Cyfarfod Llawn

Diolch. O ran y pwynt cyntaf, mi fyddwch chi’n ymwybodol bydd y prosesau yna yn cael eu dilyn o ran y gyllideb, ac mi fydd yna gyfle i bawb i fod yn rhoi barn ar y gyllideb atodol unwaith eto. Does yna ddim byd wedi’i dorri o ran y cod gweinidogol o ran yr hyn ddigwyddodd heddiw; fel hyn mae Seneddau yn gweithio. Ac, efallai, pe byddai Reform yn blaid sydd o ddifrif ynglŷn â dyfodol y Senedd hon, ac eisiau trafod o ddifrif a chael y setliad gorau i bobl Cymru, fe fyddech chi’n deall sut mae pleidiau yn cydweithio yn y Siambr hon a thu hwnt.

O ran AI, mae’n bwysig iawn ein bod ni yn fyw i’r manteision a’r risgiau sydd yn gysylltiedig ag AI, a dwi’n gwybod bod hwn yn fater y mae’r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn ei gymryd fel mater sydd o bwys mawr. Mi fydd yna ddiweddariadau, ac, fel y byddwch chi’n gwybod, mae’r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn derbyn cwestiynau yn y Senedd hon yr wythnos nesaf.

Drefnydd, er bod Llywodraeth Cymru yn briodol iawn wedi tynnu sylw at gefnogaeth i aelwydydd sy'n wynebu biliau ynni, mae busnesau ledled Cymru yn ymdopi hefyd â'u costau ynni eu hunain a gorbenion cynyddol. A wnewch chi ofyn am ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar effeithiau prisiau uwch am ynni ar fusnesau Cymru a pha gamau pellach y mae'r Llywodraeth yn bwriadu eu cymryd i gefnogi'r cwmnïau hynny drwy'r pwysau hynny i gyd?

Diolch. Mi wnaf i yn sicr wneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol eich bod chi wedi codi’r mater hwn. Wrth gwrs, mae Gweinidog y Cabinet dros Gyllid yma, ac mi fyddwch chi’n ymwybodol o rai camau sydd wedi’u cymryd gan y Llywodraeth hon eisoes i gefnogi busnesau. Yn amlwg, os oes yna fusnesau penodol rydych chi’n pryderu amdanyn nhw, mae wastad yn bwysig bod Aelodau yn codi’r pryderon hyn gyda’r Gweinidogion, ond mi fyddaf i'n sicr yn ei wneud o’n ymwybodol o’r hyn rydych chi wedi’i godi.

Drefnydd, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â'i throsolwg ar yr awdurdodau lleol ledled Cymru. Mae ymchwiliad arbennig gan y Cambrian News yn fy etholaeth i wedi datgelu nifer o bryderon ynglŷn â Chyngor Sir Ceredigion o ran prynu Fferm Llettytwppa, gan gynnwys cwestiynau ynghylch llywodraethu a goruchwylio, honiadau o wrthdaro buddiannau, a'r defnydd o symiau sylweddol o arian cyhoeddus ar gyfer prosiect na wnaeth, yn ôl y sôn, ond denu nifer fechan iawn o fyfyrwyr.

Nawr, rwy'n credu, o ystyried natur ddifrifol y pryderon, ei bod hi'n hanfodol y daw datganiad oddi wrth Lywodraeth Cymru yn amlinellu pa fecanweithiau goruchwylio sydd ar gael i sicrhau llywodraethu ac atebolrwydd priodol gan yr awdurdodau lleol yng Nghymru, ac ar gyfer cadarnhau a yw Llywodraeth Cymru o'r farn fod rheswm da dros ymchwiliad pellach yn yr achos arbennig hwn. Mae angen sicrwydd ar bobl yn fy etholaeth y caiff arian cyhoeddus ei wario mewn modd priodol gan yr awdurdod lleol a bod unrhyw benderfyniadau sy'n cael eu gwneud yn dryloyw ac yn briodol. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe byddai Llywodraeth Cymru yn gallu cyhoeddi datganiad ar y mater pwysig hwn cyn gynted â phosibl.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Dwi ddim yn gwybod, o'r hyn roeddech chi'n ei amlinellu, a ydych chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio; yn amlwg, mae hi yn y Siambr ac wedi clywed hyn. Mi fyddwch chi hefyd yn ymwybodol bod yna brosesau ffurfiol i'w dilyn ynglŷn ag unrhyw bryderon, gan gynnwys gyda'r ombwdsmon, os oes yna bryderon wedi eu mynegi. Dwi'n gobeithio bod yr Aelod yn codi'r pryderon hyn drwy'r ffyrdd priodol hynny, fel bod yr hyn sydd wedi ei nodi yn cael ei ymchwilio iddo fo os oes yna bryderon.

Y llynedd, roedd cyfradd y swyddi a gollwyd ym Mhrydain oherwydd deallusrwydd artiffisial ddwywaith y cyfartaledd rhyngwladol. Rwy'n arbennig o bryderus ynghylch effaith hyn ar bobl iau ac yn enwedig ar swyddi lefel mynediad. Eisoes, mae gennym un o'r cyfraddau uchaf yng Nghymru o ran pobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Rwy'n pryderu hefyd ynglŷn â sut y byddwn ni'n sicrhau y bydd y manteision oherwydd AI yn cael eu gwasgaru yn deg drwy ein cymunedau yng Nghymru ac nid yn cael eu cadw ym mhocedi'r busnesau mawr. Fe wyddom ni fod AI yn peri pryder ymhlith pobl yng Nghymru yn gyffredinol. Yn fy etholaeth i, fe fu gwrthwynebiad enfawr i ganolfan ddata ym Mhont-y-clun, na fydd yn gwneud fawr o les, os gwnaiff hi o gwbl, i'r gymuned leol, ac fe wn i nad yw hynny'n unigryw i'm hetholaeth i. Felly, tybed a wnaiff y Llywodraeth ddatganiad ar ei strategaeth o ran AI, gan gynnwys lliniaru colli swyddi, datblygu canolfannau data a sicrhau manteision teg yn sgil AI hefyd.

Yn sicr. Mi fyddwch chi wedi clywed y Gweinidog Cabinet yn sôn ynglŷn â'r manteision, ond hefyd y peryglon, ac yn sicr mae yna gydnabyddiaeth, o ran nifer o sectorau, o ran y pryderon hynny ynglŷn â swyddi a allai gael eu colli'n llwyr, neu sgiliau. Er enghraifft, yn fy mhortffolio i, o ran cerddoriaeth, actorion ac ati, mae yna nifer fawr o bryderon. Rydym ni hefyd yn gweld beth ydy'r manteision, ac rydym ni eisiau cael y budd hwnnw. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn Boston yr wythnos hon yn cwrdd â buddsoddwyr busnesau a'r gymuned diaspora. Felly, rydym ni yn edrych ar y cyfleoedd a'r swyddi sydd i ddod gydag AI hefyd, fel dyw o ddim jest yn extractive, fel rydym ni'n ei weld efo pethau. Yn sicr, mi fyddaf i'n codi bod yna ddau Aelod—efallai y bydd yna fwy erbyn diwedd y sesiwn hon—wedi codi AI gyda mi, er mwyn sicrhau ein bod ni'n eich diweddaru chi a hefyd yn ymgysylltu efo Aelodau wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Prif Weinidog ar swyddfeydd tramor Llywodraeth Cymru—y rhwydwaith o 20 swyddfa ar draws 11 gwlad, gyda chost flynyddol o tua £4.7 miliwn i'w rhedeg. Mae aelodau o fwy nag un blaid wedi gofyn ers 2021 am gostau a buddion pob swyddfa unigol, David Mills a wnaeth hynny'n fwyaf diweddar, ar 6 Hydref. Mae'r Llywodraeth wedi dweud na all hi wneud felly ar gyfer swyddfeydd yn unigol. Ym mis Chwefror, fe ddywedodd y Llywodraeth wrth y Pwyllgor Economi, Masnach a Materion Gwledig na fyddai'n rhyddhau canlyniadau buddsoddi mewn swyddfeydd unigol, gan nodi diogelu data a rheolau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn rhesymau am hynny, ac fe gynigiodd ffigurau ar gyfer y rhwydwaith yn unig. Mae pwyllgor y Senedd wedi adrodd hefyd fod gwybodaeth ysgrifenedig am y gyllideb ryngwladol ehangach o £58 miliwn yn anghyflawn ac yn aneglur yn aml, gyda symiau na ellir eu cysoni. A wnaiff y Trefnydd ofyn i'r Prif Weinidog wneud datganiad ynglŷn â hyn?

Dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig iawn bod yr Aelod yn adlewyrchu ar ba Lywodraeth rydych chi'n cyfeirio ati. Rydych chi'n sôn am y Llywodraeth Lafur yn eich cyfraniad chi yn y fan yna, lle rydym ni'n Llywodraeth newydd ers mis Mai. Felly, mae nifer o'r cwestiynau a godwyd gan graffu—ac mi oeddwn i'n rhan o'r pwyllgor a oedd yn gwneud y gwaith craffu hwnnw—i'r Llywodraeth flaenorol. Mae'r gwaith yn mynd rhagddo, dan arweiniad y Prif Weinidog, o ran strategaeth ryngwladol newydd, sydd yn edrych ar yr holl swyddfeydd, o ran edrych ar sut rydym ni fel Llywodraeth yn ymgysylltu yn rhyngwladol hefyd. Mae o wedi bod yn glir iawn ei fod o eisiau i ni fod yn Llywodraeth sy'n ymgysylltu'n rhyngwladol oherwydd y buddion a ddaw i Gymru o hynny. Wrth i'r gwaith ar y strategaeth gael ei ddiweddaru, wrth gwrs, mi fydd yna gyfle i Aelodau fod yn holi'r Prif Weinidog ac i ymgysylltu a chraffu.

A gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch chi'n dda? A gaf i ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth o ran y gwaith angenrheidiol i asesu sŵn traffig ar yr A55 yn ardal Llanddulas? Mae honno'n ardal lle mae lleihau sŵn yn flaenoriaeth. Mae trigolion yn y gymuned honno wedi byw ers blynyddoedd gyda llawer iawn o sŵn oherwydd yr A55. Fe ddywedwyd wrthym ni y byddai asesiad sŵn yn digwydd, ond ni chafwyd unrhyw arwydd ynghylch yr amserlen ar gyfer y gwaith hwnnw nac o ran pa bryd y gellid cwblhau unrhyw waith dilynol, o ran buddsoddiad cyfalaf ar gyfer rhwystrau sŵn. Felly, rwy'n credu y byddai hyn yn rhywbeth yr hoffwn ni gael diweddariad gan y Gweinidog yn ei gylch.

Yn ail, a gaf i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal o ran hyfforddiant arbenigedd meddygol ar gyfer y flwyddyn nesaf? Mae grŵp o feddygon wedi cysylltu â mi a gafodd eu hyfforddi yn rhyngwladol, sydd â blynyddoedd lawer o brofiad yn y GIG yng Nghymru ac sy'n dymuno mynd ymlaen i ddatblygu eu gyrfaoedd, ond nid yw eu profiad yn y GIG yn cael ei gydnabod yn y fframwaith ar hyn o bryd yn ddigonol i roi'r flaenoriaeth iddyn nhw i gael yr hyfforddiant hwnnw. Rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru gymryd camau arno i fynd i'r afael â rhai o'r bylchau yn y gweithlu yn y GIG yma, ac fe fyddwn i'n ddiolchgar am gael datganiad.

Diolch. Mae'r Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yma yn y Siambr. Yr hyn byddwn i'n gofyn i chi ei wneud o ran yr A55 ydy ysgrifennu ato fo, a dwi'n siŵr bydd diweddariad i chi o ran hynny.

O ran yr ail ddatganiad rydych chi'n gofyn amdano fo, mi wnaf i godi hyn efo'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal. Gan eich bod chi wedi cwrdd yn benodol gydag aelodau'r gweithlu, dwi yn meddwl byddai fo'n syniad pe byddech chi'n gallu ysgrifennu ato fo hefyd, oherwydd mae'n bwysig eu bod nhw'n cael yr ymateb hwnnw. Dwi'n deall, o'r hyn rydych chi'n ei ddweud, eich bod chi wedi ysgrifennu, felly mi fyddaf i yn gofyn iddo fo sicrhau ei fod o yn ysgrifennu nôl atoch chi.

Gaf i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth ar gynlluniau Network Rail i gau'r rheilffordd rhwng Caergybi a Chaer am bedair wythnos ym mis Ionawr er mwyn cynnal gwaith atgyweirio ar hyd y llinell? Mae hwn yn rheilffordd y mae miloedd o bobl yn ddibynnol arno, ac felly bydd yr effaith y bydd hyn yn ei chael ar deithwyr ym Mangor Conwy Môn a gogledd Cymru yn sylweddol. Serch hynny, mae nifer fawr o bobl sy'n defnyddio'r gwasanaethau yma yn rheolaidd yn parhau yn anymwybodol o'r tarfu sydd o'u blaenau. Dwi'n falch o weld bod Network Rail erbyn hyn wedi cyhoeddi rhagor o ddeunydd gwybodaeth am y gwaith, ond hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog sy'n gosod allan y gefnogaeth y gall Llywodraeth Cymru ei rhoi rhwng rŵan a mis Ionawr i ledaenu'r gair, fel bod trigolion lleol yn ymwybodol o'r sefyllfa ac yn cael cyfle i baratoi cynlluniau teithio amgen. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Rwy'n gwerthfawrogi y bydd hyn yn creu aflonyddwch o ran y gwasanaeth dros dro i deithwyr tra bydd y rheilffordd ar gau. Mae'r Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth eisoes wedi cyhoeddi datganiad ysgrifenedig. Os oes yna unrhyw bryderon ychwanegol, mi fyddwn i'n eich annog chi i ysgrifennu at yr Aelod. Mae o yma, wrth gwrs, ac wedi clywed yr hyn rydych chi wedi'i godi. Ond, i'ch sicrhau chi, mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu gyda Network Rail ac Avanti a Trafnidiaeth Cymru trwy gyfarfodydd rhwydwaith gogledd Cymru, ac mae Trafnidiaeth Cymru ac Avanti yn cwblhau cynlluniau manwl ar gyfer gwasanaethau bysiau yn lle trenau yn ystod y cyfnod cau hefyd.

Reolwr Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad ar y cyd gan y Dirprwy Weinidog dros ofal cymdeithasol, y Gweinidog dros lywodraeth leol a'r Gweinidog dros addysg ar y grant datblygu disgyblion i blant sy'n derbyn gofal? Mae'r mater yr wyf i'n ei godi yn un cymhleth ac yn torri ar draws nifer o bortffolios. Roedd adroddiad diweddar gan Estyn yn tynnu sylw at bryderon am y trefniadau cyllido grant datblygu disgyblion ar gyfer plant sy’n derbyn gofal presennol. Mae cyfrifoldeb rhianta corfforaethol yn dal i aros gyda'r awdurdod lleoli, ond mae hi'n ofynnol i'r awdurdodau sy'n derbyn ddarparu cymorth o'u dyraniad grant datblygu disgyblion ar gyfer plant sy’n derbyn gofal eu hunain. Roedd Estyn yn adrodd hefyd nad oedd y trefniadau presennol yn gweithredu yn effeithiol bob amser, ac yn cynnwys anghysondebau o ran rhannu gwybodaeth a chydweithio, yn enwedig pan fydd dysgwyr yn symud rhwng lleoliadau, gwasanaethau ac awdurdodau lleol. Felly, a gaf i ddatganiad ar sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd i'r afael â'r materion hyn sydd wedi dod i'r amlwg yn adroddiad Estyn? Diolch.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. O ran y datganiad, dydy o ddim yn arferol i gael datganiad ar y cyd yn y modd hwnnw. Mi ydyn ni'n gweithio'n drawslywodraethol ac, yn sicr, pe byddech chi'n ysgrifennu at y Gweinidogion efo'ch cwestiynau penodol, mi fyddech chi'n cael yr ymateb hwnnw. Ond, yn amlwg, y Gweinidog Cabinet dros addysg sy'n arwain o ran y pupil development grant, ond mae cydweithio agos rhwng Gweinidogion lle mae gorgyffwrdd. Yr hyn sy'n bwysig ydy ein bod ni'n cael y cydweithio hwnnw ac mai'r hyn rydyn ni'n ceisio ei gyflawni ydy ymateb bob tro i argymhellion Estyn. Mae yna waith, wrth gwrs, i'r pwyllgorau craffu priodol yn y Senedd hon a grŵp trawsbleidiol i fod yn edrych ar faterion o'r fath, a sicrhau bod y gweithrediad fel y dylai fod a bod argymhellion sy'n cael eu gwneud gan Estyn yn mynd rhagddynt.

Prynhawn da, Drefnydd. Fe hoffwn i gael datganiad, os gwelwch chi'n dda, ar y gwasanaethau i fenywod, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, wrth iddyn nhw wynebu trais domestig. Yr wythnos diwethaf, roedd sôn yn y cyfryngau am ddau achos yng Nghymru. Yng Nghaerfyrddin, fe gafodd James McKenna ei garcharu am 24 mlynedd am geisio llofruddio ei gyn-bartner, y gwnaeth ei stelcio a'i thrywanu droeon wrth iddi fynd â'r ci am dro. Ac yn ail, roedd yna achos trist iawn ym Mhrestatyn, pan gafodd Samantha Phythian, mam i bedwar o blant, ac a oedd yn feichiog, ei darganfod yn gelain mewn fan a oedd ar dân. Mae'r achosion hyn i gyd, ynghyd ag achosion menywod sy'n byw mewn ardaloedd yng nghefn gwlad yr wyf i'n eu cynrychioli, yn dangos pa mor anodd yw hi i'r menywod hynny gael gafael ar y gwasanaethau a'r ymatebiadau y mae eu hangen arnyn nhw. A wnewch chi roi diweddariad a datganiad i ni, ac efallai gan y Gweinidog hefyd, ar wasanaethau i fenywod sy'n wynebu trais domestig a'r hyn yr ydych chi'n ei wneud i ddatblygu'r pethau hyn a sicrhau bod pawb yn gallu cael gafael arnyn nhw? Diolch yn fawr iawn.

Diolch i'r Aelod am godi mater, yn amlwg, a gafodd gryn sylw yn y wasg yr wythnos diwethaf, a byddwn i'n hoffi dweud pa mor ddewr ydy pobl sydd yn siarad allan am hyn, ac mae'n erchyll clywed am y dioddefaint hwnnw. Mae'r Dirprwy Brif Weinidog yma ac wedi clywed yr hyn rydych chi wedi ei godi, ond mi fyddwn ni'n hoffi rhoi'r sicrwydd hwnna i chi ein bod ni'n cydnabod hyn, bod yr adolygiad diweddar o'r strategaeth genedlaethol o ran VAWDASV wedi nodi anghydraddoldeb gwledig fel thema allweddol o ran y gwaith hwn. Rŵan, wrth i'r strategaeth genedlaethol newydd gael ei datblygu, dwi'n gobeithio bod y ffaith ein bod ni wedi adnabod hwn fel rhywbeth sydd ei angen ac sy'n haeddu sylw pellach—. Ac wrth gwrs, wrth i'r gwaith adolygu yna fynd rhagddo, gyda'r adborth rydyn ni wedi ei dderbyn, mi fydd yna gyfle i chi ac eraill graffu ar y Dirprwy Brif Weinidog o ran y gwaith hwnnw ac i fewnbynnu.

Drefnydd, fe hoffwn i gael datganiad gan y Llywodraeth ynglŷn â'r bygythiad i'n diwydiant mwyaf gwerthfawr, sef twristiaeth. Yn sir Gaerfyrddin, cyfrannodd twristiaeth £724 miliwn yn 2024-25, gan gyflogi dros 6,600 o weithwyr amser llawn. Mae hyn yn hanfodol i economi Cymru, ac mae angen i ni wrando ar yr her mae'r diwydiant yn ei hwynebu. Rwyf i o'r farn nad yw'r Llywodraeth hon yn gwrando, i bob golwg. Mae lliaws o drethiant a rheoleiddio yn cael effaith ddifrifol ar y busnesau hyn. Gadewch i ni siarad am yr ardoll ymwelwyr, treth ar dwristiaeth sy'n rhoi baich arall ar y diwydiant. Rydym ni'n wynebu cynlluniau i droi Cymru yn barc ynni enfawr erbyn hyn, gyda channoedd o dyrbinau gwynt a pheilonau enfawr yn y wlad harddaf sydd gennym ac sy'n denu miliynau o ymwelwyr. A ydych chi'n ymwybodol o'r effaith? A ydych chi'n gwrando ar y diwydiant twristiaeth? A pha gamau ydych chi'n eu cymryd i'w amddiffyn? Diolch.

Wel, mae twristiaeth yn bwysig ofnadwy o ran economi Cymru, ac mi fydd yr Aelod, dwi'n siŵr, yn gwybod bod yna nifer fawr o heriau sydd wedi wynebu'r sector hwnnw, gan gynnwys yr argyfwng costau byw. Mae gan bobl lai o arian yn eu pocedi. Mae Brexit hefyd, er enghraifft, wedi cael effaith ar nifer y bobl sy'n dod i Gymru a'n cymunedau ni. Rydych chi'n cyfeirio at ardal sydd ddim yn mynd rhagddo efo'r lefi twristiaeth ar y funud, gan nodi hwnna fel rhwystr, a dwi ddim yn deall hynny. Mae'n rhaid i ni edrych ar y ffeithiau. Mi fydd pob ardal efo'i heriau gwahanol. Rydyn ni hefyd yn gwybod bod yna gyfleon yn dod efo rhai o'r pethau sydd mewn grym. Ond yr hyn rydyn ni wedi ymrwymo iddo fo ydy sicrhau ein bod ni'n gweithio gyda Chroeso Cymru i werthu Cymru i'r byd, ein bod ni eisiau sicrhau bod twristiaeth yn gallu ffynnu a'n bod ni'n cefnogi'r busnesau hynny. Mae o'n ganolog o ran yr hyn rydyn ni wedi ei roi yn ein maniffesto ni a'r gwaith rydyn ni'n edrych yn drawsweinidigol arno fo. Dwi, fel Gweinidog efo cyfrifoldeb dros ddiwylliant a chwaraeon, hefyd yn credu nad ydyn ni'n manteisio i'r eithaf o ran y dwristiaeth sy'n gysylltiedig efo'n hanes ni, efo'n diwylliant ni, a'r cyfleoedd sydd yn dod efo digwyddiadau mawr, fel y Tour de France, fel yr Ewros yn dod yn 2028. Felly, mae twristiaeth yn bwysig iawn i'r Llywodraeth hon ac rydyn ni'n gweithio'n drawsweinidogol ar hynny.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ar hygyrchedd trafnidiaeth i bobl ddall a phobl sy'n gweld yn rhannol gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth i gael deall yr hyn y gellir ei wneud eto i sicrhau bod pawb yn gallu teithio yn ddiogel, yn hyderus ac yn annibynnol. Yr wythnos diwethaf, fe gefais i'r fraint o dreulio'r bore gyda Rachel o'r RNIB a Flick, ei chi tywys, wrth i ni geisio cerdded o'r orsaf fysiau yn Wrecsam i'r orsaf drenau. Roeddwn i'n gwisgo goglau i'm helpu i ddeall y nam sydd ar olwg Rachel. Yr hyn oedd yn fy nharo i oedd yr heriau sy'n wynebu pobl sydd wedi colli eu golwg bob dydd wrth iddyn nhw lywio drwy eu hamgylcheddau a defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Mae gallu defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus yn hanfodol er mwyn i bobl aros yn annibynnol, i gael mynediad at ofal iechyd a chadw mewn cysylltiad â'u cymunedau. Mae hi'n bwysig bod bysiau, trenau a seilwaith trafnidiaeth yn hygyrch, a bod pobl sy'n colli eu golwg yn teimlo yn ddiogel wrth deithio, yn sicr i osgoi unrhyw berygl o'u hynysu. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog i dynnu sylw at y gwaith sydd wedi cael ei wneud gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod pobl ddall a phobl sy'n gweld yn rhannol yn gallu defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus mor rhwydd â phosibl. Diolch i chi.

Diolch. Mae'r Aelod yn berffaith iawn, mae hwn yn fater pwysig dros ben. Dwi'n siŵr bod pob un ohonon ni wedi cael etholwyr yn cysylltu efo pryderon neu sy'n methu â defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus ar y funud oherwydd nad ydyn nhw'n teimlo'n ddiogel ac nad ydyn nhw'n gallu cael y gwasanaethau sydd yn gweddu iddyn nhw. Yn sicr, mae'r Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yma ac wedi clywed yr hyn rydych chi wedi ei godi, ac wedi mynegi i fi ei fod o'n fodlon dod â diweddariad i Aelodau drwy ddatganiad ysgrifenedig.

Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad brys gan y Llywodraeth ar annibyniaeth, atebolrwydd a phwerau Arolygiaeth Gofal Cymru. Pan fydd gwasanaethau cymdeithasol yn pallu, ni all atebolrwydd fod yn ddewisol. Mae adran 150 o Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn nodi seiliau statudol pendant dros ymyrryd pan fo awdurdod lleol yn pallu, neu'n debygol o ballu, wrth ymarfer ei swyddogaethau o ran gwasanaethau cymdeithasol. Yna mae adran 152 yn rhoi'r pŵer i Weinidogion Cymru ymyrryd lle nad yw amodau statudol yn cael eu bodloni. Ac eto, ar ran Gweinidogion Cymru y mae Arolygiaeth Gofal Cymru yn ymarfer ei swyddogaethau. Mae hynny'n codi cwestiwn difrifol ynghylch pa mor bell y mae annibyniaeth broffesiynol yn mynd. Mae teuluoedd yr effeithir arnyn nhw gan fethiannau difrifol yn haeddu rheoleiddiwr y mae ei annibyniaeth strwythurol y tu hwnt i unrhyw amheuaeth, gyda phwerau angenrheidiol i ddatgelu problemau cyfundrefnol a sicrhau eu bod nhw'n cael eu rhoi ar waith. A wnaiff y Llywodraeth, felly, gyflwyno datganiad brys yn nodi yn union sut y bydd hi'n sicrhau y gall Arolygiaeth Gofal Cymru wneud penderfyniadau yn annibynnol ar Weinidogion Cymru, wrth barhau i fod yn gwbl dryloyw ac yn atebol i bobl Cymru a'r Senedd? Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r pryderon hynny. Dwi ddim yn gwybod os ydych chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet gyda'r pryderon penodol—yn amlwg, mewn munud, mae'n anodd i chi roi'r holl wybodaeth hynny. Ond, yn sicr, os oes yna bryderon y mae angen i ni eu hystyried, wrth gwrs y gwnawn ni hynny fel Llywodraeth. Felly, byddwn ni yn gofyn i chi wneud hynny.

Weinidog dros fusnes, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â'r bwriad i gau'r tair cyffordd wrth ymyl yr M4 yng Nghasnewydd? Mae'r trigolion i gyd yn gwybod y byddai cau cyffyrdd 27, 26 a 25 ar yr M4 yn drychinebus ac yn achosi dim ond anhrefn a thryblith ar draws y ddinas, gyda thraffig yn cael ei wthio ar lwybrau sydd eisoes yn gweld tagfeydd. Nawr, mae'r newyddion am gynlluniau'r Llywodraeth i gau'r cyffyrdd wedi ennyn dicter a chynnwrf yng Nghasnewydd, gydag etholwyr yn anfon llif mawr o e-byst, galwadau ffôn, a llythyrau at ASau eraill a minnau. Mae'r neges yn amlwg: maen nhw'n awyddus i'r Llywodraeth hon gadw ei bachau oddi ar gyffyrdd ein traffyrdd. Ac rwyf i wedi siarad â nifer o etholwyr sy'n byw ar bwys cyffordd 27 sydd wedi dweud wrthyf i eu bod nhw'n wirioneddol yn ystyried symud i ffwrdd a gwerthu am na fyddan nhw'n gallu byw gyda'r hyn sydd ar ddod. Ac nid yn unig y trigolion a'r busnesau sydd â phryderon difrifol am gynlluniau'r Llywodraeth. Mae comisiynydd heddlu a throseddu Gwent wedi rhybuddio y gallai cau y rhain achosi perygl difrifol o ran amseroedd ymateb ein gwasanaethau brys, yn y dyfodol. Mae'r Llywodraeth wedi mynnu y bydd hi'n gwrando ar y pryderon a lleisiau'r rhai yr effeithir arnynt yn uniongyrchol gan y cynlluniau hyn, ond nid ydym ni wedi cael clywed sut yn union y bydd hynny'n cael ei gyflawni. Felly, mae angen datganiad brys gan y Llywodraeth yn amlinellu ei chynlluniau, sut y bydd hi'n ymgynghori â thrigolion, busnesau a'r gwasanaethau brys, yn ogystal ag eraill, ac yn dweud pa bryd y bydd y gwaith hwn yn dechrau, a hynny ar frys er mwyn pawb ohonom ni. Diolch i chi.

Dwi'n gobeithio bod yr Aelod wedi clywed y datganiad llafar yr wythnos diwethaf. Dwi ddim yn meddwl bod yna ddiffyg cyfle wedi bod i graffu a holi'r Gweinidog. Felly, dwi ddim yn meddwl bod datganiad mor fuan wedi hynny yn briodol, yn arbennig oherwydd, beth am inni gofio, beth oedd yr hyn a nodwyd, sef ein bod ni rŵan yn mynd i fod yn edrych ar ystyried y dystiolaeth, deall y ffeithiau a'r gwahanol opsiynau, a gweithio tuag at ddatrysiadau sy'n gwella teithiau wrth gefnogi cymunedau, busnesau a'r economi ehangach. Felly, o ran yr holl bryderon rydych chi wedi'u nodi, dyna'n union beth fydd yn digwydd rŵan: gwrando.

Dwi'n siŵr hefyd fod yr Aelod—fel pob Aelod yma, gobeithio—eisiau gweld y Llywodraeth hon yn gweithredu. Rydyn ni wedi gweld 27 mlynedd o beidio â gweithredu a chael datrysiadau, felly mae'n rhaid inni symud ymlaen efo'r gwaith hwn. Mae'r gwaith ymgysylltu yn mynd rhagddo. Mae yna gyfle i bawb sydd efo pryderon i fod yn rhan o hyn. Mi gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf y bydd yna ragor o ddiweddariadau ac mi fydd yna gyfle i bobl ymgysylltu. Felly, dwi'n gobeithio ein bod ni'n gallu uno yn y ffaith bod y Gweinidog wedi amlinellu ffordd ymlaen o'r diwedd, a bydd yna gyfle i'r rheini sydd efo pryderon i fynegi'r rheini. Ond mae'n rhaid inni weld datrysiad. Dwi'n siŵr bod yr Aelod yn gytûn ar hynny.

