwrs.

Ac, oes, mae'n rhaid i ni fod yn edrych, wrth gwrs, ar sut mae hyn yn cael ei drosi'n hyfforddiant i'r gweithlu, ac rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt pwysig iawn. Rwy'n ddiolchgar iawn i chi am ddod â rhai o'r lleisiau dynol i mewn i'r ddadl hon, ac fel rydych chi wedi gofyn—. Wel, o ran gwneud yn siŵr ein bod ni'n gweithredu mor gyflym â phosibl, dyna pam mae hwn yn ddull rhaglen raddol, fel y gallwn ni ddod â gweithgareddau at ei gilydd lle gall y gwelliannau ymarferol sy'n gallu digwydd ar unwaith ddigwydd cyn gynted â phosibl, ar yr un pryd â sefydlu llwybr strwythuredig ar gyfer y diwygiadau mwy cymhleth hynny, fel nad ydym yn aros i un peth ddigwydd cyn i ni symud ymlaen â hynny.

Ac yn sicr, o ran cydlynu clir ac osgoi dyblygu, dyna un o'r prif resymau pam rydyn ni'n mynd i fod yn cyflwyno pethau fel yr hwb gwybodaeth canolog, ac, wrth gwrs, y bwrdd goruchwylio gweinidogol, i wneud yn siŵr bod gennym y trosolwg hwnnw—. Beth yw 'trosolwg' yn Saesneg? Yr oruchwyliaeth honno. Rwy'n credu mai 'oversight' yw e. Ac o ran rhai o'r gwelliannau ymarferol y gallai hyn eu cyflwyno, cael y sylfaen dystiolaeth gryfach honno i wneud yn siŵr ein bod ni'n gosod y blaenoriaethau cywir a'n bod ni'n targedu gwelliannau yn y lle cywir, ac y gallwn ni nodi'r risgiau hynny sy'n dod i'r amlwg. Oherwydd weithiau efallai y bydd rhywbeth yn cael ei weld fel, 'O, dim ond yn yr un ardal hon mae hyn yn digwydd.' Mae angen i ni gael yr oruchwyliaeth i weld hynny. Yn wir, nid casglu data yn unig yw hyn; mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwella bywydau pobl ac yn gwella gwasanaethau cyn i rywbeth ofnadwy ddigwydd.

O ran pwy fydd yn goruchwylio'r gwaith hwnnw, bydd hynny'n digwydd o dan y swyddfa genedlaethol, fel nad yw'n eistedd ar wahân. Bydd yn adrodd i'r bwrdd sicrwydd gweinidogol. Nawr, mae llawer o'r data hwn yn amlwg yn mynd i fod yn y parth cyhoeddus eisoes, ond mae'n ymwneud â dod â hwnnw at ei gilydd. Rwy'n credu bod y pwyntiau rydych chi'n eu gwneud am deuluoedd maeth a'r gweithlu ehangach yn haeddu ystyriaeth, yn sicr, o ran hynny. Ni fyddai neb eisiau gweld unrhyw ganlyniadau anfwriadol, felly tybed a fyddech chi'n fodlon ysgrifennu ataf gyda rhai o'r pryderon penodol hynny, fel y gallwn ni edrych yn fanylach ar hynny. Byddwn i'n gwerthfawrogi hynny'n fawr. Diolch, Claire.

Ac wrth gwrs, o ran yr adolygiad o'r effeithiolrwydd presennol, dyna roedd adolygiad Jan Pickles wedi bod yn edrych arno, ac er ein bod ni wedi ymrwymo, wrth gwrs, i weithredu'r holl argymhellion hynny, fel y dywedais i, nid yw hyn wedi'i rewi mewn amser. Mae'n rhaid i ni barhau i ddysgu. Mae'n rhaid i ni barhau i weld lle mae bylchau sydd angen eu llenwi, lle mae'r risgiau hynny'n parhau i esblygu. Felly, mae hyn yn rhywbeth sydd—. Rwy'n falch iawn ein bod ni'n gosod y fframwaith hwn, ond dim ond os yw'r holl gydrannau hynny sy'n rhan ohono yn ei gadw yn yr aer, ar wyneb y dŵr, yn dibynnu beth yw'r metaffor, y bydd fframwaith yn bodoli. Ond, na, diolch, Claire. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad. Rwy'n bendant yn cytuno â chi mai diogelu yw un o gyfrifoldebau pwysicaf unrhyw Lywodraeth, ac roeddwn i eisiau canolbwyntio fy sylwadau ar blant heddiw. Rydych chi newydd ddweud yn y fan yna eich bod chi'n cael gwersi o'r gwahanol adolygiadau sy'n cael eu cyflwyno, ac, yn anffodus, mae adolygiadau diweddar ar ymarfer plant wedi nodi nifer o themâu cyson, gan gynnwys problemau gyda rhannu gwybodaeth, cymhwyso trothwyon diogelu yn anghyson, a ffocws annigonol ar lais y plentyn. A dyna lle mae'r her, ynte, mewn gwirionedd? Rhoi polisi ar waith a gwneud yn siŵr ei fod yn cael ei weithredu mewn ffordd sy'n cadw plant yn ddiogel.

Roedd yn dda iawn eich gweld yn derbyn holl argymhellion adolygiad diogelu Jan Pickles, gan gynnwys ar fwrdd diogelu gweinidogol. Ac wrth gwrs, yn 2024, o dan y Llywodraeth flaenorol, Cymru oedd y gyntaf yn y DU i gyflwyno un broses adolygu diogelu unedig, ac roedd hynny'n cynnwys storfa ddiogelu Cymru. Felly, roeddwn i eisiau gofyn am yr ymrwymiad yn eich datganiad i hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol a sut y byddai hynny'n adeiladu ar waith y storfa ddiogelu.

Nodaf hefyd yr ymrwymiad i awdurdod amddiffyn oedolion a phlant i Gymru, ac ni chafodd hynny ei argymell yn adolygiad Jan Pickles, ond roedd yn un o argymhellion yr ymchwiliad annibynnol i gam-drin plant yn rhywiol, a byddwn i'n sicr yn cefnogi unrhyw beth sy'n cryfhau amddiffyniadau i blant a phobl ifanc. Ond byddai'n dda eich clywed chi'n dweud ychydig am pam rydych chi wedi gwneud y penderfyniad hwnnw i fynd i lawr y ffordd benodol honno. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol iawn bod gwasanaethau gofal cymdeithasol yn cael eu hymestyn yn ariannol, ac felly hefyd y gwasanaethau hanfodol hynny sy'n delio ag ymyrraeth gynnar gyda theuluoedd. Felly, byddwn i'n awyddus i glywed mwy ynghylch a ydych chi'n bwriadu cyhoeddi cyllid penodol ar gyfer diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel.

Nawr, mae bron i flwyddyn wedi mynd heibio ers i mi sefyll i fyny yn y Senedd i wneud datganiad ar 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder'. Yr adroddiad hwnnw oedd y peth mwyaf sobreiddiol i mi erioed ei ddarllen ers dod yn AS, ac fe wnaeth rannau ohono, yn llythrennol, fynd â fy anadl. Nawr, y methiant pennaf, mewn gwirionedd, a redodd drwy'r adroddiad hwnnw oedd y methiant i wrando ar lais y plentyn, yn llythrennol, ar achlysuron dirifedi. Nawr, rydych chi wedi cyfeirio at bwysigrwydd llais plant heddiw ac ymwreiddio hynny yn y gwaith rydych chi'n ei wneud, ond yr hyn yr hoffwn ei glywed yw ychydig mwy o fanylion ynghylch sut rydych chi'n mynd i wneud hynny, oherwydd ni all llais plant fod yn fater i asiantaethau allan yna yn unig—mae'n rhaid ei ymwreiddio yn ymdrechion y Llywodraeth i ddiogelu plant.

Mae camfanteisio'n droseddol ac yn rhywiol ar blant yn parhau i fod yn fater difrifol iawn, ac un o'r problemau yn y maes hwn yw'r ffaith bod cynifer o blant sy'n agored i niwed, plant sy'n derbyn gofal, plant ar gyrion gofal, yn mynd ar goll yn rhy aml. Nawr, mae galwadau wedi bod am gyfweliadau dychwelyd adref statudol, oherwydd, ar hyn o bryd, mae yna arferion gwahanol ymhlith awdurdodau lleol a'r heddluoedd. A allaf ofyn a yw hynny'n rhywbeth y byddwch chi'n ei ystyried fel rhan o'r gwaith rydych chi'n ei wneud ar blant?

Ac rwy'n gallu gweld bod y Gweinidog Cabinet dros addysg yn y Siambr heddiw, sy'n dda i'w weld. Yn amlwg, mae'n hanfodol bod cydweithio ar draws y Llywodraeth i amddiffyn plant. Rwy'n gwybod eich bod chi'n dal i ymrwymo i'r gwaith dilynol ar ddiogelu mewn addysg, ond a gaf fi ofyn sut rydych chi'n bwriadu gweithio gyda'r Gweinidog Cabinet ar y materion hynny ym maes addysg, ac yn enwedig ar bethau rydym yn gwybod eu bod yn gwneud plant yn agored i fwy o risgiau, fel allgáu, a all arwain at sefyllfa lle maen nhw'n fwy agored i gamfanteisio? Diolch.

Diolch, Lynne, ac rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth sydd—. Mae gennych chi arbenigedd aruthrol yn y maes hwn ac ymroddiad dros nifer o flynyddoedd, ac rwy'n diolch i chi am hynny. Wrth gwrs, yr hyn rydyn ni'n ei wneud yma yw adeiladu ar lawer o waith a gafodd ei wneud gan y Llywodraeth flaenorol ac, unwaith eto, rwy'n ddiolchgar i chi am arwain llawer o'r gwaith hwnnw.

Ac o ran sut mae'r—. Rwy'n ddiolchgar eich bod chi wedi croesawu nifer o'r elfennau ar wahân o'r hyn rwyf wedi bod yn ei gyhoeddi heddiw. Fe wnaethoch chi ofyn yn benodol am ychydig mwy am y ffordd y bydd yr hwb gwybodaeth canolog yn gweithio yn ymarferol. Fel rwyf wedi nodi, o ran adnabod patrymau a bylchau a helpu i osod blaenoriaethau, mae llawer o'r data hwn neu'r wybodaeth eisoes yn bodoli, ond pe baem ni'n sicrhau bod—. Byddai hynny'n cynnwys pethau fel mewnwelediadau sy'n deillio o adolygiadau diogelu unedig sengl. Os gallwn ni ddod â'r mewnwelediadau hynny at ei gilydd i ddatblygu mwy o ddealltwriaeth genedlaethol o ble mae gwahanol batrymau a ble mae'r risgiau hyn yn dod i'r amlwg, fel bod—. Oherwydd, mae'n peri gofid mawr, rhywbeth lle mae cynifer o risgiau'n esblygu ac yn dod i'r amlwg, mae angen i ni barhau i edrych i wneud yn siŵr nad yw rhywbeth yn cael ei golli neu'n cael ei ystyried fel, 'O, wel, mae hynny'n rhywbeth neilltuol. Allai hynny byth ddigwydd yma.' Allwn ni byth feddwl yn y ffordd honno.

Ac rwy'n tybio y byddai'r hwb gwybodaeth hwn, a fyddai o dan y Swyddfa Gofal a Chymorth Genedlaethol, yn—. Byddem ni eisiau cangen ddiogelu bwrpasol o hynny i ddod â'r holl wybodaeth honno at ei gilydd. Byddai'n gwneud pethau fel nodi risgiau sy'n croesi ffiniau sefydliadol, sy'n croesi ffiniau daearyddol, ac yn gwneud yn siŵr bod y dystiolaeth honno'n helpu i osod blaenoriaethau yn genedlaethol, ac yn gwneud yn siŵr hefyd fod—. Fe ddywedais i'n gynharach bod llawer o'r wybodaeth hon eisoes ar gael yn gyhoeddus. Rydyn ni'n mynd i fod yn sefydlu—wel, rwy'n credu ein bod ni, yn sicr, yn edrych ar sefydlu—nifer o grwpiau gorchwyl a gorffen i edrych ar sut yn union y gellir defnyddio'r data hwn, sut y gallwn ni gael ein tywys, a byddwn i'n croesawu unrhyw Aelodau sydd ag arbenigedd yn y maes hwn, gan gynnwys chi, Lynne, os oes gennych chi feddyliau ar sut y dylai hynny esblygu, byddwn i wir yn hoffi tynnu ar eich arbenigedd gyda hynny.

Fe wnaethoch chi ofyn yn benodol am 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder' a llais y plentyn, ac os oes un peth sy'n thema gyffredin sy'n rhedeg trwy gydol y gwaith hwn, a hyn, p'un a ydyn ni'n edrych arno fel strwythur, p'un a ydyn ni'n edrych arno fel pensaernïaeth, conglfaen sylfaenol y cyfan, yw gwneud yn siŵr bod plant, pan fydd rhywbeth yn mynd o'i le, naill ai bod eu llais yn cael ei glywed os ydyn nhw wedi codi'r pryder hwnnw eu hunain, neu fod rhywun yn edrych allan amdanyn nhw ac mae hynny'n cael ei glywed ac mae hynny'n cael ei nodi. Mae'n rhywbeth sydd—. Rwy'n benderfynol iawn bod yn rhaid i ni wneud yn siŵr bod y system hon yn cael ei llywio gan y lleisiau hynny.

Os edrychwn ni ar 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder', mae enw'r adroddiad hwnnw'n dweud y cyfan. Ni ddylai plant byth fod wedi gorfod bod mor ddewr yn y lle cyntaf. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr nad yw rhywbeth fel yna yn digwydd eto. Mae'n rhaid i ni gymryd pob cam posibl i geisio sicrhau nad yw hynny'n digwydd eto. Ac eto, yn aml iawn, mae angen i ni wneud yn siŵr bod y gwasanaethau sydd gennym—. Hyd yn oed os oes ganddyn nhw fwriadau da, dydyn nhw ddim bob amser yn ystyriol o drawma, dydyn nhw ddim bob amser yn canolbwyntio ar yr unigolyn. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod hyn yn rhywbeth sydd, unwaith eto, fel yr ydych wedi cyfeirio ato, yn draws-lywodraethol. Mae'n rhywbeth y byddaf yn gweithio'n agos iawn gyda'r Gweinidog Cabinet dros addysg arno, yn sicr, ond ar draws iechyd, ar draws gofal cymdeithasol, ar draws cymaint o wahanol agweddau, mae hyn yn rhywbeth a fydd yn dod i mewn i gymaint o elfennau o fywydau plant a phobl ifanc ac oedolion. Mae Cam 2 yr adolygiad yn edrych ar chwaraeon, ar ffydd, ar grwpiau crefyddol. Mae angen i ni fod yn edrych ar draws gwahanol sectorau.

Fe wnaethoch chi ofyn am gyfweliadau dychwelyd adref statudol, ac, ydy, mae hynny'n rhywbeth sy'n bendant yn cael ei ystyried. Rwy'n credu mai £700,000 sydd wedi'i neilltuo ar gyfer y gwaith ar ddiogelu, ond mae yna waith arall o linellau gwariant cyllidebol eraill sy'n dod at ei gilydd, oherwydd, wrth gwrs, mae hon, unwaith eto, yn fenter draws-lywodraethol.

Ond byddwn i'n dweud, eto, bod yna Aelodau ar draws y Siambr hon y mae datgeliadau wedi'u gwneud iddyn nhw, sydd wedi cael profiadau erchyll eu hunain neu sydd wedi adnabod pobl sydd wedi mynd trwy bethau ofnadwy, ac fe fyddwch chi'n gwybod yn fwy nag unrhyw un bod arnom ddyled i bobl sydd wedi mynd trwy rywbeth ofnadwy i gael pethau'n iawn i bobl yn y dyfodol. Mae'n rhaid i'w lleisiau nhw lunio'r gwelliannau hynny. Felly, diolch, Lynne, am y cwestiynau hynny.

Diolch, Ddirprwy Weinidog, am y datganiad y prynhawn yma. Mae rhoi mesurau diogelu cryfach ar waith yn rhywbeth i'w groesawu, ond mae'n rhaid iddo fod yn ymwneud â mwy na dim ond strwythurau, strategaethau a geiriau cynnes gan Lywodraeth Cymru. Mae'n ymwneud â ph'un a yw plentyn neu oedolyn agored i niwed sy'n wynebu risg yn cael ei nodi'n gynnar, p'un a oes gweithredu pan fydd pryderon a ph'un a yw asiantaethau sy'n gweithio ar gyflymder i helpu i gadw pobl yn ddiogel yn gweithredu mewn ffordd gydgysylltiedig.

Rhaid i ni hefyd ddysgu o'r gorffennol. Dydw i ddim yn bwriadu mynd dros y manylion penodol heddiw, gan fy mod i'n siŵr ein bod ni i gyd yn ymwybodol o'r sefyllfa, ond mae'n rhaid i ni ddysgu o ddigwyddiadau fel achos Neil Foden. Ar ôl i Foden gael ei garcharu am 17 mlynedd ar ôl ei gael yn euog o 19 o droseddau o gam-drin rhywiol, cynhaliwyd adolygiad ymarfer plant. Canfu'r adolygiad hwnnw fod mwy na 50 o gyfleoedd wedi cael eu colli i ymyrryd ac atal y pennaeth a'r rheibiwr rhag cam-drin plant yn rhywiol. Roedd y methiannau a welsom yn hyn yn hollol afiach, ac mae'n rhaid i ni gytuno na fydd byth—ac rwy'n golygu byth—yn cael ei adael i ddigwydd byth eto. Felly, sut fydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod achosion fel hyn yn cael eu hystyried fel rhan o'r darn hwn o waith?

Ym mis Ebrill 2025, dyfarnodd y Goruchaf Lys fod rhyw yn cael ei ddiffinio fel rhyw biolegol yn unig—penderfyniad i'w groesawu i fenywod a merched ledled Cymru. Fodd bynnag, ers hynny, rydyn ni wedi gweld petruso ac oedi gan Lywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus eraill wrth sicrhau bod cydymffurfiaeth â'r dyfarniad hwn, yn enwedig pan ddaw i fannau un rhyw. Felly, Ddirprwy Weinidog, ydych chi'n cytuno â mi fod sicrhau bod cydymffurfiaeth â'r dyfarniad a'i fod yn cael ei weithredu'n gyson ledled Cymru yn rhan bwysig o wella diogelu?

Ddirprwy Weinidog, er fy mod i'n croesawu nod y Llywodraeth o ddarparu diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel, mae yna rai cwestiynau pwysig ynglŷn â sut mae hyn yn mynd i weithio mewn gwirionedd. Rydych chi'n dweud y bydd y Llywodraeth yn cryfhau arweinyddiaeth genedlaethol, goruchwyliaeth ac atebolrwydd, ond pwy fydd yn atebol yn y pen draw os bydd trefniadau diogelu yn methu, a beth fydd y canlyniadau pan na fydd asiantaethau yn perfformio'n effeithiol? Ddirprwy Weinidog, rwy'n chwilfrydig i wybod beth, os unrhyw beth, y bydd y diwygiadau arfaethedig hyn yn ei olygu i staff ar y rheng flaen, fel gweithwyr cymdeithasol ac athrawon. Pa welliannau penodol y byddan nhw'n eu gweld o ganlyniad i'r darn hwn o waith?

Gan aros gyda'r rhai ar y rheng flaen, cwestiwn amlwg arall yw a oes gan y system ddigon o gapasiti. Rydyn ni'n gwybod bod prinder staff difrifol yn gyffredinol, felly a yw'r gweithlu yno i gyflwyno'r newidiadau hyn yn llwyddiannus? Os na, o ble fydd y capasiti ychwanegol sydd ei angen yn dod?

Hefyd, Ddirprwy Weinidog, beth yw goblygiadau ariannol y diwygiadau hyn? Yn eich datganiad, fe wnaethoch chi amlinellu cynlluniau i greu hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol, cynllun diogelu cenedlaethol a chofrestr risg diogelu genedlaethol. Pryd ydych chi'n disgwyl i'r rhain i gyd fod yn weithredol? Hoffwn i gael rhai dyddiadau.

Mae dull gweithredu cydgysylltiedig rhwng y gwahanol asiantaethau yn mynd i fod yn allweddol wrth wella mesurau diogelu. Mae hynny'n golygu rhannu data yn well, sy'n rhywbeth rydyn ni i gyd yn gwybod nad yw llywodraethau blaenorol Cymru wedi gwneud yn dda arno dros y blynyddoedd. Felly, sut fydd y diwygiadau hyn yn darparu'r dull cydgysylltiedig hwn pan ddaw i rannu data rhwng sectorau fel iechyd, addysg, gofal cymdeithasol a phlismona? Rwy'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth i sicrhau cysondeb a diogelwch ar draws pob rhan o Gymru. Ni ddylai neb—ac rwy'n golygu neb—fod dan anfantais oherwydd eu cod post. Felly, sut mae'r Llywodraeth yn mynd i fesur a yw'r mesurau diogelu hyn yn cael eu cymhwyso'n gyson ledled y wlad?

Ddirprwy Weinidog, wrth siarad am brofiad bywyd, bydd yn hanfodol mewn perthynas â hyn yn y dyfodol, a dylai lleisiau plant ac oedolion gael eu clywed a dylen nhw fod wrth wraidd y diwygiadau hyn. Felly, a allaf gael ymrwymiad gennych chi y bydd hyn yn digwydd ac, os felly, allwch chi ymhelaethu ar sut yn union maen nhw'n mynd i fod yn bwydo i mewn i hyn? Ddirprwy Weinidog, yn y pen draw, wrth ei flas mae profi pwdin. Y cwestiwn mawr yw a fydd y diwygiadau hyn yn gwneud i bobl deimlo'n ddiogel yn y tymor hir, ac rwyf wir yn gobeithio y byddan nhw, ond pa ganlyniadau penodol y mae'r Llywodraeth yn disgwyl eu gwella ac erbyn pryd? Diolch.

Diolch, Natasha, am y cwestiynau hynny. Fel y dywedoch chi, mae'n rhaid i hyn fod yn ymwneud â gwneud gwelliannau i fywydau pobl. Ni all hyn ymwneud â'r hyn sydd i lawr ar ddarn o bapur yn unig, ni all ymwneud â'r hyn sy'n cael ei gasglu mewn graffiau yn unig. Mae'n ymwneud â ph'un a yw'r hyn sy'n cael ei gasglu yn cael ei ddadansoddi'n effeithiol, a yw'n arwain at weithredu ac a yw'r gweithredu hynny'n achub ac yn gwella bywydau pobl, oherwydd dyna'r pethau rydyn ni'n siarad amdanyn nhw yma. Felly, ni fydd yr un ohonom yn colli golwg ar hynny, wrth gwrs. Rydych chi wedi cyfeirio at achosion yn y gorffennol lle mae gormod o gyfleoedd a gollwyd wedi bod yn gyfleoedd lle gellid bod wedi gweithredu. Mae'n rhaid i ni ddysgu oddi wrthyn nhw. Mae'n rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu i achub plant ac oedolion sy'n wynebu risg yn y dyfodol.

Ac, ydy, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gydymffurfio â'r gyfraith—bob amser, wrth gwrs. Ac rydyn ni hefyd wedi ymrwymo bob amser i amddiffyn y grwpiau hynny a'r bobl hynny sy'n wynebu'r risg fwyaf ac sy'n agored i niwed yn ein cymdeithas, ac mae sawl agwedd ar hyn. Mae hynny'n rhywbeth y mae'r Dirprwy Brif Weinidog bob amser wedi bod yn gyson arno.

O ran yr hyn y gwnaethoch chi ei ofyn am beth fydd hyn yn ei olygu i staff rheng flaen, wel, bydd hyn, wrth gwrs, yn golygu grymuso staff rheng flaen. Oherwydd bydd cymaint o gyfleoedd a gollwyd y bydd y staff eu hunain wedi'u nodi, pan allai staff gwahanol fod wedi gweld rhywbeth, boed hynny mewn un ardal neu'r un patrymau yn dod i'r amlwg mewn gwahanol leoedd. Bydd hyn yn golygu ein bod ni'n sicrhau bod lleisiau'r staff hynny yn cael eu clywed ac na fyddan nhw'n sefyll ar eu pennau eu hunain mwyach.

Ac, wrth gwrs, fel y soniais i wrth Claire, bydd yn rhaid i ni edrych ar hyfforddiant a gwneud yn siŵr bod staff, er mwyn cael eu grymuso, yn gallu defnyddio'r—. I wneud yn siŵr eu bod yn ymwybodol o sut mae hyn yn mynd i newid eu gwaith, ond mae'n ymwneud â'u grymuso a pheidio â rhoi beichiau pellach arnyn nhw. Oherwydd, wrth gwrs, mae llawer o hyn, o ran—. Fe wnaethoch chi ofyn am gapasiti. Mae hyn yn ymarferol oherwydd dydy llawer iawn o hyn ddim yn creu rhwymedigaethau newydd; mae hyn yn ymwneud â phan fydd staff yn sylwi ar bethau, pan fydd staff yn gwneud eu gwaith, ein bod ni'n cael y darlun cenedlaethol hwnnw a bod gennym fwy o gydlyniant yn gyffredinol. Felly, dydy e ddim yn ymwneud â chreu ffurflenni newydd neu unrhyw beth fel yna y bydd angen i staff eu llenwi; mae'n ymwneud â sicrhau bod pob cyswllt yn cyfrif ac y gwrandewir ar bob llais.

Fe ofynnoch chi rai cwestiynau penodol ynglŷn â phryd, ac fe soniais i'n gynharach y bydd hon yn rhaglen waith fesul cam, fel y gallwn ni weithredu'n gyflym iawn ar y pethau y gallwn ni eu gwneud ar unwaith ac, ar yr un pryd, bwrw ymlaen â rhywfaint o'r gwaith sydd, fel y soniais i, yn mynd i gymryd mwy o amser ac ymgynghori pellach mewn rhai o'r meysydd hyn hefyd. O ran y bwrdd goruchwylio gweinidogol, y bwriad yw sefydlu hwnnw yn sicr erbyn dechrau'r flwyddyn nesaf.

O ran y cynllun diogelu cenedlaethol a'r gofrestr risg genedlaethol, mae'r ffrâm amser—. Felly, rwy'n credu ein bod ni wrthi'n penderfynu a fydd yn cwmpasu tair blynedd neu bum mlynedd, ond fe fydd yna bethau i'w cyflawni bob blwyddyn ac mae'n rhywbeth y byddwn ni'n gweithio arno dros y ddwy flynedd nesaf i'w sefydlu, o ran gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwybod sut olwg sydd ar system dda. Unwaith eto, mae hynny gyda'r gobaith o ymgynghori ar awdurdod amddiffyn oedolion a phlant yn y dyfodol. Felly, eto, mae hyn yn cael ei wneud yn raddol oherwydd dydyn ni ddim eisiau gwneud rhywbeth sydd wedyn yn mynd i—. Dydyn ni ddim eisiau colli'r hyn sy'n dda wrth gael gwared ar yr hyn sy'n wael. Felly, dyna pam—. Ac rwy'n gobeithio nad wyf wedi gofyn—.

Ac o ran sut yr eir ati i wrando ar leisiau plant, p'un a ydyn nhw'n mynd i fod yn bwysig yn y broses hon, fel y soniais i wrth Lynne, rydyn ni'n mynd i fod, rwy'n gobeithio, yn sefydlu rhai grwpiau gorchwyl a gorffen i edrych ar sut yn union y gall hyn weithio. Ond rydyn ni eisiau system sy'n canolbwyntio'n fwy ar yr unigolyn, sy'n fwy hygyrch, sy'n fwy ystyriol o drawma, fel nad oes rhaid i blant barhau i aildrawmateiddio eu hunain trwy ddatgelu dro ar ôl tro am yr un peth. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod y ffordd y mae'r system ei hun yn cael ei phrofi yn gwella ac yn cael ei wneud yn well, oherwydd lleisiau pobl sydd wedi mynd trwy ormod o bethau ofnadwy yn y gorffennol hefyd. Fel y dywedais i wrth Lynne, os oes un conglfaen yn yr holl strwythur hwn, y conglfaen hwnnw yw sicrhau bod lleisiau plant a lleisiau pobl ifanc, ac oedolion sy'n wynebu risg, bod eu lleisiau yn llunio strwythurau a systemau ar gyfer y dyfodol. Byddan nhw'n ganolog i hyn i gyd.

Rwy'n datgan buddiant. Mae fy ngŵr yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant.

Logan Mwangi, pum mlwydd oed, Lola James, dwy oed, Kaylea Titford, 16 oed, roedd y tri ohonyn nhw yma yng Nghymru ac yn cael sylw'r awdurdodau lleol, a bu farw'r tri. A'r ffactor unigol mwyaf a nodwyd ym marwolaethau'r plant hynny oedd diffyg cyfathrebu rhwng y gwasanaethau.