Prynhawn da, Drefnydd. Ers i mi ofyn cwestiynau i'r Prif Weinidog ar ofal deintyddol y GIG yr wythnos diwethaf, mae nifer o etholwyr a phobl ledled Cymru wedi cysylltu â mi. Roedd un yn dweud ei fod wedi aros ers 2019 i fynd yn ôl ar restr y GIG heb unrhyw lwyddiant ac sy'n wynebu costau o fwy na £800 erbyn hyn am driniaeth i sianel y gwreiddyn. Mae un arall yn dweud ei fod wedi sicrhau gofal gan y GIG o'r diwedd, dim ond i gael hwnnw wedi ei gyfyngu i driniaethau brys oherwydd y contract deintyddol newydd. Roedd rhywun arall yn dweud bod ei bractis wedi mynd yn breifat, gan wneud ffi aelodaeth o £264 y flwyddyn yn ofynnol. Dyma sefyllfa wirioneddol eich contract deintyddol chi sy'n hanfodol ddiffygiol. Mae yna groeso i ysgol ddeintyddol newydd, wrth gwrs, ond y contract sydd angen ei ailwampio, ac mae angen i'r Llywodraeth hon wrando, fel dywedais i'r wythnos diwethaf, ar ddeintyddion sy'n ymarfer i wneud y contract yn addas i'r diben. Mae diffyg gofal deintyddol y GIG yn argyfwng cenedlaethol erbyn hyn, ac rwy'n credu bod angen datganiad brys ar lawr y Senedd hon neu ddadl i fynd i'r afael â hyn. Diolch.

Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Byddwch chi wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf, oedd hefyd yn cydnabod pryderon roedd o wedi'u derbyn gan etholwyr—rhai y byddwn ni i gyd wedi'u derbyn. Mi wnaeth y Prif Weinidog hefyd amlinellu'r adolygiad o'r contract hwnnw, sef yr union hyn mae'r Aelod wedi'i godi. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gwestiynau yr wythnos nesaf. Bydd yna gyfle i'w holi fo ymhellach am hyn, ac yn sicr mi wnaf i o'n ymwybodol eich bod wedi codi'r mater hwn yr wythnos yma.

Diolch, Lywydd. Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal am sut maen nhw'n gweithio i ddileu sgabies yng Nghymru. Dros y mis diwethaf, rydyn ni wedi gweld dau ysbyty yn cau wardiau achos presenoldeb sgabies Norwyaidd. Mae nifer yr achosion o sgabies yng Nghymru wedi cynyddu o 1,300 yn 2018-19 i dros 12,000 o achosion yn 2023-24. Mae hyn yn bryderus iawn ac yn achosi anghysur sylweddol i gleifion ac yn gwneud i bobl feddwl ddwywaith cyn mynd i'r ysbyty. Mae angen cymryd camau brys i ddelio â'r clefyd erchyll hwn.

Roedd hwnnw ychydig yn faith, mae'n ddrwg gen i.

Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y cwestiwn, a'i Chymraeg gwych, os caf i ddweud. O ran y mater rydych chi'n ei godi, yn amlwg mae hwn yn bryder. Mi godwyd y mater o sgabies gyda ni yr wythnos diwethaf hefyd. Byddwn ni i gyd wedi gweld yn y wasg hefyd y pryderon hynny. Yn sicr, mi wnes i roi'r sicrwydd yr wythnos diwethaf o ran y camau a'r disgwyliadau sydd gennym ni o fyrddau iechyd, o ran rheoli haint. Yn sicr, mi wnaf i hefyd sicrhau bod y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn gwybod bod yna ail gais wedi dod ynglŷn â diweddariad o ran y gwaith hwn. Mi fydd o'n ateb cwestiynau yr wythnos nesaf, ond mi wnaf i weld a ydy o'n meddwl ei fod o'n briodol i roi datganiad ysgrifenedig pellach ar hyn.

Bydd Aelodau'n cofio bod y weinyddiaeth flaenorol wedi gofyn i Gyfoeth Naturiol Cymru i asesu'r achos o blaid parc cenedlaethol newydd. Yn dilyn rhaglen drwyadl o gasglu tystiolaeth, trafod ac ymgynghori, daeth Cyfoeth Naturiol Cymru i'r casgliad bod ardal y parc cenedlaethol Glyndŵr arfaethedig yn bodloni'r profion statudol ar gyfer ei dynodi, a chyflwynodd Orchymyn dynodi i Weinidogion Cymru.

Ers hynny, mae llwyth o dystiolaeth wedi'i chasglu. Daeth dros 400 o ymatebion i law yn ystod y cyfnod hysbysu. Roedd y rhain yn adlewyrchu amrywiaeth o safbwyntiau, gyda llawer o ymatebwyr yn cefnogi a llawer yn gwrthwynebu. Cyflwynwyd gwrthwynebiadau sylweddol hefyd, gan gynnwys gwrthwynebiadau gan bob un o'r pum awdurdod lleol yn yr ardal berthnasol. Teimladau cryf o blaid a theimladau cryf yn erbyn. Mae llawer wedi tynnu sylw at y manteision posibl: cyfleoedd i adfer natur, gwrthsefyll newid hinsawdd yn well, rhoi arweiniad strategol ar gyfer rheoli'r dirwedd, cefnogi hamddena a thwristiaeth gynaliadwy. Mae'r dystiolaeth gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn nodi nifer o gyfleoedd yn y meysydd hyn.

Ar yr un pryd, mae cwestiynau pwysig wedi'u codi ar hyd y broses yn ymwneud â fforddiadwyedd, gofynion cyllidol y dyfodol, gwerth am arian, trefniadau llywodraethu ac effeithiau posibl ar gymunedau lleol, seilwaith, datblygiadau ynni, tai a'r iaith Gymraeg. Mae'r pryderon yma wedi'u codi gan awdurdodau lleol a chynrychiolwyr y sectorau busnes a rheoli tir.

Wrth i fi ddod i gasgliad dros dro, dwi wedi ystyried y materion yma'n fanwl. Dwi wedi ystyried canlyniadau'r asesiad effaith rheoleiddiol a'r asesiad effaith integredig gafodd eu paratoi gan swyddogion. Mae'r dadansoddiad yn nodi manteision posibl ynghyd ag ansicrwydd sylweddol. Mae'r asesiad effaith rheoleiddiol yn amcangyfrif costau sefydlu o dros £11 miliwn ac yn nodi'r costau wedi hynny sy'n gysylltiedig â sefydlu a gweithredu awdurdod parc cenedlaethol newydd. Mae hefyd yn nodi ansicrwydd yn y sylfaen dystiolaeth.

Fel dwi eisoes wedi'i nodi, gwnaeth y pum awdurdod lleol yn yr ardal wrthwynebu'r dynodiad. Er fy mod wedi ystyried yn ofalus yr holl sylwadau sydd wedi dod i law, dwi'n cydnabod ei bod yn bwysig iawn deall barn yr awdurdodau lleol yma, sydd eisoes yn chwarae rhan wrth gyflawni llawer o’r canlyniadau a geisir trwy ddynodi ac a fyddai’n bartneriaid pwysig pe bai parc cenedlaethol yn cael ei sefydlu yn y pen draw.

Dwi'n ystyried felly fod gwerth mawr mewn parhau i gadw ffocws cryf ar alluogi'r dynodiadau a'r partneriaethau presennol yma i gyflawni ar gyfer natur, hinsawdd, treftadaeth ddiwylliannol, hamdden a chymunedau lleol, tra'n parhau i fynd ar drywydd yr amcanion a nodwyd drwy broses ddynodi parc Glyndŵr drwy fecanweithiau eraill. Er enghraifft, rŷn ni'n cymryd camau ymarferol i adfer natur ac adeiladu gwydnwch hinsawdd ar draws y gogledd-ddwyrain. Drwy raglen genedlaethol mawndir Llywodraeth Cymru, cyflawnwyd gwaith adfer sylweddol o fewn tirwedd genedlaethol bryniau Clwyd a dyffryn Dyfrdwy, gan gynnwys safle rhostir Llandegla sydd o ddiddordeb gwyddonol arbennig, gan ddod â thua 120 hectar o fawndir i gyflwr gwell.

Mae'r dystiolaeth yn dangos bod llawer o'r heriau a nodwyd gan Gyfoeth Naturiol Cymru eisoes dan ystyriaeth gan raglenni presennol y Llywodraeth hon. Yn eu plith mae ein gwaith ar adfer bioamrywiaeth, adfer mawndiroedd, rhwydweithiau natur, y cynllun ffermio cynaliadwy, gan gynnwys Ffermio Bro, gweithredu ar hinsawdd a natur, twristiaeth gynaliadwy a buddsoddi ehangach yng nghefn gwlad.

Yn bwysig, mae'r polisïau yma eisoes yn cyflawni canlyniadau gwirioneddol i gymunedau, ffermwyr a'r amgylchedd. Mae Ffermio Bro, ein cynllun ffermio cynaliadwy pwrpasol ar gyfer tirweddau dynodedig, yn cefnogi ffermwyr i weithredu’n ymarferol ar gyfer adferiad natur, gwydnwch hinsawdd a rheoli tir cynaliadwy. Mae ffermwyr yn fferm Llangwyfan yn adfer gwrychoedd i ailgysylltu coetir hynafol a gwella rheoli coetiroedd i gryfhau cynefinoedd ar gyfer fflora a ffawna brodorol. Mae hyn yn helpu i greu tirwedd fwy cysylltiedig a gwydn. Mae'n ymddangos i mi, felly, y gellir cyflawni'r amcanion a gafodd eu nodi gan y broses ddynodi trwy fecanweithiau amgen, heb sefydlu awdurdod parc cenedlaethol newydd a heb ysgwyddo'r ymrwymiadau ariannol y byddai ar y dynodiad eu hangen wedi hynny.

Wrth edrych ymlaen, dwi'n credu bydd yna gyfleoedd pellach i sicrhau'r canlyniadau hyn drwy waith y Llywodraeth, drwy ein cynllun gweithredu hinsawdd a natur sydd ar ein gweill, ein strategaeth ddiwylliant, ein dyletswydd diogelu gwledig a chynaliadwyedd amgylcheddol arfaethedig, a fydd yn cryfhau'r ystyriaeth o gynaliadwyedd amgylcheddol, gwydnwch hinsawdd ac effeithiau gwledig ar draws penderfyniadau'r sector cyhoeddus. Dwi hefyd am ystyried a ellir cryfhau'r trefniadau presennol ar gyfer tirweddau cenedlaethol, ochr yn ochr â dulliau integredig eraill sy'n cefnogi adferiad natur, rheoli tir cynaliadwy a chymunedau gwledig ffyniannus.

Wedi dweud hynny i gyd, dwi'n cydnabod arwyddocâd y cynnig hwn sydd o'n blaenau heddiw a'r diddordeb mawr sydd ynddo. Fy nghyfrifoldeb i yw dod i gasgliad rhesymol ar sail yr holl wybodaeth berthnasol. Am y rheswm hwnnw, dwi ddim am wneud penderfyniad terfynol heddiw. Yn hytrach, dwi’n gwahodd unrhyw barti i gyflwyno sylwadau pellach cyn inni wneud penderfyniad terfynol.

Dyma gyfle felly i awdurdodau lleol, sefydliadau cynrychioladol, busnesau, grwpiau cymunedol ac aelodau o'r cyhoedd gyflwyno unrhyw dystiolaeth, dadleuon neu ystyriaethau materol ychwanegol y credant y dylai Gweinidogion Cymru eu hystyried. Gall pobl a sefydliadau gyflwyno'u barn drwy e-bost neu drwy'r post, a bydd y manylion ar wefan Llywodraeth Cymru wrth i ni ddod i ddiwedd y datganiad hwn yn y Senedd heddiw. Byddaf hefyd yn cyhoeddi dolenni i ystod o'r dystiolaeth sydd wedi'i ddatblygu yn ystod y broses hyd yma i lywio'r ystyriaethau ymhellach. Byddwn i'n annog pobl i gyflwyno sylwadau yn benodol sy'n darparu tystiolaeth neu wybodaeth newydd nad ydynt eisoes wedi eu hystyried drwy'r gwaith helaeth a wnaed hyd yn hyn.

Nid bwriad y camau hyn yw ailadrodd ymarferion ymgynghori cynharach; yn hytrach, mae'n bwriadu sicrhau bod yr holl dystiolaeth berthnasol wedi ei hystyried yn briodol ac yn rhesymol cyn gwneud penderfyniad terfynol. Ar ôl i'r cyfnod hwn ddod i ben, mewn pedair wythnos, bydd swyddogion yn dadansoddi'r sylwadau a dderbyniwyd ac yn rhoi cyngor pellach i mi. Yna byddaf yn ystyried yr holl gyflwyniadau yn ofalus cyn dod i benderfyniad terfynol, ynghyd â chyhoeddi fy rhesymau.

Mae tirweddau cymunedau a threftadaeth ddiwylliannol y gogledd-ddwyrain yn bwysig yn genedlaethol. Beth bynnag yw'r canlyniad terfynol, mae'r dystiolaeth a gasglwyd dros y blynyddoedd diwethaf wedi tynnu sylw at eu rhinweddau arbennig a'r heriau maen nhw'n eu hwynebu. Dwi'n parhau i ymrwymo i weithio gyda phartneriaid i sicrhau canlyniadau cadarnhaol i'r tirweddau, i'r cymunedau a chenedlaethau'r dyfodol. Nodwch eto: mae'r cyhoeddiad hwn yn cynrychioli barn dros dro yn unig. Dwi'n annog pawb sydd â diddordeb i ymgysylltu'n adeiladol ar y camau nesaf, fel bod unrhyw benderfyniad terfynol yn cael ei lywio gan yr ystyriaeth lawnaf bosib o'r dystiolaeth sydd o'n blaenau. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog Cabinet, dim ond ers ychydig fisoedd yr ydym wedi adnabod ein gilydd, ond yn ystod y cyfnod hwnnw rydw i wedi gweld eich bod chi'n ddyn rhesymol, ac yn hollol onest, mae gennym wahaniaethau gwleidyddol, ond rwy'n gwybod eich bod yn ystyried buddiannau gorau pobl Cymru. Felly mae croeso i'ch datganiad ar barc cenedlaethol newydd arfaethedig i Gymru. Yn yr achos hwn, does neb yn y Siambr hon angen ei argyhoeddi bod bryniau Clwyd, dyffryn Dyfrdwy a'r ardal ehangach a gwmpesir gan y cynnig yn cynnwys rhai o'r tirweddau gorau yng Nghymru; maen nhw'n hollol wych. Fodd bynnag, nid dyna'r mater; y mater yw penderfynu ai parc cenedlaethol newydd gyda phwerau a chostau newydd cysylltiedig yw'r ateb cywir.

Weinidog Cabinet, rwy'n cymeradwyo eich cydnabyddiaeth bod gormod o gwestiynau heb eu hateb i gadarnhau'r Gorchymyn dynodi neu i gynnal ymchwiliad cyhoeddus ar hyn o bryd. Gwyddom fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn credu bod yr ardal yn bodloni'r prawf statudol ar gyfer dynodi. Fodd bynnag, gwyddom hefyd fod pryderon difrifol yn parhau. Mae nifer o bwyntiau sy'n gwrthwynebu wedi'u codi gan randdeiliaid. Mae sir Ddinbych wedi cadw at ei gwrthwynebiad. Mae sir y Fflint wedi codi pryderon ynglŷn â chostau, dyblygu cynllunio, ymhlith eraill. Mae'r pryderon hyn yn bwysig oherwydd nid yw hyn yn ymwneud â thynnu llinell ar fap yn unig, nac ydyw? Mae pobl yn byw o fewn y llinellau hyn. Maen nhw'n ffermio, maen nhw'n rhedeg busnesau, maen nhw'n magu teuluoedd, ac yn y bôn mae ganddyn nhw hawl i wybod beth fydd y cynnig hwn yn ei olygu i'w bywydau a'u bywoliaethau. Mae hynny'n hollbwysig. Maent yn haeddu tryloywder llwyr.

Felly, Weinidog Cabinet, rwy'n gwerthfawrogi eich ymrwymiad i oedi cynigion yng ngoleuni'r ansicrwydd parhaus. Croesewir eich cydnabyddiaeth o'r cwestiwn fforddiadwyedd a'r hyn sy'n gwneud synnwyr cyffredin masnachol i Gymru. Mae'r cynigion hyn yn croestorri â buddiannau ariannol gorau Cymru a chalon cymunedau Cymru. Y cwestiwn pwysig nawr yw beth fydd yn digwydd wedyn neu i'r cynigion hyn.

Rydych wedi ei gwneud yn glir nad yw eich datganiad heddiw yn benderfyniad terfynol, ac wedi ymrwymo i roi cyfle i'r rhai sydd â buddiant o ran y cynigion hyn wneud sylwadau pellach. Ond ar ôl y cyfnod ymgynghori estynedig o bedair wythnos, beth fydd yn digwydd nesaf? Rydych wedi ymrwymo i sicrhau y bydd swyddogion yn dadansoddi'r sylwadau ac yn darparu cyngor pellach; fodd bynnag, rhaid gwrando ar sylwadau'r partïon â buddiant—nid yn unig eu clywed, ond gwrando arnynt. Oherwydd os yw llywodraeth leol, cymunedau a phartïon eraill â buddiant i deimlo'n hyderus o ran y cynigion, rhaid iddynt fod yn hyderus y gwrandewir ar eu barn ac y gallant ddylanwadu ar y penderfyniad terfynol.

Wrth edrych ar yr ardal dan sylw, mae'n amlwg bod ystadegau ar dwristiaid yn gadarnhaol. Yn adroddiad ymgynghori statudol 2025, canfu Cyfoeth Naturiol Cymru fod yr ardal eisoes yn denu 3.3 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn. Weinidog Cabinet, mae'n benderfyniad cywir i beidio â bwrw ymlaen â'r cynigion gyda sylfaen dystiolaeth anghyflawn pan na ellir gwarantu na fydd cynghorau fel sir Ddinbych, sir y Fflint, Wrecsam ac eraill yn y pen draw yn ysgwyddo costau ychwanegol, boed yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol.

Yna mae'r effaith ar gymunedau lleol, wrth gwrs. Nid golygfeydd yn unig yw parc cenedlaethol. Mae pryderon cyfiawn ynglŷn â datblygu tai, twristiaeth, traffig a gallu pobl ifanc i aros yn y cymunedau lle cawsant eu magu, gyda goblygiadau i'r Gymraeg, wrth gwrs. Ni ddylid diystyru'r pryderon hyn fel pethau gelyniaethus o ran diogelu'r amgylchedd. Maen nhw'n gwestiynau ymarferol ynglŷn â sut y bydd y cynnig hwn yn gweithio yn y byd go iawn.

Ac yn olaf, Weinidog Cabinet, mae yna gwestiwn o ymddiriedaeth, onid oes? Mae'r gyfraith yn darparu ar gyfer clywed gwrthwynebiadau am reswm da iawn. Mae cynghorau sir a chymunedau yr effeithir arnynt eisoes wedi codi materion difrifol. Yn y bôn, mae angen iddynt drafod y materion hyn ymhellach. Cymeradwyaf eich ymrwymiad i archwilio sut y gellir cyflawni amcanion y broses ddynodi o dan drefniadau amgen, a heb y gost sefydlu amcangyfrifedig o £11.6 miliwn. Mae angen i ni ddeall y pethau sylfaenol cyn blaenoriaethu dynodiad: pa broblemau y mae parc cenedlaethol newydd yn eu datrys, pam mai'r strwythur penodol hwn yw'r ateb cywir, sut y bydd yn gweithio, sut y bydd yn cael ei ariannu, a phwy fydd yn atebol pan fydd penderfyniadau'n mynd o chwith.

Weinidog Cabinet, yng ngoleuni cwestiynau parhaus heb eu hateb, mae'r penderfyniad i beidio â mynd ar drywydd y cynigion hyn cyn i sylwadau pellach gael eu gwneud ar draws y bwrdd yn hollol gywir. Os bydd eich Llywodraeth yn ateb y cwestiynau hyn yn gadarnhaol ac yn gwneud achos ariannol a lleol clir dros gynigion, byddwn ni yn Reform yn edrych yn gadarnhaol ar y cynigion a byddwn yn ei gefnogi, ond dim ond os yw'n adlewyrchu dymuniadau pobl y cymunedau yr effeithir arnynt fwyaf uniongyrchol. Cyn creu haen arall o Lywodraeth yn y gogledd-ddwyrain, mae'r cwestiynau hynny'n haeddu atebion clir. Pwrpas y Siambr hon yw cynrychioli buddiannau pobl Cymru—

Yn wir, cewch. Yng ngoleuni'r datganiad heddiw, Weinidog Cabinet, rwy'n hyderus bod y camau cywir wedi'u cymryd i sicrhau bod lleisiau pobl Cymru nid yn unig wedi cael eu cydnabod ond y gwrandawyd arnynt. Diolch.

Diolch i lefarydd yr wrthblaid am ei sylwadau. Fy mwriad i, Ddirprwy Lywydd, yw peidio â mynd i fanylion enfawr yn fy ymatebion, oherwydd rydym bellach mewn cyfnod o wrando. Rwyf wedi nodi'r sail resymegol ynghylch pam y byddaf yn gwrando dros y pedair wythnos nesaf cyn i mi wneud fy mhenderfyniad terfynol. Ond mae'r pwyntiau yn amlwg wedi'u gwneud yn dda gan lefarydd yr wrthblaid, ac rwy'n diolch iddo am y sylwadau hynny.

Diolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad, ond mae hwn yn ddatganiad siomedig a byddwn yn ychwanegu, un gwan gan y Gweinidog sy'n dangos dau beth: yn gyntaf, diffyg uchelgais gan Lywodraeth Plaid Cymru ac, yn ail, rhaniad ar ochr y Llywodraeth o ran materion amgylcheddol. Rwy'n credu y bydd pobl sy'n gwylio yn synnu wrth glywed nad yw Plaid Cymru, plaid sy'n dweud ei bod eisiau mynd i'r afael â'r argyfwng natur, yn flaengar o ran yr amgylchedd neu o ran gwella mynediad at natur, ac yn synnu oherwydd yn hytrach na chymryd camau i ymgynghori â'r cyhoedd a chael Glyndŵr dros y llinell derfyn, mae'r Gweinidog Cabinet wedi dewis osgoi ei gyfrifoldeb gyda'r hyn sy'n hanner penderfyniad i bob pwrpas.

Rydym yn ffodus yng Nghymru bod gennym amgylcheddau naturiol hardd, ac mae parciau cenedlaethol yn ffordd wych o agor ein hamgylchedd naturiol fel y gall mwy o bobl fwynhau'r lleoedd hardd sydd gennym yng Nghymru. Yn y Llywodraeth, roedd Llafur Cymru yn gwerthfawrogi ac yn gwarchod ein hamgylchedd naturiol ac fe wnaethom gydnabod potensial enfawr parc cenedlaethol newydd. Roedden ni'n awyddus i fwrw ymlaen. Roedd yn ymrwymiad maniffesto cadarn gennym ni. Fe wnaethom lansio'r ymchwiliad cyhoeddus hwnnw i gymryd y camau olaf tuag at sefydlu Glyndŵr, sef parc cenedlaethol newydd cyntaf Cymru ers bron i 70 mlynedd. Mae'r Ymgyrch dros Barciau Cenedlaethol wedi dweud y byddai peidio â bwrw ymlaen ag ymchwiliad cyhoeddus, fel y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i nodi, yn enciliad siomedig iawn gan y Llywodraeth hon, yn enwedig gan un sydd wedi ymrwymo i amddiffyn ac adfer tirweddau sy'n gyfoethog o ran natur. Felly, a yw'r Gweinidog yn cytuno bod hwn yn enciliad?

Yn eich datganiad, Weinidog, dywedoch chi fod llawer o ymatebwyr yn cefnogi'r cynnig a llawer yn ei wrthwynebu. Ond a allwch chi gadarnhau bod mwyafrif yr ymatebwyr mewn gwirionedd o blaid parc cenedlaethol newydd? Weinidog, dywedoch hefyd fod cyfle byr i bartïon â buddiant geisio newid safbwynt y Llywodraeth. A allwch chi nodi'r amserlen i bobl gyflwyno sylwadau i'r Llywodraeth ynghylch hyn? Pa gyngor ydych chi'n ei roi i'r rhai sydd â buddiant o ran y ffordd fwyaf effeithiol o sicrhau y clywir eu hachos? Pryd allwn ddisgwyl i chi, Weinidog, ddod i benderfyniad terfynol, yn hytrach na phenderfyniad rhannol heddiw? A pham, Weinidog, ydych yn awr yn meddwl bod 'cyfle byr' yn well nag ymchwiliad cyhoeddus priodol, a fyddai wedi edrych yn fanylach ar y dystiolaeth a'r dadleuon o blaid ac yn erbyn Glyndŵr?

Yn olaf, bydd pobl, yn briodol, yn gofyn pam y mae Llywodraeth sydd ar draws pob agwedd arall ar bolisi cyhoeddus gymaint o blaid adolygiadau ac ymchwiliadau wedi penderfynu peidio â chael ymchwiliad cyhoeddus ar yr achlysur hwn. A gaf ofyn i'r Gweinidog a oedd unrhyw dystiolaeth newydd a ysgogodd ei ddatganiad heddiw, neu a oedd bob amser yn fwriad gan y Llywodraeth i ganslo ymchwiliad cyhoeddus ac atal Glyndŵr rhag symud ymlaen? Diolch.

Diolch i lefarydd yr wrthblaid am y cwestiynau yna. Mae rhai pwyntiau o sylwedd yna. Rwyf wedi clywed y farn wedi'i mynegi'n glir, y byddaf yn amlwg yn ei hystyried, a byddaf yn ailadrodd fy nghais i unrhyw un sydd â buddiant o ran y materion hyn ysgrifennu at y Llywodraeth drwy wefan Llywodraeth Cymru neu drwy'r Post Brenhinol i gynnig eu barn i ni. Byddaf yn croesawu'r safbwyntiau hynny, a byddaf yn eu hystyried yn ofalus ac yn rhesymol.

Mae'n gyfnod o bedair wythnos, a dyna'r amserlen. Fy mwriad i, ac rwyf wedi gofyn i'm swyddogion, yw asesu a dadansoddi'r sylwadau hynny yn fyr, oherwydd nid wyf yn credu bod ansicrwydd yn helpu unrhyw un. Byddwn yn gobeithio bod mewn sefyllfa i ddiweddaru'r Senedd hon naill ai erbyn y Nadolig neu ddechrau'r flwyddyn newydd ynglŷn â'r camau nesaf—y cam nesaf yw naill ai comisiynu ymchwiliad cyhoeddus neu wrthod y Gorchymyn dynodi.

Mae pwynt wedi'i godi yma ynghylch pa un a ddylem bob amser droi at ymchwiliad cyhoeddus neu at ganlyniad 54:46 o ymgynghoriad i'n harwain ni fel Llywodraeth. Yn y bôn, rwy'n credu bod yn rhaid i Weinidogion y Llywodraeth roi barn wleidyddol. Ar adegau, bydd y dyfarniadau hynny'n gytbwys, a bydd yna bobl sy'n cefnogi'r naill ochr neu'r llall, ond mae'n rhaid i ni ystyried y dystiolaeth yn ofalus a dod i gasgliad. Dyna beth rydw i wedi ceisio ei wneud yma, ac rwyf wedi creu proses ddilynol a fydd yn caniatáu i bobl wneud sylwadau pellach. Diolch.

Wel, rydych chi wedi parcio'r parc cenedlaethol. Rwyf am groesawu'r cyhoeddiad hwnnw. Mae'n gwbl angenrheidiol, oherwydd er fy mod yn cefnogi'r egwyddor o barc cenedlaethol yn y gogledd-ddwyrain, nid oedd y cynigion a gyflwynwyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru wedi creu argraff arnaf, sy'n ymddangos eu bod wedi mynd yn orffwyll gyda'r pen blaen ffelt, gan dynnu llun ardal enfawr o fewn y parc cenedlaethol arfaethedig newydd. Nid oeddwn yn credu bod hynny'n cynrychioli'r cyfle i'r gogledd-ddwyrain y dylai fod wedi ei wneud. Rwyf bob amser wedi credu, pe bai parc cenedlaethol wedi ei sefydlu, y dylai fod wedi ei sefydlu ar hyd ffiniau'r ardal bresennol o harddwch naturiol eithriadol ym mryniau Clwyd a dyffryn Dyfrdwy. Nid oeddwn ychwaith yn gefnogol i sefydlu awdurdod parc cenedlaethol newydd, oherwydd rydym i gyd yn ymwybodol o'r diffyg democrataidd sy'n bodoli mewn awdurdodau parciau cenedlaethol, gyda phobl sy'n cael eu penodi iddynt yn hytrach na phobl sy'n uniongyrchol atebol i aelodau o'r cyhoedd yn ardaloedd y parciau cenedlaethol hynny. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn gobeithio y gallai'r Llywodraeth fyfyrio arno ar gyfer parciau cenedlaethol eraill yng Nghymru, a pha un a allai fod cyfle i ymgymryd â darn o waith ar ddiwygio parciau cenedlaethol.

Mae'n rhaid i mi ddweud, clywais sŵn brefu gan y Blaid Lafur ynghylch hyn. Roedd ganddynt bum mlynedd i gyflwyno parc cenedlaethol. Roedd yn un o'r ymrwymiadau allweddol y maen nhw'n dweud bod eu plaid wedi eu gwneud cyn etholiadau'r Senedd yn 2021. Gwyddom eu bod wedi methu â chyflawni llawer o'u haddewidion; roedd hyn ar y rhestr hir honno o addewidion y gwnaethant fethu â'u cyflawni. Ac os oedd mor bwysig iddyn nhw, efallai y gallech fod wedi gofyn am hyn fel rhan o'r cytundeb cyllideb rydych chi newydd ei roi i Lywodraeth Plaid Cymru. Oherwydd gallech fod wedi cael pris llawer uwch, i fod yn onest, na'r cnau mwnci yr ymddengys eich bod wedi derbyn yn gyfnewid am eich pleidleisiau ar y gyllideb atodol pan ddaw mewn ychydig wythnosau.

Rydych chi wedi nodi'r amserlen, sy'n dda, oherwydd nid wyf yn credu bod yr ansicrwydd yn helpu unrhyw un yn y gogledd, yn enwedig y rhai a oedd yn ofni ynghylch goblygiadau parc cenedlaethol. Allwch chi ddweud hyn wrthyf, fodd bynnag, Weinidog? Fe wnaethoch chi sôn am y gost o sefydlu'r parc cenedlaethol, sef y £11.6 miliwn. Mae'r arian hwnnw wedi'i ddarparu, os mynnwch, o fewn y gyllideb, byddwn yn tybio, dros y blynyddoedd nesaf, onid yw? [Torri ar draws.] Na. Iawn. Felly, nid yw yn eich meddwl, nid yn eich enaid, sy'n ymddangos ychydig yn od. [Torri ar draws.] Y rheswm pam rydw i'n gofyn yw oherwydd hoffwn i'r buddsoddiad hwnnw lifo i'r AHNE bresennol, oherwydd rwy'n credu bod amddiffyn ein tirweddau dynodedig yn bwysig. Gwyddom fod problemau gyda chapasiti meysydd parcio, cynnal a chadw llwybrau troed, yr angen am geidwaid, os dymunwch, i wneud yn siŵr bod ein tirweddau dynodedig, gan gynnwys AHNEau, yn cael eu rheoli'n iawn. Credaf fod angen buddsoddi adnoddau pellach yn y gogledd-ddwyrain yn AHNE bryniau Clwyd a dyffryn Dyfrdwy. Wrth gwrs, byddech chi'n disgwyl i mi ddadlau hynny, fel person sy'n cynrychioli'r ardal honno.

Ond rwy'n eich annog chi, wrth wneud eich penderfyniad terfynol ar hyn: peidiwch â bod ofn gwneud penderfyniad dewr i roi'r gorau i'r prosiect yn gyfan gwbl os oes angen, oherwydd mae'n rhaid i ni wneud yr hyn sy'n iawn i'r bobl yn y cymunedau hynny yr effeithir arnynt gan hyn. Clywais y sylwadau am yr effaith ar y Gymraeg, a'r effaith ar brisiau tai hefyd, wrth gwrs, sydd wedi cael eu codi gan lawer o bobl mewn ymateb i'r ymgynghoriad. Ond yr hyn sy'n rhaid i ni ei wneud mewn gwirionedd yw sicrhau bod yr harddwch yr ydym i gyd yn gallu ei fwynhau yn y gogledd-ddwyrain yn rhywbeth y gallwn barhau i'w gynnig i bobl, i ymwelwyr, i fanteisio ar y buddion economaidd y gall yr ymwelwyr hynny eu cynnig i'n cymunedau, ond mewn ffordd sy'n cael ei reoli'n dda, mewn ffordd sy'n cefnogi datblygiad priodol, nad yw'n rhwystro tirfeddianwyr cyfrifol rhag parhau i allu rheoli eu tir mewn ffordd sy'n diogelu'r amgylchedd, a hefyd mewn ffordd sy'n effeithlon i'r trethdalwr.

Dyna pam y byddwn yn eich annog i ystyried diwygio parciau cenedlaethol i weld a oes ffordd wahanol ymlaen, ac a ellir rheoli tirweddau dynodedig mewn ffordd wahanol—yn hytrach na gan awdurdodau parciau cenedlaethol, pa un a ellir eu rheoli gan awdurdodau lleol yn yr ardaloedd hynny, yn yr un modd ag y mae'r AHNE yn cael ei rheoli'n llwyddiannus yn y gogledd. Oherwydd rwy'n credu bod hynny'n ffordd fwy effeithlon i'r trethdalwr barhau i gael y buddion y mae'r dynodiadau hyn yn eu cynnig.

Diolchaf i'r Aelod am y sylwadau cadarnhaol yna yn gyffredinol. Fel y mae fy nghyd-Aelod wedi'i amlygu, nid oedd unrhyw arian wedi'i ddyrannu yng nghyllideb y Llywodraeth flaenorol at y diben hwn, sydd yn fy marn i'n ddiddorol, a ddywedwn ni. Rydych chi'n gwneud rhai pwyntiau diddorol yn ehangach am lywodraethu parciau cenedlaethol. Mae'n rhywbeth y byddaf yn sicr yn ei ystyried a bydd fy nghyd-Aelodau yn sicr yn ei ystyried. Mae'r dirwedd lywodraethu yng Nghymru o bosibl yn fwy cymhleth nag sydd angen iddi fod. Mae ffordd yr ydym ni'n symud oddi yma i ble yr hoffem fod yn gwestiwn arall ac rwy'n siŵr y byddwn yn cael dadleuon bywiog yn y Senedd hon ynghylch rhai o'r materion hynny. Ond mae'n bwynt sydd wedi'i wneud yn dda.

Diolch, Weinidog. Dyma chi'r realiti y byddai parc cenedlaethol newydd yn ei olygu: uno'r ardal o Langadfan ym Mhowys i Brestatyn ynghyd, sydd â dim byd yn gyffredin â'i gilydd. Cynyddu prisiau tai 25 y cant yn uwch na'r cyfartaledd yn ôl cymdeithas dai y Nationwide, gan wneud pethau hyd yn oed yn waeth i'n pobl ifanc. Cynyddu pwysau trafnidiaeth yn sgil delwedd hud a lledrith statws parc cenedlaethol ar lefydd fel Llanrhaeadr-ym-Mochnant a Llanwddyn, tra'n gwneud dim gwahaniaeth i fioamrywiaeth, yn ôl astudiaethau diweddar, o gymharu â thu allan i barciau cenedlaethol, tra’n costio tua £6 miliwn y flwyddyn ar adeg pan fo parciau sydd eisoes yn bodoli wedi cael toriadau cyllidol o 41 y cant, ac o dan bwysau dybryd, a thra bod ein gwasanaethau gwledig yn cael eu torri o hyd. Dyw cael awdurdod newydd ddim yn gynaliadwy nac yn briodol, a gwastraffwyd £2.1 miliwn eisoes gan y Llywodraeth flaenorol ar hyn. Digon yw digon. A ellir cael cadarnhad na fydd y Llywodraeth yma yn gwario ffortiwn ar y cam nesaf hyn?

Diolch i’r Aelod. Mi allaf i gadarnhau na fyddwn ni'n gwario ffortiwn, ond yn argymell pobl i hala e-bost atom ni gyda’u sylwadau nhw yn y cam nesaf—nag ar y dadansoddi chwaith. Hynny yw, mae angen i ni symud ymlaen i ddod i benderfyniad rhesymol a chall ar y materion yma rhag blaen.

Weinidog Cabinet, rwy'n croesawu'r penderfyniad mewn gwirionedd—er mai dim ond dros dro yw hyd yn hyn—i beidio â bwrw ymlaen ag awdurdod arall a ariennir gan y cyhoedd. Nawr, rydych chi hefyd wedi cydnabod y gall sefydliadau a chyrff presennol eisoes gyflawni'r un amcanion ag y byddai parc cenedlaethol yn ei wneud pe bai'n cael ei gyflwyno, ac fe ddof at hynny ar y diwedd. Ond, yn sicr, mae'r dystiolaeth sydd ger ein bron bellach yn codi cwestiwn mwy, a hynny yw: pam y caniatawyd i'r cynnig hwn symud ymlaen mor bell yn y lle cyntaf?

Os bydd hwn byth yn mynd rhagddo, yn amlwg, fel y soniwyd amdano yn gynharach, bydd yn costio £11.6 miliwn dim ond i'w sefydlu yn unig, ynghyd â chostau parhaus pellach, er gwaethaf gwrthwynebiadau gan bob un o'r awdurdodau lleol eraill yr effeithir arnynt. Felly, hoffwn wybod, mewn gwirionedd: faint o arian trethdalwyr sydd eisoes wedi'i wario wrth ymdrin a'r cynnig hwn? Hefyd, a fyddwch yn awr yn ymrwymo i'w wrthod yn barhaol, os gwelwch yn dda, yn hytrach na gadael y drws ar agor i haen ddrud arall o fiwrocratiaeth nad oes ei hangen na'i heisiau ar gymunedau lleol?

Nawr, yn olaf, fel y cyfeiriais ato gynnau, rydych wedi cadarnhau y gellir gwneud gwaith yr holl awdurdodau lleol hebddynt—

Felly, hoffwn adleisio'r sylw a wnaed yna, ond mynd ymhellach na hynny, sef cadarnhau, os nad oes angen yr awdurdodau parc cenedlaethol eraill hyn, dylem gael gwared arnyn nhw i gyd yn y lle cyntaf. Diolch.

Diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n credu bod cyfeiriad wedi'i wneud at y swm a wariwyd gan Lywodraeth flaenorol ar y rhaglen hon, ac rwyf wedi rhoi ymrwymiad i'r Senedd y byddwn yn gwario ychydig iawn mewn gwirionedd ar asesu'r wybodaeth a gawn, a rhoi cyfle i bobl anfon e-bost atom.

Rwy'n deall y pwynt a wnaed y dylid ei wrthod yn barhaol heddiw. Mae gennyf ogwydd tuag at y safbwynt hwnnw, ond, am y rhesymau rydw i wedi'u hamlinellu, rwyf wedi cyflwyno'r broses fer ychwanegol honno, fel bod partïon â buddiant—. Oherwydd nid mater o gonsensws ydyw, hyd yn oed ar draws y Siambr hon, ond rwy'n bwriadu gwneud y penderfyniad hwnnw. Rwyf wedi nodi'r rhesymau pam rydw i'n meddwl gwneud y penderfyniad hwnnw, ond rwyf hefyd wedi nodi amserlen fer ar gyfer cyrraedd y penderfyniad hwnnw.

Rydych chi'n codi pwynt diddorol, ac efallai y byddaf yn gwneud rhai pwyntiau cadarnhaol am y Llywodraeth flaenorol yma. Mae'r cyd-destun ariannol yr ydym yn ei wynebu yn amlwg yn broblem. Rwy'n credu, pe baem mewn sefyllfa, pe baem yn ôl yn yr oes aur o dwf y sector cyhoeddus o ran gwariant rhwng 1997 a 2005, efallai y byddem yn cael trafodaeth wahanol yma. Rwy'n amheus ynglŷn â haenau o fiwrocratiaeth yn gyffredinol, ond pe bai'r sefyllfa ariannol yn wahanol—. Rwy'n credu bod hynny'n broblem.

Rwy'n meddwl hefyd—ac mae'n rhywbeth yr wyf yn gobeithio ei gyflwyno i'm rôl, ac mae cyd-Aelodau yn gobeithio ei gyflwyno i'w rôl—ein bod ni, fel Senedd, ac fel Llywodraeth yn y blynyddoedd diwethaf, wedi chwilio am ddarnau mawr o ddeddfwriaeth, mentrau newydd mawr, heb lwyddo bob tro i weithio allan beth fydd y canlyniadau i bobl mewn cymunedau ledled Cymru. Ac os gallwn ddod â'r ffocws hwnnw yn ôl at ganlyniadau ac i wella bywydau pobl, gallwn wella tai, y Gymraeg, busnesau, twristiaeth, cynaliadwyedd, mewn ffordd fwy integredig. Felly, rwy'n credu bod cyfle yna i ddod â phethau at ei gilydd ar draws y Llywodraeth.

Fel yr wyf wedi sôn, nid wyf yn argyhoeddedig bod angen parc cenedlaethol newydd yn ardal Glyndŵr heddiw. Rwyf wedi cynnig y cyfle hwnnw i bobl wneud sylwadau pellach, ac rwy'n croesawu pob sylw ar y pwynt hwnnw. Diolch yn fawr.

Wel, am ddatganiad siomedig. Bydd unrhyw un sydd wedi cerdded ar hyd mynyddoedd y Berwyn, fel dwi wedi gwneud, yn gwybod amgylchedd mor unigryw ac arbennig ydy e: Cadair Berwyn, Llyn Lluncaws, Pistyll Rhaeadr, Cyrniau Nod, i enwi ond rhai mannau. Dyma leoliadau gwyllt, anghysbell, sy'n haeddu cael eu hadnabod yn well gan drwch poblogaeth Cymru a thu hwnt.

Dim ond ddoe cadeiriais y grŵp trawsbleidiol ar weithgareddau awyr agored, lle roedd barn unfrydol o amgylch y bwrdd ar ba mor hanfodol yw mynediad at gefn gwlad a nas gwerthfawrogir ddigon. Gwyddom beth mae'r RSPB wedi'i ddweud am Gymru sef ei bod yn un o'r gwledydd mwyaf difreintiedig o ran natur yn y byd gorllewinol, ac fe glywsom yn gynharach, hyd yn oed gan Aelod Reform, am bwysigrwydd twristiaeth i'n heconomi. Felly, pam cymryd y penderfyniad hwn? Does dim sôn am wneud hyn yn eich maniffesto. Nid wyf eisiau bychanu'r pryderon gwirioneddol sy'n bodoli ynglŷn â'r cynigion hyn, ond y lle ar gyfer eu harchwilio, yn sicr, yw trwy ymchwiliad cyhoeddus. Hoffwn i'r Gweinidog esbonio pam nad yw'n credu mai ymchwiliad cyhoeddus yw'r fformat cywir ar gyfer hyn, oherwydd mae'n ymddangos i mi, ar brawf cyntaf y Llywodraeth hon ar ei gallu i warchod natur, ei bod yn methu'n llwyr, ac yn hytrach mae wedi ymuno â rhyw fath o drindod anfad gyda'r Torïaid a Reform. Mae'n ymddangos i mi fod eich cymwysterau blaengar yn methu, Weinidog.

Mae'n rhaid cyfaddef fy mod i fymryn yn siomedig â sylwadau fy nghyfaill o'r cefn yn fanna. Dwi'n un sydd wedi mwynhau mynyddoedd y Berwyn—dwi wedi rhedeg mynyddoedd y Berwyn ar adegau. Dwi'n cydnabod ac yn cytuno â'r Aelod ar ei bwyntiau ar bwysigrwydd ein hardaloedd naturiol a'r cyfle sydd gyda ni fel Llywodraeth i wella hynny. Mae yna sawl strategaeth dwi wedi eu hamlygu yn fy natganiad heddiw a fydd yn gwneud yn union hynny: twristiaeth gynaliadwy, cymunedau gwledig cynaliadwy, cymunedau gwledig ffyniannus. Dyna'r cyfle sydd gyda ni wrth gymryd camau reit ar draws y Llywodraeth i wella pethau. Dyna dwi am ei wneud, a dyna sydd yn pwyso ar fy meddwl i wrth symud tuag at benderfyniad ar y materion hyn.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Fel un o drigolion gogledd Powys, rwy'n croesawu cyhoeddiad y Gweinidog heddiw. Rwy'n credu ei fod wedi dod i gasgliad synhwyrol, er mai dros dro yw e', ac rwy'n siŵr y bydd fy etholwyr yn yr ardal yr effeithir arni hefyd yn croesawu'r cyhoeddiad hwn. Roedd pob un o'r pum awdurdod lleol yn gwrthwynebu'r cynnig hwn, ac mae pryderon gwirioneddol wedi bod gan ffermwyr, busnesau a chymunedau lleol.

Yn fy rôl fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, rwy'n arbennig o ymwybodol o'r pwysau ariannol y mae gwasanaethau cyhoeddus yn eu hwynebu. Yn wir, dim ond ddoe yr oeddem yn archwilio'r anawsterau ariannol difrifol y mae'r GIG yn eu hwynebu yng Nghymru. Ar £11.6 miliwn, dim ond i sefydlu awdurdod parc cenedlaethol arall, cyn i ni hyd yn oed ystyried y costau parhaus, mae'n rhaid i ni gwestiynu ai dyna'r defnydd gorau o arian cyhoeddus. Nid oes neb yn awgrymu na ddylem amddiffyn ein cefn gwlad, ond, yn sicr, dylem wneud gwell defnydd o'r trefniadau sydd gennym eisoes, yn hytrach na chreu haen arall o fiwrocratiaeth. Felly, Weinidog, a allwch chi dawelu meddwl y cymunedau hynny y bydd eu pryderon yn cael eu hadlewyrchu'n briodol yn y penderfyniad terfynol, a dweud wrthym ni pa mor gyflym y bydd y penderfyniad hwnnw'n cael ei wneud unwaith y bydd y pedair wythnos wedi dod i ben? Diolch.

Diolchaf i'r Aelod. Gallaf roi'r sicrwydd hwnnw i gymunedau. Gallaf roi'r sicrwydd hwnnw i bawb a fydd yn cyflwyno sylwadau yn ystod y cyfnod o bedair wythnos hwnnw. Rwyf wedi ymrwymo i'r Senedd mai fy mwriad yw rhoi penderfyniad terfynol erbyn y Nadolig, a dyna fy ymrwymiad i'r Senedd. Rwy'n credu bod hynny'n lleihau'r risg o ansicrwydd a tharfu y mae'r cynigion hyn wedi'u creu i gymunedau ledled yr ardal yr effeithir arni.

Er enghraifft, eleni fe ddiweddarodd Cyfoeth Naturiol Cymru fapiau perygl llifogydd mewn wyth lleoliad afonydd ledled y wlad. Fe wnaethon nhw hefyd gyflwyno gwelliannau i'w gwasanaeth rhybuddio byw am lifogydd. Mae rhybuddion llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru a rhybuddion tywydd garw bellach ar gael ar fwy o lwyfannau digidol trydydd parti. Mi fydd hyn felly, wrth gwrs, yn cynyddu gwelededd rhybuddion llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru, gan gefnogi ymwybyddiaeth y cyhoedd.

Fel Llywodraeth, rŷn ni wedi sicrhau bod £5 miliwn o gyllid refeniw ar gael i awdurdodau lleol ar gyfer gweithgareddau perygl llifogydd. Ledled Cymru, maen nhw'n paratoi ar gyfer misoedd y gaeaf. Mae hyn yn cynnwys asesu asedau allweddol, jetio draeniau a rheoli llystyfiant i leihau'r risg bod draeniau'n cael eu blocio. Maen nhw hefyd yn adolygu trefniadau ymateb brys i sicrhau eu bod nhw'n parhau i fod yn effeithiol.

Mae ein tîm diogelwch a gwydnwch cenedlaethol yn parhau i fonitro ac asesu'r holl risgiau dros y gaeaf, gan gynnwys tywydd y gaeaf. Mae'n gweithio gyda phartneriaid gwydnwch i sicrhau bod dealltwriaeth gyffredin i gefnogi cynllunio gwybodus i wella gwydnwch ledled Cymru.

Eleni, fel bob amser, mae ein paratoadau ni wedi'u seilio ar y gwersi a ddysgwyd o stormydd blaenorol. Fis Tachwedd diwethaf, daeth storm Claudia â glawiad sylweddol ledled Cymru. Fe wnaeth y storm effeithio ar ryw 400 eiddo yn sir Fynwy yn unig. Gwelodd rai lleoliadau ddyfnderoedd llifogydd o fwy na 1.5m. Bu tarfu ar gymunedau, seilwaith a gwasanaethau hanfodol.

Dwi'n deall pa mor ddinistriol y gall llifogydd fod i aelwydydd a busnesau. Ym mis Awst eleni, fe ymwelais i ag Aberdaugleddau, lle clywais yn uniongyrchol gan drigolion yr oedd y llifogydd wedi effeithio arnyn hwy nhw a thrafod cynlluniau ar gyfer cynllun llifogydd newydd i ddiogelu eu heiddo nhw yn well. Roedd yn atgofiad pwerus o pam mae'r gwaith yma yn bwysig.

Felly, gadewch i fi dynnu sylw at rai o'r ffyrdd y byddwn ni fel Llywodraeth yn cefnogi ein cymunedau a'n partneriaid. Rŷn ni'n helpu cymunedau sydd wedi dioddef llifogydd i gael llais cryfach drwy fforwm llifogydd annibynnol newydd yma yng Nghymru. Mi fydd y fforwm newydd yn cefnogi cymunedau sy'n gwella o lifogydd ac yn cryfhau parodrwydd a gwydnwch ar gyfer digwyddiadau yn y dyfodol. Mi fydd yn seiliedig ar y model llwyddiannus a weithredwyd yn yr Alban, ac mi allaf gadarnhau bod y grŵp llywio ar gyfer y fforwm wedi cyfarfod am y tro cyntaf yr wythnos diwethaf. Mi ddaeth â phobl sydd â phrofiad bywyd o lifogydd a sefydliadau partner ynghyd. Gyda'i gilydd, mi fyddan nhw'n helpu i lunio rhwydwaith cymorth cenedlaethol newydd ar gyfer cymunedau y mae llifogydd wedi effeithio arnyn nhw.

Mi fyddwn ni hefyd yn penodi aelodau ychwanegol i'r pwyllgor llifogydd ac erydu arfordirol cyn bo hir, gan sicrhau y gall barhau i roi cyngor annibynnol i Weinidogion Cymru a, thrwy wneud hynny, ein helpu ni i lunio polisi yn y dyfodol.

Mae'r Llywodraeth hon yn deall pwysigrwydd buddsoddiad parhaus yn ein seilwaith rheoli perygl llifogydd, gan sicrhau bod dros £85 miliwn ar gael eleni yn unig. Bydd y cynllun yn cefnogi cymunedau drwy gyflwyno ymyriadau sy'n amrywio o amddiffynfeydd rhag llifogydd i weithgareddau ymgysylltu â'r gymuned. Mi fydd yn darparu amddiffyniad rhag llifogydd hirdymor ac, wrth gwrs, yn gwella ein gallu i wrthsefyll newid hinsawdd. Mae enghreifftiau'n cynnwys cynlluniau yn Edward Street yn Ystrad Mynach; Maesyffynnon Lane yn Rhondda Cynon Taf; Llandysul a Phont Tyweli yn sir Gaerfyrddin; School Bank Road yn Llanrwst; a'r Bontnewydd yng Ngwynedd.

Lle bynnag y bo'n bosibl, rŷn ni'n annog awdurdodau rheoli risg i ystyried buddsoddi mewn ymyriadau rheoli llifogydd naturiol. Mae'r ymyriadau hyn yn ategu'r amgylchedd naturiol ac yn helpu i arafu symudiad dŵr trwy ddalgylchoedd, neu catchments, gan wella ansawdd dŵr ar yr un pryd a chryfhau bioamrywiaeth hefyd. Mae modd targedu ymyriadau lle maen nhw'n fwyaf effeithiol, nid yn unig i'r gymuned ond hefyd i'r amgylchedd.

Ond dim ond trwy weithio mewn partneriaeth gref gyda ffermwyr a thirfeddianwyr y gall dulliau naturiol o reoli llifogydd fel hyn lwyddo ar eu gorau. Mi fydd y cynllun ffermio cynaliadwy yn rhan bwysig o hyn. Mi fydd yn helpu rheolwyr tir i fabwysiadu atebion sy'n seiliedig ar natur, sy'n lleihau'r perygl o lifogydd ac yn cefnogi canlyniadau ehangach o wydnwch amgylcheddol a hinsawdd. Fodd bynnag, er gwaethaf y buddsoddiad parhaus yma i gyd, mae'n hanfodol bod cymunedau'n parhau i fod yn wyliadwrus i'r risg o lifogydd ac, wrth gwrs, i fod yn barod ar gyfer pob posibilrwydd. Mae un o bob saith eiddo yng Nghymru mewn perygl o lifogydd, a dim ond 27 y cant o'r deiliaid tai hynny sydd wedi'u cofrestru i dderbyn rhybuddion llifogydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru.

Yr wythnos hon, mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn cynnal ei ymgyrch flynyddol Barod am Lifogydd. Mae'n bosib bod nifer ohonoch chi wedi gweld hynny ar y cyfryngau yn y dyddiau diwethaf. Mae'r ymgyrch yn tynnu sylw at dri cham syml y gall pawb eu cymryd i baratoi'n well ar gyfer llifogydd. Yn gyntaf, mi ddylech chi wirio risg llifogydd eich eiddo, ac fe allwch chi wneud hynny ar-lein. Mae gwefan Cyfoeth Naturiol Cymru yn caniatáu i bobl wirio gwybodaeth am risg llifogydd gan ddefnyddio eu cod post a map rhyngweithiol. Yn ail wedyn, cofrestrwch i gael rhybuddion am ddim o lifogydd o afonydd a'r môr. Mae modd cael rhybuddion trwy neges destun, trwy e-bost neu neges llais, ac mi all pobl gofrestru drwy wefan Cyfoeth Naturiol Cymru neu drwy gysylltu â Floodline, ac mi wnaf ddweud y rhif: 0345 988 1188. Ac yn olaf wedyn, byddwch yn barod pan fo rhagolygon o lifogydd. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn darparu cymorth ymarferol ar-lein i helpu pobl i baratoi ar gyfer llifogydd, ond hefyd i ymateb iddyn nhw, ac wedyn, wrth gwrs, i adfer ar eu hôl nhw. Dwi'n annog pawb i ddefnyddio'r adnoddau yma sy'n rhad ac am ddim i bob un. Gwiriwch a ydych chi neu'ch teulu mewn perygl o lifogydd, ac, os ydych chi, sicrhewch eich bod chi'n cael mynediad at yr holl gymorth sydd ar gael.

Dwi hefyd yn annog pawb i adolygu eu trefniadau yswiriant. Dyw yswiriant llifogydd ddim bob amser wedi'i gynnwys mewn polisïau yswiriant cartref safonol. Felly, mae'n bwysig gwirio manylion eich yswiriant. Efallai na fydd rhai polisïau newydd yn dod i rym ar unwaith, felly gall gweithredu'n gynnar fod yn hanfodol yn hynny o beth hefyd. Ac i'r rhai sy'n ei chael hi'n anodd cael yswiriant, wel, mi hoffwn i dynnu sylw at ddau gynllun penodol. Y cyntaf yw Flood Re. Mae'r cynllun hwn, sy'n gweithredu ledled y Deyrnas Unedig, yn helpu aelwydydd i gael mynediad at yswiriant llifogydd fforddiadwy, ac mi all hyn fod yn arbennig o berthnasol, wrth gwrs, i bobl sydd wedi profi llifogydd o'r blaen neu wedi cael trafferth cael yswiriant. Mae gwefan Flood Re yn darparu manylion yswirwyr sy'n cymryd rhan yn y cynllun, ond dwi'n annog pobl i ystyried eu dewisiadau yn ofalus. A'r ail wedyn yw'r cynllun ailgodi'n gryfach. Nawr, mae hyn yn caniatáu i ddeiliaid tai sy'n adfer ar ôl llifogydd i osod mesurau gwydnwch llifogydd yn eu heiddo yn ystod y broses o atgyweirio, ac efallai y bydd hyd at £10,000 ar gael gan yswirwyr i gefnogi'r gwelliannau hyn.

Ond wrth edrych ymlaen, Ddirprwy Lywydd, paratoi yw'r ffordd orau o amddiffyn ein hunain rhag llifogydd a thywydd eithafol. Mi fydd Llywodraeth Cymru'n parhau i weithio'n agos â phartneriaid i'n gwneud ni'n fwy gwydn, i ddysgu, wrth gwrs, o ddigwyddiadau blaenorol a hefyd i gefnogi ein cymunedau, ac mi hoffwn i ddiolch i bawb sy'n rhan o'r gwaith hwnnw. Drwy gydweithio, fe allwn ni helpu i sicrhau bod Cymru'n barod ar gyfer yr heriau y gallem ni eu hwynebu'r gaeaf hwn. Diolch yn fawr.

Diolch am eich datganiad, Weinidog. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi rhybuddio ynghylch risg uwch o lifogydd eleni na'r llynedd, gydag un o bob saith cartref a busnes yng Nghymru mewn perygl. Cynghorir pobl i baratoi, ond nid yw'r hyn y mae eich Llywodraeth wedi'i amlinellu heddiw yn ddigonol, yn anffodus, ac yn methu â thawelu meddwl y rhai y mae llifogydd yn effeithio arnynt flwyddyn ar ôl blwyddyn. Rydym eisoes yn gwybod ble fydd y llifogydd. Mae cymunedau eisoes yn gwneud popeth y gallant i baratoi, ond rwy'n cytuno bod angen mwy o ymwybyddiaeth o offer sydd ar gael i rybuddio am lifogydd. Ond, ar draws y ffin, mae'r Llywodraeth wedi nodi £4.2 biliwn ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd a hefyd wedi nodi pa adnoddau brys y byddan nhw'n eu darparu, gan gynnwys 260 o bympiau symudol, 250 km o rwystrau dros dro ac ati. Mae cymunedau yng Nghymru yn haeddu'r lefel honno o eglurder. Felly, fy nghwestiwn cyntaf yw: ble mae'r manylion yn y datganiad, Weinidog?

Yn y pen draw, ni fydd yn syndod i unrhyw un yma y bydd llawer o law yng Nghymru y gaeaf hwn. Galwch ef beth bynnag yr ydych yn ei ddymuno: El Niño, diwedd y byd, beth bynnag, ond yr hyn rydyn ni'n ei wybod yw y bydd tywydd a fydd yn achosi llifogydd eleni. Yr hyn rydyn ni'n ceisio ei sefydlu yng Nghymru yw pa mor barod ydyn ni ar gyfer stormydd fel hyn, fel storm ddinistriol Claudia. Pam nad yw cymunedau fel Ynysgynwraidd sydd wedi cael llifogydd difrifol bedair gwaith mewn chwe blynedd yn dal i fod yn gymwys i gael cyllid brys, pan fo angen amlwg amdano? Pam mae'n rhaid i'n pentrefi gwledig gwerthfawr ledled Cymru adeiladu, er enghraifft, 20 i 200 o dai ychwanegol i fodloni meini prawf y Llywodraeth i gael y cymorth brys sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n ei haeddu? Rydw i wedi sefyll yn fy welingtons gyda thrigolion dro ar ôl tro, flwyddyn ar ôl blwyddyn, sydd wedi gweld eu busnesau neu eu cartrefi teuluol yn cael eu dinistrio dro ar ôl tro. Pam maen nhw ar eu colled?

Bydd Reform yn amddiffyn Cymru wledig ac yn sicrhau na fydd disgwyl i gymunedau fel Ynysgynwraidd ysgwyddo baich llifogydd dro ar ôl tro mewn ardaloedd lle mae Llywodraethau olynol wedi methu â buddsoddi mewn amddiffynfeydd priodol rhag llifogydd. Ac i'r perwyl hwnnw, Weinidog, a allwch chi wneud eich safbwynt yn glir nawr ynghylch sut y bydd cyllid yn cael ei ddyrannu ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd, os gwelwch yn dda?