Roeddwn i wedi bod yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant am 25 mlynedd cyn i mi ddod i mewn i wleidyddiaeth, ac ni allaf ddweud wrthych pa mor anodd a heriol yw hi i fod yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant. Mae hi mor anodd gwneud swydd lle rydych chi, os ydych chi'n gwneud gwaith da, yn gwrando ar y plentyn a'r person ifanc, ac rydych chi'n edrych ar yr holl risgiau, ac rydych chi'n cario'r risgiau. Rwy'n ddiolchgar i Natasha am sôn am—a allaf i ddim ei weld yn eich datganiad, ond efallai ei fod yn rhywbeth nad wyf wedi'i ddarllen—weithwyr cymdeithasol amddiffyn plant, oherwydd nhw yw'r rheng flaen hanfodol yn yr holl newidiadau rydych chi'n ceisio. Rydych chi'n edrych ar ad-drefnu'r gwasanaeth hwn yn llwyr, neu'r posibilrwydd o wneud hynny.

Rydych chi'n edrych ar ad-drefnu'r gwasanaeth amddiffyn plant yn llwyr, ond hoffwn i chi edrych yn gyntaf ar sut rydyn ni'n cefnogi'r gweithwyr cymdeithasol amddiffyn plant hynny ar y rheng flaen. Diolch yn fawr iawn.

Diolch am hwnna, Jane.

Diolch yn fawr iawn am eich arbenigedd a'ch gwaith am flynyddoedd lawer yn y maes hwn. Fe wnaethoch chi sôn ar y dechrau bod gormod o blant sydd wedi cael eu siomi gan ein system yn y gorffennol, ac mae'n rhaid canmol y gweithlu a phobl fel eich gŵr, pobl sy'n gweithio o ddydd i ddydd i'w hamddiffyn, ac i achub mwy o fywydau plant, ac mae'n rhaid i hynny fod yn ganolog. Mae gweithwyr cymdeithasol amddiffyn plant, wrth gwrs, yn mynd i fod yn ganolog yn hyn i gyd.

Yr hyn rydych chi wedi sôn amdano yn y fan yna hefyd, o ran sicrhau ein bod ni'n gweithio gyda phlant, ein bod ni'n dysgu o'u lleisiau nhw, ond lleisiau'r bobl sy'n eu cefnogi hefyd. Mae'n rhaid i hynny fod yn hollol ganolog i'n dull gweithredu. Rydyn ni'n mynd i fod yn gweithio, wrth gwrs, gyda llawer o bartneriaid gwahanol, gyda'r Gwasanaeth Eiriolaeth Ieuenctid Cenedlaethol, gyda Llamau, i wneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu pob gwers bosibl ac nad oes unrhyw fylchau yn yr hyn rydyn ni'n ei wneud.

So, diolch, Jane, am godi hwnna.

Diolch i chi am eich datganiad hollbwysig heddiw, Ddirprwy Weinidog.

Rwy'n croesawu'n fawr y pwyslais ar ddull system gyfan o ddiogelu, a'r uchelgais i gryfhau gallu'r system i adnabod ac ymyrryd yn gynnar, gan ein symud i ffwrdd o fodel adweithiol yn bennaf tuag at un sy'n wirioneddol ataliol ac yn cael ei arwain gan wybodaeth. Rwyf am ganolbwyntio ar egwyddorion dylunio, yr ydych wedi sôn amdanyn nhw eisoes, yn enwedig ar yr ymrwymiad y bydd lleisiau plant, pobl ifanc, oedolion sy'n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr yn ganolog i ddyluniad gwasanaethau. Fel y dywedoch chi, mae gosod profiad bywyd wrth wraidd diogelu yn golygu y dylai profiadau lywio'r systemau a'r arferion sydd wedi'u cynllunio i amddiffyn plant, a dylai sefydliadau allu dangos beth sydd wedi newid o ganlyniad. Dyma lle gall fod perygl o beidio â chyrraedd y nod, oherwydd gall gwrando deimlo fel cyflawniad ynddo'i hun, yn hytrach na sail i weithredu. Felly, sut fydd y Llywodraeth yn sicrhau na fydd hyn yn digwydd? Fel Natasha Asghar a Lynne Neagle, roeddwn i eisiau gofyn i chi sut y bydd plant, pobl ifanc, oedolion sy'n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr yn cymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu a dylunio gwasanaethau diogelu. Nawr, er eich bod chi wedi ateb y cwestiwn hwnnw, hoffwn i wybod hefyd—

—pa fecanweithiau craffu parhaus fydd yn cael eu datblygu i alluogi'r bobl hyn i ymgysylltu mewn ffordd ystyrlon, a thros gyfnod parhaus o amser, i sicrhau diwylliant o her adeiladol a gwelliant parhaus. Diolch.

Diolch, Sera, ac, fel y dywedoch chi, ni all gwrando ar ei ben ei hun fod yn ddigon. Ac mae Aelodau ar draws y Siambr wedi gwneud y pwynt mai'r mesur o lwyddiant fydd lle gall y plant a'r bobl ifanc a'r oedolion sy'n wynebu risg a'r dioddefwyr a'r goroeswyr weld bod eu profiadau wedi dylanwadu ar benderfyniadau, wedi gwella ymarfer a'u bod yn arwain at ganlyniadau gwell. Dyna'r mesur o lwyddiant yn y fan yma. Ac, wrth gwrs, rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr bod profiad bywyd yn mynd ymhellach wrth ddylanwadu ar bolisi a bod sefydliadau, unwaith eto, nid yn unig yn gwrando ond yn dangos beth maen nhw wedi'i wneud yn wahanol o ganlyniad. A bydd y grŵp gweinidogol eisiau golwg glir ar hyn.

Fe wnaethoch chi ofyn am graffu yn gyffredinol. Bydd yna rôl glir iawn i hynny o ran mewnol i'r Llywodraeth. Bydd gen i ddiddordeb mawr i weld beth fydd y Senedd yn ei gynnig hefyd o ran craffu ar hyn, oherwydd bydd hynny'n hanfodol bwysig hefyd.

Mae nifer o Aelodau wedi gofyn am rai enghreifftiau ymarferol i ddangos sut mae hyn yn mynd i helpu plant a phobl ifanc sy'n wynebu risg. Efallai un enghraifft: gall systemau diogelu fod yn anodd iawn eu deall a'u llywio, ac efallai y gallai deunyddiau rhaglen genedlaethol helpu unigolion i ddeall y system ddiogelu. Gallent gael eu llunio gan leisiau'r rhai sydd wedi defnyddio'r gwasanaethau hyn yn y gorffennol, fel na fyddai plant a phobl ifanc yn gorfod gweld hyn trwy lens rhywbeth mor frawychus—y bydden nhw'n ei weld yn cael ei lunio gan blant a phobl ifanc sydd wedi mynd trwyddo eu hunain. Ond, unwaith eto, bydd yr holl syniadau hyn yn cael eu datblygu gan yr arbenigedd hwnnw. Felly, diolch, Sera.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. I ddatgan buddiant, mae gen i aelod agos o'r teulu sy'n gweithio yn y GIG.

Ddirprwy Weinidog, does neb yn amau pwysigrwydd diogelu. Nid oes neb yn amau bod angen i blant fod yn ddiogel rhag esgeulustod, niwed neu gamdriniaeth, ac yn y modd hwnnw, mae'r datganiad yn iawn. Ond mae'n rhaid i ni fod yn realistig ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad yng Nghymru. Ledled Cymru, mae gennym fwy na 7,000 o blant sy'n derbyn gofal, tua 4,800 yn byw mewn lleoliad maeth, ond mae angen 550 o ofalwyr maeth newydd ar Gymru bob blwyddyn. Ac ar adeg pan fo nifer y gofalwyr maeth yn gostwng, mae'r galwadau yn parhau i godi. Yng Nghymru, dywedodd mwy nag 20 y cant o rieni maeth a adawodd mai honiadau diogelu oedd y rheswm.

Rydym hefyd yn clywed am ormod o achosion o unigolion mewn maeth, addysg, gofal a phroffesiynau eraill yn treulio misoedd neu flynyddoedd o dan ymchwiliadau diogelu. Ni allant symud ymlaen gyda'u bywydau, er nad oes unrhyw gamwedd erioed wedi'i brofi. Mae meddygon yn wynebu perygl triphlyg: ymchwiliad gan yr heddlu, y Cyngor Meddygol Cyffredinol a'r ymddiriedolaeth i gyd ar yr un pryd â cheisio gweithio, os nad ydyn nhw i ffwrdd oherwydd straen. Mae bron i un o bob tri sy'n profi ymchwiliadau addasrwydd i ymarfer yn profi teimladau hunanladdol, ac weithiau mae ymchwiliadau'n mynd ymlaen am flynyddoedd.

A yw'r Gweinidog yn derbyn bod yn rhaid i systemau diogelu amddiffyn y rhai sy'n agored i niwed, ond rhaid iddynt hefyd fod yn gymesur, amserol a theg i'r rhai sy'n cael eu cyhuddo? Fel y dywedwch yn y datganiad, mae'n rhaid i ni gael hyn yn iawn er eu mwyn nhw.

Diolch, Catherine, ac mae'n bwynt tebyg, wrth gwrs, i'r un a godwyd gan eich cyd-Aelod Claire, ac wrth gwrs mae angen ystyried hynny i wneud yn siŵr nad ydym yn cael canlyniadau anfwriadol, ac rwy'n cymryd y pwynt hwnnw, wrth gwrs. Yr angen canolog, sylfaenol yma yw i ddiogelwch plant a diogelwch unigolion sydd mewn perygl fod wrth wraidd hyn i gyd. Y bwriad yma yw y bydd yn grymuso ymhellach y bobl hynny sy'n amgylchynu'r plant hynny, ac yn sicr nid i'r gwrthwyneb, sef yr enghreifftiau y byddech wedi cyfeirio atynt yna.

Dyna pam y bydd y system yn ailadroddus, pam y bydd yn adeiladu gydag amser i wneud yn siŵr ein bod yn sylwi ar unrhyw ganlyniadau negyddol posibl na fyddem byth eisiau iddyn nhw ddigwydd. Ac eto, os oes gan unrhyw Aelodau bryderon am bethau yr hoffech i swyddogion ac i mi fod yn eu hystyried yn fwy manwl, yna os gwelwch yn dda, os gwnewch chi ysgrifennu ataf, byddwn yn ddiolchgar iawn. Diolch am godi hynny. Diolch, Lywydd.

Mae'r cynnig yn galw ar Lywodraethau Cymru a'r Deyrnas Gyfunol i weithio gyda'n gilydd mewn tri maes allweddol: i wella hyblygrwydd cyllidol Cymru, i adolygu gweithrediad fformiwla Barnett ac i ailddatgan cefnogaeth i ymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i fuddsoddi £14 biliwn mewn seilwaith rheilffyrdd ledled Cymru. Mae'r rhain yn gamau ymarferol, cyraeddadwy a all helpu i gryfhau ein heconomi, cefnogi gwasanaethau cyhoeddus a gwella bywydau pobl. Nid ydynt yn geisiadau am driniaeth arbennig. Maent yn geisiadau am ddull cydweithredol a fydd yn arwain at ganlyniadau gwell i Gymru.

Hyblygrwydd cyllidol, felly. Mae'r Prif Weinidog wedi bod yn glir bod Llywodraeth Cymru yn wynebu rhagolygon ariannol eithriadol o heriol, gyda disgwyl i gyllideb y flwyddyn nesaf fod yn is mewn termau real nag eleni. Tra bo'r galw ar ein gwasanaethau cyhoeddus, ein seilwaith a'n heconomi yn parhau i gynyddu, nid yw'r cyllid sydd ar gael inni yn cadw cam â hyn. Mae'r rhagolygon cyfredol yn dangos gostyngiad termau real yn ein cyllideb adnodd o 0.7 y cant yn ystod 2027-28, tra bod disgwyl i'r gyllideb gyfalaf fod tua 9 y cant yn is mewn termau real erbyn diwedd cyfnod yr adolygiad gwariant yn 2030.

Gallai'r her hon ddod yn fwy fyth unwaith y bydd goblygiadau cyhoeddiadau diweddar Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol ar wariant amddiffyn yn gliriach i ni. Yn yr amgylchiadau hyn, mae'n bwysicach nag erioed bod gan Gymru gyllid teg, y pwerau cyllidol a'r hyblygrwydd sydd eu hangen i gwrdd â heriau, buddsoddi yn ein blaenoriaethau a chyflawni ar gyfer cymunedau. Mae sicrhau bod gan Gymru'r offer i reoli ei chyllid ei hun yn effeithiol yn hanfodol er mwyn i benderfyniadau am Gymru adlewyrchu anghenion a blaenoriaethau Cymru.

Gall cyhoeddiadau yn ystod y flwyddyn gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol, newidiadau i broffiliau gwariant ac amgylchiadau economaidd annisgwyl oll gael effaith sylweddol ar ein gwaith o gynllunio'r gyllideb. Ond o dan y trefniadau presennol, dim ond mynediad cyfyngedig i'n cronfa wrth gefn sydd gan Lywodraeth Cymru a hyblygrwydd cyllidol mwy cyfyngedig na rhannau eraill o'r Deyrnas Gyfunol. Bu'n rhaid i Lywodraeth Cymru ofyn am hepgoriadau dros dro i gyfyngiadau'r cronfa wrth gefn mewn tair o'r pedair blynedd ddiwethaf. Nid yw hynny'n ffordd effeithiol o reoli cyllid cyhoeddus. Ni ddylem orfod gofyn i Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol bob blwyddyn am yr hyblygrwydd sydd eisoes ar gael mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Felly, rwy'n ceisio rhoi'r trefniadau dros dro hyn, y bu'n rhaid dibynnu arnynt dro ar ôl tro, ar sail barhaol, gan ddarparu mwy o sicrwydd a chefnogi gwaith effeithiol o gynllunio'r gyllideb.

Mae dileu'r cyfyngiadau ar gronfa wrth gefn Cymru yn gam cyntaf ymarferol. Byddai hynny'n caniatáu i Gymru wneud gwell defnydd o adnoddau sydd eisoes yn perthyn i Gymru ac yn dod â'n trefniadau yn nes at y rhai sydd ar gael yn yr Alban. Heb fynediad llawn at gronfa wrth gefn, dim ond £200 miliwn y byddaf i'n gallu ei thynnu i lawr, sef ymhell o dan 1 y cant o gyllideb Cymru, er mwyn helpu i ymdrin â phwysau y gwyddom amdanynt eisoes a phwysau sy'n dod i'r amlwg. Mae hyn yn cynnwys effeithiau cyhoeddiadau ariannu Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol o fewn blwyddyn, megis y toriadau disgwyliedig i'n setliad cyfalaf o ganlyniad i gynnydd mewn gwariant ar amddiffyn.