Weinidog, ydych chi'n gwybod beth sydd ar goll yn y datganiad hwn? Ac rwyf wedi fy syfrdanu'n wirioneddol oherwydd ei fod ar goll. Does dim sôn am risgiau llifogydd sydd bellach wedi'u creu yn sgil y tanau gwyllt diweddar. Adeiladwyd ffosydd, amharwyd ar y dirwedd ar y mynyddoedd, a nawr, bydd hynny, o bosibl, yn sianelu dŵr i lawr yr allt tuag at ardaloedd trefol, gan effeithio ar gartrefi a busnesau, er enghraifft, ym Mlaenafon. Eto, ym Mlaenafon, nid yw'r bobl gyffredin yno wedi gweld ceiniog gan Lywodraeth Cymru ar gyfer lleihau'r perygl o lifogydd—dim cyllid, dim canllawiau ymarferol. Felly, rydych chi'n dweud yn eich datganiad,

dim ond trwy weithio mewn partneriaeth gref gyda ffermwyr a thirfeddianwyr y gall dulliau naturiol o reoli llifogydd…lwyddo’,

ond ble mae'r bartneriaeth honno nawr? Ble mae'r cymorth ariannol yma? Mae angen eich help ar ffermwyr ar gyfer hyn nawr, ac rwy'n eich annog i fod yn rhagweithiol, Weinidog, ar hyn nawr, a pheidio â dilyn yn ôl troed Llywodraethau'r gorffennol sydd wedi bod yn fwy adweithiol. Diolch.

Wel, roeddwn i'n bwriadu diolch i'r llefarydd am ei hymateb, ond rwy'n teimlo nad yw'n gwerthfawrogi'r hyn sy'n digwydd eisoes. Wyddoch chi, mae £85 miliwn yn ddarn sylweddol o gyllid Llywodraeth Cymru tuag at gynlluniau llifogydd. Gwyddom fod 273,000 o eiddo mewn perygl o lifogydd, ac rydym yn gwybod hefyd y bydd 270 o leoliadau gwahanol yn elwa ar fuddsoddiad cyfalaf trwy'r cynlluniau sy'n cael eu cynnig. Mae ffenestr ar agor ar hyn o bryd i'r awdurdodau lleol hynny gyflwyno cynlluniau y maen nhw eisiau eu dilyn yn y flwyddyn ariannol nesaf—mae'r ffenestr honno'n cau ar ddiwedd eleni—yn y cyfamser mae yna gynlluniau yno i gefnogi cymunedau, tra bod y cynlluniau hynny'n cael eu datblygu. Felly, bydd yr awdurdodau llifogydd arweiniol yn gwybod hyn, ac rydym yn gweithio'n agos gyda llawer ohonynt.

Fe wnaethoch chi gyfeirio at sir Fynwy. Rwyf wedi cwrdd ag arweinydd y cyngor a swyddogion yn sir Fynwy, ac rydym yn gwybod bod £445,000 yn cael ei ddarparu ar gyfer cynllun Woodside ym Mrynbuga, £178,000 arall ar gyfer gwaith ar bedwar cynllun ymyrraeth i reoli llifogydd lleol, ynghyd â £389,000 ar gyfer prosiectau pellach hefyd. Ond rydym yn gwybod bod mwy i'w wneud, ac rydym yn mynd ar drywydd opsiynau, gan weithio gyda phartneriaid eraill, Cyfoeth Naturiol Cymru, ac eraill hefyd.

Bydd cynlluniau fel y cynllun ffermio cynaliadwy yn chwarae eu rhan. Byddwch yn gyfarwydd â'r ffaith bod dros £100 miliwn wedi'i ddyrannu ar gyfer haenau dewisol a chydweithredol y cynllun hwnnw. Y cydweithrediad ar y raddfa dirwedd honno, ar raddfa dalgylch, yw'r union fath o ymyrraeth yr ydym eisiau ei hannog ac y byddwn yn gobeithio buddsoddi ynddi, trwy'r cynllun hwn. Ac fe wnaethoch chi sôn am danau gwyllt—rwy'n falch eich bod wedi gwneud hynny, oherwydd mae'n ganlyniad i newid hinsawdd, rhywbeth nad ydych chi'n ei gydnabod—ac mae uwchgynhadledd, fel y gwyddoch yn iawn, yn digwydd ar 27 Hydref, i ystyried, trafod, myfyrio a dilyn yr union gynlluniau hyn gan symud ymlaen i'r dyfodol.

Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad yma heddiw. Rydyn ni i gyd yn gwybod ei bod yn ddinistriol pan fo llifogydd yn effeithio ar gartref neu fusnes ac oherwydd newid hinsawdd, fod gormod o bobl ledled Cymru, gan gynnwys yn fy etholaeth i, ym Mhontypridd Cynon Merthyr, wedi cael eu taro'n galed gan lifogydd dros y blynyddoedd diwethaf.

Yn ddiweddar, cyfarfûm â Cyfoeth Naturiol Cymru i drafod llifogydd a beth mwy y gellir ei wneud i gadw ein cymunedau'n ddiogel. Bydd eu rhybudd ddoe o dywydd mawr y gaeaf hwn yn achosi pryder gwirioneddol i deuluoedd sydd mewn perygl o lifogydd, yn enwedig y rhai sydd wedi gweld eu cartrefi wedi'u dinistrio yn y gorffennol. Rhybuddiodd CNC hefyd fod un o bob saith cartref a busnes mewn perygl o lifogydd, ac, o'r rhain, dim ond 27 y cant sydd wedi cofrestru ar gyfer rhybuddion llifogydd. Felly, mae'n iawn fod y Llywodraeth yn ceisio achub y blaen ar y tywydd gwlyb y gaeaf hwn ac yn helpu i sicrhau bod teuluoedd mor barod ag y gallant fod. Felly, rwyf eisiau dechrau trwy ofyn i chi, Weinidog Cabinet, am yr hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i hysbysu aelwydydd am y camau ymarferol y gallant eu cymryd i baratoi ar gyfer llifogydd. Fel y mae trigolion yn fy etholaeth i wedi gweld yn uniongyrchol dros y blynyddoedd diwethaf, gall llifogydd ddigwydd yn gyflym iawn a gadael teuluoedd heb fawr o amser i ymateb. Felly, mae cael y cynlluniau hyn ar waith yn hanfodol. Felly, beth ydych chi'n ei wneud, Weinidog, i gynyddu'r ffigur hwnnw o 27 y cant gan Cyfoeth Naturiol Cymru, fel bod mwy o bobl yn cael eu rhybuddio cyn gynted ag y bydd eu cartref mewn perygl? A pha drefniadau sydd ar waith i sicrhau bod awdurdodau lleol, CNC a'r gwasanaethau brys yn gweithio gyda'i gilydd i nodi'r cymunedau sydd fwyaf mewn perygl o lifogydd?

Rwyf hefyd eisiau gofyn am gyllid ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd. Mewn Llywodraeth, Llafur Cymru gyflawnodd y lefel uchaf erioed o fuddsoddiad mewn llifogydd, gyda mwy na £377 miliwn wedi'i ymrwymo i reoli perygl llifogydd dros dymor y Senedd ddiwethaf. Roedd y buddsoddiad hwnnw'n golygu bod 52,000 o eiddo wedi'u hamddiffyn rhag llifogydd, gan helpu i ddiogelu cartrefi, busnesau a chymunedau ledled Cymru. Ar gyfer y flwyddyn ariannol ddiwethaf hon, gwnaethom fuddsoddi'r £85 miliwn ychwanegol hwnnw, gan gynnwys bron i £43 miliwn mewn cyllid cyfalaf ar gyfer cynlluniau newydd ledled Cymru.

Mae enghraifft wych o hyn yn fy etholaeth i y cyfeiriwyd ato yn eich datganiad, lle mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn cynnal cynllun lliniaru llifogydd mawr yn ardal Lôn Maesyffynnon yn Aberaman ac Aberdâr, gan ddefnyddio cyllid gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru. Sylwais eich bod ychydig yn ddrygionus, Weinidog, ni sonioch chi am y ffaith honno yn eich datganiad.

Bydd y cyllid hwnnw a ddarparwyd gan fy mhlaid yn gweld amrywiaeth o welliannau yn cael eu cyflawni yno y gellid eu hailadrodd mewn ardaloedd eraill ledled Cymru, gan gynnwys newidiadau i gyrsiau dŵr, gosod offer telemetreg o bell, a chreu basn gwanhau newydd sy'n gallu storio'r hyn sy'n cyfateb i ddau bwll nofio Olympaidd yn ystod stormydd. Canlyniad hynny fydd lleihau perygl llifogydd ar gyfer 56 eiddo preswyl a thri eiddo masnachol, rhywbeth yr wyf fy hun a'r trigolion hynny yn croesawu'n fawr. Felly, Weinidog, ydych chi wedi ymrwymo i gynnal ac adeiladu ar y buddsoddiad hanesyddol hwnnw yn y blynyddoedd i ddod? A beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i ddarparu mwy o sicrwydd dros fuddsoddi mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd ar gyfer blynyddoedd i ddod, yn enwedig i awdurdodau lleol?

Yn yr un modd, mae Llywodraethau Llafur blaenorol Cymru wedi buddsoddi mewn ymyraethau sy'n seiliedig ar natur i fynd i'r afael â llifogydd. Gallaf feddwl yn fy etholaeth am fasn gwanhau yn Nhrecynon, a'r rhwydwaith trawiadol iawn o fasnau gwanhau ar hyd ffordd Blaenau'r Cymoedd yr A465 rhwng Dowlais a Hirwaun. Felly, a fyddwch chi'n ymrwymo i archwilio'r math hwn o ateb ymhellach?

Byddwch hefyd yn ymwybodol, Weinidog Cabinet, o alwadau am gronfa gwydnwch tywydd eithafol i helpu Cymru i baratoi ar gyfer tywydd garw sydd ar gynnydd, gan gynnwys drwy fwy o fuddsoddiad mewn rheoli llifogydd. Felly, pa sgyrsiau ydych chi wedi'u cael am fanteision i Gymru yn sgil cael cronfa gwydnwch tywydd eithafol, a allwch chi ddweud wrthym a yw hyn yn rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn ei ystyried?

Ac yn olaf, nid yw'r gwasanaeth tân ac achub wedi'i grybwyll yn eich datganiad heddiw, ond gwyddom eu bod yn cael eu galw'n aml i gynorthwyo mewn digwyddiadau llifogydd. Felly, pa gefnogaeth a chyllid ychwanegol fyddwch chi'n ei ystyried ar eu cyfer nhw? Diolch.

Diolch yn fawr. Mae yna lawer yna. Yn sicr, o ran hysbysu pobl am y risgiau a'r camau y gallan nhw eu cymryd, rwy'n gobeithio y bydd y datganiad hwn heddiw yn cyfrannu at hynny. Yn amlwg, roedd Cyfoeth Naturiol Cymru ar draws y cyfryngau yn gynharach yr wythnos hon yn hyrwyddo'r gefnogaeth y gallant ei darparu y cyfeiriais ati yn fy natganiad.

Fe wnaethoch chi sôn yn benodol am bobl agored i niwed hefyd. Mae gennym JIGSO, sy'n allu mapio diogel o fewn MapDataCymru, ac sy'n dwyn ynghyd wybodaeth i helpu ymatebwyr brys i feithrin ymwybyddiaeth sefyllfaol a nodi ble mae pobl agored i niwed yn ystod digwyddiadau, ac rwy'n credu bod hynny'n bwysig. Mae'n cyfuno data cofrestru gwasanaethau blaenoriaeth Dŵr Cymru gyda gwybodaeth fel rhybuddion llifogydd, rhybuddion tywydd a data toriad pŵer ac ati. Felly, bydd angen i ni barhau i adeiladu ar hynny.

Rydych chi'n iawn; rydym yn adeiladu ar fuddsoddiadau ac ymrwymiadau a wnaed gan y Llywodraeth flaenorol. A'r her i chi yw y gallwn barhau â'r gwaith da iawn hwnnw, gyda'ch cefnogaeth chi. Yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni ei drafod, ond rwy'n siŵr y bydd pawb sy'n codi yn y Siambr heddiw ac yn annog y Llywodraeth hon i ystyried rhoi'r swm cywir o gyllid yn y gyllideb hon yn ystyried hynny pan fyddant yn bwrw eu pleidlais, pan fydd hi'n bryd penderfynu a oes gennym gyllideb ai peidio.

Byddwn yn cytuno â'r pwyntiau yr oeddech chi'n eu gwneud ynglŷn ag ymgorffori gweithredu ar lifogydd ar draws y Llywodraeth, mewn gwirionedd. Mae gan drafnidiaeth, yn sicr, rôl fawr i'w chwarae, oherwydd rydym yn gwybod bod dŵr ffo yn aml iawn yn cyfrannu'n fawr at rai o'r heriau sy'n ein hwynebu. Cyfeiriais at y cynllun ffermio cynaliadwy, ond mae ystyriaethau ehangach ynghylch yr economi ehangach a'r portffolio menter hefyd. Ac yn yr un modd, o ran eich cyfeiriad at yr awdurdodau tân ac achub, cyfeiriais at y gwasanaethau brys, sydd, wrth gwrs, yn cynnwys mwy na'r rheini yn unig. Ond mae gan y Gweinidog perthnasol rôl i'w chwarae yn hynny hefyd. Bydd llawer o hyn—eto, byddwn yn ailadrodd—yn dod ynghyd yn yr uwchgynhadledd sy'n cael ei chynnal yr wythnos nesaf, ond dim ond eiliad yn y drafodaeth barhaus hon yw hynny ac un yr ydym yn gwerthfawrogi bod angen iddi barhau, dwysáu a chyflymu.

Diolch, Weinidog, am eich datganiad y prynhawn yma. Pan ges i fy ethol i'r Siambr hon am y tro cyntaf, doeddwn i ddim yn meddwl mai un o'r pethau mawr y byddwn i'n ymdrin ag ef yr holl ffordd drwy'r 19 mlynedd rwyf wedi bod yn Aelod yw llifogydd, i fod yn onest, ar draws hen ranbarth Canolbarth De Cymru, o Ferthyr Dyfan yn y Barri i Lanilltud Fawr, i Bontypridd, i'r Rhondda a Chwm Cynon, fel yr amlygodd Vikki yn ei hetholaeth ei hun, a'r effaith ddinistriol y mae'n ei chael ar aelwydydd, ond busnesau hefyd, a'r gymuned ehangach, a'r ofn y mae'n ei greu ym meddyliau pobl mai efallai nhw fydd yn dioddef pan ddaw'r glaw trwm nesaf. Mae'r arogl hwnnw o garthion a dŵr budr, yn ogystal â'r eitemau personol sy'n anffodus yn gorfod cael eu taflu a'u gadael fel sbwriel ar ochr y stryd, ond sy'n bersonol iawn ac yn amnewidiadwy i'r aelwydydd sydd wedi eu colli, yn rhywbeth na fyddaf byth yn anghofio o'r digwyddiadau rydw i wedi'u mynychu yn ystod fy amser fel Aelod etholedig.

Dyna pam mae'r datganiad hwn mor bwysig y prynhawn yma ynglŷn â bod yn barod ar gyfer y gaeaf a pha gamau y mae'r Llywodraeth newydd, yn deg, yn eu cymryd a pha asesiadau rydych chi, fel Llywodraeth newydd, wedi'u cymryd o weithredoedd y Llywodraeth flaenorol yn y maes penodol hwn. Nid yw amddiffynfeydd rhag llifogydd yn digwydd dros nos. Maent yn brosiectau hirdymor y mae angen eu cynllunio, eu datblygu a'u hadeiladu. Y pwynt cyntaf yr hoffwn ei ofyn i chi, Weinidog, yw hyn: rydych chi'n tynnu sylw at £85 miliwn sy'n mynd i fesurau atal llifogydd, ond pa fath o raddfa ydym yn siarad amdani? Pa asesiad ydych wedi'i wneud o'r arian sydd ei angen i wneud tolc yn yr ôl-groniad enfawr o brosiectau sydd ar gael i'w hadeiladu ledled Cymru, i symud mwy o dai i barthau diogel rhag llifogydd yn hytrach nag aros mewn parthau lle mae perygl o lifogydd? Oherwydd bod £85 miliwn, rwy'n derbyn, yn llawer o arian, ond rwy'n deall bod angen llawer mwy o arian ar gyfer hynny, ac rydym i gyd yn gwybod am yr anawsterau y mae'r Gweinidog Cyllid yn eu cael wrth gysoni'r ffigurau y mae pob adran yn mynnu eu cael ar hyn o bryd.

Rydym hefyd wedi cael y tanau gwyllt a darodd yn yr haf, a llawer o'r gwasanaethau a fydd yn cael eu galw i ymdrin â digwyddiadau llifogydd, os gwelwn nhw yn y gaeaf, yw'r un sefydliadau y bu galw am eu gwasanaethau drwy'r haf. Felly, pa asesiad ydych chi wedi'i wneud fel Gweinidog o wydnwch y gwasanaethau hynny i ymdrin â'r risg o lifogydd yn ystod misoedd y gaeaf, ac, yn benodol, y rolau y maen nhw'n eu chwarae wrth weithio gyda'i gilydd, o'r awdurdodau lleol i'r gwasanaeth tân i CNC, wrth wneud yn siŵr eu bod mewn sefyllfa i ymateb yn briodol? Mae hynny'n bwysig hefyd o safbwynt y Llywodraeth, oherwydd mae llawer o'r cyfrifoldebau hyn, fel y gwasanaeth tân, yn gyfrifoldeb y Gweinidog dros lywodraeth leol, CNC yn yr un modd, ac yna mae'n rhaid i'r Gweinidog dros gyllid, sy'n ddi-os yn cael galwadau am fwy o adnoddau ar sail ariannol, yn amlwg yn gorfod gwneud galwad yn hynny o beth. Sut mae'r Llywodraeth yn cydlynu hynny i gyd, fel bod yna siop un stop i wneud yn siŵr eich bod yn gallu ymateb mewn modd amserol, gyda chymorth ariannol a hefyd cymorth logistaidd pan fo ei angen, ac, yn benodol, gwydnwch y gwasanaethau hynny sydd wedi cael eu galw allan drwy'r haf cyfan ac o bosib bydd galw am eu gwasanaeth nawr yn y gaeaf i ymdrin â llawer o broblemau ledled Cymru?

Byddwn hefyd yn tynnu sylw at y pwynt y mae Aelodau eraill wedi'i wneud, sef mai dim ond 27 y cant o dai sydd wedi'u cofrestru ar gyfer rhybuddion CNC. Fe wnaethoch chi grybwyll hyn yn eich datganiad sef eu bod nhw wedi tynnu sylw at y ffaith hon ac maen nhw wedi mynd ar ymgyrch hyrwyddo. Mae'n amlwg nad yw'r ymgyrchoedd hyrwyddo blaenorol wedi gweithio os dim ond 27 y cant—llai na thraean—o'r tai a fyddai'n elwa ar hynny sydd wedi cofrestru. Pa asesiad ydych chi wedi'i wneud o'r ymgyrch y mae CNC yn ei gweithredu ledled Cymru i gael mwy o dai i gofrestru, fel y gall y bobl sydd eu hangen dderbyn y rhybuddion hynny, a gall pobl ochel ymlaen llaw, symud eitemau gwerthfawr a phersonol i fyny'r grisiau, a chael y cyngor ar adeiladau sydd ar gael yno ynglŷn â chodi gosodiadau trydanol a socedi, fel nad ydynt yn cael eu difrodi mor ddrwg os bydd llifogydd, oherwydd mae hynny'n achosi problemau enfawr i'r gwaith o adfer?

Ac o ran yswiriant yn arbennig, mae'r cynllun sydd ar gael ar gyfer eiddo mewn perygl o lifogydd yn dal i fod ar gael a dylai fod ar gael am y 10 mlynedd nesaf, ond bydd y ffenestr 10 mlynedd honno yn mynd yn gyflym iawn. Sylwaf yn eich maniffesto eich bod wedi tynnu sylw at sut y byddech yn dymuno lobïo a gweithio gyda Llywodraeth y DU i wneud yn siŵr bod cynllun olynol ar waith. Wel, os ydych chi'n prynu tŷ ac rydych chi mewn ardal mewn perygl o lifogydd, nid oes gennych obaith caneri o gael morgais oni bai eich bod chi'n gallu cael yswiriant. Ac os ydych chi'n rhedeg busnes, mae'r yswiriant hwnnw'n hanfodol i gael hyder i fuddsoddi yn y busnes hwnnw. Felly, a wnewch chi amlygu pa un a ydych wedi gwneud unrhyw gysylltiad â Llywodraeth y DU i gefnogi galwadau i sicrhau bod y cynllun yswiriant hwnnw ar gael y tu hwnt i'r gorwel o 10 mlynedd y gallwn ei weld ar hyn o bryd? Ac, os nad ydych chi wedi gwneud hynny, pryd fyddwch chi'n gwneud hynny?

Diolch yn fawr iawn, eto, rhestr hir o gwestiynau yn y fan yna. Rwy'n credu ei bod yn iawn eich bod chi'n cydnabod yr effaith ar fusnesau hefyd, oherwydd rydym yn canolbwyntio, wrth gwrs, ar eiddo domestig a chartrefi, ond busnesau, yn hollol. A byddwn yn ailadrodd eto bod yna ffynonellau penodol o gymorth a'r angen am wahanol fathau o yswiriant, ac ati, i fusnesau hefyd, ac mae gwybodaeth allan yna i gefnogi'r rheini, yn yr un modd.

Fe wnaethoch chi ofyn am y darlun cyffredinol a beth fyddai'n ei gostio i drwsio'r cyfan. Nid yw'r ffigur hwnnw gennyf i. Yr hyn rwy'n ei wybod yw bod 273,000 o eiddo mewn perygl yng Nghymru, ac ni all unrhyw Lywodraeth dalu'r gost o fynd i'r afael â hynny i gyd. Ond dyna, wrth gwrs, pam rydyn ni'n mynd ar drywydd—gan adeiladu ar waith gan Lywodraethau blaenorol hefyd—cyllid natur a'r cyfleoedd hynny a fydd, gobeithio, yn caniatáu inni fuddsoddi yn yr atebion hynny ar raddfa dalgylch, sy'n seiliedig ar natur a fydd yn mynd rhan o'r ffordd i amddiffyn rhag rhai o'r risgiau hynny a'u lliniaru.

Mae gwydnwch gwasanaethau yn hollol hanfodol yma. Mewn gwirionedd, ddoe treuliodd y Cabinet ehangach ychydig o amser yn ystyried cwestiynau gwydnwch ehangach yma yng Nghymru. Mae gan y Prif Weinidog ei hun, wrth gwrs, gyfrifoldeb cyffredinol am wydnwch cenedlaethol, ond rydych chi'n iawn, mae'n ymwneud â gweithio gyda Gweinidogion eraill ac rydyn ni'n gwneud hynny a byddwn yn parhau i wneud hynny. Ac, wrth gwrs, bydd hynny'n dod yn fwy amlwg eto yn dilyn yr uwchgynhadledd, lle rwy'n gobeithio y bydd rhai canlyniadau clir, rhai camau gweithredu clir i ni i gyd eu dilyn gyda'n gilydd.

Dim ond 27 y cant sydd wedi'u cofrestru ar gyfer rhybuddion CNC. Pan gadeiriais y pwyllgor newid hinsawdd yn y Senedd ddiwethaf, fe wnaethom gyhoeddi adroddiad ar lifogydd a'r ymateb i lifogydd; dyma un o'r pryderon a amlygwyd gennym. Rwy'n falch o weld ymdrech gydgysylltiedig nawr gan CNC i gynyddu ac i geisio hyrwyddo hynny, ond wrth gwrs, nid rhywbeth i CNC yn unig yw hynny, mae rhaid i bob un ohonom yma hefyd wneud yn siŵr ein bod yn defnyddio ein sianeli cyfryngau cymdeithasol, ein bod yn defnyddio ein cysylltiadau a'n cysylltiadau mewn cymunedau, yn enwedig yn y cymunedau hynny y mae pobl wedi cyfeirio atynt yr ydyn ni'n gwybod eu bod yn wynebu risgiau posibl y gaeaf hwn. Felly, ni fyddwn yn ei daflu yn ôl atoch chi, ond byddwn yn dweud bod gan bob un ohonom ran i'w chwarae yn yr ymdrech honno.

Ond hefyd, wrth gwrs, rydyn ni, rwy'n atgoffa Aelodau, yn y broses o sefydlu fforwm llifogydd Cymru, sy'n mynd i fod yn ymwneud â sicrhau bod cymunedau'n barod, ac yna pan fydd rhywbeth yn digwydd, bod ymateb a gwydnwch o'r tu mewn, nid yn unig gan yr awdurdodau brys, ond hefyd y gefnogaeth yno i adfer hefyd. Rydyn ni'n cymryd ysbrydoliaeth o'r hyn maen nhw wedi'i wneud yn yr Alban ac rydyn ni'n ymgysylltu â'r Fforwm Llifogydd Cenedlaethol i ddechrau'r gwaith hwnnw o ddifrif. Fel y dywedais, roeddwn yn rhan o gyfarfod yr wythnos diwethaf lle gwnaethom ddod â'r rhanddeiliaid hynny ynghyd â'r bobl hynny o gymunedau sydd â phrofiad bywyd o lifogydd i ddechrau'r gwaith o ddod â hyn i gyd at ei gilydd.

Diolch am eich datganiad heddiw, Weinidog.

Mae'r rhybuddion gan CNC eisoes wedi'u hamlygu heddiw a byddant yn peri pryder arbennig i gymunedau yn Afan Ogwr Rhondda, lle mae nifer o ardaloedd yn uchel ar y gofrestr cymunedau mewn perygl. Rwyf eisiau canolbwyntio ar y mesurau uniongyrchol sy'n cael eu cymryd i amddiffyn cymunedau wrth i ni baratoi ar gyfer yr annychmygol, fel y mae CNC wedi ei ddweud. Mae nifer o'r cynlluniau lliniaru llifogydd ar draws yr etholaeth yn dal i gael eu hadeiladu ac mae'n debygol na fyddant yn cael eu cwblhau mewn pryd ar gyfer y gaeaf hwn. Er fy mod yn credu bod gwersi allweddol wedi'u dysgu o ganlyniad i ddigwyddiadau llifogydd blaenorol a bydd gan yr awdurdodau llifogydd arweiniol lleol ddealltwriaeth well o'r gwendidau yn eu rhwydweithiau, bydd bylchau mewn amddiffyniad tra bod y cynlluniau hyn yn parhau. Felly, byddwn yn ddiolchgar iawn i wybod pa gymorth uniongyrchol y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i arwain awdurdodau llifogydd lleol i'w helpu i reoli'r risgiau a diogelu cymunedau dros y misoedd nesaf. Diolch.

Diolch am eich cwestiwn, ac rydych chi'n iawn, mae darlun tymor hwy yma, ac mae angen ymateb tymor byrrach, mwy cychwynnol, ac rydym yn ceisio addasu hynny yn y ffordd yr ydym yn defnyddio'r cyllid sydd ar gael. Felly, fel y dywedais i, eleni rydym yn sicrhau bod £85 miliwn ar gael i awdurdodau rheoli risg ledled Cymru. Mae hynny'n cynnwys bron i £30 miliwn o gyllid refeniw ar gyfer pethau fel cynnal a chadw asedau, systemau rhybuddio, sy'n gwbl berthnasol eleni, cynllunio gweithredol ac ymateb i lifogydd, a allai fod yn rhan o'r gwasanaethau a ddarperir o fewn y misoedd nesaf. Ar hyn o bryd, rwy'n gwybod bod awdurdodau rheoli risg ledled Cymru yn rhagweithiol yn clirio sgriniau sbwriel, gwirio pympiau, clirio llystyfiant ac archwilio asedau hefyd.

Gallant wneud cais am gyllid gan Lywodraeth Cymru ar gyfer mesurau gwydnwch rhag llifogydd ar gyfer eiddo, pethau fel gatiau llifogydd, a byddwn yn ariannu'r awdurdodau hynny i ddarparu'r math hwnnw o wydnwch rhag llifogydd ar gyfer eiddo fel mesur dros dro, tra bod cynlluniau mwy ffurfiol yn cael eu datblygu a'u creu. Eleni, rydym wedi sicrhau bod dros £3 miliwn ar gael mewn cyllid cyfalaf ar gyfer awdurdodau rheoli risg yn Afan Ogwr Rhondda. Rwy'n credu bod 19 o gynlluniau gwahanol yn cael eu cyflawni gan CNC, gan Gyngor Castell-nedd Port Talbot, Cyngor Pen-y-bont ar Ogwr a Rhondda Cynon Taf hefyd o fewn yr ardal etholaeth. Unwaith y bydd y cynlluniau hynny wedi'u cwblhau, yna yr amcangyfrif yw y bydd y cyllid hwnnw o fudd i dros 7,000 o eiddo.

Ysgrifennydd Cabinet—na, Gweinidog y Cabinet nawr—fe wnaethoch chi sôn am y cynllun ffermio cynaliadwy ar sawl achlysur yn ystod eich datganiad, ond mewn gwirionedd rwy'n credu mai'r ffigur yw £102 miliwn, nid £100 miliwn, a ddyfynnoch. Rwy'n gobeithio nad oes toriad wedi bod yna. Nid oes unrhyw gymorth gwirioneddol o fewn y cynllun ffermio cynaliadwy ar gyfer lliniaru ac atal rhag llifogydd, ond mae'n nod cyffredinol yn y cynllun i gyflawni hynny. Felly, hoffwn wybod gennych chi heddiw, allan o'r £102 miliwn hwnnw, faint sy'n mynd i gael ei nodi ar gyfer lliniaru llifogydd. Os ydych chi eisiau i ffermwyr fynd i mewn iddo, bydd yn rhaid i chi ddarparu'r cyllid i'w galluogi i fynd i mewn i'r cynlluniau hyn. Felly, hoffwn rywfaint o sicrwydd gennych chi heddiw. Faint ydych chi'n ei wneud o ran hynny ac a ydych chi'n mynd i neilltuo unrhyw ran o'r arian hwnnw i gyflawni'r nodau hyn rydych chi wedi'u gosod heddiw?

Nid oes gennyf ffigur manwl penodol mewn golwg. Rwy'n credu mai'r rhain yw'r mathau o gynlluniau y gallwn eu datblygu yn enwedig trwy haen gydweithredol y cynllun, oherwydd mae dod â ffermwyr a thirfeddianwyr at ei gilydd ar y raddfa ddalgylch honno yn gofyn am y lefel honno o gydweithredu nad ydym yn ei weld yn digwydd mor aml ag yr hoffem. Mae yna enghreifftiau da iawn o grwpiau yn dod at ei gilydd ac yn gwireddu manteision cadarnhaol iawn. Felly, mae'n sicr yn rhywbeth rydyn ni'n edrych arno, rhywbeth rydyn ni'n ei ystyried a rhywbeth a allai fod yn ffrwd ariannu pwrpasol o fewn y cynllun ffermio cynaliadwy, yn enwedig yn y rhai a allai fod yn ddewisol, ond efallai hyd yn oed yn fwy felly yr haen gydweithredol.

Rydyn ni newydd gael yr haf cynhesaf gweddill ein hoes. Yn ôl dogfennau cyhoeddus, rydym wedi cael mwy o lifogydd yn y 25 mlynedd gyntaf o'r unfed ganrif ar hugain nag yn yr ugeinfed ganrif gyfan. Er nad yw llifogydd mor rhagweladwy'n flynyddol â gwres, bydd gennym fwy o lifogydd yn y pum mlynedd nesaf nag yn y pum mlynedd diwethaf. Gallwch gredu nad yw newid hinsawdd yn digwydd, nid yw'n ei atal rhag digwydd nac yn stopio'i ganlyniadau. A wnaiff y Llywodraeth ystyried cymryd y camau canlynol? Plannu coed ar dir uwch i leihau llifogydd yn y ffynhonnell; cyflwyno afancod i afonydd i greu pyllau a gwlyptiroedd sy'n arafu llif afonydd; hyrwyddo'r defnydd o ardaloedd plannu, gerddi glaw a phalmentydd hydraidd i ganiatáu i ddŵr ddraenio. Dydyn ni ddim yn mynd i atal y dŵr rhag dod i lawr, ond o leiaf gallwn wneud rhywbeth ag ef.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n credu bod nifer o ymyraethau ar hyd y llinellau hynny a fyddai'n cyfrannu'n llwyr at y darlun ehangach. Mae angen ei gydlynu, ei reoli a'i ddylunio yn y ffordd briodol. Ymwelais â safle yn sir Ddinbych yn ddiweddar, coleg Llysfasi, lle maen nhw wedi creu argaeau sy'n gollwng, sy'n golygu, unwaith y bydd lefel y dŵr yn codi i lefel benodol, mae'n llifo i mewn i lynnoedd mewn cae cyfagos i storio'r dŵr hwnnw. Nid yw'r un ymyrraeth honno yn mynd i fod yn ateb syml ar gyfer Afon Clwyd, ond rydych chi'n ailadrodd hynny dwsin, 20 neu 30 gwaith ar raddfa dalgylch ac mae'n gwneud gwahaniaeth. Mae yna ystod eang o ymyraethau. Ond gallwn—ac rydw i wedi dweud hyn yn ddiweddar iawn yn y Siambr ac mewn mannau eraill—gymysgu concrit hyd syrffed. Oes, mae ymyraethau traddodiadol y mae eu hangen arnom ar gyfer rhai lleoliadau penodol, ond mae'n rhaid i ni weithio gyda natur. Mae'n rhaid i ni weithio gyda natur yn ei hanfod. Oherwydd os nad ydym yn gwneud hynny, mae natur bob amser yn ennill, ac rwy'n credu bod angen i ni fod yn ymwybodol o hynny wrth ddylunio'r dull cywir yn y lle iawn.

Diolch am eich datganiad, Weinidog Cabinet. Mae dwy thema roeddwn i eisiau eu codi sy'n effeithio ar fy etholwyr yn Aberhonddu—. Mae'n ddrwg gennyf, rwy'n edrych ar draws ar James Evans. [Torri ar draws.] Yn Bretton a Brychdyn, yn fy ardal i, mewn perthynas â llifogydd. Mae'r cyntaf, Weinidog Cabinet, yn ymwneud â chyflymder cyflawni. Mae fy nhrefnwyr yno wedi cael llifogydd yn 2021, 2023 a 2025. Rydyn ni nawr yn 2026 ac mae'r gwaith lliniaru llifogydd eto i'w wneud.

Cefais fy nharo gan eich datganiad a'ch cyfeiriad at waith amddiffyn rhag llifogydd yn Llanrwst. Rwy'n credu bod y rheiny mewn ymateb i ddigwyddiadau llifogydd a ddigwyddodd yn ôl pob tebyg yn 2020 pan oeddwn i'n arweinydd y cyngor yno ar yr adeg honno. Felly, chwe blynedd yn ddiweddarach i gael cyflawniad nad yw efallai y cyflymder y byddech chi eisiau ei weld. Byddai gen i ddiddordeb yn eich ymateb ynghylch sut y byddech chi eisiau gweld cyflymder cyflawni yn cyflymu.

Ac yn ail, o ran atebolrwydd, mae fy nhrigolion yn Bretton a Brychdyn yn rhwystredig ynghylch y rhyngweithio weithiau â CNC, Dŵr Cymru, awdurdodau lleol, pwy sy'n gyfrifol am beth a phryd. Rwy'n credu po symlaf y gall hynny fod, y gorau fyddai i drigolion mewn lleoedd rydw i'n eu cynrychioli ac rwy'n siŵr lleoedd yr ydych chi'n eu cynrychioli hefyd. Diolch yn fawr.

Diolch. Rwy'n gwerthfawrogi bod y prosesau hyn weithiau'n cymryd mwy o amser nag y byddai unrhyw un yn dymuno, ond mae proses ar waith, mae ffenestr ar gyfer cyllid ar gyfer rhai o'r cynlluniau hyn. Mae angen i awdurdodau rheoli risg gyflwyno eu cynigion, mae angen iddynt ddatblygu eu hachos busnes a gwneud yr achos. Weithiau maen nhw'n llwyddo, weithiau ddim, oherwydd fel y gallwch ddychmygu, mae pob rhan o Gymru yn cyflwyno ar gyfer y mathau hynny o gynlluniau. Mae'n amlwg yn rhywbeth y mae angen i ni weithio gydag awdurdodau lleol yn arbennig, ond cyrff eraill hefyd, i'w gyflawni.

O ran cydlyniant y dull gweithredu, ie, mae gennym grwpiau gwydnwch lleol sy'n dod â rhai o'r partïon hyn at ei gilydd, ac mae angen i hynny ddigwydd mor effeithiol â phosibl. Mae yna le i welliannau bob amser, mae yna wersi i'w dysgu bob amser, a dyna un neges bwysig y byddwn i'n ei chyfleu. Mae'r uwchgynhadledd eto yn mynd i fod yn gyfle arall i wneud hynny ar lefel genedlaethol, ond yn sicr mae elfen ranbarthol a mwy lleol i hynny hefyd. Does dim un ateb syml, does dim ffon hud; rwy'n credu yn aml iawn ei fod yn ymwneud â chael y bobl iawn yn y lle iawn efo'i gilydd o amgylch y bwrdd.

Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad heddiw. Mae llifogydd yn parhau i fod yn bryder gwirioneddol i gymunedau ar draws Blaenau Gwent, Caerffili, Rhymni a Chymru gyfan, yn enwedig wrth i ni weld y tywydd llawer mwy eithafol hwn yn digwydd flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae ymchwil gan y Groes Goch Brydeinig yn tynnu sylw at yr heriau sy'n wynebu pobl mewn sefyllfaoedd bregus pan fydd llifogydd yn digwydd yn y pen draw. Canfu'r ymchwil fod y rhan fwyaf o bobl heb baratoi o gwbl pan darodd llifogydd. Cafodd llawer eu dadleoli am fisoedd o'u cartrefi, yn aml yn byw mewn llety anaddas, yn cael trafferth cael grantiau adferiad, a dywedodd bron pob un ohonynt fod y llifogydd wedi effeithio ar eu hiechyd meddwl. Felly, roeddwn i'n meddwl tybed beth oedd Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i sicrhau bod ein cymunedau mwyaf agored i niwed ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni wedi paratoi'n well ar gyfer llifogydd ac yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt pan fydd hynny'n digwydd, yn enwedig y cymorth iechyd meddwl hwnnw hefyd yn y tymor hwy.

Diolch am hynna. Rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt pwysig nad ydym wedi'i gwmpasu hyd yn hyn y prynhawn yma. Rwyf wedi sôn am y fforwm llifogydd, wrth gwrs, sydd â phwyslais penodol iawn ar weithio gyda phobl a chymunedau, yn enwedig y rhai sydd mewn perygl ac sydd efallai wedi profi digwyddiadau hanesyddol o lifogydd, a bydd hynny'n cael ei gefnogi gan y Llywodraeth hon. Mae'n rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth, ein hymrwymiad maniffesto ein hunain, a byddwn yn ei gyflawni, ac mae gwaith eisoes wedi dechrau ar gyflawni hynny. Cymerais lawer o ysbrydoliaeth o'r ymweliad y soniais amdano yn fy natganiad i Aberdaugleddau, lle gwelsom nad yw llifogydd yn ymwneud â difrod i'ch eiddo neu golli eiddo yn unig. Er mor ofnadwy yw hynny a pha mor ddirdynnol yw'r difrod corfforol, gall yr effeithiau ar iechyd meddwl bara am lawer hirach. Ac roeddwn i'n cael fy nharo, fel rwy'n siŵr y cafodd llawer o Aelodau yma sydd wedi gweld y math hwnnw o brofiad yn uniongyrchol, gan sut y gall y gymuned ddod ynghyd yn aml iawn a pharhau i gefnogi ei gilydd ymhell ar ôl i'r llifogydd gilio. Ond rydym wedi ymrwymo i sefydlu'r fforwm llifogydd annibynnol hwnnw, a fydd yna i geisio ysgogi a chefnogi rhai o'r rhwydweithiau llai ffurfiol hynny, os dymunwch, sydd mor hanfodol pan fydd cymunedau mewn cyfyng-gyngor.

Weinidog, fel y gwyddoch chi, mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd i gyhoeddi adroddiadau o ymchwiliadau i ddigwyddiadau llifogydd sylweddol—adroddiadau adran 19. Mae cyngor Wrecsam wedi rhybuddio eu bod fel arfer yn cymryd rhwng naw mis a blwyddyn i gwblhau eu hadroddiadau. Mae hynny'n debyg yng Nghonwy a sir y Fflint. Ac mewn awdurdod lleol arall yn ein hetholaeth ni yng Nghlwyd, gall gymryd hyd at 18 mis i gwblhau adroddiad adran 19. Gan gofio bod yr adroddiadau hyn yn nodi'r achos, y tebygolrwydd o ailddigwydd, ac unrhyw fesurau lliniaru priodol y gellir eu cymryd, mae eu pwysigrwydd yn allweddol. Ond nid yw'n ymddangos bod yr oedi ynghylch cwblhau'r adroddiadau hyn yn cael sylw yn eich datganiad. Felly, Weinidog Cabinet, pa gefnogaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei roi i awdurdodau lleol i gyflymu'r gwaith ar adroddiadau adran 19? Diolch.

Diolch am y cwestiwn. Nid yw hynny'n rhywbeth rydw i wedi meddwl amdano, a byddaf yn mynd i ffwrdd a myfyrio ar hynny. Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw nad adroddiadau Llywodraeth Cymru ydyn nhw. Maen nhw'n adroddiadau gan yr awdurdodau llifogydd hynny. Dydw i ddim yn ceisio osgoi cyfrifoldeb. Os oes elfen wirioneddol o gefnogaeth y gallai'r Llywodraeth ei darparu i ysgogi hynny i ddigwydd ychydig yn gyflymach, yna rydyn ni'n fwy nag agored i ystyried hynny. Ond yr hyn y byddwn i'n rhybuddio yw bod gan yr adroddiadau adran 19 hynny waith i'w wneud o ran deall llawer o bethau technegol ynghylch hydroleg ac effaith sut mae pethau'n digwydd, sut y gellir eu lliniaru, ac nid ydych chi'n cyrraedd rhai o'r penderfyniadau hynny o fewn wythnosau. Rhaid i asesiadau ac astudiaethau ddigwydd. Ond rwyf am fynd a myfyrio i weld a oes rhywbeth y gallwn ei wneud ynghylch hynny.

Weinidog Cabinet, fel y mae eich datganiad yn cydnabod, mae llifogydd yn broblem i nifer o gymunedau yng Ngheredigion Penfro, ac rwy'n falch bod eich ymweliad ag Aberdaugleddau wedi dangos pa mor bwysig yw'r mater hwnnw. Fel y gwyddoch chi, mae llifogydd yn Gumfreston yn ne sir Benfro wedi golygu cau ffyrdd, tarfu a dargyfeiriadau hir i gymunedau lleol, busnesau ac ymwelwyr. Roedd hyn yn destun deiseb yn y Senedd yn galw am ddatrysiad hirdymor, a ddenodd fwy na 3,400 o lofnodion. Fe'i harweiniwyd gan y Cynghorydd Rhys Jordan, sy'n parhau i bwyso am y gwelliannau hirdymor y mae trigolion lleol wedi bod yn gofyn amdanynt. Rwy'n deall bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn ymgymryd â gwaith gwerthuso pellach ar opsiynau lliniaru llifogydd ar gyfer dalgylch Afon Ritec, ond mae hyn wedi bod yn broblem i'r gymuned leol ers peth amser ac maent eisiau gweld rhywfaint mwy o gynnydd, fel y byddech chi'n ei ddisgwyl. Rwy'n gwerthfawrogi efallai na fyddwch yn gallu rhoi manylion penodol i mi heddiw, ond byddwn yn ddiolchgar pe gallech edrych ar y mater penodol hwn ac ymrwymo i ddod â swyddogion Cyfoeth Naturiol Cymru, Cyngor Sir Penfro a Llywodraeth Cymru at ei gilydd unwaith y bydd y gwaith arfarnu wedi'i gwblhau fel y gellir cytuno ar amserlen glir ar gyfer cynnydd a rhoi ar waith y trefniadau cyllido angenrheidiol fel y gallwn symud ymlaen o'r diwedd gyda datrysiad cyn gynted â phosibl.

Diolch am godi'r mater penodol hwnnw. Rwy'n credu ei fod yn tanlinellu hefyd sut mae ymateb i rai o'r sefyllfaoedd hyn yn gyfrifoldeb trawslywodraethol, oherwydd yr effaith ar seilwaith fel trafnidiaeth hefyd. Byddaf yn gofyn i Cyfoeth Naturiol Cymru roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelod ynglŷn â beth yw eu sefyllfa o ran hynny erbyn hyn, ac mae'n debyg y bydd yn rhaid i ni fwrw ymlaen wedyn.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'n rhaid i fi ddweud, dwi yn teimlo ei fod e'n galonogol iawn, eich datganiad heddiw. Roedd e rili yn dda clywed bod lot o'r pethau sydd wedi cael eu rhoi yn eu lle o'r blaen nawr yn digwydd, fel y fforwm llifogydd cenedlaethol—mae hwnna'n ffantastig. Dwi wir yn credu mewn grym rhwydweithiau sydd yn gweithio ar draws Cymru i helpu ein gilydd a phopeth, so mae hwnna'n ffantastig.

Roeddwn i hefyd yn rili cymryd sylw o beth roeddech chi'n ei ddweud o ran pa fath o gymorth rydyn ni'n gallu ei roi i'n cymunedau ni o ganlyniad i'r ffaith bod yn rhaid iddyn nhw wylio am risg, cofrestru i gael rhybuddion, bod yn barod am unrhyw beth, a chael y cymorth ymarferol gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Dwi hefyd yn teimlo'n rili freintiedig i sefyll fan hyn a chlywed pawb yn siarad amdano fe fel hyn. Rŷn ni i gyd yn poeni am beth sydd yn digwydd gyda'n cymunedau ni ar draws Cymru ac ar draws yr holl bleidiau hefyd. So, mae hwnna'n ffantastig.

Beth dwi eisiau gofyn yw sut ydyn ni'n gallu rhoi'r hyder yna sydd ei angen ar ein cymunedau bod ein Llywodraeth ni, ein bod ni fan hyn, yn gwneud popeth rŷn ni'n gallu ei wneud i sicrhau bod mesurau gwydnwch ar lefel eiddo digonol ar gael iddynt, a'u bod nhw'n saff.

Diolch. Ar lefel eiddo, fel rôn i'n sôn yn gynharach, mae yna gyfle i gael buddsoddiad penodol ar gyfer gwydnwch eiddo yn wyneb llifogydd, a byddwn i'n annog awdurdodau rheoli risg ar draws Cymru i ddod ymlaen gyda gofynion penodol ar gyfer buddsoddiadau yn hynny o beth. Mi wnes i gyfeirio hefyd at rôl sydd gan y cwmnïau yswiriant i chwarae. Build back better yw'r term maen nhw'n ei ddefnyddio. Os ŷch chi wedi cael eich effeithio, fel rhan o'r gwaith yswiriant, mae yna rai cwmnïau yswiriant yn barod i fuddsoddi mwy na gwerth y difrod er mwyn helpu i atal difrod pellach yn y dyfodol. Felly, byddwn i'n annog pobl i siarad â'u cwmnïau yswiriant pan fyddant yn wynebu sefyllfa fel yna.

Byddwn i hefyd yn dweud, gyda'r mesurau sy'n edrych ar eiddo penodol, ei bod hi'n bwysig bod y gwaith yna'n cael ei wneud gan gwmnïau cymwys—cwmnïau sy'n gwybod beth maen nhw'n ei wneud. Dyna pam rŷn ni'n dweud mai'r awdurdodau rheoli risg sydd yn y lle gorau i gomisiynu'r gwaith yma, a bod y ceisiadau'n dod trwyddyn nhw, oherwydd wedyn maen nhw'n gallu sicrhau bod y safonau angenrheidiol yn cael eu cwrdd. Maen nhw hefyd, ar sail gymunedol, yn gallu sicrhau economies of scale lle mae yna sawl eiddo'n cael eu delio â nhw ar yr un pryd.

Byddwn i'n dod yn ôl at rywle dechreuais i'n gynharach: dwi'n gweld y fforwm llifogydd cenedlaethol i Gymru fel cyfrwng allweddol i fod yn lladmerydd dros y bobl yna sydd yn byw yn y cymunedau, sydd yn byw o dan y cysgod yma, yn dal eu llaw nhw, yn gweithio gyda nhw i baratoi fel eu bod nhw â mwy o hyder—os oes rhywbeth yn digwydd, eu bod nhw'n gwybod beth maen nhw angen ei wneud, a'u bod nhw'n gwybod hefyd bod rhai o'r mesurau sydd ganddyn nhw wrth law yn mynd i wneud gwahaniaeth, a phetai'r gwaethaf yn digwydd, bod rhywun gyda nhw ar y daith echrydus, hir yna yn ôl i adfer. Dwi'n meddwl bod hynny hefyd yn neges bwysig iawn.

Dyna pam mae gweithredu trawsbynciol a thraws-sector wrth wraidd ein dull gweithredu. Rhaid i fyrddau iechyd, awdurdodau lleol, gwasanaethau ambiwlans, gofal sylfaenol, tai, gofal cymdeithasol a mudiadau gwirfoddol gynllunio a gweithredu fel un system o amgylch anghenion unigolion a chymunedau. Mae gan nyrsio cymunedol, gwasanaethau eiddilwch, pwyntiau mynediad sengl, timau ymateb cymunedol, ysbyty yn y cartref, adsefydlu ac ailalluogi i gyd rôl hanfodol. Pan fydd y gwasanaethau hyn yn gweithio'n dda, mae pobl yn cael eu cefnogi'n gynharach, mae derbyniadau y gellir eu hosgoi yn cael eu hatal ac mae'r rhai sy'n gadael yr ysbyty yn gallu gwella'n ddiogel ac yn annibynnol gartref neu'n agos ato. Rhaid i hyn gynnwys pobl sy'n wynebu'r rhwystrau mwyaf i ofal, gan gynnwys y rhai sy'n profi digartrefedd, ansicrwydd tai neu allgáu cymdeithasol. Dydy eu hanghenion ddim yn ffitio'n daclus o fewn ffiniau sefydliadol a dylai ein hymateb ddim chwaith. Mae'r gwaith hwn wedi'i alinio â darparu iechyd gyda'n gilydd a'n huchelgais ar gyfer system gofal cymunedol integredig—model mwy cynaliadwy wedi'i adeiladu ar atal, ymyrraeth gynnar, gofal cymunedol a gwell integreiddio.

Ar gyfer y gaeaf hwn, rwy'n gosod tair blaenoriaeth uniongyrchol. Yn gyntaf: amddiffyn pobl trwy frechu, sy'n parhau i fod y mesur diogelwch gorau rhag trosglwyddo clefyd. Mae'r cymhwysedd ar gyfer y brechiad RSV wedi'i ehangu ac mae byrddau iechyd yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru i sicrhau bod mwy o bobl gymwys a staff yn manteisio ar y brechiad ffliw. Mae hefyd yn hanfodol ein bod ni'n parhau i wrthsefyll yn gadarn bob amser y naratifau gwrth-frechu peryglus sy'n cael eu rhannu gan bobl a ddylai wybod yn well.

Yn ail: gwneud i bob dydd gyfrif ar gyfer llif cleifion. Disgwylir i fyrddau iechyd ac awdurdodau lleol gymhwyso 'cartref yn gyntaf', rhyddhau i wella ac asesu, rhyddhau sy'n cael ei lywio gan feini prawf ac asesiad dibynadwy yn gyson, saith diwrnod yr wythnos, fel bod pobl yn gallu gadael yr ysbyty cyn gynted ag y byddan nhw'n barod yn glinigol.

Yn drydydd: cryfhau gofal brys yn y gymuned. Rhaid i bwyntiau mynediad sengl, timau ymateb cymunedol, ysbyty yn y cartref, gwasanaethau ar yr un diwrnod a chyngor clinigol cyflym helpu pobl i dderbyn gofal cynharach a diogelu capasiti ysbytai i'r rhai sydd â'r anghenion mwyaf brys a chymhleth. Nid dyheadau dewisol mo'r rhain, mae disgwyl iddyn nhw gael eu cyflawni. Byddwn ni'n monitro cynnydd yn erbyn tystiolaeth weithredol glir, gan gynnwys mynediad at ofal brys, trosglwyddo ambiwlansys, llif ysbytai, rhyddhau a chapasiti cymunedol. Lle nad yw'r sicrwydd yn ddigonol, bydd yn ofynnol i sefydliadau gryfhau eu hymateb a chymryd camau cywiro.

Er mwyn cefnogi'r gwaith o gyflawni, mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn sicrhau bod £2 filiwn ychwanegol ar gael drwy'r rhaglen genedlaethol i wella gofal brys a gofal argyfwng. Bydd yn cael ei dargedu at weithredu ymarferol cyn, yn ystod ac ar ôl y gaeaf i wella llif ysbytai acíwt, cyflymu rhyddhau diogel, lleihau oedi y gellir ei osgoi a chryfhau diogelwch cleifion ar y pwyntiau lle mae'r pwysau mwyaf. Byddwn ni'n disgwyl i fyrddau iechyd ddangos sut mae'r buddsoddiad hwnnw wedi gwella cyflawniad. Bydd sesiwn cynllunio gaeaf genedlaethol y mis hwn yn dwyn ynghyd brif swyddogion gweithredu byrddau iechyd a phartneriaid awdurdod lleol i ddatrys risgiau a rennir, atgyfnerthu atebolrwydd ar y cyd a chynnal cyflawniad cydgysylltiedig trwy gydol y gaeaf.

Mae argaeledd y gweithlu yn parhau i fod yn risg ddifrifol. Rhaid i fyrddau iechyd gynnal trefniadau wrth gefn sy'n ddiogel, yn hyblyg ac yn gredadwy, a bydd cymorth cenedlaethol yn cael ei dargedu lle y gall wneud y gwahaniaeth mwyaf. Ond mae ein cyfrifoldeb yn mynd y tu hwnt i un gaeaf. O ganlyniad i newid hinsawdd, dydy pwysau ddim yn dilyn patrwm tymhorol rhagweladwy mwyach. Rhoddodd y tonnau gwres yn ystod misoedd yr haf, nas gwelwyd mo'u tebyg o'r blaen, straen enfawr ar ein staff a'n hystad fel ei gilydd, ac mae'n hanfodol bod y gwersi addasu a ddysgwyd eleni yn llywio ein hymagwedd tuag at flynyddoedd yn y dyfodol lle bydd lefelau gwres peryglus yn dod yn norm.

Felly, rwy'n cyhoeddi y bydd Cymru'n symud i gylch cynhwysfawr, parhaus o gynllunio a pharodrwydd, fel bod risgiau'n cael eu hasesu, dysgu'n cael ei weithredu a gwydnwch yn cael ei atgyfnerthu trwy gydol y flwyddyn.

Dydy'r camau rydyn ni'n eu cymryd y gaeaf hwn ddim ar wahân i'n huchelgeisiau ehangach ar gyfer iechyd a gofal yng Nghymru. Maen nhw'n arwydd cynnar o’r cyfeiriad sy’n cael ei nodi drwy 'cyflawni iechyd gyda'n gilydd', ein huchelgais hirdymor i wella canlyniadau, lleihau anghydraddoldebau a sicrhau system iechyd a gofal gynaliadwy ar gyfer y dyfodol.

Fel y nodir yn ein rhaglen lywodraethu, yr hyn sydd wrth galon ein huchelgeisiau ydy newid i ganolbwyntio mwy ar atal, ymyrraeth gynharach a gofal mwy cydgysylltiedig. Allwn ni ddim cwrdd â'r galw yn y dyfodol drwy ofal mewn ysbytai yn unig. Mae'n rhaid inni wneud mwy i gadw pobl yn iach, cefnogi annibyniaeth, ymyrryd yn gynharach pan fydd anghenion yn codi a darparu mwy o ofal mewn lleoliadau cymunedol. Er mwyn cyflawni'r uchelgais honno, bydd angen inni weithio gyda phartneriaid ar draws y sector iechyd, y sector gofal cymdeithasol a’r sector cyhoeddus ehangach. Yn y tymor byr, mae hyn yn golygu adfer gafael lle bo angen, gwella perfformiad a chryfhau atebolrwydd.

Ar yr un pryd, mae’n rhaid inni wneud yn siŵr bod ein gweithlu, ein gwasanaethau, ein seilwaith digidol a’n hystadau mewn sefyllfa i allu cwrdd â heriau’r dyfodol. Yn fwy na dim, mae’n rhaid inni fynd ar drywydd y newidiadau hirdymor sydd eu hangen i wella iechyd y boblogaeth, lleihau anghydraddoldeb a symud ein ffocws tuag at atal, ymyrraeth gynnar a gofal yn agosach at y cartref.

Lywydd, dwi am gloi drwy ddiolch i’r holl staff mewn ysbytai, gwasanaethau ambiwlans, gofal sylfaenol, timau cymunedol, awdurdodau lleol, cartrefi gofal a sefydliadau gwirfoddol sydd eisoes yn paratoi ar gyfer y misoedd i ddod. Mae eu proffesiynoldeb a'u hymroddiad nhw yn anhygoel. Maen nhw'n haeddu cynlluniau sy'n gredadwy, penderfyniadau sy'n amserol ac arweinyddiaeth sy'n glir. Bydd y Llywodraeth hon yn darparu'r arweinyddiaeth gryf a rhagweithiol honno. Mi fyddwn ni'n sicrhau goruchwyliaeth genedlaethol drylwyr, yn gweithio ar draws y Llywodraeth, ac yn gweithio efo partneriaid i fynd i'r afael â risgiau a chynnal gwelliant. Mi fyddwn ni'n barnu llwyddiant nid yn ôl ansawdd y cynlluniau ar bapur, ond yn ôl yr hyn y mae pobl yn ei brofi: gofal mwy diogel a chyflymach, llai o oedi y gellir ei osgoi, gwell gefnogaeth gartref a gwasanaethau sy'n parhau i fod yn wydn pan fydd pwysau'n cynyddu.

Nid dim ond mynd drwy'r gaeaf ydy ein huchelgais ni. Ein huchelgais ni ydy adeiladu system iechyd a gofal sy'n wydn, yn rhagweld pwysau, yn gweithredu'n gynt, yn gweithio fel un ac yn cryfhau gyda phob tymor. Diolch.

Diolch, Weinidog, am roi rhybudd ymlaen llaw am eich datganiad heddiw. Hoffwn ddechrau trwy gysylltu fy hun â'r sylwadau a wnaethoch am staff y GIG, sef asgwrn cefn y GIG yng Nghymru, ac maen nhw'n haeddu system sy'n gweithio iddyn nhw ac sy'n gweithio'n effeithiol. Rydw i hefyd yn falch ein bod ni'n siarad am barodrwydd ar gyfer y gaeaf heddiw. Mae'r gaeaf yn rhywbeth sydd wedi effeithio ar ddynoliaeth bob blwyddyn ers dechrau amser, ac felly mae'n fy syfrdanu nad oes cynllunio priodol wedi bod yn y GIG yng Nghymru i ddelio â'r pwysau rydyn ni'n gwybod eu bod nhw'n mynd i ddigwydd eto flwyddyn ar ôl blwyddyn.

Fodd bynnag, rwy'n pryderu ychydig am y cynlluniau presennol sydd ar waith. Wrth wneud ymchwil ar gyfer y ddadl heddiw, fe ddes i ar draws y ddogfen hon. Mae'n dempled hunanasesu a sicrwydd a gyhoeddwyd yn atodiad nodiadau cyfarfod bwrdd Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe ym mis Medi. Ynddo, mae'n amlinellu 90 o gamau allweddol y dylai'r bwrdd iechyd eu cymryd er mwyn dechrau paratoi ar gyfer y gaeaf. O'r 90 hynny, dim ond 28 oedd wedi'u gweithredu'n llawn, roedd 61 wedi'u gweithredu'n rhannol a doedd un ddim wedi cael ei weithredu o gwbl. Roedd hyn yn rhywbeth a oedd yn bryderus i mi ei weld, a tybed, pan ddaw hi i'r templedi hyn, beth yw'r nifer derbyniol o gamau gweithredu allweddol sy'n cael eu gweithredu'n llwyr er mwyn gallu galw'r cynllun parodrwydd hwn yn llwyddiant.

Beth yw'r mecanweithiau gorfodi sy'n mynd i gael eu defnyddio i sicrhau bod byrddau iechyd yn cyflawni yn hyn o beth? Rydych chi'n dweud, er enghraifft, mai disgwyliadau cyflawni nid dyheadau dewisol yw eich tair blaenoriaeth, ac y byddech chi'n disgwyl i fwrdd iechyd gymryd camau cywiro a chryfhau ei ymateb pe na bai'n eu cyflawni. Ond yn y ddogfen hon, mae bwrdd iechyd Bae Abertawe yn dweud, pan ddaw hi i fodloni'r camau gweithredu allweddol ar frechu, mai capasiti cyfyngedig a diffyg mynediad i glinigau brechu yw'r risgiau sylweddol i gyflawni.