Wrth gwrs, mae'r materion yn ymestyn y tu hwnt i weithrediad cronfa wrth gefn Cymru yn unig. Mae'r achos dros fwy o hyblygrwydd yn tynnu sylw at gwestiwn ehangach ynghylch a yw trefniadau cyllidol Cymru yn parhau i fod yn addas. Dyna pam yr wyf yn cynnig adolygiad o fframwaith cyllidol Cymru. Mae degawd wedi mynd heibio ers i'r fframwaith cyllidol gael ei gytuno yn 2016. Mae Cymru wedi newid. Mae'r amgylchedd economaidd wedi newid. Mae'r dirwedd gyfansoddiadol wedi newid. Mae'n rhesymol gofyn a yw'r trefniadau presennol yn parhau i fod yn addas i'r diben ac a ydynt yn rhoi'r gwytnwch a'r hyblygrwydd sydd eu hangen i Gymru i gwrdd â heriau yn y dyfodol.

Fel rhan o'r adolygiad, byddaf eisiau mynd i'r afael ag amrywiaeth o faterion, gan gynnwys gweithrediad a hyblygrwydd cronfa wrth gefn Cymru a digonolrwydd pwerau benthyca Cymru—a chofiwch fod gan awdurdodau lleol fwy o hyblygrwydd cyllidol nag sydd gan Lywodraeth Cymru. Hefyd mae angen edrych ar effeithiolrwydd y trefniadau cyllido presennol o ran adlewyrchu angen cymharol a'r achos dros ddatganoli treth pellach. Mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ceisio datganoli pwerau pellach dros dreth incwm, ynghyd â datganoli'r doll teithwyr awyr. Byddwn hefyd yn ceisio cymhwysedd deddfwriaethol ar wahân ar gyfer treth newydd ar dir gwag.

Mae'r materion hyn yn mynd y tu hwnt i'r cynnig sydd gerbron y Senedd heddiw, ond gallaf roi'r ymrwymiad hwn ichi heddiw: ni fyddaf yn cytuno, fel Gweinidog cyllid, i fframwaith cyllidol diwygiedig oni bai ei fod yn gynnig da i Gymru, a bydd barn y Senedd yma ar hynny yn ystyriaeth bwysig wrth i’r adolygiad fynd yn ei flaen.

Fe hoffwn i fod yn glir: mae setliadau cyllido diweddar Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi darparu adnoddau ychwanegol i Gymru, ac rydym ni'n cydnabod hynny. Mae setliad y flwyddyn nesaf, fodd bynnag, yn negyddol mewn termau real. Fodd bynnag, nid yw unrhyw gyllid cynyddol yn awtomatig yn golygu cyllid teg, ac nid yw o reidrwydd yn darparu digon o adnoddau i ateb y galwadau cynyddol neu fynd i'r afael â lle bu tanfuddsoddiad hanesyddol gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig.

Mae'r pwysau sy'n wynebu gwasanaethau cyhoeddus yn parhau i fod yn sylweddol. Mae'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn parhau i wynebu galw cynyddol, mae awdurdodau lleol a gwasanaethau cyhoeddus eraill yn parhau i wynebu pwysau ariannol sylweddol, tra bod chwyddiant parhaus yn parhau i erydu gwerth termau real gwariant cyhoeddus. Mae'r pwysau hyn yn atgyfnerthu'r angen i ystyried a yw'r trefniadau cyllido presennol yn adlewyrchu anghenion Cymru yn ddigonol.

Fy mlaenoriaeth yw gwella gweithrediad fformiwla Barnett gan hefyd archwilio, dros y tymor canolig, a allai dull mwy seiliedig ar anghenion gefnogi cymunedau ledled Cymru yn well. Gellir gwella pob system. Nid wyf yn tanamcangyfrif yr her. Greddf y Trysorlys yn aml fydd gwrthsefyll newidiadau i drefniadau cyllido sefydledig neu drosglwyddo pwerau cyllidol ychwanegol. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ni symud y tu hwnt i weld y materion hyn fel gêm o golli ac ennill, ac mae'n rhaid i ni gredu y bydd ysbryd y Prif Weinidog newydd i gefnogi mwy o ddatganoli o Whitehall yn cyrraedd hyd yn oed corneli tywyllaf Trysorlys y Deyrnas Unedig yn yr wythnosau a'r misoedd nesaf.

Rwyf hefyd yn sylweddoli y bydd amrywiaeth o safbwyntiau ar draws y Siambr hon ar yr angen i ddiwygio neu ddisodli fformiwla Barnett. Er mwyn dod i gonsensws, dyna pam mae'r cynnig hwn yn canolbwyntio ar ei weithrediad yn unig. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod y system yn meithrin hyder, yn gweithredu'n dryloyw ac yn galluogi llywodraethau a dinasyddion fel ei gilydd i ddeall penderfyniadau cyllido yn glir.

Fel enghraifft, ychydig o olwg sydd gennym ni ar sut mae canrannau cymhariaeth yn cael eu pennu a sut mae newidiadau mewn digwyddiadau cyllidol yn cael eu hasesu gan y Trysorlys. Mae'r penderfyniadau hyn yn effeithio'n uniongyrchol ar ein cyllid. Dylai fod proses strwythuredig ac amserol lle gallwn ni herio neu geisio eglurhad.

Rydym ni eisoes wedi sicrhau camau gweithredu drwy'r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid i wneud gwelliannau ymarferol i weithrediad fformiwla Barnett, cynyddu tryloywder ynghylch penderfyniadau ariannu a chael gwared ar gyfyngiadau sy'n llesteirio'n gallu i fuddsoddi mewn a gwella gwasanaethau cyhoeddus Cymru. Dechreuwyd y gwaith hwn yn y grŵp rhyngweinidogol gan fy rhagflaenydd, a chytunodd Gweinidogion newydd yn ein cyfarfod ym mis Medi bod yn rhaid i'r gwaith hwn gyflawni cynnydd diriaethol cyn i ni gyfarfod eto yn y flwyddyn newydd.

Yn olaf ar gyfer y cyflwyniad agoriadol hwn, Llywydd, trydedd ran y cynnig. Ers degawdau, mae Cymru wedi profi tanfuddsoddiad sylweddol mewn seilwaith rheilffyrdd. Dyna pam y gwnaethom ni groesawu ailymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Unedig i fuddsoddi £14 biliwn yn seilwaith rheilffyrdd Cymru drwy weledigaeth y bwrdd rheilffyrdd rhwng y Deyrnas Unedig a Chymru, 'Heddiw, Yfory, Gyda'n Gilydd'. Fe hoffwn i hefyd gydnabod faint o waith a wnaed gan Lywodraeth flaenorol Cymru yn ei datblygiad.

Fodd bynnag, nid yw ymrwymiadau ar eu pennau eu hunain yn gwella cysylltedd. Yr hyn sy'n bwysig nawr yw cyflawni. Ar hyn o bryd, dim ond £302 miliwn sydd wedi'i ddyrannu ar gyfer gwella'r seilwaith rheilffyrdd nad yw wedi ei ddatganoli yng Nghymru yn ystod y cyfnod adolygu gwariant presennol. Mae hynny'n cynrychioli ychydig mwy nag 1 y cant o wariant Network Rail yng Nghymru a Lloegr dros yr un cyfnod.

Mae canlyniadau'r tanfuddsoddiad hirdymor hwn yn ymestyn y tu hwnt i'r rhwydwaith rheilffyrdd ei hun. Mae capasiti a chysylltedd rheilffyrdd annigonol wedi cyfyngu ar ddewisiadau teithio i lawer o gymunedau, gan gyfrannu at fwy o ddibyniaeth ar drafnidiaeth ffyrdd, mwy o dagfeydd ar lwybrau allweddol fel yr M4, fel y clywsom ni'n gynharach y prynhawn yma, ac allyriadau uwch sy'n gysylltiedig â thrafnidiaeth. Nid yw cryfhau seilwaith rheilffyrdd, felly, yn ymwneud â gwella gwasanaethau trên yn unig; mae'n ymwneud â chreu rhwydwaith trafnidiaeth mwy gwydn, cynaliadwy ac integredig i Gymru gyfan.

Mae cyflawni'r ymrwymiad o £14 biliwn yn gam pwysig tuag at fynd i'r afael â degawdau o danfuddsoddi yn seilwaith rheilffyrdd Cymru a'r pryderon dilys a deimlir ledled Cymru nad ydym ni wedi elwa o ganlyniadau HS2, er gwaethaf graddfa'r buddsoddiad mewn rheilffyrdd mewn mannau eraill yn y DU. Mae peidio â derbyn canlyniad ar gyfer HS2 wedi golygu nad ydym wedi gallu dewis defnyddio'r cyllid ychwanegol hwnnw a fyddai wedi dod i'n cyllideb i fuddsoddi yn ein blaenoriaethau ein hunain ar gyfer rheilffyrdd, ffyrdd neu seilwaith trafnidiaeth ehangach.

Mae angen cytundeb arnom ni nawr ar raglen gyflawni ac amserlen glir ar gyfer yr ymrwymiad buddsoddi rheilffyrdd o £14 biliwn. Rhaid i Lywodraeth y Deyrnas Unedig gynyddu'n sylweddol y lefelau presennol o fuddsoddiad i gyflawni gorsafodd Burns a gorsafoedd eraill, gan gynnwys yng ngogledd Cymru, yr oedd wedi ymrwymo iddyn nhw yn adolygiad gwariant y Deyrnas Unedig yn 2025. Byddai gwneud hynny yn gwella cysylltedd, yn cefnogi twf economaidd ac yn galluogi datblygu prosiectau yn y dyfodol ar gyfer y cyfnod adolygu gwariant nesaf, gan ddechrau mynd i'r afael â thanariannu hanesyddol rheilffyrdd yng Nghymru. Felly, mae arnom ni eisiau gweld £1 biliwn ychwanegol o'r ymrwymiad o £14 biliwn yn cael ei fuddsoddi yn ystod y cyfnod adolygu gwariant presennol, hyd at 2029-30.

Mae gwell cysylltedd yn cysylltu pobl â swyddi, busnesau â marchnadoedd a chymunedau â chyfleoedd. Mae pob rhan o Gymru yn haeddu'r manteision y gall seilwaith trafnidiaeth modern eu cynnig. Os gallwn ni ddatblygu consensws ar yr hyn sydd ei angen ar Gymru, byddwn mewn sefyllfa gryfach i sicrhau'r buddsoddiad, y pwerau a'r trefniadau cyllido sydd eu hangen i sicrhau bod buddiannau ac anghenion Cymru yn cael eu hadlewyrchu'n llawn yng nghyllideb hydref y Deyrnas Unedig a phenderfyniadau Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn y dyfodol.

Edrychaf ymlaen, y prynhawn yma, at glywed barn yr Aelodau ar draws y Siambr. Rwy'n gobeithio y bydd eglurder ar yr hyn sy'n ein huno ar ddiwygio cyllidol. Byddwn bob amser yn gryfach wrth ddadlau ein hachos dros Gymru pan fyddwn yn siarad ag un llais. Diolch yn fawr.

Cyn i mi fynd i afael o ddifri â'r ddadl hon, mae'n rhaid i mi ofyn: beth yw diben mewn gwirionedd cyflwyno'r cynnig hwn heddiw a chymryd awr o amser trethdalwyr Cymru? Cafodd y cynnig ei gyd-gyflwyno gan Lywodraeth Plaid Cymru a'i chynorthwywyr bach, mewn trefn a wyrdrowyd yn ysblennydd, sef Llafur Cymru. Felly, oni bai y ceir rhyw fath o wrthryfel ar y meinciau cefn, rydym ni eisoes yn gwybod beth fydd y canlyniad. Ac eto dyma ni, yn treulio awr lawn o'n bywydau arno, pan allwn ni fod yn gwneud rhywbeth defnyddiol i'n hetholwyr.

Mae'r Siambr hon eisoes wedi dod o dan y lach yn ddiweddar am sut mae'n treulio ei hamser. Gwelais bost ar X, a welwyd dros 300,000 o weithiau, yn dangos Cyfarfod Llawn yr wythnos diwethaf a'r ffrae dros y gair 'blanket'. Roedd pennawd y postiad yn darllen:

'Er mwyn duw. Nid sgets mo hwn. Real yw. Digwyddodd yn Senedd Cymru. Gwallgofrwydd.'

Mae'n rhaid i ni fel Senedd fod yn ofalus iawn ein bod yn treulio ein hamser yma yn ddoeth, ein bod yn mynd i'r afael â'r heriau y mae cyhoedd Cymru yn eu hwynebu, ein bod ni'n cerdded yn eu hesgidiau, ein bod ni'n deall. Rwy'n ofni nad wyf yn credu y byddai'r cyhoedd yn rhoi diwygio cyllidol unrhyw le yn agos at frig eu hagenda.

Nawr at gynnwys y cynnig ei hun. Ynddo, mae Llywodraeth Cymru yn gofyn i'r Senedd alw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Rydych chi eisoes yn gwneud hynny, onid ydych chi? Mae gweithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn rhan sylfaenol o gyfrifoldebau Llywodraeth ddatganoledig. Gwnaeth Llafur Cymru hynny am 27 mlynedd pan oedden nhw mewn grym ac mae eich Llywodraeth eich hun wedi bod yn gwneud hynny ers hynny. Nid oes angen i'r Senedd ddal eich llaw wrth i chi siarad ag Andy Burnham.

Fy mhroblem arall gyda'r cynnig hwn yw amwysedd llwyr y geiriad. Mae Rhan (a) yn nodi:

'gwella hyblygrwydd cyllidol Llywodraeth Cymru'.

Pa rai ac i ba raddau? Rydych chi'n dweud bod hynny'n cynnwys

'dileu'r holl gyfyngiadau ar Gronfa Wrth Gefn Cymru'.

Ond, wrth gwrs, rydych chi'n gofyn am lawer mwy na hynny. Felly, beth am fod yn onest ac ysgrifennu yn union beth rydych chi'n galw amdano?