Ar draws pob un o'r camau gweithredu a restrir yn y ddogfen honno, maen nhw'n dweud bod yna risg na fydd wyth cam gweithredu allweddol yn cael eu cyflawni'n llawn oherwydd gweithlu annigonol a risg na fydd saith cam gweithredu allweddol yn cael eu cyflawni oherwydd cyllid annigonol. Nawr, mae sôn yn eich datganiad bod £2 filiwn yn cael ei ddyrannu fel rhan o'r rhaglen gwella gofal brys a gofal argyfwng, ond mae Archwilio Cymru yn nodi mai'r diffyg blynyddol ar gyfer y GIG yn 2025-26 oedd £199 miliwn. Felly, os yw'r byrddau iechyd hyn eisoes mewn diffyg, a'r unig gyllid sydd ar gael yn glir yn eich datganiad yw £2 filiwn, mae hynny'n ymddangos i mi fel swm pitw nad yw'n ddigon i weithredu'r cynlluniau hyn yn iawn. Felly, a oes unrhyw gynlluniau ar gyfer dyrannu adnoddau ychwanegol i baratoi ar gyfer y gaeaf? Ac os na, pam? Os felly, faint o adnoddau sy'n mynd i gael eu dyrannu a beth yw cost amcangyfrifedig hynny i'r trethdalwr?

Nawr, rhywbeth arall a oedd yn ddiddorol am y ddogfen hon oedd yr hyn a oedd yn ymwneud â'ch sylwadau am y cynlluniau sydd angen eu profi ym mis Medi a mis Hydref eleni. Tua diwedd y templed mae yna adran hunanasesu, ac ynddi mae rhai sylwadau lleol wedi'u gwneud. Mae'n dweud bod yn rhaid i'r ddogfen hon gael ei chwblhau gan uwch swyddog sydd â goruchwyliaeth ddigonol o gynllun integredig iechyd a gofal cymdeithasol y rhanbarth i gyflawni'r camau gweithredu ar gyfer gaeaf 2026.

Nawr, yn y templed hunanasesu hwnnw, neu'r templed sicrwydd rhanbarthol, yn hytrach, mae pwynt 35 yn dweud y dylai'r cynllun gael ei brofi yn ystod ymarfer ar gyfer y gaeaf. Mae'r sylwadau lleol yn y ddogfen hon yn dweud, 'Pa rannau sydd angen eu profi? Does gennym ni ddim adnoddau ar gyfer profi, a dim ond rhai rhannau sy'n addas ar gyfer eu profi, yn ein barn ni.' Felly, o ystyried bod angen i'r gwaith profi hwnnw ddigwydd ym mis Medi a mis Hydref, fel y dywedoch chi, pa gynnydd sy'n cael ei wneud o ran y gwaith profi hwn? A yw'r cyfan wedi'i gwblhau eisoes? Ac os nad yw, a oes angen i adnoddau ychwanegol gael eu dyrannu i'n byrddau iechyd er mwyn sicrhau bod y gwaith profi hwn yn gallu digwydd? Ac rwy'n amau nad dim ond ym mae Abertawe y mae pryderon. Fe welais i sgrinlun o'r un ddogfen gan Fwrdd Iechyd Addysgu Powys yn atodiad un o'u dogfennau ar gyfer cyfarfod bwrdd diweddar. Fe ddangosodd y sgrinlun hwnnw na fydden nhw'n gallu sicrhau adsefydlu ysgyfeintiol o fewn dwy i bedair wythnos ar ôl gwaethygiad, oherwydd mae angen aros rhwng 20 a 36 wythnos am y gwasanaethau hyn ar hyn o bryd.

Felly, er fy mod i'n cytuno bod angen i ni ganolbwyntio ar barodrwydd ar gyfer y gaeaf, rwy'n pryderu'n bersonol, o ystyried y dystiolaeth rydw i wedi'i gweld heddiw, am allu'r bwrdd iechyd i weithredu ar amser. A hoffwn ofyn i chi beth yw eich asesiad chi o allu'r bwrdd iechyd i gyflawni'r cynlluniau parodrwydd hyn y gaeaf hwn a pha gamau sy'n mynd i gael eu cymryd i'w cywiro os na allan nhw eu gweithredu. Diolch yn fawr.

Lywydd, diolch i'r Aelod am y sylwadau hynny.

Diolch am y sylwadau yna, a diolch am eich sylwadau agoriadol yn croesawu'r ffaith ein bod ni wedi dechrau'r paratoadau yn gynharach. A dweud y gwir, rwy'n cofio pan ofynnwyd i mi gymryd y swydd hon, un o'r camau cyntaf a gymerais i oedd gofyn am gynllunio ynghylch bod yn barod ar gyfer y gaeaf, oherwydd, fel y gwnaethoch chi ddweud ar ddechrau un eich cyfraniad, mae hyn yn rhywbeth sy'n digwydd bob blwyddyn, mae'n rhywbeth y dylem ni fod yn barod amdano. Felly, rydym ni wedi dechrau'n gynharach nag erioed o'r blaen, sy'n golygu ein bod ni mewn sefyllfa well nawr nag erioed o'r blaen i fynd i'r afael â'r heriau a ddaw gyda'r gaeaf, ac rydym ni'n gwybod bod yr heriau hynny a'r gaeaf hwnnw'n mynd yn anoddach. Rwyf i hefyd wedi gofyn i'r GIG yng Nghymru edrych ar effaith digwyddiad El Niño hefyd, sy'n debygol o gael effaith niweidiol sylweddol ar gymunedau ledled Cymru, ac mae angen cymryd hynny i ystyriaeth.

Ond i ymateb i'ch pwyntiau pellach am y modelu a'r profion, ydym, rydym ni'n modelu'r cynlluniau hynny a gyflwynwyd gan y byrddau iechyd nawr. Fel y dywedais i, rydym ni'n eu modelu nhw ac yn eu profi yn ystod mis Medi a mis Hydref i weld pa mor gadarn ydyn nhw. Mae NHSPI yn gwneud y gwaith hwnnw gyda'r byrddau iechyd, ac, os byddwn ni'n dod o hyd i wendidau yn y system, mae hynny'n rhoi amser i ni gywiro'r trywydd wedyn a dod o hyd i atebion fel nad yw'r gwendidau hynny'n dod i'r amlwg pan fydd y gaeaf yn taro'n galed.

Fe wnaethoch chi ofyn am y capasiti cyfyngedig a'r mynediad at glinigau â brechiadau, er enghraifft, a pha weithlu neu gyllid arall y gellid ei wneud ar gael yn achos bae Abertawe. Fel y gwnaethoch chi ddweud ar y dechrau un, mae hwn yn ddigwyddiad sy'n digwydd bob blwyddyn. Felly, mae hyn yn rhan o'u paratoadau blynyddol. Dylen nhw fod yn cyllidebu ar gyfer hyn. Mae'n rhan o'r cyllidebau sydd ganddyn nhw ac yn rhan o'r gwaith y maen nhw'n paratoi ar ei gyfer drwy gydol y flwyddyn. Felly, rwy'n disgwyl, yr un fath â phob blwyddyn arall, iddyn nhw gyflawni yn unol â'r gyllideb. Maen nhw'n ymwybodol bod hyn yn digwydd. Maen nhw'n paratoi ar ei gyfer.

Ac yn olaf, fe wnaethoch chi ofyn am yr angen i'r bwrdd iechyd baratoi yn unol â'r cyllidebau a pha asesiad yr wyf i wedi ei wneud o gynllun Abertawe. Nawr, rwy'n falch eich bod chi wedi cloi ar y diwedd un yn y fan yna yn sôn am fyrddau iechyd eraill, oherwydd ceir mwy nag Abertawe yn unig yng Nghymru. Mae fy sicrwydd yn gymedrol ar hyn o bryd y byddan nhw'n gallu cyflawni'r cynlluniau y maen nhw wedi gosod i'w hunain—cymedrol ar hyn o bryd, a dim ond ar ddechrau mis Hydref ydym ni nawr, yn seiliedig ar y cynlluniau a gefais ddechrau mis Medi. Nawr ein bod ni'n profi'r cynlluniau y maen nhw wedi eu cyflwyno—mae'r holl fyrddau iechyd a'r ymddiriedolaethau hefyd wedi cyflwyno cynlluniau. Rydym ni'n eu profi nhw y mis yma; fe wnaethom ni ychydig bach y mis diwethaf. O gael y dysgu a'r gwersi o'r profion hynny, bydd yr asesiad hwnnw'n cynyddu dros amser, ac rwy'n hyderus y byddwn ni mewn gwell sefyllfa pan ddaw'r gaeaf ac y byddan nhw mewn gwell sefyllfa i fynd i'r afael â'r problemau a ddaw i'n cymunedau yn sgil y gaeaf.

A gaf i ddiolch i chi, Weinidog Cabinet, am eich datganiad heddiw? Rwy'n falch bod hwn yn un o dri datganiad ar barodrwydd ar gyfer y gaeaf y mae Gweinidogion yn eu cyflwyno heddiw, ac mae hynny'n cydnabod bod angen i gynllunio ar gyfer misoedd y gaeaf fod yn ddull trawsbynciol.

Pan oeddem yn llywodraethu, wrth gwrs, dechreuodd Llafur Cymru baratoadau ar gyfer misoedd y gaeaf cyn gynted â phosibl, gyda'r paratoadau ar gyfer y gaeaf diwethaf yn dechrau ym mis Mawrth 2025, gydag uwchgynhadledd gaeaf ar gyfer 2025-26. Rwy'n pryderu bod y camau a gymerwyd gan y Llywodraeth Cymru hon yn golygu nad yw'r GIG yn mynd i mewn i'r gaeaf yn y cyflwr cadarn y mae angen iddo fod ynddo. Nid ydym ni wedi clywed o hyd gan Weinidogion pryd y bydd arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu, dim ond y bydd o fewn blwyddyn, ac yn sicr nid yw'r ansicrwydd hwnnw yn helpu'r GIG na chleifion. Ar ôl 10 mis o restrau aros yn lleihau o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru, maen nhw bellach yn codi eto o dan y Llywodraeth hon. Mae Gweinidogion, wrth gwrs, wedi bod mewn anghydfod gydag ymwelwyr iechyd yng Nghwm Taf, a cheir pryder ac ansicrwydd bellach ynglŷn â dyfodol gwasanaethau endometriosis yng Nghymru. Mae hyn i gyd yn ychwanegu at y dybiaeth nad yw'r gafael ar wasanaethau iechyd yn ddigon cadarn wrth i ni gyrraedd y gaeaf.

Weinidog, ar y cyfan, roedd y datganiad hwn yn brin o ran manylion ac yn fwy prin fyth o ran ymrwymiadau ariannol—mwy o sylwebaeth na chynllun gweithredu manwl ar gyfer y gaeaf. Fel y gwyddoch chi, mae'r £2 filiwn ychwanegol y gwnaethoch chi gyfeirio ato yn ddiferyn yn y môr ar gyfer cyllidebau iechyd. A allwch chi roi ffigur ar gyfanswm yr adnoddau gwirioneddol yr ydych chi eu cyfrannu at bwysau'r gaeaf eleni? I ymhelaethu ar y cwestiynau a godwyd ynghylch profion straen ar asesiadau rhanbarthol, a allwch chi amlinellu pa broblemau sydd wedi cael eu nodi hyd yma drwy'r broses honno a pha un a yw'r problemau sydd wedi cael eu nodi yn cael sylw bellach?

Rydym ni'n gwybod, pan fydd ysbytai'n dod o dan bwysau, bod y pwysau ar feddygfeydd teulu yn dwysáu hefyd. Mae Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol wedi dweud bod pwysau'r gaeaf i feddygfeydd teulu yn llawer rhy aml yn cael eu cysgodi gan y pwyslais ar leoliadau ysbyty acíwt. Felly, beth ydych chi'n ei wneud, Weinidog Cabinet, i sicrhau bod meddygon teulu yn cael cefnogaeth briodol wrth gyrraedd y gaeaf a pha drefniadau penodol ydych chi'n eu rhoi ar waith? A allech chi hefyd roi'r wybodaeth ddiweddaraf am faint yn rhagor o feddygon teulu sydd wedi cael eu recriwtio o dan eich goruchwyliaeth, o gofio ein bod ni bellach bron i chwe mis i mewn i'r tymor pedair blynedd, pan fo 100 o feddygon teulu newydd ac ychwanegol yn cael eu haddo i bobl Cymru?

Nawr, mae'r rhaglen lywodraethu hefyd yn nodi bwriadau Gweinidogion ar gyfer mwy o ddefnydd o dystiolaeth a data yng ngwasanaeth iechyd Cymru. Felly, a gaf i ofyn i chi a oes unrhyw dargedau wedi cael eu rhoi ar waith o ran parodrwydd ar gyfer y gaeaf, yn enwedig ynghylch y nifer sy'n manteisio ar frechiadau? Roeddwn i'n falch iawn eich bod chi wedi beirniadu camwybodaeth beryglus am frechiadau. A allech chi amlinellu pa ymdrech ychwanegol sy'n cael ei gwneud i ddarparu ffeithiau am frechiadau i bobl a allai fod yn bryderus amdanyn nhw? Ac yn fwy cyffredinol, beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i fonitro a chynyddu'r nifer sy'n manteisio ar frechiadau, yn enwedig ymhlith grwpiau uchel eu risg?

Nawr, ym mis Mehefin, fe wnaethoch chi ddweud y byddai'r Llywodraeth yn cyflwyno cynigion ar gyfer dull cyfathrebu newydd sy'n helpu pobl i gael y gefnogaeth gywir ac yn tynnu pwysau oddi ar wasanaethau rheng flaen. Weinidog, byddwn yn ddiolchgar iawn pe gallech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y dull newydd hwnnw a pha un a fyddai'n cael ei gyflwyno mewn pryd ar gyfer y gaeaf, a pha wahaniaethau allweddol yr ydych chi'n rhagweld y bydd yn eu gwneud. Diolch.

Diolch i chi am y cwestiynau hynny. Lywydd, mae'n wir ein bod ni wedi dechrau'n gynharach nag erioed o'r blaen wrth gynllunio ar gyfer pwysau'r gaeaf. Nawr, mae'r Aelod yn tynnu sylw at bwysau eraill o fewn y system iechyd: aros dwy flynedd, rydych chi wedi sôn amdano o'r blaen, ac rydw i wedi ymateb i'r materion hynny sawl gwaith, ac rydym wedi ei gwneud yn glir y byddwn ni'n mynd i'r afael â'r cyfnod aros hynny o ddwy flynedd. Mae'r arian bellach yn mynd i mewn i'r system, ac mae cynlluniau wedi'u creu gan glinigwyr a'r bwrdd iechyd, a byddwn ni'n gweld canlyniad hynny pan welwn ni'r niferoedd yn dod drwodd yng nghyfnod Tachwedd.

Ond mae'r pwysau hynny, tra eu bod nhw yno—. Mae pwysau'r gaeaf yn ychwanegu ymhellach at y pwysau sydd gennym yn y GIG eisoes ar hyn o bryd. Dyna pam rydyn ni'n ystyried eiddilwch yn fater, gan wneud yn siŵr ein bod ni'n mynd i'r afael â eiddilwch yn y gymuned. Felly, pan ofynnoch chi am feddygon teulu, mae'n gwneud yn siŵr bod meddygon teulu yn cael eu cefnogi yn y gymuned gyda nyrsys dosbarth fel ein bod ni'n nodi'r materion hynny yn gynharach, ac, os yw cleifion eiddil yn dod i mewn trwy ddrws ffrynt yr adran damweiniau ac achosion brys, eu bod yn cael eu gweld yn gynt, fel bod eiddilwch yn cael ei nodi'n gynt, yn hytrach na bod pobl yn gorfod aros yn yr adran damweiniau ac achosion brys am gyfnod hirach. Felly, bydd hynny'n tynnu pwysau oddi ar y lleoliadau acíwt.

Fe wnaethoch chi ofyn am recriwtio meddygon teulu; byddwch chi'n gwybod mai ein targed yw recriwtio 100 o feddygon teulu ychwanegol cyn diwedd tymor hwn y Senedd, y byddwn ni'n ei gyflawni pan fyddwn ni'n cyrraedd y pwynt hwnnw. Bydd hynny'n tynnu pwysau i ffwrdd mewn rhai cymunedau lle nad oes, ar hyn o bryd, ddigon o adnoddau yn y lleoliad gofal sylfaenol hwnnw. Felly, mae hynny'n darged sy'n glir; mae ef yn ein rhaglen lywodraethu.

A gyda brechiadau, ar hyn o bryd, rydyn ni wedi gweld rhywfaint o welliant yn y defnydd o frechiadau yn rhai o'r rhannau mwyaf agored i niwed o'r gymuned, yn enwedig mewn plant, ond mae'n gynnar iawn, ar hyn o bryd, i allu monitro yn union a ydym yn mynd i gyflawni cynnydd yn y defnydd o frechiadau. Ond, ar hyn o bryd, mae'n edrych yn addawol. Rwy'n gofyn i weithwyr proffesiynol yn y sector iechyd wneud yn siŵr eu bod nhw hefyd yn cael cynnig brechiad hefyd, oherwydd mae'n bwysig yn y lleoliadau acíwt hynny yn enwedig, a gyda phobl sy'n cymysgu ac yn gweithio gyda phobl sydd eisoes yn sâl, eu bod nhw'n cael eu brechu fel nad ydyn nhw'n rhannu'r salwch pan ddaw'r amser.

A gaf i hefyd ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma? Gyda'r gaeaf ar y gorwel, mae sicrhau bod y GIG mor barod ag y gall fod ar gyfer yr hyn a allai fod yn llechu rownd y gornel yn hollbwysig. Mae'r gaeaf bob amser yn gyfnod heriol i'n gwasanaeth iechyd a'n staff sy'n gweithio'n galed, a, bob blwyddyn, mae'r gaeaf yn dod â phwysau ychwanegol i'n gwasanaeth iechyd: mwy o salwch anadlol, mwy o gwympiadau a thorri esgyrn, mwy o alw ar adrannau brys a mwy o bwysau ar ambiwlansys, ac, yn anochel, mwy o bwysau ar staff.

Mae cynllunio yn hanfodol, Weinidog Cabinet. Rydyn ni i gyd wedi ei glywed, rydyn ni i gyd yn ei wybod, ond does dim gwerth bod a chynllun os nad oes gennym ni wasanaeth iechyd sy'n ddigon gwydn i'w gyflawni. Hanfod hynny, yn fy marn i, yw capasiti. Hoffwn wybod: ydych chi'n hyderus bod gennym ni weithlu digon cryf i ddelio â'r heriau a allai ddod i'r amlwg dros y gaeaf? Ydych chi'n hyderus bod gennym ni ddigon o welyau? Ac efallai'n bwysicach fyth, ydych chi'n hyderus y bydd cleifion yn gallu symud trwy'r system yn effeithiol? Gweinidog Cabinet, yn ôl ym mis Gorffennaf, fe wnaethoch chi addo cynllunio'n gynharach ar gyfer pwysau'r gaeaf—cam cwbl synhwyrol yn fy marn i. Fe wnaethoch chi addo ymagwedd gydol y flwyddyn at wydnwch, gofal cymunedol, gwell llif drwy ysbytai a mwy o bwyslais ar bobl hŷn a'r rhai sy'n byw gyda eiddiwch. Felly, beth sydd wedi newid ers mis Gorffennaf, oherwydd mae'r ffigyrau yn dal i greu darlun pryderus i mi?

Ym mis Awst, ar anterth yr haf, roedd bron i 1,400 o gleifion ledled Cymru yn aros yn hirach nag y dylen nhw orfod aros i adael eu gwely mewn ysbyty. Mae hyn yn fwy na nifer yr achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal a adroddwyd yn y mis blaenorol. Fel cyfanswm, mae'r cleifion hyn wedi cael eu gohirio am ychydig llai na 60,000 o ddiwrnodau. Felly, os mai dyna'r ffigyrau ym mis Awst, beth fyddan nhw yn ystod misoedd y gaeaf, Ysgrifennydd Cabinet? A pha gamau y mae'r Llywodraeth wedi'u cymryd i sicrhau bod y niferoedd hynny'n dechrau mynd i'r cyfeiriad iawn, a phryd allwn ni ddisgwyl gweld gwelliannau? Weinidog Cabinet, a ydych chi'n hyderus bod gan fyrddau iechyd ac awdurdodau lleol y gweithlu a digon o gyllid i atal cleifion rhag aros yn yr ysbyty yn ddiangen y gaeaf hwn? Pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda byrddau iechyd, awdurdodau lleol a rhanddeiliaid allweddol eraill i sicrhau bod y sector gofal cymdeithasol ar sail gadarn i allu lleddfu'r pwysau?

Aelod Cabinet, rydych chi'n dweud bod y cynlluniau parodrwydd ar gyfer y gaeaf a gyflwynwyd gan fyrddau iechyd wedi bod yn destun profion straen trwy gydol mis Medi ac i mewn i fis yma. A yw prif achosion pryderon wedi'u nodi erbyn hyn? Rydych chi'n sôn am osod tair blaenoriaeth uniongyrchol ar gyfer y gaeaf, edrych ar frechu, byrddau iechyd a chymhwyso dull cartref yn gyntaf i ryddhau a chryfhau gofal brys yn y gymuned. Honiadau bonheddig iawn, Weinidog Cabinet, ond mae'n rhaid i mi gytuno â Ken Skates ar yr un yma—dydych chi ddim wedi rhoi llawer o fanylion o ran sut bydd hyn yn cael ei gyflawni. [Torri ar draws.] Rwy'n gwybod, cefais i sioc hefyd. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi esboniad o ran sut y bydd hyn yn cael ei wneud.

Fe ddywedoch chi fod £2 filiwn yn cael ei ddyrannu i fyrddau iechyd i'w helpu i wella llif acíwt mewn ysbytai, cyflymu rhyddhau yn ddiogel, lleihau oedi a chryfhau diogelwch cleifion. Felly, Weinidog Cabinet, ydych chi'n hyderus bod y cyllid hwn yn mynd i fod yn ddigon? Mae Llywodraeth Cymru yn gwbl briodol yn disgwyl i fyrddau iechyd ddangos sut mae unrhyw arian ychwanegol wedi gwella darpariaeth, ond beth sy'n digwydd os nad ydyn nhw'n gwneud hynny? Yn flaenorol, Weinidog Cabinet, fe ddywedoch chi y byddai'r Llywodraeth yn lleihau oedi wrth drosglwyddo o ambiwlans, yn mynd i'r afael â gofal mewn coridorau ac yn byrhau amseroedd aros mewn adrannau brys. Ond beth yw'r targedau penodol ar gyfer y gaeaf hwn, a pha gamau wrth gefn fydd yn cael eu sbarduno os bydd y targedau hynny'n cael eu colli mewn gwirionedd? Oherwydd, Weinidog Cabinet, dydyn ni ddim wedi gweld digon o gynnydd yn y maes hwn, ac ni allwch baratoi'r GIG yn well ar gyfer pwysau'r gaeaf os yw eisoes o dan straen enfawr fel y mae.

Mae gan Lywodraeth Cymru darged o sicrhau y dylai 95 y cant o gleifion dreulio llai na phedair awr mewn adrannau brys. Nid yw'r targed hwnnw erioed wedi'i gyrraedd. Yn ôl y ffigyrau diweddaraf, dim ond 63 y cant o gleifion a dreuliodd llai na phedair awr mewn adran damweiniau ac achosion brys yng Nghymru yn ystod mis Awst. Mae gan Lywodraeth Cymru darged arall na ddylai unrhyw glaf aros mwy na 12 awr mewn adran achosion brys. A dyfalwch beth? Nid yw hynny erioed wedi cael ei gyflawni chwaith. Mae'r ffigyrau diweddaraf yn dangos bod ychydig o dan 11,000 o bobl wedi aros mwy na 12 awr ym mis Awst eleni.

Mae gofal mewn coridorau, fel y gwyddom ni i gyd, yn broblem fawr yng Nghymru, ac mae'r Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys wedi darganfod yn flaenorol ei fod yn digwydd ym mhob un o'r 12 o adrannau achosion brys ledled Cymru. Mae gofal mewn coridorau yn beryglus ac yn dad-ddynoli, ond mae bellach yn arfer cyffredin, ac, i fod yn onest, Weinidog Cabinet, mae hynny'n gywilyddus. Mae adroddiad gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn datgan mai oedi wrth drosglwyddo cleifion yw'r her fwyaf arwyddocaol sy'n wynebu gwasanaeth ambiwlans Cymru, a hynny cyn i'r gaeaf gyrraedd hyd yn oed. Yn amlwg, nid yw'n dderbyniol, felly sut allwch chi ddisgwyl i bobl gredu bod pethau'n mynd i wella mewn pryd ar gyfer y gaeaf?

Rhaid i atal fod, felly, wrth wraidd strategaeth y gaeaf, ac rwy'n croesawu pwyslais y Llywodraeth ar frechu, gan gynnwys ehangu'r brechlyn RSV. Rydym yn gwybod y gall ffliw a heintiau anadlol eraill roi pwysau sylweddol ar y GIG, felly mae pob person cymwys sy'n cymryd brechiad nid yn unig yn amddiffyn eu hunain, maen nhw'n helpu i leihau pwysau y gellir eu hosgoi ar ein gwasanaethau iechyd a gofal. O ran diweddariad, Weinidog Cabinet, mae angen i ni wybod a yw rhaglenni brechu yn cyrraedd y rhai sydd fwyaf mewn perygl. Felly, a yw Llywodraeth Cymru yn monitro hyn? A oes unrhyw feysydd wedi'u nodi lle mae'r niferoedd sy'n eu cael ar ei hôl hi? Os felly, pa gamau wedi'u targedu sy'n digwydd nawr? Mae fy nghwestiwn olaf, Ysgrifennydd Cabinet, yn syml: a ydych chi'n hyderus bod y Llywodraeth hon a'r byrddau iechyd ledled Cymru yn wirioneddol barod ar gyfer yr hyn sydd rownd y gornel? Diolch.

Lywydd, roedd yna nifer o gwestiynau yna a llawer o ddatganiadau hefyd. Rwy'n cytuno â nifer o'r datganiadau wnaethoch chi. O ran capasiti, gweithlu, gwelyau a llif, llif oedd thema eich cyfraniad, a byddaf yn mynd ymlaen ato mewn munud, ond, wrth gwrs, mae nifer y gwelyau, p'un a oes gennym ddigon ai peidio, yn dibynnu ar p'un a allwn wneud yn siŵr nad yw pobl yn mynd i mewn i'r lleoliad acíwt hwnnw yn y lle cyntaf, gan fynd i'r afael â materion yn gynharach, a dyna pam rydyn ni'n edrych ar y dull system gyfan hwnnw, gan wneud yn siŵr ein bod yn symud adnoddau i'r gymuned, gwneud yn siŵr bod y lleoliad gofal sylfaenol yn cael adnoddau ac yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arno er mwyn atal pobl rhag mynd yno.

Byddai'n esgeulus i mi beidio â nodi bod fferyllfeydd cymunedol yn chwarae rhan bwysig yma, yn enwedig gyda'r cynllun anhwylderau cyffredin. Yn ôl yn 2024-25, fe wnaethant roi 462,000 o ymgynghoriadau. Mae hynny'n swm enfawr o waith sy'n cael ei wneud yn ein fferyllfeydd cymunedol, ac maen nhw'n chwarae rhan hanfodol hefyd gyda brechu. Mae cael y gwasanaethau cymunedol hynny ar waith yn hanfodol, ac rydym yn cael cydweithrediad gan y sefydliadau hynny, fferyllfeydd cymunedol, meddygon teulu ac eraill.

Beth sydd wedi newid ers mis Gorffennaf? Wel, mae gennym gynlluniau nawr. Mae'r byrddau iechyd wedi llunio'r cynlluniau hyn, wedi eu cyflwyno i ni, rydyn ni'n eu profi ac yn gwneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu'r gwersi. Felly, rydyn ni'n mynd i fod mewn sefyllfa well nag erioed o'r blaen i wynebu'r pwysau a fydd yn anochel yn ein taro pan fydd y gaeaf yn cyrraedd.

Fe wnaethoch chi ofyn am yr ambiwlansys. Mae trosglwyddo o ambiwlans bob amser yn bryder, ac mae angen i ni weld gwelliant yn y maes hwnnw. Rydym wedi gweld rhywfaint o welliant dros y misoedd diwethaf, sy'n gadarnhaol iawn, ac mae angen i ni weld hynny'n cael ei gynnal dros y misoedd nesaf, oherwydd fel rydych chi'n dweud, mae'r gaeaf yn mynd i gyflwyno her wahanol, ond rwy'n falch ein bod yn gweld y gwelliannau hynny yn y gwasanaeth ambiwlans.

Yn olaf, fe wnaethoch chi sôn am wasanaethau cymdeithasol, ac rwy'n falch iawn eich bod wedi gwneud hynny. Maen nhw'n cael eu hanghofio'n llawer rhy aml yn y trafodaethau ynghylch yr effaith ar y gwasanaeth iechyd, ond yn bwysicach fyth ar unigolion. Ac, ydi, mae'r sector gofal cymdeithasol, gwasanaethau cymdeithasol, yn hanfodol yn hyn. Rydym yn gwneud yn siŵr bod prif swyddogion gweithredu byrddau iechyd yn cwrdd ag arweinwyr gwasanaethau cymdeithasol mewn awdurdodau lleol i ddatblygu'r cynllun hwnnw, gan wneud yn siŵr eu bod wedi'u halinio ac y bydd rhyddhau yn gwella.

Rydym yn edrych ar welliant o ran llif cleifion—sef y thema, fel y dywedais, rydych chi'n edrych arni yn eich cyfraniad—a'r cartref pontio, gan ddechrau'r cynllunio ar gyfer y broses rhyddhau yn gynharach, gwneud yn siŵr bod gennym ddull gweithredu saith diwrnod ar gyfer hynny, gyda dyddiadau rhyddhau disgwyliedig ac adolygiadau clinigol uwch rheolaidd o'r achosion rhyddhau hynny, fel y gall pobl fynd adref yn gynt nag y maent yn ei wneud ar hyn o bryd.

Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae pwysau'r gaeaf yn aml yn cael eu trafod o ran capasiti ysbyty, oedi wrth rhyddhau a mynediad at ofal sylfaenol, ond yn y cymunedau rwy'n eu cynrychioli, mae yna hefyd y mater sylfaenol iawn sef a all pobl fynd i'r ysbyty yn gorfforol o gwbl. Gan fy mod yn byw yng nghysgod mynydd y Rhigos, rwy'n gwybod yn bersonol pa mor ddibynnol yw cymunedau yn Afan Ogwr Rhondda ar ffyrdd mynyddig, megis y Rhigos, y Bwlch—Bwlch y Clawdd i ffrindiau—a mynydd y Maerdy.

Mae'r rhain yn llwybrau hanfodol i bobl fynd i'r ysbyty ac i griwiau ambiwlans sy'n mynd â chleifion i adrannau gofal brys ac argyfwng. Yn ystod cyfnodau o eira a rhew, gall y ffyrdd hynny gau'n gyflym iawn heb fawr o gyfathrebu, gan adael cymunedau wedi'u hynysu. Pa sicrwydd all yr Ysgrifennydd Cabinet ei roi bod cynlluniau paratoi ar gyfer y gaeaf yn cynnwys cynlluniau wrth gefn penodol ar gyfer cau ffyrdd mynydd, gan gynnwys cydweithio rhwng byrddau iechyd, y gwasanaethau ambiwlans ac awdurdodau lleol, fel nad yw cleifion yn y cymunedau hynny yn cael eu gadael heb fynediad diogel at ofal?

Diolch i Elyn Stephens am y cwestiwn pwysig yna.

Yn bendant, bydd pobl eisiau sicrwydd ac i ddeall y bydd yr ambiwlans yn cyrraedd mewn pryd. Dwi ddim yn gwybod faint ohonoch chi a welodd y ffilm Effi o Blaenau, a ddangosodd na wnaeth ambiwlans yn ystod y gaeaf gyrraedd mewn pryd a chanlyniadau trychinebus hynny. Nawr, nid ydym yn y sefyllfa honno; ffilm oedd honno. Ond bydd pobl eisiau bod yn sicr y gall yr ambiwlansys hynny eu cyrraedd. Ac, oes, mae gennym bedwar fforwm gwydnwch lleol sy'n gweithredu ar hyd ffiniau'r heddlu yma yng Nghymru, ac maen nhw'n sicrhau bod y gwasanaethau brys, y GIG ac awdurdodau lleol yn datblygu'r cynlluniau wrth gefn hynny pe bai ffyrdd yn cau neu fe fydd digwyddiadau trychinebus yn sgil y tywydd.

Felly, bydd ganddyn nhw reolaeth a gafael ar hynny, sy'n gwneud yn siŵr y bydd ambiwlansys yn gallu dod o hyd i'w cyrchfan a'i chyrraedd. Mae Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru hefyd yn paratoi ar gyfer yr hyn rydyn ni'n ei alw'n risgiau rhagweladwy y gaeaf, yn enwedig ar gyfer ardaloedd mynyddig gwledig, gan gynnwys tywydd garw a'r pwysau y mae ardaloedd gwledig yn eu darparu. Felly, mae Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn paratoi ar gyfer hynny, a gall pobl fod yn sicr y byddant yno.

Mae gen i'r peth anghywir. Mae'n wir ddrwg gen i.

Roeddwn i eisiau dweud diolch, Weinidog, am gyflwyno'r datganiad. Mae pawb wedi bod yn siarad am frechlynnau, felly roeddwn i eisiau ychwanegu fy mod eisiau cydnabod cyfraniad hanfodol y trydydd sector, y timau gofal sylfaenol a chymunedol, meddygon teulu, fferyllwyr, nyrsys a gweithwyr iechyd, sy'n darparu brechiadau hanfodol ledled y sir, yn enwedig yn fy nghymuned i.

Ddoe, ymwelais ag Ysbyty Bronglais a gweld drosof fy hun y lludded meddyliol a chorfforol y mae adrannau a'u staff yn eu profi. Wrth siarad â gweithwyr rheng flaen, roedd yn amhosibl peidio â chael eich taro gan eu hymrwymiad i'w cleifion, ond hefyd y niwed y mae'r galw di-baid yn ei achosi. Flwyddyn ar ôl blwyddyn, rydym yn clywed am fwy o alw a chynnydd mewn pwysau ar adrannau damweiniau ac achosion brys a wardiau, ond mae gormod o gleifion a staff yn parhau i wynebu heriau sy'n dod yn fwyfwy anodd. Dim ond y Sul yma, cyhoeddodd Glangwili, Bronglais a Llwynhelyg ddatganiad yn dweud eu bod o dan bwysau difrifol yn eu hadrannau damweiniau ac achosion brys, felly nid yw hyn yn unrhyw beth anarferol iddyn nhw. Mae'n ffaith bod staff iechyd a gofal cymdeithasol o dan gyfyngiadau enfawr. Mae hanes yn dangos bod pwysau'r gaeaf—

—yn llymach nag a ragwelir. Mae'n wir ddrwg gen i. Os yw'r galw y gaeaf hwn yn fwy na'r rhagolygon, pa sicrwydd allwch chi ei roi i'r cyhoedd na fyddant yn gweld ailadrodd yr oedi a brofwyd yn y blynyddoedd blaenorol? Diolch.

Diolch i Claire Archibald am y cwestiwn yna.

Diolch am eich cydnabyddiaeth o'r gwaith gwych a wnaed gan nifer o weithwyr gofal iechyd, sefydliadau'r trydydd sector ac eraill i sicrhau bod y mesurau ataliol yn cael eu cymryd. Fe wnaethoch chi gyfeirio'n benodol at Fronglais, Glangwili, Llwynhelyg ac eraill yn eich etholaeth, ac maen nhw o dan bwysau difrifol, ac mae bellach yn gynnar ym mis Hydref. Felly, dyna pam rydyn ni'n mabwysiadu dull gydol y flwyddyn o ran hyn, oherwydd nid yw'n ddigwyddiad untro neu, hyd yn oed dim ond pan ddaw gwres yr haf, digwyddiad dwywaith yn y flwyddyn. Mae'n rhaid i ni baratoi ar gyfer pwysau ar y system iechyd trwy gydol y flwyddyn. Dyna'r camau rydyn ni'n eu cymryd.

Os bydd pwysau yn fwy na'r disgwyl, yna byddwn yn ymateb i hynny. Mae gennym rai o'r staff gorau yn y system iechyd a'r system gofal o unrhyw le yn y byd yma. Rydyn ni mor lwcus i'w cael, a byddan nhw'n ymateb yn ôl yr angen, fel maen nhw bob amser wedi gwneud, flwyddyn ar ôl blwyddyn, os bydd pwysau'n codi. Ond rwyf am orffen trwy ddweud pan ddaw i ffliw—a ffliw yw un o'r heriau mwyaf, ac eiddilwch, ond yr her fawr yn y gaeaf—rydym yn monitro beth sy'n digwydd yn hemisffer y de. Ar hyn o bryd, nid yw'r tymor ffliw wedi bod mor ddrwg ag y byddem wedi ofni yn Awstralia, ond maen nhw'n gweld ymchwydd hwyr iawn a chynnydd hwyr iawn mewn niferoedd wrth iddyn nhw fynd i'w gwanwyn nhw. Felly, rydyn ni'n monitro hynny, a byddwn yn dilyn beth sy'n digwydd yn Awstralia gyda diddordeb ac yn paratoi ar gyfer hynny.

Diolch yn fawr iawn am eich datganiad, Weinidog, ac rwy'n nodi bod hyn yn dilyn datganiad a wnaethoch ar 1 Gorffennaf, pan oedd y tymheredd ychydig yn gynhesach nag y mae nawr. Rwy'n falch iawn hefyd eich bod chi'n cyfeirio at y grwpiau agored i niwed hynny, yn enwedig pobl sy'n ddigartref. Ac roeddwn i wir eisiau canolbwyntio ar hyn, oherwydd i'r bobl hynny sy'n ddigartref yn y gaeaf, mae'n llythrennol yn ymwneud â chael cartref. Bydd hynny'n achub eu bywydau. Adroddodd Crisis yng Nghymru, y mis hwn, fod 63 o bobl wedi marw ar y strydoedd yn 2025 yng Nghymru. Oedran cyfartalog menyw sy'n marw, sy'n ddigartref, oedd 43, a 47 i ddynion. Mae Crisis yn dweud eu bod yn paratoi ar gyfer gaeaf prysur. Maen nhw eisiau i Lywodraeth y DU ddadrewi'r budd-dal tai, ond mae'n galw ar Lywodraeth Cymru i ddeddfu'r Ddeddf Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) 2026 newydd. Felly, beth fyddwch chi'n ei wneud i weithio ar draws y Llywodraeth, ond hefyd i gefnogi'r sefydliadau trydydd sector, fel Crisis, i gael pobl ddigartref oddi ar ein strydoedd yn llythrennol y gaeaf hwn? Diolch yn fawr iawn, Lywydd.

Lywydd, mae'r Aelod yn gwneud pwyntiau pwysig iawn yna ynghylch pobl sy'n ddigartref, yn bennaf yn cysgu allan, rwy'n credu mai hyn yr oeddech yn cyfeirio ato yn yr achos hwn. Serch hynny, mae pobl sy'n syrffio soffa ac sy'n gorfod dibynnu ar ffrindiau ac eraill am wely hefyd yn agored i niwed yn y sefyllfa hon. Dyna pam rydyn ni'n gwneud yn siŵr bod pobl yn y mathau hynny o sefyllfaoedd yn grŵp â blaenoriaeth i ni o ran sicrhau ein bod ni'n eu hadnabod er mwyn iddyn nhw gael triniaeth ar amser, cael eu brechu, a chael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt.

Fodd bynnag, mae'r cwestiynau, Lywydd, a gododd yr Aelod yn fwy priodol i'r Gweinidog Cabinet dros dai. Bydd hi wedi clywed yr hyn sydd gennych i'w ddweud a bydd hi'n cymryd sylw o'r hyn rydych chi wedi'i ddweud. Byddaf yn cael sgyrsiau gyda hi, fel yr wyf yn ei wneud yn rheolaidd oherwydd y cysylltiad rhwng tai ac iechyd, a gwneud yn siŵr bod y Gweinidog yn ymwybodol o'ch pryderon a'r pwyntiau a godwyd gennych.

Flwyddyn ar ôl blwyddyn, methodd y Llywodraeth flaenorol â pharatoi'n ddigonol ar gyfer misoedd y gaeaf. Ym mis Mai, rhoddodd pobl Cymru eu ffydd yn Llywodraeth Plaid Cymru i flaenoriaethu ein GIG. Ac rwy'n croesawu'r datganiad heddiw, sy'n torri'r cylch o aros i'r gaeaf gyrraedd cyn ei gyrraedd.

Dim ond trwy weithredu lleol y gall llawer o'r blaenoriaethau a nodir yn y datganiad lwyddo. A allai'r Gweinidog Cabinet roi mwy o fanylion ar sut y bydd y Llywodraeth yn cefnogi'r rhai sy'n darparu gofal iechyd yn ein cymunedau? Maen n nhw'n aml yn brin o adnoddau ac o dan bwysau enfawr, ond os gallwn wneud hyn yn iawn, byddai'n lleihau'r pwysau ar adrannau damweiniau ac achosion brys, gan gadw pobl yn eu cymunedau ac allan o'r ysbyty, lle ceir siawns y byddent yn agored i salwch a haint pellach. Diolch.

Lywydd, cytunaf â'r Aelod bod y rhai sy'n darparu gofal iechyd yn ein cymunedau o dan bwysau sylweddol. Ac eto, gadewch i ni gydnabod y gwaith y mae nyrsys, nyrsys cymunedol, meddygon teulu, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd ac eraill yn ei wneud yn y maes hwn. Mae gennym ddyled o ddiolch iddyn nhw. Rydym yn gwybod bod pwysau yn ein hadrannau brys yn aml yn symptom o'r pwysau mewn mannau eraill yn y system, a dyna pam rydym wedi sefydlu rhaglen i symud adnoddau i'r gymuned, gan sicrhau bod gofal sylfaenol yn cael adnoddau priodol. Mae gennym y Rhaglen Drawsnewid Cymunedol o'r Cychwyn, sy'n sicrhau bod gennym ddull cymunedol a chartrefi yn gyntaf. Mae nyrsio ardal, er enghraifft, yn parhau i fod wrth wraidd y dull rydyn ni'n ei fabwysiadu. Ledled Cymru, mae 167 o dimau nyrsio ardal cymdogaeth yn darparu gwasanaeth 24/7, ac yn ymgymryd â mwy na 230,000 o ymweliadau bob mis. Felly, dyna'r gwaith sydd gennym ni ar waith; dyna pam rydyn ni'n gwneud yn siŵr, a sut rydyn ni'n gwneud yn siŵr, bod pobl yn cael eu gweld yn agosach at adref. Os ydym am wneud yn siŵr bod y lleoliadau acíwt yn cael eu diogelu, bod mannau ysbyty ac unedau gofal dwys yn cael eu diogelu, yna mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod gennym y gwasanaethau hynny yn y gymuned, gan drin pobl gartref.

Weinidog Cabinet, pan fydd rhew ac eira yn cyrraedd, pobl anabl yn aml yw'r cyntaf i fethu â chael mynediad at ofal iechyd. Ni all defnyddiwr cadair olwyn groesi palmant heb ei drin yn ddiogel, a gall rhywun sy'n dibynnu ar drafnidiaeth hygyrch ganfod bod gwasanaethau wedi'u canslo heb rybudd. Gall apwyntiadau a gollwyd olygu oedi mewn triniaeth, ac yn rhy aml, argyfwng sy'n diweddu yn yr ysbyty.

Weinidog Cabinet, pa ganllawiau sydd wedi'u rhoi i'r byrddau iechyd i sicrhau bod cleifion anabl yn cael cynnig dewisiadau amgen hyblyg, megis ymweliadau cartref, aildrefnu heb gosb, neu ymgynghoriadau o bell pan fo hynny'n briodol, pan fo tywydd garw yn eu hatal rhag teithio? A sut bydd byrddau iechyd yn gweithio gydag awdurdodau lleol a darparwyr trafnidiaeth, fel bod llwybrau i safleoedd iechyd allweddol yn parhau i fod yn hygyrch trwy gydol y gaeaf? Diolch.

Lywydd, mae'r Aelod yn gwneud pwynt hynod bwysig yna ynglŷn â hygyrchedd gwasanaethau i'r bobl fwyaf agored i niwed ac anabl yn ein cymunedau. Fe wnaethom drafod trafnidiaeth nad yw'n ymwneud ag argyfwng yr wythnos diwethaf, ac felly ceir trafodaethau gydag Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru ynglŷn â hygyrchedd, gan wneud yn siŵr bod camau yn cael eu cymryd rhwng Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru a byrddau iechyd, fel bod pobl anabl ac eraill nad ydynt yn gallu cael mynediad hawdd, trwy drafnidiaeth breifat neu ddulliau eraill, at driniaeth, yn cael eu blaenoriaethu. Mae'n bwynt y byddaf yn ei godi gyda nhw yn fy nhrafodaethau nesaf, ac rwy'n hapus i roi diweddariad i chi ar hynny pan fyddaf yn ei wneud. Ond mae gwneud yn siŵr bod ymgynghoriadau o bell ac ymweliadau hyblyg yn rhywbeth y dylid ei ystyried, yn hollol.

Diolch, Lywydd. Diolchaf i'r Gweinidog Cabinet am eich datganiad heddiw. A gaf ymuno â chi i ddiolch i holl staff y GIG ledled y wlad sy'n gwneud llawer o waith o dan amgylchiadau eithafol? Nawr fy mod wedi camu'n ôl o'r rôl iechyd yn yr wrthblaid, ac rwy'n eistedd ychydig yn agosach at yr allanfa, rwyf am eich atgoffa, a dim ond tawelu'ch meddwl, mewn gwirionedd, nad yw'n adlewyrchiad ar fy swydd o graffu ar berfformiad y GIG yma yng Nghymru. Oherwydd, Weinidog Cabinet, yn yr wrthblaid, fe wnaethoch chi feirniadu cynlluniau gaeaf Llafur fel 'plastr glynu tymor byr' a 'dim atebion' gan herio absenoldeb targedau clir. Heddiw, dywedoch chi fod eich Llywodraeth wedi gweithredu 'yn gynt nag erioed o'r blaen', gyda chynlluniau'r byrddau iechyd yn cael profion straen a £2 filiwn ychwanegol ar gyfer gofal brys ac argyfwng.

Nawr, rwy'n croesawu'r paratoi, ond mae cyflwyno a pharatoi yn ddau beth gwahanol iawn. Felly, hoffwn wybod pa wendidau sydd wedi'u nodi trwy'r profion dan bwysau hyd yn hyn, a pha newidiadau sy'n cael eu gwneud i dawelu meddwl y cyhoedd a'r clinigwyr y bydd canlyniadau'n cael eu cyflawni. Ac a wnewch chi heddiw—oherwydd rwy'n gwybod eich bod chi'n hoffi targedau, Weinidog Cabinet—gyhoeddi targedau mesuradwy, gan leihau oedi trosglwyddo o ambiwlans, amseroedd aros adrannau brys, ac oedi wrth ryddhau, fel y gallwn farnu a yw cynlluniau eich Llywodraeth yn cyflawni mewn gwirionedd, ac yn werth y papur maen nhw'n cael eu hysgrifennu arno?

Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Aelod am y cyfraniadau a wnaeth pan oedd yn llefarydd. Dyma'r cyfle cyntaf i mi ddweud hynny a mynegi fy niolchgarwch am ei waith yn y maes hwnnw.

Ond ar y pwyntiau a gododd, oes, mae angen hyder y bydd y system yn gweithio dros gyfnod y gaeaf. Dyna pam rydyn ni'n eu profi dan bwysau. Felly, mae yna faterion y mae angen mwy o sicrwydd arnom yn eu cylch. Soniais yn gynharach bod gennym sicrwydd cymedrol ar hyn o bryd. Mae rhai o'r rhannau y mae angen i ni wneud yn siŵr eu bod yn gweithio ac yn gweithio'n well yn ymwneud â diogelu'r capasiti ysbyty acíwt. Mae hynny'n amlwg, byddwn i'n dychmygu. Gwyddom am y pwysau sydd ar leoliadau acíwt ar hyn o bryd.

O ran rhyddhau heb oedi, fel y soniais i amdano, mae gennym gamau yr ydym yn disgwyl i'r byrddau iechyd sicrhau eu bod yn eu cyflawni. Mae hwnnw'n rhywbeth ar hyn o bryd yr ydym eisiau iddyn nhw weithio arno, a dyna beth rydyn ni'n ei brofi dan bwysau gan wneud yn siŵr y byddan nhw'n cael canlyniadau gwell pan ddaw i'r gaeaf ei hun. Gallwch fesur llwyddiant neu fel arall y cynllun rydyn ni wedi'i roi ar waith yn ôl nifer y bobl sy'n mynychu ysbyty neu fel arall ac yn rhoi pwysau ar y lleoliadau acíwt yn ystod cyfnod y gaeaf.

Mae'r amodau tywydd—[Torri ar draws.] Diolch. Rwy'n gwerthfawrogi hynny. Mae'r amodau tywydd a brofwyd ledled Cymru eleni wedi dangos pa mor gyflym y mae risgiau hinsawdd yn newid. Mae Cymru wedi wynebu cyfnodau hir o law, sychder, gwres eithafol ac achosion o danau gwyllt sylweddol. Nid materion amgylcheddol yn unig yw'r rhain, maen nhw'n faterion trafnidiaeth hefyd. Mae'r digwyddiadau hyn wedi atgyfnerthu'r angen i addasu ein rhwydweithiau trafnidiaeth fel y gallan nhw barhau i weithredu'n ddiogel ac yn ddibynadwy mewn hinsawdd sy'n newid.

Yn ddiweddarach y mis hwn, bydd y Prif Weinidog yn cynnull uwchgynhadledd tanau gwyllt, gan ddod â'r sectorau cyhoeddus a phreifat ac undebau llafur ynghyd i adnabod ffyrdd o leihau'r risg o danau gwyllt a sicrhau ein bod yn fwy parod i ymateb pan fyddant yn digwydd. Mae gwres eithafol a thanau gwyllt wedi rhoi pwysau eithriadol ar seilwaith, gwasanaethau, teithwyr a staff. Rwy'n cydnabod gwaith sefydliadau trafnidiaeth, y gwasanaethau brys, awdurdodau lleol, undebau llafur a phartneriaid eraill wrth gynnal teithio diogel a diogelu cysylltiadau hanfodol.

Trwy fy ymgysylltiad â gweithredwyr ac undebau llafur, rwyf wedi clywed yn uniongyrchol am effaith bosib gwres eithafol, risg o danau gwyllt ac achosion o dywydd garw ar staff rheng flaen. Rhaid i'w diogelwch a'u lles ddod yn gyntaf. Byddwn yn gweithio gyda Trafnidiaeth Cymru ac undebau llafur i sicrhau bod profiad gweithwyr rheng flaen yn sail i'r mesurau ymarferol a roddwn ar waith. Rhaid i gyflogwyr trafnidiaeth gynllunio ar gyfer y risgiau hyn, gan weithio gydag undebau llafur i nodi mesurau sy'n diogelu staff a chefnogi gwasanaethau i weithredu'n ddiogel.

Mae'r heriau a brofwyd ar draws y rhwydwaith yr haf hwn yn dangos pam mae'r paratoi hyn yn fwyfwy pwysig. Ar y rhwydwaith rheilffyrdd, roedd angen tynnu rhai trenau yn ôl oherwydd problemau gyda systemau oeri. Roedd y seilwaith yn gweithredu yn agos at—ac, ar adegau, y tu hwnt—i'r terfynau dylunio hanesyddol, gan arwain at gyfyngiadau cyflymder a methiannau ychwanegol. Ond nid mater rheilffordd yn unig yw hwn.

Er y bu'r effeithiau mwyaf gweladwy yr haf hwn ar y reilffyrdd, mae gwydnwch yn bwysig ar draws pob modd. Mae tymheredd eithafol wedi effeithio ar wasanaethau bysiau, tra bod llifogydd, tirlithriadau a gwres yn rhoi pwysau cynyddol ar ffyrdd a seilwaith teithio llesol. Mae'r un egwyddor yn berthnasol i'r pyrth rhyngwladol y mae Cymru'n dibynnu arnyn nhw ar gyfer cysylltedd, masnach a gweithgarwch economaidd.

Mae ein prif borthladdoedd fferi—Caergybi, Abergwaun a Doc Penfro—yn darparu cysylltiadau rhyngwladol hanfodol i bobl a nwyddau. Dangosodd y tarfu hir yng Nghaergybi ym mis Rhagfyr 2024 pa mor bwysig yw ein porthladdoedd i gymunedau, busnesau ac economi ehangach Cymru. Dangosodd hefyd pa mor gyflym y gall tarfu ar un porth strategol gael canlyniadau ehangach. Sefydlwyd tasglu môr Iwerddon mewn ymateb, i ystyried sut y gellid osgoi digwyddiad tebyg a sut y dylai partneriaid ymateb pe bai tarfu ar unrhyw borthladd yng Nghymru. Rwy'n bwriadu cyhoeddi diweddariad chwe mis ar ei argymhellion yr hydref hwn.

Mae buddsoddiad hefyd yn cryfhau gwydnwch porthladdoedd. Mae Stena Line wedi ymrwymo buddsoddiad sylweddol mewn seilwaith yng Nghaergybi ac Abergwaun i wella gwytnwch, cysylltedd a chapasiti yn y dyfodol. Yn ystod fy ymweliad diweddar ag Iwerddon, fe wnes i gyfarfod â'r Gweinidog Canney a rhanddeiliaid allweddol i drafod gwydnwch a chydweithrediad ar draws y llwybrau hanfodol hyn. Rwyf hefyd wedi gofyn i swyddogion baratoi ymarfer ar y cyd yn seiliedig ar y senario o gau porthladd yn annisgwyl yng Nghymru.

Mae'r gwersi hyn am barodrwydd, cydlynu a chynllunio wrth gefn yn berthnasol i byrth strategol eraill. Mae Maes Awyr Caerdydd yn cynnal trefniadau cynllunio brys ar gyfer digwyddiadau gan gynnwys tywydd garw a stormydd y gaeaf. Ar draws meysydd awyr a phorthladdoedd, mae parodrwydd yn dibynnu ar gyfrifoldebau clir, cynlluniau wedi'u profi, a chyfathrebu effeithiol. Mae partneriaethau cryf yr un mor bwysig ar draws y rhwydwaith ehangach. Mae fy swyddogion wedi sefydlu gweithgor addasu trafnidiaeth Cymru, gan ddod â rheolwyr seilwaith, gweithredwyr a rhanddeiliaid allweddol ynghyd i gefnogi dull cydgysylltiedig.

Rwyf wedi gofyn i Trafnidiaeth Cymru fynd ati ar unwaith i wella gwydnwch yn wyneb amodau tywydd na ellir eu trin fel rhai eithriadol mwyach. Yn y tymor byr, mae hyn yn cynnwys cryfhau cyfundrefnau cynnal a chadw ac arolygu, gweithio i wella dibynadwyedd systemau oeri trenau a gweithredu mesurau ymarferol i leihau effeithiau gwres ar gerbydau. Bydd cadw golwg well ar y tywydd, trefniadau uwchgyfeirio cliriach ac ymatebion gweithredol wedi'u cynllunio ymlaen llaw yn gwella parodrwydd ac yn helpu i leihau aflonyddwch yn ystod cyfnodau o dywydd garw. Mae'r nod yn syml: gweithredu'n gynharach, lleihau aflonyddwch a chadw pobl i symud yn ddiogel.

Ochr yn ochr â'r mesurau uniongyrchol hyn, mae Trafnidiaeth Cymru yn datblygu rhaglen addasu tymor hwy. Bydd hyn yn ymgorffori gwydnwch yn y ffordd y cynllunnir, y gweithredir ac y buddsoddir mewn gwasanaethau trafnidiaeth ar gyfer y dyfodol. Bydd Trafnidiaeth Cymru yn gweithio'n agos gyda Network Rail, sy'n gweithredu llawer o'r seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru, fel bod cynlluniau'n cwmpasu'r rhwydwaith cyfan. Bydd blaenoriaethau yn cynnwys gwell gwybodaeth am beryglon yn ymwneud â'r hinsawdd, draenio a gwrthgloddiau cryfach, manylebau rheilffyrdd a bysiau gwydn, technoleg monitro newydd, ac atebion sy'n seiliedig ar natur. Bydd y gwaith hefyd yn cefnogi'r dull traws-lywodraethol ehangach o wydnwch ac addasu i'r hinsawdd a fydd yn cael ei adlewyrchu drwy'r cynllun gweithredu hinsawdd a natur sydd ar ddod.

O ran y rhwydwaith ffyrdd strategol, mae gwersi o stormydd, llifogydd a thywydd crasboeth diweddar yn dylanwadu ar sut rydym ni'n rheoli a chynnal ein ffyrdd, gan ein helpu i fod yn fwy parod ar gyfer aflonyddwch yn y dyfodol. Rydym ni hefyd yn gweithio gydag awdurdodau lleol i gryfhau'r rhwydwaith priffyrdd ehangach a chyflwyno hyfforddiant gwydnwch ac addasu ar draws pob un o'r 22 awdurdod. Wrth i'r gaeaf ddynesu, mae'r paratoadau yn adlewyrchu'r peryglon cynyddol o law trwm, llifogydd, tirlithriadau, stormydd ac effeithiau arfordirol, ochr yn ochr ag amcanestyniadau ar gyfer gaeafau cynhesach, gwlypach a glaw trymach. Mae'r wers ganolog yn glir: nid yw gwydnwch yn ymwneud â chynnal asedau yn unig; mae'n ymwneud â galluogi pobl i deithio'n ddiogel ac yn ddibynadwy.

Ni allwn ni gyfyngu ein hunain i ymateb i ddigwyddiadau heddiw. Rhaid i ni baratoi ar gyfer hinsawdd y degawdau i ddod wrth barhau i leihau allyriadau. Gan weithio gyda'n partneriaid, mae Llywodraeth Cymru yn cymryd camau ymarferol i ddatblygu system drafnidiaeth sy'n gallu gwrthsefyll pwysau yn y dyfodol a pharhau i wasanaethu pobl Cymru. Ni allwn ni atal pob aflonyddwch a achosir gan dywydd eithafol, ond fe allwn ni baratoi yn well, ymateb yn well, a bod yn fwy gwydn. Fe allwn ni adnabod peryglon yn gynharach, gweithredu'n gyflymach pan fydd tarfu, a gwneud yn siŵr bod ein rhwydwaith yn cael ei adeiladu a'i gynnal i wrthsefyll yr amodau y gwyddwn ni sydd ar y gorwel.

Ni allwn atal pob tarfu o ganlyniad i dywydd eithafol, ond gallwn baratoi'n well, ymateb yn fwy effeithiol, a lleihau effaith ar fywydau pobl. Dyna'r gwaith yr ydym yn bwrw yn ei flaen nawr. Diolch.

Weinidog, rwyf wedi gwrando'n ofalus iawn ar y datganiad, ac rwy'n dal yn pryderu ein bod yn clywed llawer mwy am yr heriau sy'n wynebu ein rhwydwaith trafnidiaeth na'r gweithredu gwirioneddol i fynd i'r afael â nhw. Y gwir amdani yw bod teithwyr ledled Cymru wedi bod yn goddef rheilffordd annibynadwy ers llawer rhy hir. Y llynedd, roedd Trafnidiaeth Cymru ymhlith y gweithredwyr rheilffyrdd a berfformiodd waethaf ym Mhrydain am ganslo. Mae teithwyr yn talu prisiau sylweddol am wasanaethau sy'n rhy aml yn cael eu gohirio, eu tarfu arnyn nhw, neu eu canslo yn gyfan gwbl.

Er bod tywydd eithafol yn her wirioneddol, fel y mae bob blwyddyn, ni all ddod yn esboniad cyfleus i bob methiant. Mae'r Llywodraeth yn gyfrifol am sicrhau bod ein rhwydwaith trafnidiaeth yn addas i'r diben, beth bynnag fo'r tymor. Felly, Weinidog, pa welliannau penodol sy'n cael eu gwneud i ddibynadwyedd gwasanaethau, yn enwedig ar draws llinellau craidd y Cymoedd, a phryd y gall teithwyr ddisgwyl gweld y manteision hynny?

Fe hoffwn i hefyd godi'r mater difrifol o aerdymheru ar ein trenau. Ers mis Ebrill, mae tua 1,000 o ddiffygion aerdymheru wedi'u cofnodi, gyda 350 wedi'u cofnodi ym mis Mehefin yn unig. Mae'r ffigurau hynny'n annerbyniol i reilffordd fodern. Ni allwn ni ddisgwyl i deithwyr deithio mewn gwres gormodol, ac ni ddylem ni ddisgwyl i yrwyr, gweithwyr tocynnau a staff eraill y rheilffordd weithio yn yr amodau hynny. Felly, byddwn yn croesawu cadarnhad o'r camau gweithredu sydd wedi'u cytuno â Thrafnidiaeth Cymru, pa amserlenni sydd wedi'u sefydlu a sut y bydd diogelwch staff a theithwyr yn cael ei ddiogelu.