Mae safbwynt Reform yn glir ac yn ddiamwys: blaenoriaethu gwneud yn well gyda'r pwerau presennol. Cyflawni canlyniadau gwell gyda'r arian sydd gennych chi. Mae angen i Lywodraeth Cymru a'r gwasanaeth sifil brofi eu bod yn gallu darparu gwasanaethau cyhoeddus o'r radd flaenaf yn effeithlon. Mae Reform yn croesawu eich ymrwymiad clir i fwy o dryloywder, fel yr amlinellwyd gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd y Llywodraeth, ond hyd yn hyn, flwyddyn ar ôl blwyddyn, y cyfan a welwn ni yw mwy o ddirywiad economaidd a Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru sy'n suddo'n ariannol.

Ynglŷn â rhan (b),

'adolygu’r ffordd y mae Fformiwla Barnett yn gweithredu er mwyn cael mwy o degwch a thryloywder',

rwy'n deall bod eich dadl ar y dechrau yn ymwneud â thryloywder ac adrodd, ond gwleidyddiaeth yw hyn. Mae'r geiriad mor gyffredinol ac mor agored i'w ddehongli, os cytunir ar y cynnig hwn, efallai y byddwn yn clywed Llywodraeth y Blaid, maes o law, yn awgrymu bod y Senedd yn cefnogi newid sylfaenol i fformiwla Barnett ac yn mynnu mwy o gyllid ar ei gefn.

Mae manylion yn bwysig. Mae geiriad manwl gywir yn bwysig. Os yw Llywodraeth Cymru yn gwybod pa bwerau cyllidol y mae eu heisiau, dylai eu henwi, eu costio ac esbonio'r mesurau diogelu. Os na all wneud hynny, yna nid cynllun ar gyfer diwygio yw'r cynnig hwn, mae'n gais am glogyn gwleidyddol ar gyfer y diffyg syniadau ar y chwith.

Gobeithio bod thema'r araith hon yn glir: da chi, er mwyn pobl Cymru, dywedwch mewn geiriau clir beth yn union rydych chi'n gofyn amdano, a chofiwch fod ein hamser yn perthyn i bobl Cymru a'u bod yn disgwyl i ni ei ddefnyddio'n ddoeth. Diolch, Lywydd.

Wel, fe wnaf i geisio defnyddio fy amser yn ddoeth, felly, ac edrychaf ymlaen at beidio â chael mwy o gyfraniadau gan y meinciau Reform wrth i ni fynd yn syth i'r bleidlais. [Chwerthin.]

Gadewch imi fod yn glir, mae Llafur Cymru yn falch o gyd-gyflwyno'r cynnig hwn, gan groesawu ac ailddatgan cefnogaeth i ymrwymiad trawsnewidiol Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig o £14 biliwn ar gyfer seilwaith rheilffyrdd Cymru. Rwy'n falch iawn, ychydig yn hy, bod ein cyd-gyflwynwyr yn teimlo eu bod yn gallu croesawu'r ymrwymiad hwn yn hytrach na'u safbwynt blaenorol, sef cwestiynu difrifoldeb y ddwy Lywodraeth Lafur ar y pryd a oedd yn benderfynol o roi hwb i'r seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Edrychwch, rydyn ni i gyd yn cydnabod y tanariannu sydd wedi deillio ar gorn HS2. Mae'r £14 biliwn hwnnw'n gwneud iawn am hynny ac wedyn dipyn bach. Rwy'n falch y bydd Aelodau o bob cwr o'r Senedd hefyd yn cael y cyfle i gefnogi ar goedd yr ymrwymiad hwn sy'n gyfle unwaith mewn cenhedlaeth. Byddaf yn cymryd sylw Cai fel wedi ei ddarllen, iawn?

Rydyn ni i gyd yn gwybod pa mor bwysig yw trafnidiaeth gyhoeddus i wella ansawdd bywyd pobl, i greu swyddi, i gysylltu cymunedau a dod â phobl yn nes at ei gilydd, ac i ysgogi twf economaidd a ffyniant. Fe glywon ni hynna yn y drafodaeth ar bont Menai a'r M4. Ond, am gyfnod rhy hir, cafodd ein seilwaith rheilffyrdd ni ei atal rhag cyrraedd ei botensial gan Lywodraethau olynol Torïaidd yn San Steffan, a fethodd â buddsoddi yng Nghymru. Newidiodd hynny yn 2024, pan etholwyd Llywodraeth Lafur yn y Deyrnas Gyfunol, gan olygu bod gan Gymru ddwy Lywodraeth Lafur ar y pryd a allai gydweithio. A thrwy gydweithio, llwyddodd y ddwy Lywodraeth hynny i ymrwymo i lefelau hanesyddol o fuddsoddiad yn seilwaith rheilffyrdd Cymru ac i ddyblu cynllun hirdymor ar gyfer rheilffyrdd Cymru gan roi diwedd croesawgar ar yr 14 mlynedd o esgeulustod a thanwariant.

Bydd y buddsoddiad yn trawsnewid cymunedau ledled Cymru gan gynnwys y pum gorsaf Burns rhwng Caerdydd a Chyffordd Twnnel Hafren, gwella hygyrchedd a rhoi mwy o gapasiti yng ngorsaf ganolog Caerdydd, sef yr orsaf brysuraf yng Nghymru, a hefyd yn cychwyn rhwydwaith gogledd Cymru gan wella croesfannau rheilffordd ac ymgymryd â'r gwaith hanfodol cyntaf hwnnw tuag at wasanaethau mwy rheolaidd. Bydd y prosiect hefyd yn helpu adeiladu pipeline ar gyfer cynllunio i gyflawni'r genhedlaeth nesaf o welliannau ledled Cymru.

Cyfres o 43 o brosiectau o bosibl, 12,000 o swyddi ym mhob rhan o Gymru, gyda rhai enghreifftiau'n cynnwys gorsafoedd newydd yn Abertawe a gorllewin Cymru, gan gynnwys Sanclêr, gwell gwasanaethau i Aberdaugleddau, Doc Penfro ac Abergwaun, gwasanaethau uniongyrchol i Lerpwl, Cilgwri a Wrecsam, a chysylltiadau cryfach â pharc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, yn ogystal â chynlluniau i uwchraddio prif linell gogledd Cymru a threnau a gwasanaethau mwy dibynadwy ar linell y Cambrian. Bydd yr ymrwymiadau cenedlaethau hyn yn helpu i ddarparu'r rhwydwaith trafnidiaeth y mae Cymru yn ei haeddu ac yn dangos y budd o gael Llywodraeth Lafur yn y Deyrnas Unedig sydd wedi ymrwymo i fuddsoddi yng Nghymru. Rwy'n gwybod gan Weinidogion yn San Steffan fod Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig yn gweithio i gyflawni'r cynlluniau hyn cyn gynted â phosibl, a gallaf roi sicrwydd y bydd y meinciau yma yn gweithio gyda'r Llywodraeth yma yng Nghymru i sicrhau'r ymrwymiadau hynny.

O ran cyllid teg, fel plaid datganoli, mae Llafur Cymru hefyd yn falch o ailadrodd ein galwadau hirsefydlog am adolygu fformiwla Barnett ac i wella hyblygrwydd cyllidol Llywodraeth Cymru. Mae Llafur Cymru bob amser wedi pwyso am fwy o gyllid a mwy o bwerau i Gymru fel rhan o Deyrnas Unedig gref.

Diolch i ddwy Lywodraeth Lafur yn cydweithio, fe lwyddwyd i sicrhau pwerau ychwanegol yn y maes hwn, gan gynnwys mewn perthynas â gwario'r cronfeydd wrth gefn. Dŷn ni'n glir y dylai'r newidiadau hynny barhau yn barhaol. Ond fel sydd wedi bod yn bwynt i gyfres o Lywodraethau Cymru dros y blynyddoedd, mae'n gwbl briodol hefyd fod Cymru'n cael ei chyfran deg o gyllid. Mae hynny yn golygu diwygio fformiwla Barnett. Yn ein maniffesto ni eleni, gwnaeth Llafur Cymru gyflwyno'r achos dros 'fformiwla cyfran deg' newydd a fyddai wedi sicrhau bod Cymru'n derbyn ei chyfran o adnoddau'r Deyrnas Gyfunol yn awtomatig mewn meysydd hollbwysig.

Mi wnaethon ni hefyd ymrwymo i weithio i sicrhau diwygio Barnett er mwyn creu system sy'n seiliedig ar angen ac sy'n gweithio i bob rhan o'r Deyrnas Gyfunol. Rydym ni'n cydnabod mai'r unig ffordd yn y pen draw o gyrraedd system sy'n seiliedig ar angen yw drwy drafod a sicrhau cytundeb rhwng y pedair cenedl yn y Deyrnas Gyfunol, ac, yn hynny o beth, byddwn i'n cwestiynu pa mor gynhyrchiol yw hi i Brif Weinidog Cymru 'grandstand-io' ar y mater hwn drwy roi'r cyfrifoldeb cyfan am gyllid tecach yn unig ar ysgwyddau Prif Weinidog y Deyrnas Gyfunol, fel roedd e'n gwneud dros y penwythnos.

Rydyn ni'n gwybod bod Llywodraeth yr Alban yn parhau i osgoi galw am system sy'n seiliedig ar angen. Felly, mae gan Lywodraeth Cymru, dwi'n credu, rôl allweddol i wneud yr achos i sicrhau cytundeb ar draws cenhedloedd y Deyrnas Gyfunol. Dwi'n rhedeg allan o amser.

Rwy'n rhedeg allan o amser, felly af i'r diwedd, Lywydd.

Bydd Llafur Cymru yn parhau i ddadlau'r achos ar i Gymru dderbyn ei chyfran deg o gyllid. Byddwn yn parhau i bwyso am gyllid sy'n seiliedig ar anghenion a mwy o hyblygrwydd cyllidol.

Rwy'n dod i ben wrth i ni siarad. Fy mrawddeg olaf yw: beth bynnag yw'r bleidlais heddiw, mae'r gweithredu yn parhau ac mae angen i ni yn y Senedd a Llywodraeth Cymru barhau i bwyso ar y mater hwn. Diolch yn fawr.

Byddaf yn dechrau trwy ddatgan yr amlwg: mae'r achos dros ddiwygio cyllidol i Gymru, o ran Plaid Cymru, mor amlwg â'r dydd. Mae comisiynau annibynnol ac adroddiadau arbenigol wedi nodi cyfyngiadau'r trefniadau presennol dro ar ôl tro. Yn fwyaf diweddar, nododd y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru achos clir dros fwy o ymreolaeth ariannol, a nawr gyda Phlaid Cymru yn y Llywodraeth, mae gennym ni gyfle i ddefnyddio'r dadansoddiad clir hwnnw a'i droi'n rhaglen o ddiwygio ymarferol. Oherwydd, yn y pen draw, mae'r cwestiwn y dylem ni ei ofyn am ein fframwaith cyllidol yn un syml iawn: a yw'n rhoi'r hyblygrwydd sydd ei angen arnom ni i Gymru ymdrin â graddfa'r heriau sy'n ein hwynebu'n ddigonol?

Sefydlodd y fframwaith cyllidol derfynau ar faint cronfa wrth gefn Cymru, £385 miliwn, a faint y gellir ei ddefnyddio bob blwyddyn gyda therfynau o £137.5 miliwn ar gyfer refeniw a £55 miliwn ar gyfer cyfalaf. Mae hyn, wrth gwrs, yn wahanol i fframwaith cyllidol yr Alban, lle gall Llywodraeth yr Alban ddefnyddio cymaint ag sydd ei angen. Nid oes unrhyw gyfiawnhad na rhesymu cadarn dros drin Cymru yn wahanol—dim o gwbl. Ac er mai da o beth yw bod y terfyn cyffredinol ar faint y gronfa wrth gefn a'r terfyn blynyddol ar ddefnyddio gwariant cyfalaf a refeniw wedi cynyddu 10 y cant, mae'n dal i fod yn druenus o annigonol ac yn gwneud dim i adfer y colledion chwyddiant mawr i'r terfynau hyn ers iddynt gael eu gosod mewn termau arian parod ddegawd yn ôl. Nid haniaethu cyfansoddiadol di-enaid yw hyn. Mae ganddo oblygiadau i'n gallu i gronni a defnyddio adnoddau ar gyfer buddsoddi yn y dyfodol, boed hynny mewn seilwaith, gwasanaethau cyhoeddus neu'r economi. A lle nad oes digon o gapasiti yn y gronfa wrth gefn, mae'r uchafswm o arian y gellir ei roi yn y gronfa wedi ei bennu i 1.4 y cant o'n cyllideb. Gall y Trysorlys yn syml gipio'r arian hwnnw yn ôl.

Mae'r un hurtrwydd yn berthnasol i'n pwerau benthyca, ac er nad ydyn nhw wedi'u cynnwys yn y cynnig hwn, Lywydd, byddaf yn sôn amdano beth bynnag. Mae mathau llai costus o fenthyca yn dod o dan derfynau llym: £1.1 biliwn, gyda therfyn blynyddol o £165 miliwn drwy'r gronfa fenthyciadau genedlaethol. Os yw Llywodraeth Cymru yn dymuno ymgymryd â phrosiect uwchlaw graddfa benodol, rhaid iddi naill ai dynnu'r arian hwn o wasanaethau cyhoeddus, ei fenthyg yn breifat drwy'r model buddsoddi cydfuddiannol, neu obeithio y bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn penderfynu ymgymryd â phrosiect o raddfa debyg yn Lloegr a'i bod yn rhoi cyllid canlyniadol drwy fformiwla Barnett.

Mae gan Lywodraeth Cymru gyfrifoldeb am feysydd polisi enfawr. Mae'r egwyddor o ddatganoli yn seiliedig ar y syniad y dylai pobl Cymru allu ethol Llywodraeth sy'n gallu blaenoriaethu'n wahanol a gwneud dewisiadau gwahanol i Lywodraethau mewn mannau eraill yn y Deyrnas Unedig. Ond mae cyfrifoldeb gwleidyddol ystyrlon yn gofyn am bwerau cyllidol ystyrlon, ac rydym ni ar hyn o bryd yn gweithredu o fewn system sy'n atal ein gallu i godi, cynilo a benthyca'r adnoddau angenrheidiol i gyflawni'r ystod eang o gyfrifoldebau datganoledig.

Rwy'n ymwybodol bod y gair 'terfyn' yn un rydw i wedi ei ddefnyddio llawer yn ystod y cyfraniad hwn, ond mae'n ddisgrifiad addas o'n fframwaith cyllidol: mae'n gyfyngedig ac mae yna derfyn iddo. Mae'r system bresennol o hyblygrwydd ad hoc achlysurol a roddir i Lywodraeth Cymru yn ôl disgresiwn y Trysorlys yn gwrthwynebu ein democratiaeth. Nid yw hyn yn sail gynaliadwy i wireddu ein huchelgeisiau i Gymru. Dylai'r cyfyngiadau ar fynediad Llywodraeth Cymru i'r gronfa gael eu dileu yn barhaol, gan roi Cymru ar yr un gwastad â'r Alban. Mae'r terfynau presennol yn llyffetheirio ac mae angen diwygio'r fframwaith cyllidol.

Wel, dyma ni eto: Llafur a Phlaid Cymru yn rhoi darlith i'r Senedd hon ar ddiwygio cyllidol, a fydd, i lawer o'm hetholwyr, yn debyg i Bonnie a Clyde yn gofyn am gael cadw golwg ar y banc dros amser cinio. Er eich bod yn edmygu'r hyder, fyddwn i ddim yn rhoi'r allweddi iddyn nhw. Efallai y bydd Plaid Cymru a Llafur yn eistedd ar wahanol ochrau'r Siambr hon, ond pan ddaw hi at y dull sylfaenol o drethu a gwariant, rydym ni wedi gweld ychydig iawn o awydd am ddiwygio cyllidol gwirioneddol.

Yn wir, sicrhawyd y gyllideb gyfredol hon ar gyfer 2026-27 trwy gytundeb rhwng Llafur a Phlaid Cymru, a phan ddaeth Plaid i'r Llywodraeth, dewisodd anrhydeddu'r ymrwymiadau gwariant yn y gyllideb honno. Felly, ni ddylai'r ddadl hon fod yn ymwneud â phwy sy'n gwario'r arian yn unig. Dylai fod yn ymwneud â rhywbeth llawer mwy sylfaenol: sut mae'r Llywodraeth yn ei godi, sut mae'n ei wario, a yw trethdalwyr yn cael gwerth amdano, ac a yw'r Llywodraeth ei hun yn barod i ddiwygio, oherwydd ni all diwygio cyllidol olygu newid yr enw uwchben y drws ond gan gadw'r un dull oddi tano. Dyna pam mae diwygio cyllidol yn y pen draw yn ymwneud â dewis: dewis rhwng Llywodraeth sy'n credu mai'r ateb i bron pob problem yw mwy o wariant a mwy o fiwrocratiaeth, lle mae Reform UK yn credu bod gan drethdalwyr yr hawl i fynnu gwerth ac atebolrwydd a chanlyniadau, oherwydd nad oes gan y Llywodraeth arian ei hun. [Torri ar draws.] Na dim diolch.

Mae pob punt sy'n cael ei wario yn y fan yma yn y pen draw yn dod o drethdalwyr neu wedi ei fenthyca y bydd yn rhaid i drethdalwyr ei ad-dalu yn y pen draw, ac mae Reform UK yn dechrau o egwyddor syml iawn: arian trethdalwyr ydyw cyn iddo fod yn arian y Llywodraeth. Dyna lle rwy'n credu yw'r gwahaniaeth sylfaenol rhwng Reform a Phlaid Cymru. Daeth Plaid Cymru i'r Llywodraeth yn addo newid. Yna daeth ei phrawf ariannol cyntaf, y gyllideb atodol. A beth ddigwyddodd? Methodd. Ar 14 Gorffennaf, gwrthodwyd cyllideb atodol gyntaf Plaid Cymru gan y Senedd hon o 49 i 44 pleidlais. Nawr, bydd Plaid yn ddi-os yn beio gwrthbleidiau, ond mae'r Llywodraeth yn ymwneud â mwy na chyhoeddi faint o arian rydych chi am ei wario. Mae llywodraeth yn ymwneud ag arweinyddiaeth. Mae'n ymwneud â meithrin hyder yn eich blaenoriaethau, dangos gwerth am arian, ac argyhoeddi'r Senedd bod eich cynlluniau ariannol yn haeddu ei gefnogaeth. Dyna'n union pam mae diwygio cyllidol yn bwysig, ac ni all Plaid esgus nad oes ganddyn nhw unrhyw beth i'w wneud â'r setliad ariannol a etifeddwyd ganddyn nhw. Dim ond misoedd ynghynt, trafododd Plaid Cymru gytundeb cyllideb gyda'r Llywodraeth Lafur flaenorol ac yna ymataliodd i ganiatáu i'r gyllideb basio. Nid oedden nhw'n cymeradwyo pob llinell ohono, ond fe wnaethon nhw helpu i ddarparu'r llwybr seneddol i'r setliad ariannol hwnnw ddod i rym.

Felly, mae neges Reform ar ddiwygio cyllidol yn wahanol. Ni all diwygio cyllidol olygu gwario mwy, trethu mwy, creu cynllun arall. Nid diwygio yw hyn; mae'n fwy o fiwrocratiaeth. Mae diwygiadau cyllidol gwirioneddol yn golygu gofyn y cwestiynau anoddach. Beth all y Llywodraeth roi'r gorau i'w wneud? Beth all y Llywodraeth ei wneud yn well? Ble mae arian trethdalwyr yn mynd ac yn cael ei wastraffu? A pha fiwrocratiaeth y gellir ei dileu? Dyna beth ddylai diwygio cyllidol fod yn ei wneud: blaenoriaethu gwariant, dileu gwastraff a sicrhau bod y Llywodraeth yn byw o fewn yr adnoddau sydd ar gael iddi. Mae'n ein hymrwymo i dorri ceiniog o bob £1 ar draws pob cyfradd o dreth incwm yng Nghymru Cymru erbyn diwedd tymor hwn y Senedd, wedi'i ariannu drwy ostyngiadau mewn gwariant mewn mannau eraill heb doriadau i wasanaethau rheng flaen, gan roi mwy o arian pobl yn ôl yn eu pocedi eu hunain. Byddwn yn adolygu'r wladwriaeth quango, uno neu ddiddymu cyrff y mae eu swyddogaethau'n ddyblyg neu'n ddiangen. A byddwn yn cyflwyno clo treth. Ni fydd Reform yn cyflwyno treth neu ardoll newydd a reolir gan Gymru nad yw wedi'i nodi yn ein maniffesto a'i gymeradwyo gan bleidleiswyr.

Dyna yw diwygio cyllidol—trethiant is lle gellir ei fforddio, gwariant disgybledig, llai o wastraff, a diogelu'r gwasanaethau rheng flaen y mae pobl yn dibynnu arnynt, oherwydd nid yw twf economaidd yn dod o symud arian trethdalwyr yn ddiddiwedd y Llywodraeth o amgylch Bae Caerdydd. Mae ffyniant yn dod o bobl sy'n adeiladu busnesau, entrepreneuriaid sy'n mentro, cwmnïau sy'n buddsoddi, a phobl sy'n ennill ac yn gwario eu harian eu hunain. A dylai'r Llywodraeth greu'r amodau sy'n caniatáu iddyn nhw wneud hynny. Dyna yw'r dewis amgen gyda Reform—trethi is, llai o wastraff, llai o fiwrocratiaeth, gwell seilwaith, gwasanaethau rheng flaen cryfach, a Llywodraeth sy'n deall bod twf economaidd yn y pen draw yn talu am wasanaethau cyhoeddus rydym ni i gyd yn dibynnu arnyn nhw.

Felly, pan fydd Plaid Cymru yn dychwelyd i'r Siambr hon gyda chynlluniau gwariant pellach, dylai Reform ofyn cwestiwn gwahanol iawn: nid yn syml, 'Faint ydych chi'n ei wario, a ble y gellir ailgyfeirio arbedion tuag at wasanaethau rheng flaen yn—?' Mae'n ddrwg gen i, dw i bron â gorffen. Ymddiheuriadau. Felly, mae hyn yn cynnwys prosiectau gwleidyddol ffasiynol y mae Llywodraethau yn aml yn amharod i'w herio, oherwydd mae diwygio cyllidol yn gofyn i ni wynebu gwariant sy'n cael ei yrru mwy gan ideoleg na chanlyniadau. Ni ddylai'r prawf fod a yw polisi yn gwneud i Weinidog deimlo'n rinweddol. Dylai'r prawf fod: a yw'n gweithio, a yw'n gwella bywydau pobl, ac a yw'n werth yr hyn y codir trethdalwyr amdano? Os mai'r ateb yw 'na', yna ni ddylai Reform oedi o gwbl cyn herio'r gwariant hwnnw. Ni ddylai fod yna unrhyw loi aur yma pan ddaw hi i arian trethdalwyr.

Ie, yn sicr. Mae ein maniffesto ni ar gyfer Cymru yn nodi rhaglen cost-niwtral, gan dorri gwastraff ac ariannu gwariant ychwanegol, yn hytrach na chymryd yn ganiataol bod angen cyllid neu fenthyca ychwanegol ar bob blaenoriaeth newydd. Rydym yn nodi ein dull cyllidol yn glir. Os ydym ni eisiau gwario mwy—

Ie, yn sicr. Byddaf yn gwneud hynny nawr. Dyna sydd ei angen ar ddiwygio cyllidol yng Nghymru, nid Llywodraeth arall sy'n gofyn i drethdalwyr gloddio yn eu pocedi, ond Llywodraeth sy'n barod i edrych i mewn i'w phocedi ei hun yn gyntaf. Dyna'r gwahaniaeth—

Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i allu cymryd rhan yn y ddadl hon heno. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, Lywydd, mae wedi bod yn llawer mwy diddorol nag yr oeddwn i'n ei ddisgwyl pan welais i deitl y ddadl yn y lle cyntaf. Byddaf yn atgoffa'r llefarydd Llafur yn gyntaf, yr ymddengys iddo anghofio am y cannoedd o filiynau o bunnoedd o gefnogaeth gan y Llywodraeth Geidwadol i'w ranbarth twf dinesig ei hun, yn enwedig o ran metro de Cymru hefyd. Mae'n ymddangos ei fod wedi anghofio'n llwyr am y buddsoddiad rheilffordd hwnnw dros y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf yma.

Rydym ni wedi clywed, hyd yn hyn, gan Reform, Lywydd—y siaradwr cyntaf a oedd yn meddwl bod y ddadl hon yn wastraff amser llwyr, a'r ail siaradwr a ddefnyddiodd bron i chwe munud o'r amser hwnnw i siarad am bwysigrwydd diwygio cyllidol a pham ei fod mor bwysig.

Rwy'n credu, Lywydd, ei bod hi'n deg dweud y dylai Llywodraeth fod mewn sefyllfa i allu fod â'r hyblygrwydd priodol i ymateb i bwysau sy'n wynebu cymunedau ar draws yr ardal y mae'n ei chynrychioli ac y mae'n gyfrifol amdani. Ac rwy'n credu, fel Ceidwadwyr Cymreig, bod arnom ni eisiau sicrhau bod system ar waith sy'n rhoi'r hyblygrwydd priodol i'r llywodraethau priodol i ymdrin â'r materion hynny. Ac rwy'n credu, i fod yn deg, mae'n debyg bod y trefniadau presennol yn anarferol, a dweud y lleiaf, yn enwedig o ran mater cronfeydd wrth gefn, Lywydd. Rwy'n credu bod dadl wahanol ynglŷn â phwerau benthyca, ac rwy'n credu y bydd Aelodau yn sicr yn deall y ffaith bod eich grym benthyca yn aml yn gysylltiedig â'ch gallu i godi trethi. Dyna pam mae awdurdodau lleol yn gallu benthyca yn haws na Llywodraeth Cymru, ar hyn o bryd. Ond rwy'n credu bod y trefniadau presennol o ran cronfa wrth gefn Cymru yn anarferol, a dweud y lleiaf, a dyna pam, fel Ceidwadwyr Cymreig, y byddem yn cefnogi mwy o hyblygrwydd, yn enwedig o ran y cyfyngiadau sy'n bodoli ar gronfa wrth gefn Cymru ar hyn o bryd.

Ac fe ddylai'r hyblygrwydd cynyddol hwnnw, fodd bynnag, hefyd ddod gyda sicrhau bod atebolrwydd a chraffu clir iawn, oherwydd os yw'r cyfyngiadau hynny'n cael eu dileu, dylai trethdalwyr allu gweld sut mae'r hyblygrwydd hwnnw'n cael ei ddefnyddio a beth mae'n ei gyflawni. Rwy'n credu ei bod hi'n rhesymol dweud y dylai Llywodraeth allu cynllunio y tu hwnt i amserlen fechan iawn a gyda hyblygrwydd cyfyngedig iawn o amgylch cronfeydd wrth gefn, yn arbennig.

Fel y dywedaf, y materion sy'n ymwneud â benthyca—rwy'n credu ei bod hi'n drafodaeth a dadl hollol wahanol. Efallai un arall y dylem ni ei gael ar ddiwrnod arall yn y Siambr hon, oherwydd rwy'n disgwyl y gall y safbwyntiau fod yn wahanol ar draws y Siambr hon pe bai hynny'n cael ei drafod fel un mater.

Mewn perthynas ag ail ran y cynnig heddiw, sef adolygiad o weithrediad fformiwla Barnett, byddem yn cefnogi adolygiad o weithrediad fformiwla Barnett. Credwn fod y fformiwla bresennol wedi dyddio, mae'n hen ac mae angen mecanwaith ariannu arnom ni sy'n gweithio'n dda i Gymru. Mae'n gymhleth, ac rwy'n credu bod tryloywder yn gwestiwn i'w ofyn o amgylch fformiwla Barnett. Ac ar ôl yr holl flynyddoedd hyn a dadleuon eraill, mae'n rhesymol gofyn a yw'n parhau i fod y mecanwaith cywir ar gyfer ariannu'r gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig. Ond eto, os ydym ni'n mynd i'w ddiwygio, mae angen i ni wneud hynny'n ofalus ac yn seiliedig ar dystiolaeth, i gael system sy'n deg, yn dryloyw ac yn adlewyrchu'n briodol anghenion Cymru, heb beryglu ein cyllid presennol.

Roeddwn yn ddiolchgar i'r Gweinidog Cabinet am dynnu sylw at eiriad y cynnig yma heddiw ynglŷn â gweithrediad fformiwla Barnett, oherwydd mae risg real iawn y gallai adolygiad ar raddfa lawn, heb liniariadau priodol ar waith, ein gweld mewn lle gwaeth. Mae angen i ni gael trafodaeth aeddfed am hynny hefyd.

Fe wyddom ni fod y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol wedi amcangyfrif bod Llywodraeth Cymru, yn 2024-25, wedi derbyn tua 25 y cant yn fwy o gyllid fesul pen nag a wariwyd ar wasanaethau tebyg yn Lloegr. Mae hynny'n ffigwr pwysig i'w gadw mewn cof wrth ystyried fformiwla Barnett—fformiwla a gytunwyd arni, wrth gwrs, gan Lywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig yr holl flynyddoedd hynny yn ôl, gyda'r gefnogaeth ychwanegol honno yn cydnabod anghenion pobl yma yng Nghymru.

Mae trydedd ran y cynnig, mewn perthynas â rheilffyrdd—mae'r gefnogaeth i'r ymrwymiad o £14 biliwn i seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru yn sylweddol, ond yr hyn sy'n bwysig, wrth gwrs, i deithwyr yw'r hyn sy'n cael ei gyflawni mewn gwirionedd. Mae angen i ni weld prosiectau a gyflawnir ynghynt, digon o gyllid yn cael ei ddarparu a chymunedau ledled Cymru yn elwa o'r buddsoddiad hwn ar draws Cymru gyfan. Bydd pobl ond yn teimlo bod y system yn gweithio pan fyddant yn gallu mynd i'r gwaith yn rhwydd, pan fydd busnesau yn gallu cael mynediad at farchnadoedd a phan fydd gan ein cymunedau y seilwaith trafnidiaeth maen nhw'n ei haeddu.

Rydym ni'n cytuno'n llwyr y dylai Llywodraethau Cymru a'r Deyrnas Unedig fod yn gweithio gyda'i gilydd i gyflawni ar gyfer pobl Cymru. Felly, rydym ni, y Ceidwadwyr Cymreig, Lywydd, yn cefnogi'r cynnig hwn sydd o'n blaenau ni heddiw. Rydym ni'n cefnogi'r mwy o hyblygrwydd cyllidol. Rydym ni'n cefnogi adolygiad o weithrediad fformiwla Barnett. Rydym ni'n cefnogi'r ymrwymiad o £14 biliwn i reilffyrdd, gan ddweud yn glir bod arnom ni eisiau gweld buddsoddiad yn cael ei gyflawni ledled Cymru gyfan, ochr yn ochr â gofyn am fwy o hyblygrwydd a system ariannu decach, a hefyd sicrhau bod pob £1 y mae Cymru eisoes yn ei dderbyn yn cael ei wario'n ddoeth. Diolch yn fawr iawn.

Yn gyntaf, rwy'n synnu clywed nad yw Reform yn credu bod cyllid teg yn bwysig ac nad ydyn nhw eisiau mwy o arian i Gymru. Mae hynny'n dipyn o ddatganiad. [Torri ar draws.] Er nad ydw i eisiau'ch diflasu chi, Cai, fe â i yn fy mlaen.

Mae fy sylwadau mewn perthynas â fformiwla Barnett. Fel y clywsom ni, wedi'i gynllunio yn y 1970au ac, fel y gwyddom ni, ni chafodd erioed ei gynllunio i adlewyrchu angen. Mae poblogaeth yn rhan allweddol o sut mae'n gweithredu, ond nid fersiwn lai o Loegr yw Cymru. Mae gennym boblogaeth hŷn, mwy o salwch, amddifadedd, rydym ni'n fwy gwledig, ac mae gennym ni gymunedau lle gall darparu gwasanaethau cyhoeddus gostio llawer mwy. Dyna'r broblem sylfaenol i mi. Mae Barnett yn ystyried faint o bobl sy'n byw yng Nghymru; nid yw'n asesu'n iawn beth sydd ei angen ar Gymru. Bron i hanner can mlynedd ar ôl iddo gael ei gyflwyno, rwy'n credu bod gennym ni'r hawl i ofyn a yw hynny'n dal i fod y sail gywir i ariannu ein gwlad. Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â thegwch, yna mae'n rhaid i angen gael llawer mwy o le yn y ffordd y caiff Cymru ei hariannu. Mae hi'n hen, hen bryd diwygio Barnett.

Mae'r diwygiadau y mae'r Llywodraeth hon yn gofyn amdanyn nhw yn bwysig. Mae angen i ni allu gweld yn glir sut mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, sut mae gwariant yn cael ei ddosbarthu a sut mae ein cyfran ni wedi'i gyfrifo, ac mae angen goruchwyliaeth annibynnol arnom ni yn hytrach na gadael i'r Trysorlys farcio ei waith cartref ei hun i bob diben.

Mae angen i'r rheolau ariannu hefyd adlewyrchu realiti datganoli. Os yw Cymru'n cymryd cyfrifoldeb am seilwaith, fel rydym ni wedi'i wneud gyda llinellau craidd y Cymoedd, yna dylai'r ffordd y cyfrifir ein cyllid gydnabod hynny. Rwy'n falch bod y Llywodraeth hon yn barod i fynd ymhellach yn y tymor hwy ac archwilio yn y pen draw beth allai ddisodli Barnett, oherwydd mae fframwaith cyllidol Cymru eisoes yn cydnabod rhywbeth pwysig: mae angen yn bwysig. A dyma'r union fath o bethau y dylai system ariannu deg eu hystyried. Oherwydd yn sicr ni ddylai'r prawf fod a yw pob rhan o'r Deyrnas Unedig yn cael yr un swm y pen, dylai'r prawf fod a oes gan bob rhan o'r Deyrnas Unedig yr adnoddau sydd eu hangen arni i ddarparu safon debyg o wasanaethau cyhoeddus. I mi, dyna lle mae angen i'r ddadl fynd nawr.

Os mai gwendid sylfaenol Barnett yw nad yw'n asesu'r angen yn iawn, yna dylai'r man cychwyn ar gyfer beth bynnag a ddaw nesaf fod yn asesiad annibynnol priodol o angen cymharol ar draws cenhedloedd y Deyrnas Unedig, a dylid ei ddiweddaru'n rheolaidd fel bod ein cyllid yn adlewyrchu'r Gymru rydym ni'n byw ynddi mewn gwirionedd yn hytrach na dibynnu ar fformiwla sydd wedi'i etifeddu o'r 1970au. Byddai hynny'n sail llawer mwy rhesymol i ariannu ein gwasanaethau cyhoeddus.

Ac wrth gwrs, fel y clywsom ni, dim ond un rhan o'r setliad cyllidol ehangach yw Barnett. Mae triniaeth prosiectau seilwaith mawr fel HS2, rheolaeth dros Ystâd y Goron a'r cyfyngiadau a osodir ar fenthyca Llywodraeth Cymru i gyd yn codi eu cwestiynau eu hunain ynghylch a oes gan Gymru setliad teg a'r rhyddid i fuddsoddi yn ein blaenoriaethau ein hunain.

Felly, nid yw'r cynnig hwn yn ymwneud â gwneud i'r system bresennol weithio ychydig yn well, mae hefyd yn ymwneud â bod yn barod i ofyn beth ddylai ddod nesaf, oherwydd bron i hanner canrif ar ôl cyflwyno Barnett, mae gennym ni gyfle i wneud rhywbeth nad ydym ni wedi'i wneud o'r blaen—i ddechrau gyda Chymru, i ddechrau gydag anghenion ein poblogaeth a'n cymunedau, i edrych yn onest ar yr hyn y mae'n ei gostio i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus y mae pobl yn dibynnu arnyn nhw ac i wneud yn siŵr bod gennym ni'r adnoddau a'r pwerau i fuddsoddi'n iawn yn ein dyfodol. Mae hynny, rwy'n credu, yn sail llawer cryfach ar gyfer setliad cyllidol na dim ond gofyn beth mae Cymru yn ei gael o ganlyniad i benderfyniadau a wneir yn rhywle arall. Yn y pen draw, dyna ddylai tegwch ei olygu—nid gofyn i Gymru gyd-fynd â'r fformiwla, ond adeiladu system ariannu sy'n ein hadlewyrchu'n iawn, system lle mae'r rheolau'n glir ac wedi'u goruchwylio'n annibynnol, lle mae cyllid yn adlewyrchu anghenion gwirioneddol ein gwlad a lle mae gennym ni fwy o reolaeth dros yr adnoddau a'r grymoedd cyllidol sydd eu hangen arnom ni i ni fuddsoddi yn ein cenedl. Oherwydd ar ôl bron i hanner can mlynedd o Barnett, ni ddylem ni fod yn gofyn pa mor hir y gallwn ni wneud i fformiwla ariannu sydd wedi dyddio weithio, fe ddylem ni fod yn gofyn sut olwg sydd ar system ariannu deg i Gymru a chyflwyno dadl drosto. Diolch.

Gall pob awdurdod lleol ym Mhrydain symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn. Mae hyn yn cynnwys cynghorau tref a chymuned ac mewn gwirionedd mae'n cynnwys cyrff llywodraethu ysgolion, a all hefyd symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn. Dim rheolaethau, dim rheolau. Eu harian nhw ydyw, fe allan nhw ei wario neu ei gynilo. Pam mae Llywodraeth Cymru yn cael ei thrin yn wahanol? Unwaith y bydd arian yn cael ei ddyrannu i Gymru neu yn cael ei godi yng Nghymru, nid oes gan y Trysorlys unrhyw ddiddordeb dilyn yn yr arian hwnnw. Dyma'r ffordd maen nhw'n trin pwyllgorau San Steffan a sut maen nhw'n trin gwahanol feysydd gwariant yn San Steffan. Nid dyma'r ffordd i drin Llywodraeth.

Mae arian weithiau'n cael ei ddyrannu yn hwyr yn y flwyddyn, weithiau yn hwyr iawn yn y flwyddyn. Mae arian wedi'i hawlio'n ôl. Mae disgwyliad y gellid bod wedi cael ei gario ymlaen, ond dim ond disgwyliad yw hynny. Mae'r rheolau'n annheg iawn. Os nad oedd bob amser modd ei gario ymlaen, hawliwyd arian yn ôl. Awgrymais ar y pryd na ddylem ni ddibynnu ar i'r Trysorlys fod yn deg—nid wyf yn credu bod unrhyw un erioed wedi meddwl bod y Trysorlys yn deg—ac y dylem ni gymryd yr arian a'i wario mewn gwirionedd. Fe allwn ni ei roi i awdurdodau lleol neu ei roi i gymdeithasau tai heb unrhyw broblem o gwbl. Ond nid yw hyn yn ffordd o redeg cyllideb genedlaethol. Nid yw'n costio unrhyw arian i'r Trysorlys. Unwaith y bydd yma, mae yma, a dydw i ddim yn gweld pam eu bod arnyn nhw eisiau mân-reoli Cymru. Mae'n rhaid iddo ddod i ben. Ac unwaith y bydd yr arian wedi'i ddyrannu, yna pam mae ar y Trysorlys eisiau ymyrryd? Nid eu harian nhw ydyw, fe ddylen nhw fod yn gadael llonydd inni.

O ran cyllid, er gwaethaf yr hyn sydd wedi'i ddweud a'i gredu, mae Cymru'n gwneud yn dda o'r system bresennol. Rydym ni'n derbyn llawer mwy na rydym ni'n talu. Mae amcangyfrifon yn awgrymu ein bod yn casglu tua 70 y cant i 75 y cant o'r incwm y pen yng Nghymru. Rydym ni'n gwario tua 110 y cant, gan gynnwys gwariant y Llywodraeth ganolog, yma yng Nghymru. Dyma beth mae bod yn rhan o wlad fwy yn ei olygu—darperir arian i'r rhai sydd ei angen fwyaf.

Sut ddylai system ariannu edrych? Mae nodweddion system ariannu ar gyfer Llywodraethau is-genedlaethol a gynigiwyd yn wreiddiol gan gomisiwn Calman yn cynnwys: sefydlogrwydd a rhagweladwyedd; symlrwydd a thryloywder; ymreolaeth; effeithlonrwydd; cydraddoldeb, fel bod adnoddau yn cael eu dyrannu mewn ffordd sy'n ystyried angen cymharol; ac atebolrwydd, fel bod y cysylltiad rhwng penderfyniadau a wneir a'r dreth a delir gan bleidleiswyr yn glir. Dylai unrhyw dreth ychwanegol o fewn rhanbarth effeithio ar y gyllideb sydd ar gael.

Esblygodd fformiwla Barnett o fformiwla Goschen, a gynlluniwyd yn benodol i gadw mantais gwariant cyhoeddus yr Alban dros Loegr. Felly ni chafodd y fformiwla erioed ei chynllunio gyda Chymru mewn golwg. Wedi'i gymhwyso'n drylwyr, dylai'r fformiwla fod wedi arwain at gydgyfeirio lefelau gwariant y pen ledled y Deyrnas Unedig. Mae'r fformiwla, fodd bynnag, wedi cadw'r fantais wariant i Gymru dros Loegr. Bu addasiadau achlysurol i weithrediad y fformiwla ers 1980, yn bennaf trwy newidiadau cymharol i'r boblogaeth. Mae'r addasiadau hyn wedi cynyddu lefelau gwariant cymharol yng Nghymru. Prif fantais y fformiwla yw ei symlrwydd a'i wrthrychedd fel sail ar gyfer gwneud dyraniadau gwariant. Bu llwyddiant nodedig wrth sicrhau ffyrdd o osgoi'r fformiwla ers datganoli. Er enghraifft, cyllid cyfatebol Amcan 1 a chyllid ar gyfer bargeinion dinesig. Mae Gogledd Iwerddon wedi gwneud yn sylweddol well wrth dderbyn arian sy'n fwy na fformiwla Barnett. Cofiwch, mae fformiwla Barnett yn cyfrifo'r lleiafswm i'w ddarparu. Gall y Llywodraeth ddarparu unrhyw beth dros hynny os yw hi'n dymuno.

Mae gennym ni lawr Barnett hefyd. Fe'i sefydlwyd yn dilyn ymchwiliad comisiwn Holtham i anghenion Cymru. Yn adolygiad gwariant 2015, gweithredodd Llywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig—dyna chi, Sam, rwy'n sôn am y Ceidwadwyr—lawr cyllido yng Nghymru. Roedd hyn yn warant na fyddai cyllid grant bloc Llywodraeth Cymru y pen yn disgyn o dan 115 y cant o'r gwariant cyfatebol y pen yn Lloegr. Ar hyn o bryd yng Nghymru rydym ni'n cael tua 120 y cant o'r cyllid cyfatebol y pen yn Lloegr. Gyda chanlyniad adolygiad Holtham bod angen 115 y cant o'r cyllid cyfatebol y pen ar Gymru mewn ardaloedd datganoledig, os cawn ni 120 y cant, rydym ni'n gwneud yn dda.

Ar hyn o bryd, cyfanswm y gyllideb yw £27.5 biliwn—£22.8 biliwn mewn refeniw a £3.6 biliwn mewn cyfalaf. Felly, os yw Cymru'n cael ei 115 y cant, a dyna a ddywedodd Holtham, yna rydyn ni'n cael tua £1 biliwn yn fwy nag y dylem ni fod yn ei gael, neu nag y byddai'n cael ei gyfrifo. Felly, gallai'r syniad hwn bod Cymru yn cael ei thrin yn wael iawn gan bawb swnio'n dda mewn rhai cylchoedd, ond nid dyna'r gwirionedd. Mae angen ailgyfrifo hyn. Awgrymaf y dylai academyddion, a benodwyd ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a'r Trysorlys, bob pum mlynedd, ailgyfrifo anghenion Cymru. Ond cofiwch, mae perygl y bydd Cymru'n cael llai.

Rwy'n cefnogi cyllid ychwanegol ar gyfer rheilffyrdd. Mae gen i orsafoedd yn fy etholaeth y mae angen i ni fod yn agor ac ailagor. A fyddai'n well gwario arian ar drafnidiaeth yn gyffredinol? Mae angen i ni wneud gwaith ar gyfnewidfeydd bysiau a rheilffyrdd. Mae angen i ni sicrhau parcio digonol ger y gorsafoedd newydd. Yr hyn nad oes ei angen arnom ni yw llinellau rheilffordd i gyflawni dymuniadau'r ychydig deithwyr sydd eisiau eu defnyddio.

Dwi'n falch o gael cyfrannu i'r ddadl bwysig hon y prynhawn yma. Hoffwn roi ar y cofnod, i gychwyn, fy mod i wrth gwrs yn cefnogi pwynt 1 a phwynt 2 yn y cynnig sydd o'n blaenau. Mae nifer o fy nghyd-Aelodau ar y meinciau yma wedi gwneud yr achos yn glir eto heddiw dros pam mae angen i ni weld gweithrediadau brys gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, a dwi am ganolbwyntio fy sylwadau ar bwynt 3 yn y cynnig.

Pan wnaeth y Prif Weinidog, Keir Starmer, ei ffordd i Gymru i gyhoeddi £14 biliwn o fuddsoddiad i, fel y dywedodd, 'drawsnewid' rheilffyrdd Cymru, rwy'n siŵr bod llawer ohonom ni'n gobeithio ei fod yn arwydd o ddechrau diwedd tanariannu hanesyddol ar gyfer rheilffyrdd Cymru. Fodd bynnag, wrth i fanylion yr ymrwymiadau ddod i'r amlwg, daeth yn amlwg, ymhell o roi Cymru ar y trywydd iawn, bod yr ymrwymiad hwn mewn perygl o hwyluso parhau i danfuddsoddi mewn rheilffyrdd Cymru dros y cyfnod adolygu gwariant presennol. Nid oedd hefyd, wrth gwrs, yn gwneud unrhyw ymdrech i gywiro camgymeriadau'r HS2 a sgandal llinellau Rhydychen a Chaergrawnt. Ac er fy mod i'n siŵr ein bod yn falch o glywed y Prif Weinidog newydd yn cadarnhau yn ddiweddar bod yr ymrwymiad o £14 biliwn yn parhau, efallai y byddwn yn awgrymu i'r Blaid Lafur y dylai gael gair gyda Stephen Kinnock, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, o ystyried ei farn ar hyn, gan nad yw'n ymddangos ei fod o'r un farn â chi yn y Blaid Lafur yma, neu hyd yn oed y Prif Weinidog.

Nid yw pwynt 3 yn y cynnig heddiw yn bwriadu rhoi unrhyw driniaeth arbennig i Gymru na sicrhau unrhyw gyllid ychwanegol. Yn hytrach, nod y cynnig yw sicrhau bod ymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cyd-fynd yn briodol ag amserlenni cyflawni prosiectau yng Nghymru sydd eisoes wedi cael sêl bendith.

Fel y dywedodd Gweinidog Cyllid y Cabinet yn ei llythyr at y Canghellor:

'Gyda'r swm yma o gyllid, ni ellir bwrw ymlaen â'r prosiectau sy'n sail i'r ymrwymiad yn ddigon cyflym ac ni fydd ymrwymiadau allweddol yn cael eu cyflawni o fewn yr amserlen a gynlluniwyd.'

Os byddwn yn parhau fel yr ydym ni, bydd dyddiadau cau yn cael eu methu, bydd prosiectau mewn rhyw dir neb, gallai swyddi fod mewn perygl, a bydd rheilffyrdd yng Nghymru yn parhau i fod ar ôl gweddill y Deyrnas Unedig. Felly, rwy'n eich annog chi i gyd i gefnogi'r cynnig hwn heddiw.

Ni ddylai datganoli byth olygu trosglwyddo cyfrifoldeb heb y modd i'w gyflawni, ac eto, yn rhy aml yng Nghymru, rydym ni wedi cael y pwerau sydd gennym ni hyd yma heb yr arian i'w defnyddio, gan geisio cyflawni ein cyfrifoldebau gydag un llaw wedi'i glymu y tu ôl i'n cefnau, ac mae hynny'n erydu hyder y cyhoedd mewn datganoli.

Rwy'n croesawu'r ddadl hon. Mae wedi dangos i mi, mewn gwirionedd, fod yna lawer iawn o gefnogaeth drawsbleidiol i'r tri phwynt yn y cynnig. Dim ond i'w crybwyll nhw'n gyflym iawn, cronfa wrth gefn Cymru: os nad oes angen i Lywodraeth wario arian mewn blwyddyn, dylai allu ei gynilo ar gyfer yr hyn sydd ei angen yn y flwyddyn nesaf. Dyna'n union sut rydym ni i gyd yn gwneud ein cyllidebau ein hunain gartref. Os nad ydym ni'n ei wario, fe allwn ni ei gario drosodd, ac, felly, dylai hynny fod yr un mor wir i'n cyllideb ni yma yng Nghymru. Nid yw'r Alban yn wynebu'r un cyfyngiadau. Fe all hi droi'n ddi-derfyn at ei chronfa wrth gefn ei hun.

Mae'r angen am hyblygrwydd, fodd bynnag, yn mynd y tu hwnt i'r gronfa wrth gefn. Ym mis Gorffennaf diwethaf, cytunodd Aelodau ar draws y Senedd hon nad yw'n gwneud llawer o synnwyr i Lywodraeth genedlaethol gael llai o hyblygrwydd benthyca na chyngor lleol, fel y soniodd Mike Hedges. Rydym ni'n parhau i fod yn sownd, gydag uchafswm benthyca cyfalaf cyffredinol y mae ei werth gwirioneddol wedi ei erydu gan chwyddiant dros y degawd diwethaf.

Yn ail, Ystad y Goron. Rhaid i fenthyca a refeniw fynd law yn llaw. Mae gan Gymru ffrwd refeniw posib, ac, ar hyn o bryd, mae'n cael ei gasglu mewn mannau eraill. Roedd asedau Cymreig Ystâd y Goron yn werth £853 miliwn yn 2022-23, ac mae 93 y cant o hynny'n gysylltiedig â ffermydd gwynt ar y môr ac ynni'r môr. Wrth gwrs, byddai datganoli'r refeniw hwnnw yn arwain at ostyngiad yn y grant bloc—rydyn ni'n gwybod hynny. Ond, yn union fel yn yr Alban, mae'r ffordd y mae'r addasiad hwnnw'n cael ei gyfrifo yn bwysig. Os caiff ei bennu'n dryloyw ac yn adlewyrchu twf ynni gwynt ar y môr yng Nghymru, gallai roi'r modd mawr ei angen i ni fuddsoddi yn ein harfordir a'n cymunedau ein hunain.

O ran fformiwla Barnett, rwy'n croesawu fel mae'r cynnig yn sôn am adolygu, tegwch a thryloywder. Ond mae'n rhaid i ni, fel y dywedwyd, fod yn ofalus, fel y mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllidol wedi nodi. Gallai ailagor y fformiwla olygu fod Cymru ar ei cholled, fel rŵan y mae hi ar ei hennill. Felly, nid y llwybr credadwy yw naid i'r tywyllwch; ond yn hytrach, fel y dywedwyd, proses drylwyr, sy'n seiliedig ar dystiolaeth. Ar hyn o bryd, mae'r Trysorlys yn gweithredu fel barnwr, rheithgor a dienyddiwr mewn anghydfodau. Rydym ni wedi gweld mai HS2 yw'r enghraifft gliriaf, a'r llinell Rhydychen i Gaergrawnt hefyd. Pan fydd yr un penderfyniad yn mynd yn erbyn Cymru ddwywaith a does neb y tu allan i'r Trysorlys yn gallu ei wyrdroi, nid yw hynny'n gamgymeriad, mae'n ddiffyg yn y dyluniad. Yr hyn sydd ei angen arnom mi yw comisiwn cyllidol annibynnol, rhywbeth tebyg i Gomisiwn Grantiau Cymanwlad Awstralia.

Yn olaf, o ran rheilffyrdd, rwy'n croesawu'r ymrwymiad i fuddsoddiad gwerth £14 biliwn, ac rwy'n cefnogi, wrth gwrs, datganoli'r seilwaith rheilffyrdd i Gymru, fel y mae'r Alban wedi. Mae'n rhaid i mi ein cyfeirio at y dryswch a fu yn y Senedd ddiwethaf dros y £14 biliwn a'r dryswch a'r penbleth o ran y cynigion a gyflwynwyd. Ond gadewch i ni symud ymlaen o hynny, fel y dylem ni weld, o ran ein rheilffyrdd. Mae angen i ni weld y datganolir rheilffyrdd i Gymru, gyda'r arian ynghlwm wrtho, ac mae angen i ni wneud yn siŵr bod hynny'n effeithio ar Gymru gyfan.

I orffen, gofynnaf i Lywodraeth Cymru fod yn fwy beiddgar yn yr hyn y mae'n gofyn amdano, ac rwy'n gofyn i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, yn ei thro, roi gwrandawiad teg i ni a setliad teg. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Lywydd. I Reform, ac i Cai Parry-Jones, gaf i ddechrau trwy ddweud y dylai'r Senedd hon fod yn sicr yn trafod sut rydym yn cael ein hariannu? Fe wnaethoch chi gyflwyno dadl yr wythnos diwethaf ar flancedi o'r gorffennol. Fe wnes i gyflwyno un yr wythnos hon ar ariannu Cymru. Reform, efallai eich bod chi'n cyfrif faint o bobl sy'n gweld a rhannu pethau ar y cyfryngau cymdeithasol. Rydw i'n cyfrif yr arian sydd ar gael ac a ddefnyddir yng Nghymru. Felly, mae'r cynnig hwn yn glir: mae'n cefnogi mynediad hyblyg i gronfeydd wrth gefn i alluogi gwell cynllunio a rheolaeth ariannol gan y Llywodraeth, a bydd hynny'n bendant o fudd i bobl Cymru.

Yn ail, mae'n cefnogi gwell gweithrediad a thryloywder ar y penderfyniadau sy'n ariannu Cymru drwy Barnett. Ni ddylid cuddio'r penderfyniadau hyn y tu ôl i len y Trysorlys. Ac mae'n galw am wireddu buddsoddiad rheilffyrdd yng Nghymru o'r diwedd, ac adeiladu'r gorsafoedd Burns hynny, a grybwyllir mor aml yn y Senedd hon.

Felly, diolch i Lafur am gyd-gyflwyno’r cynnig a'r galwadau yma, a hefyd, yn y cyfraniad, am amlinellu'r ymrwymiad sydd gyda chi i ddiwygiad pellach ar gyllido Cymru. Fe amlinellodd Sera Evans hefyd yr angen am hyblygrwydd i'r mynediad yna ar gyfer ein cronfeydd wrth gefn ni, sydd mor bwysig i ni.

Paul Marr, rydym ni'n rhannu'r un etholwyr, a gallaf ddweud wrthych chi fod ganddyn nhw ddiddordeb bod Cymru'n cael ei chyfran deg o gyllid, ac yn enwedig ar fuddsoddiad mewn rheilffyrdd yn sir Benfro ac i mewn i Aberystwyth. Nid ideoleg mo hynny; gwell gwasanaethau rheilffyrdd yw hynny.

Wnewch chi dderbyn ymyriad byr?

Gwnaf.

Fe hoffwn i wneud cais, wel, gofyn, mewn gwirionedd: ydych chi'n sylweddoli, pe bai adolygiad cyllid arall, y gallai arwain at Gymru yn cael llai o arian? A phe digwyddai hynny, a fyddech chi'n derbyn hynny?

Nid yw'r cynnig hwn heddiw yn ymwneud â'r adolygiad cyllidol; mae'n ymwneud â sut mae Barnett yn gweithio. Mae'n wahanol i'r alwad—. Roedd yn ceisio creu consensws, consensws synnwyr cyffredin, ar draws y Siambr hon rydych chi wedi penderfynu nad ydych chi'n ei dderbyn.

Roedd yn dda clywed ymagwedd synnwyr cyffredin y Ceidwadwyr, yn siarad am bwerau priodol i'w defnyddio yn briodol, a dyna beth mae gwleidyddiaeth dda yn ei olygu. [Torri ar draws.] Edrychwch ar fanylion yr hyn sydd o'ch blaen. Mae eraill wedi awgrymu a dweud yn eithaf clir bod angen i ni beidio â gorffwys ar ein rhwyfau ac aros dim ond ar yr hyn y mae'r cynnig hwn heddiw yn ceisio ei greu i'r Senedd, ond i fod yn fwy beiddgar—geiriau Jane Dodds; fe alwodd Carrie Harper am hynny hefyd.

Byddwn yn dweud hefyd, Mike Hedges, byddaf yn defnyddio hynny pan fyddaf yn siarad â Thrysorlys y Deyrnas Unedig nesaf, pan wnaethoch chi ein hatgoffa ni i gyd fod gan gyrff llywodraethu ysgolion ac awdurdodau lleol fwy o bwerau cyllidol a phwerau benthyca na'r Senedd hon ei hun, o ran mynediad at gronfeydd wrth gefn yn benodol. Fe ddywedoch chi na ddylai Trysorlys y Deyrnas Unedig fod yn mân-reoli cyllid Cymru, ac mae hynny'n beth pwysig iawn i ni eu cael nhw ei ddeall.

Felly, rydyn ni wedi creu consensws yma heddiw. Nid yw'n cynnwys Reform. Wnaf i ddim colli unrhyw gwsg dros hynny. Ond os caf i orffen trwy ddweud bod y cynigion hyn yn y cynnig hwn wedi'u gwreiddio mewn partneriaeth, tegwch ac uchelgais drawsbleidiol ar y cyd i wella canlyniadau i bobl Cymru. Ac os nad oedd hynny'n werth awr o amser y Senedd hon, yna dydw i ddim yn gwybod beth sydd.