Weinidog, os caf i droi at lifogydd nawr, mae cymunedau fel Pontypridd wedi profi tarfu dinistriol dro ar ôl tro, ac rwy'n talu teyrnged i Aelodau etholaethol ym mhob plaid am eu gwaith ar hyn. Rydym ni wedi gweld ffyrdd ar gau, gwasanaethau rheilffyrdd wedi'u hatal a busnesau wedi'u heffeithio, weithiau am gyfnodau sylweddol. Ond ychydig iawn sydd yn y datganiad heddiw am y cyllid sydd ar gael i amddiffyn y llwybrau bregus hynny. Pa fuddsoddiad ychwanegol sy'n cael ei ymrwymo, a pha fesurau ymarferol a weithredir law yn llaw â'r Gweinidog sy'n gyfrifol am atal llifogydd?

Mae arnaf i hefyd eisiau mynd i'r afael â gwydnwch ein porthladdoedd a'r ffyrdd strategol sy'n eu gwasanaethu. Mae Caergybi, Abergwaun a Phenfro yn hanfodol i economi Cymru a'n perthynas fasnachu ag Iwerddon. Dangosodd cau Caergybi ym mis Rhagfyr 2024 pa mor fregus y gall y cysylltiadau hynny fod. Mae croesfannau'r A55 dros y Fenai, yr A40 a'r A477 yn llwybrau hanfodol i fusnesau, cwmnïau cludo nwyddau a chymunedau sy'n dibynnu arnyn nhw. Mae unrhyw aflonyddwch hir yn cael canlyniadau economaidd difrifol. Mae eich tasglu môr Iwerddon eisoes wedi cydnabod y pryderon hyn, ac mae diweddariad eisoes wedi'i addo yr hydref hwn. Felly, Weinidog, allwch chi gadarnhau a fydd y diweddariad hwnnw'n cynnwys ymrwymiadau cadarn, cyllid penodol a dyddiadau cyflawni, neu a ydym ni'n wynebu cyfres arall o argymhellion heb unrhyw sicrwydd o weithredu?

Weinidog, rwy'n cydnabod nad yw amddiffyn ein seilwaith trafnidiaeth rhag tywydd eithafol yn syml. Mae Plaid wedi cael blynyddoedd fel gwrthblaid i nodi'r problemau hyn a datblygu atebion law yn llaw â Llafur, eich cywely. Nid y mater mwyach yw a yw'r Llywodraeth yn deall y problemau hynny—ond a oes ganddi'r penderfyniad i'w datrys. Mae angen trenau dibynadwy ar deithwyr, mae angen ffyrdd dibynadwy ar fusnesau, ac mae angen amddiffyniad priodol ar gymunedau rhag llifogydd. Nid yw'r rhain yn ddisgwyliadau afresymol. Dyma gyfrifoldebau sylfaenol y Llywodraeth. Ar ôl blynyddoedd o addewidion, adolygiadau a strategaethau, mae gan bobl Cymru yr hawl i ddisgwyl rhywbeth mwy sylweddol. Mae ganddyn nhw hawl i weld canlyniadau. Diolch.

Diolch am y cwestiwn, Jason.

Rwy'n falch iawn bod Reform yn dechrau cydnabod bod yr hinsawdd yn dechrau achosi problemau gwirioneddol i ni ar ein rhwydwaith trafnidiaeth, oherwydd, yn y pen draw, yr hyn rydym ni'n ymdrin ag ef yw canlyniad blynyddoedd o beidio â mynd i'r afael â'r materion hinsawdd yn ofalus ac yn briodol.

O ran rheilffyrdd, credaf fod Trafnidiaeth Cymru wedi llwyddo i weld yr achos diwethaf—. Fe gawsom bum cyfnod o wres llethol, fel y gwyddom ni i gyd, yn ystod yr haf, ac achosodd y rheini llawer iawn o bwysau ar weithrediadau Trafnidiaeth Cymru. Yr hyn y sylwon ni yw bod y gweithrediadau hynny yn fwy gwydn bob tro y cawson nhw eu heffeithio, oherwydd nid yw'n ymwneud ag ymdrin â chanlyniadau'r weithred benodol honno yn unig, mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr eich bod yn gwella, a'u bod yn gwella dro ar ôl tro. O ran eich sylw am eu darparu gwasanaethau, maen nhw newydd ymddangos ar frig y rhestr o ran gwasanaethau yn y cyfnod diweddaraf, ac rwy'n credu bod hynny'n dyst i'r gwaith maen nhw'n ei wneud, yn enwedig ar linellau craidd y Cymoedd.

Gwelliannau penodol sy'n gysylltiedig ag aerdymheru—rwy'n credu bod hynny'n bwynt da iawn. Mae angen i'r aerdymheru weithio i deithwyr ac mae angen iddo weithio i'r bobl sy'n gweithio ar y trenau hefyd. Rydym ni'n parhau i fuddsoddi yn y cerbydau i wneud yn siŵr bod gennym ni'r trenau sy'n addas ar gyfer y dyfodol. Mae gennym ni hen stoc ar ein rheilffyrdd o hyd. Fe gawn nhw eu tynnu oddi ar y rheilffyrdd hynny'n raddol. Ond byddai sylw a wnes i ychydig wythnosau yn ôl yn y Siambr ynghylch ein bod ni'n gyfrifol am ein holl rwydwaith rheilffyrdd yn ein galluogi i wneud y pethau hyn yn gyflymach, nad yw eich plaid yn ei gefnogi ar hyn o bryd. Roeddwn i hefyd wrth ymyl y Gweinidog dros wydnwch gwledig yn siarad am lifogydd yn gynharach, ac rwy'n credu bod y materion—. Cyfeiriodd at drafnidiaeth, ac roeddwn i'n mynd i gyfeirio at y gwaith sydd ganddo ar y gweill, oherwydd mae hon yn Llywodraeth sy'n gweithio law yn llaw ar draws ein portffolios i wneud yn siŵr ein bod yn cefnogi ein gilydd.

Un o'r sylwadau olaf yn fy natganiad oedd na allwn ni atal pob digwyddiad sylweddol o ran y tywydd. Mae'r amodau tywydd hyn yn—. Mae'r normal newydd yn eithaf gwahanol i'r hen orffennol ac mae'n dal i fyny â ni yn gyflym iawn. Ond mae'r sylw am allu addasu'n gyflym iawn a pharatoi ein hunain ar gyfer y materion hyn yn hanfodol. A chredaf hefyd mai un o'r pethau y mae ar deithwyr ei eisiau yn enwedig yw bod arnyn nhw eisiau gwybod pryd mae pethau'n mynd i ddigwydd. Mae gwneud yn siŵr ein bod ni'n hysbysu pobl yn hanfodol bwysig.

Rwy'n falch ichi sôn am borthladdoedd, oherwydd rydw i wedi treulio llawer o amser mewn porthladdoedd dros y misoedd diwethaf, ac rydw i hefyd yn cydnabod eu pwysigrwydd. Pan es i i Iwerddon, yr hyn oedd yn drawiadol imi oedd pwysigrwydd Caergybi i economi Iwerddon ac felly i economi Ewrop o ran cael nwyddau i Gymru a drwodd i weddill y Deyrnas Unedig. Caergybi yw'r ail borthladd gyrru i mewn ac allan mwyaf yn y wlad. Yr hyn rydyn ni wedi'i weld yw bod y buddsoddiad sydd wedi'i wneud ers adroddiad Rhagfyr 2024 ar fin dod ar-lein. Fy mhrif bryder, fodd bynnag, yw y bydd yr amodau tywydd mor beryglus ac y gallem ni weld cymaint o broblemau y gaeaf hwn ag yr ydym ni wedi'u gweld yn y gaeafau blaenorol, a dyna'r rheswm fy mod i wedi trefnu darn o waith a fydd yn cloriannu beth fydden ni'n ei wneud yn yr amgylchiadau hyn, oherwydd y tro diwethaf i hyn ddigwydd, roedd yn agos iawn, iawn at y Nadolig ac roedd yn rhaid i bobl wneud penderfyniadau heb fod wedi profi hyn o'r blaen. Felly, mae hyn yn ymwneud â bod yn glir ynghylch pa gyfrifoldebau sydd yna a hefyd cyfrifoldebau Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn hyn. Dim ond Llywodraeth y Deyrnas Unedig all ailgyfeirio llongau. Nid dyna fy nghyfrifoldeb i. Felly, mae gweithio gyda nhw yn hyn yn hollol allweddol. Edrychaf ymlaen at amlinellu argymhellion tasglu môr Iwerddon. Bydd argymhellion cadarn yn deillio o'r fan honno, ac rwy'n gobeithio cael cefnogaeth o bob rhan o'r Siambr i'r argymhellion hynny oherwydd eu bod yn ymwneud yn uniongyrchol â'r materion gwydnwch a godwyd gennych chi.

Y sylw olaf rydw i eisiau ei wneud—. Fe wnaethoch chi siarad am ffyrdd. Dyma un o'r pethau rwy'n meddwl sy'n peri'r pryder mwyaf, a daw hyn yn ôl i'r sylw a wnes i yn fy nghyfraniadau ynghylch y Fenai a'r M4 wythnos yn ôl. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn buddsoddi yn ein rhwydwaith ffyrdd strategol, oherwydd bu tanfuddsoddi yn hyn yn y gorffennol. Gofalu am ein hasedau craidd yw'r ffordd allweddol o wneud yn siŵr y gallwn ni gynnal y gwydnwch sydd gennym ni nawr. Felly, dyna un o'r cyhoeddiad a wnes i'r wythnos diwethaf ac mae'n rhywbeth rydw i'n canolbwyntio arno wrth gamu i'r dyfodol.

Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad yma y prynhawn yma. Mae newid hinsawdd yn her gynyddol i'n rhwydwaith trafnidiaeth. Mae tywydd eithafol sy'n arwain at lifogydd, tirlithriadau a thanau gwyllt yn arwain at fwy fyth o darfu. Ac fe wyddwn ni fod y gaeaf hwn yn debygol o fod yn waeth na'r rhai yn y blynyddoedd a fu oherwydd bod system dywydd El Niño yn gwaethygu effaith newid hinsawdd sy'n cynyddu'n gyflym.

Felly, dylai pob plaid yn y Siambr hon groesawu eich gwaith, Ddirprwy Weinidog, wrth geisio bod yn fwy parod a lleihau tarfu ar fywyd bob dydd a gweithgarwch economaidd o botensial tywydd eithafol yn gorfodi cau ein rhwydweithiau trafnidiaeth. Rwy'n croesawu'n arbennig yr ymarferion arfaethedig ar y cyd gyda Llywodraeth Iwerddon a chwmnïau fferi mewn perthynas â chynnal mynediad i borthladdoedd fferi yn dilyn digwyddiadau ym mhorthladd Caergybi y llynedd.

Ddirprwy Weinidog, mae'n amlwg eich bod yn arwain ymateb penodol o fewn Llywodraeth Cymru a Thrafnidiaeth Cymru i leihau tarfu ar drafnidiaeth y gaeaf hwn, gyda'r pwyslais hwnnw ar reilffyrdd a chefnffyrdd. Fodd bynnag, mae gen i rai pryderon efallai nad oes digon yn cael ei wneud i ddiogelu'r system gyfan. Mae'r rhan fwyaf o'r ffyrdd yn eiddo i lywodraeth leol ac yn cael eu cynnal gan lywodraeth leol, ac yn fy etholaeth i, mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful a Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn gweithio'n galed i glirio draeniau a cheunentydd i wella gwydnwch y rhwydwaith ffyrdd lleol cyn misoedd y gaeaf.

Felly, beth ydych chi'n ei wneud, Dirprwy Weinidog, i sicrhau bod gan awdurdodau lleol yr adnoddau sydd eu hangen arnyn nhw i alluogi'r ymatebion lleol hynny i addasu i'r hinsawdd? Faint o arian newydd y mae'r Llywodraeth yn mynd i'w roi i lywodraeth leol wella cynnal a chadw ffyrdd, gan gynnwys gwaith draenio i leihau nifer yr achosion o lifogydd ar ffyrdd awdurdodau lleol?

Mae cryn sôn am reilffyrdd a ffyrdd yn eich datganiad, Ddirprwy Weinidog, fodd bynnag, rydym ni'n gwybod mai'r dull mwyaf cyffredin o drafnidiaeth gyhoeddus yw gwasanaethau bws. Felly, beth ydych chi'n ei wneud i gynnwys y diwydiant bysiau mewn cynllunio addasu i'r hinsawdd a gwydnwch? Rwy'n credu bod hyn yn arbennig o bwysig yng ngoleuni Trafnidiaeth Cymru yn dod yn berchnogion system fysiau masnachfraint.

Rwy'n bryderus braidd, efallai, Weinidog, eich bod chi hwyrach yn meddwl am wydnwch ac addasu i'r hinsawdd o safbwynt cyflenwr. Felly, beth fyddwch chi'n ei wneud i wella gwybodaeth i gymunedau, cynghorau a phobl sy'n teithio ar y rheilffordd, mewn ceir, bysys a thrwy ddulliau teithio llesol am yr heriau cyffredinol rydym ni'n eu hwynebu o ganlyniad i darfu ar drafnidiaeth, ac ar fwy o frys i gefnogi gwella llif cyfathrebu a gwybodaeth i gymunedau a theithwyr a allai fod yn wynebu tywydd garw?

Dros yr haf, ymwelais â fferm yn fy etholaeth sy'n cael ei ffermio gan aelodau'r Rhwydwaith Ffermio Cyfeillgar i Natur ac fe wnaethon nhw dynnu sylw at ystod o welliannau amgylcheddol i'w fferm, rhai ohonyn nhw wedi'u cyflawni o dan y cynllun ffermio cynaliadwy, y gwn i fod rhai grwpiau amgylcheddol yn pryderu efallai na fydd y Llywodraeth hon yn parhau ag e. Fe wnaethon nhw ddweud rhywbeth eithaf diddorol wrtha i yn ymwneud â thrafnidiaeth. Mae yna reilffordd o bwys ar waelod tir eu fferm yr effeithiwyd arni gan lifogydd tymhorol dros y blynyddoedd, ond ers iddyn nhw gynnal ystod o ymyriadau, gan gynnwys plannu coed a gwrychoedd, roedd y digwyddiadau hynny wedi lleihau mewn gwirionedd, gan wella gwydnwch y rhwydwaith rheilffyrdd. Mae'n rhywbeth y soniais amdano yn ystod datganiad y Gweinidog gwydnwch gwledig yn gynharach, ond pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael ar draws y Llywodraeth gydag ef, ac eraill efallai, ynglŷn â sut y gellid defnyddio atebion sy'n seiliedig ar natur fel y rhain i leihau'r effaith ar ein rhwydwaith teithio?

Yn y pen draw, fodd bynnag, bydd effeithiolrwydd ymyriadau addasu i'r hinsawdd a gwydnwch yn dibynnu ar ddarpariaeth gyllidebol. Felly, pa arian newydd y byddwch chi, Ddirprwy Weinidog, yn ei fuddsoddi mewn addasu i'r hinsawdd a gwydnwch ar draws y system drafnidiaeth yn y flwyddyn ariannol hyd at fis Mawrth 2027 a'r flwyddyn nesaf yn 2027-28? Yn fyr, Gweinidog, ydych chi'n barod i gyllido'r hyn rydych chi'n siarad amdano?

Diolch am y cwestiwn, Vikki.

A diolch am y gefnogaeth gyffredinol i'r datganiad hwn hefyd. Rwy'n credu mai dyma'r gwaith—. Mae'r haf hwn wedi bod yn haf rhyfeddol. Mae pethau wedi newid, ac rwy'n credu bod hyd yn oed y rhan fwyaf o bobl a oedd yn amheus o'r blaen o newid hinsawdd wedi gweld effeithiau hynny o'n cwmpas. Rwy'n credu bod pobl yn ei weld yn eu bywydau bob dydd. Weithiau'n hwyr i gydnabod hynny, mae llawer o bobl, ond, yn y pen draw, mae hynny wedi bod yn bwysig.

Rwy'n credu bod eich sylw am y dull system gyfan yn bwysig iawn. Mae gennym ni'r cronfeydd trafnidiaeth rhanbarthol hefyd sydd wedi dechrau ar eu proses ar hyn o bryd. Rhan o hynny yw gwneud yn siŵr eu bod yn cynnwys gwydnwch yn eu ceisiadau ariannu. Byddaf yn myfyrio ar sylw Elyn Stephens yn y ddadl ddiwethaf ynglŷn â mynd dros y Bwlch i fynd i mewn i'r ysbytai, ac mae'r rhain yn faterion gwirioneddol sy'n rhan o'r holl becyn gwydnwch hwn.

Nawr, nid yw'r rhwydweithiau ffyrdd strategol mor fregus â rhai o'r ffyrdd sydd o dan reolaeth yr awdurdodau lleol. Felly, mae'r awdurdodau lleol yn cydweithio. Cyfeiriais at hyn yn fy natganiad, ac mae hynny wedi cynyddu oherwydd y ffaith bod yr angen i allu datrys pethau, boed hynny'n addysg neu iechyd, yn wirioneddol hanfodol i hyn. Felly, rwy'n chwilio am gynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol llawer gwell sy'n edrych ar effaith strategol sicrhau bod ein ffyrdd yn hygyrch dros y gaeaf a'r haf, oherwydd mae'r rhwydwaith ffyrdd strategol yn cael ei effeithio gan wres mawr yn ogystal â'r gaeaf. Mae'r gaeaf yn ymddangos yn fwy problemus, yn enwedig gan ein bod yn dynesu ato nawr.

Rwy'n falch iawn eich bod wedi sôn am fysiau. Fe wnes i gyfeirio at fysiau yn y datganiad, ond y bws yw'r ffordd allweddol i bobl fynd ar draws ein gwlad gan ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Mae'n cael ei ddefnyddio gan lawer mwy o bobl na'r gwasanaeth rheilffordd ac mae'n aml, ar adegau, yn cael ei anghofio. Cafodd bysiau eu heffeithio yn y gwres mawr yr haf hwn. Roedd yna wasanaethau bws a gafodd eu canslo oherwydd eu bod yn rhy boeth i'r gyrrwr a hefyd i'r teithwyr yno hefyd. Ac rwy'n credu bod y gwersi a ddysgwyd o hyn mewn gwirionedd yn ymwneud â symud ymlaen.

Rydych chi wedi sôn am fasnachfreinio'r gwasanaeth bws. Mae rhan o hynny yn ymwneud â chynllun adnewyddu bysiau, felly y fflyd newydd sydd ei hangen arnom ni, y fflydoedd ar gyfer y dyfodol, ac mae gennym ni lawer o'r rheini. Rydych chi wedi eu gweld nhw. Os ydych chi o gwmpas ein prifddinas, byddwch wedi gweld bysiau trydan sydd ag aerdymheru. Maen nhw'n gweithio'n dda iawn. Ac mae gennym ni lefydd eraill o gwmpas Cymru sy'n dal i ddefnyddio bysiau diesel heb aerdymheru. Felly, mae yna gynllun i drawsnewid pob bws i hynny. Ond mae yna hefyd rai pethau syml y gallwn ni eu gwneud. Pan fyddwn ni'n paentio to bws yn wyn yn hytrach na du, mae'n gwneud gwahaniaeth go iawn. Mae gan fysiau Taith Cymru, rydyn ni'n eu lansio ymhen pythefnos, doeau gwyn i gyd. Mae toeau gwyn yn gostwng tymheredd y caban ryw bedair gradd. Nawr, mae'r caban hwnnw wedi ei aerdymheru, ond mae'r ffaith y gallwch chi felly wneud i'r system gyfan weithio'n well ac i'r injan weithio'n well heb orfod oeri'r caban yn bwysig iawn. Felly, mae yna rai pethau syml iawn y gallwn ni eu gwneud hefyd.

Rwy'n ymddiheuro os na ddywedais i ddigon am y teithiwr. Rwy'n credu bod y teithiwr yn ganolog i hyn ac fe wnes i sôn amdano yn fy ateb i Jason ychydig funudau yn ôl hefyd. Mae rhan o hyn yn ymwneud â bod yn glir ynglŷn â'n cyfathrebu. Bydd pethau na allwn ni fynd i'r afael â nhw. Bydd gwasanaethau y bydd yn rhaid iddyn nhw stopio lle mae'n anniogel, oherwydd diogelwch yw'r peth hanfodol. Ond rwy'n credu mai un o'r pethau rydyn ni'n gwella llawer yw deall y rhagolygon, paratoi ar eu cyfer a gallu hysbysu cwsmeriaid. Oherwydd rhan o'r hyn rydyn ni i gyd, rwy'n credu, ei eisiau yw system drafnidiaeth integredig. Felly, mae'n dda iawn os gallwch chi ddal y bws i'r orsaf drenau, ond os nad yw'r trên yn teithio, pa ddiben dal y bws? Felly, rwy'n credu bod cael neges gynhwysfawr yn hollol allweddol.

Eich sylw olaf am feddwl ar y cyd, ac yn enwedig cysylltu â phethau eraill sy'n digwydd—. Y ffermwyr sy'n gwneud rhywfaint o waith sy'n effeithio'n gadarnhaol ar y rhwydwaith rheilffyrdd oddi tano—cyfeiriais at y cynllun gweithredu hinsawdd a natur. Nid fy nghyfrifoldeb i yw hynny, mae'n gyfrifoldeb traws-lywodraethol. Felly, gall cyfrannu at hynny wneud gwahaniaeth gwirioneddol, a gwahaniaeth diriaethol i'n rheilffyrdd ac elfennau eraill o'n seilwaith trafnidiaeth hefyd. Felly, mae'n sylw da iawn. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Lywydd.

Yn Gymraeg, Janet?

Diolch am eich datganiad. [Chwerthin.] Nawr, fel rhywun sy'n defnyddio'r gwasanaeth trên yn arbennig—byddaf yn sôn am fysiau mewn munud—gwnaeth yr haf hwn amlygu i mi sut rydym ni bob amser yn tueddu i feddwl mai yn y gaeaf, gyda'r dail a phopeth ar y llinell a'r tywydd gwael, y ceir tarfu, ond rydym ni wedi wynebu'r cyfan o ran y rhwydwaith trafnidiaeth yma. Mae tywydd eithafol yn dod yn ddigwyddiad mwy aml, ac ni all neb yn y Siambr hon wadu hynny.

Rydym ni eisoes yn gweld canlyniadau cynllunio annigonol ar draws ein system drafnidiaeth. Mae gwasanaethau trên uniongyrchol rhwng Pontypridd a Bae Caerdydd wedi'u canslo am gyfnod hir, oherwydd bod angen atgyweirio mwy o drenau nag arfer. Ac rwy'n meddwl mai'r trenau 137 yw hynny. Mae'r trenau hynny yn—. Yn yr oes hon, ni allaf ddychmygu pam ein bod ni'n rhoi llwyth o drenau ar linell lle os yw'r aerdymheru yn yr haf yn diffygio, nid oes ffenestri, felly, yn y bôn, mae'n anghyfforddus iawn, a byddwn yn dweud bod y meddwl sy'n sail i hynny yn fy nrysu.

Yn y gogledd, rydym ni hefyd yn wynebu tarfu sylweddol, ac rwy'n credu bod Mair wedi sôn amdano yn gynharach. Dydw i ddim yn edrych ymlaen o gwbl at y cyfnod o Ionawr i'r chweched o Chwefror y flwyddyn nesaf, pan fydd gwasanaeth bysiau yn lle trenau yn cael eu darparu. Oherwydd, yn eithaf aml, pan fyddaf yn mynd ar drên i ddod i lawr yma, nid wyf yn gwybod a yw'n mynd i fod yn daith pedair awr neu daith pum awr. Rydw i hyd yn oed wedi cael taith saith awr ar fwy nag un achlysur i lawr yma. Felly, sut ydych chi'n mynd i wneud yn siŵr, nid yn unig i ni fel Aelodau, ond i unrhyw un sy'n defnyddio'r gwasanaeth rheilffordd ac yna gorfod dibynnu ar fysiau bod—. Rwy'n credu y bydd yn rhaid i chi wneud yn siŵr ei bod yn daith rhwydd iawn i deithwyr.

Wrth gwrs, er bod gwaith peirianyddol hanfodol weithiau yn anochel, mae teithwyr yn gofyn am gyfathrebu clir ac yn haeddu cyfathrebu. Y peth sy'n fy nghythruddo i fwyaf pan fyddaf ar drên, yn sicr, yw bod yn rhaid i ni godi ac mae'n rhaid i ni newid i drên arall, ond mae'r diffyg gwybodaeth yn unig—mae'n anghredadwy. Rydych chi'n cael straeon gwahanol gan y gwerthwr tocynnau. Yna rwyf wedi cysylltu â Trafnidiaeth Cymru fy hun yn uniongyrchol ac rydych chi'n cael gwybod rhywbeth hollol wahanol. Ac rwy'n cofio amser pan fu'n rhaid i Tom Montgomery aros oriau lawer—. Roeddwn i'n ffodus oherwydd daeth rhywun i roi lifft i mi, ond rwy'n credu y bu ganddo tua naw awr i gyrraedd o'r gogledd i lawr yma.

Nawr, mae'r achosion hyn o gau yn mynd i roi pwysau enfawr ar wasanaethau trafnidiaeth eraill ac maent yn achosi straen sylweddol. Gwnaed sylwadau am bobl ag anableddau, teithwyr hŷn a'r rhai sydd â dewisiadau trafnidiaeth cyfyngedig. Gall tarfu greu rhwystrau ychwanegol i gael mynediad at wasanaethau hanfodol. Nid yw'r pwysau hyn wedi'u cyfyngu i lwybrau penodol neu adegau penodol o'r flwyddyn; maen nhw'n adlewyrchu heriau ehangach. Soniodd Jason am yr enw da sydd gan Trafnidiaeth Cymru, ac rwyf wedi cwblhau arolwg heddiw ac nid wyf yn ymddiheuro, wrth ymateb, am ddweud, 'Gwael, gwael, gwael'. Mae'n ddrwg gen i ond mae'r ffeithiau'n siarad drostyn nhw eu hunain: cafodd 14,272 o drenau eu canslo yng Nghymru drwy gydol 2025; priodolwyd 880 o'r achosion hyn i fethiannau gyda'r pwyntiau atal. Peth arall, Weinidog Cabinet, yw y dywedir wrthyf mewn llythyrau gan James Price, 'Does gennym ni ddim problem gyda phwyntiau atal yng Nghymru'; mae'n ddrwg gen i, ond mae gennych chi, oherwydd, yn eithaf aml, mae methiannau signalau a phwyntiau atal yn ychwanegu llawer o amser at ein teithiau. Felly, beth bynnag sydd angen ei wneud, rhowch drefn ar y pwyntiau atal a'r methiannau gyda'r signalau. Roedd materion sy'n gysylltiedig â gyrwyr—roedd hyn yn fy synnu—yn gyfrifol am 843 achos o ganslo gwasanaeth. Mae'n rhaid bod Aelodau eraill yma sydd wedi mynd i orsaf ond i glywed, 'Rydym ni'n aros am y gyrrwr; does gennym ni ddim gyrrwr.' Yn yr oes hon, ni allaf ddeall pam mae'r sefyllfaoedd hynny'n codi. Achosodd llifogydd difrifol, wrth gwrs, 250 achos o ganslo gwasanaeth. Ond mae'n dangos graddfa'r aflonyddwch y mae teithwyr yn ei brofi ac mae'n codi cwestiynau pwysig ynghylch pa mor effeithiol mae ein rhwydwaith trafnidiaeth yn cael ei gynnal a'i baratoi ar gyfer y dyfodol. Mae pob canslo yn cynrychioli mwy nag ystadegau. Gall olygu apwyntiad meddygol wedi'i golli. Roeddwn i'n eistedd gyda dyn ifanc a oedd dan straen mawr oherwydd bod ganddo gyfweliad i fynd iddo a, tra oedd yno, gwrthodwyd y swydd iddo oherwydd nad oedd yn gallu cyrraedd ei apwyntiad mewn pryd.

Does dim angen ichi glywed gen i, Weinidog—ac mae amser wedi cario'r dydd arnaf i beth bynnag—am yr holl broblemau sydd—. Fe allwn i siarad am awr ar hyn yn unig, ond wnaf i ddim hynny, fyddaf i ddim yn cael—

Ie, chi nawr.

Diolch, Janet. Rwyf bob amser yn croesawu eich cyfraniadau. Rwy'n credu, yn gwbl ddiffuant, bod eich profiad bywyd go iawn—. Rwy'n cofio pan oeddech chi a Tom yn sownd a Tom—. Felly, mae'r pethau hyn yn digwydd. Rwy'n credu mai'r peth diddorol, at ddibenion hyn, yw ein bod yn siarad am sut y gallwn ni ymdopi'n well gyda digwyddiadau o, yn enwedig, tywydd eithafol. Ond rwy'n credu bod eich sylwadau am y ffaith bod, weithiau, materion eraill yn gwaethygu rhai o'r problemau hynny yn werth eu nodi hefyd.

Rwy'n credu bod gennym ni eich cefnogaeth i ddatganoli rheilffyrdd, ond fe wnaethoch chi sôn am y pwynt am—[Torri ar draws.] Byddwn yn ceisio. Fe wnaethoch chi sôn am y pwynt am fethiannau pwyntiau aros, a phwyntiau aros Network Rail yw'r rhain, yn bennaf, yn enwedig y llwybrau rydych chi'n teithio arnyn nhw. Felly, mae'r cyfrifoldeb am y rheilffyrdd hynny yn cael ei reoli mewn mannau eraill. Nawr, nid wyf yn diystyru'r ffaith eu bod yn gweithio'n galed i wneud rhai o'r pethau hyn, ond nid ni yw'r flaenoriaeth mewn rhai o'r newidiadau hyn. Felly, rwy'n credu mai un o'r pethau y mae a wnelo hyn ag o yw'r ffaith ein bod ni eisiau bod yn gyfrifol amdanom ein hunain. Ac mae'r gwelliant yn y gwasanaethau ar linellau craidd y Cymoedd—pan mae gennym ni'r gwasanaeth cyfan; mae gennym ni'r trac, y trên a phopeth arall—wedi'i nodi ac mae wedi cael ei nodi ac mae'n gwella o fis i fis. Rwy'n credu bod hynny'n ymwneud â pha fath o system reilffyrdd y gallem ni ei gael yn y dyfodol. Rwy'n falch iawn eich bod wedi siarad am sut mae tarfu yn effeithio ar y rhai mwyaf agored i niwed yn gyntaf, ac rwy'n credu bod hynny, unwaith eto, yn rhywbeth sy'n cysylltu'n ôl â'r sgwrs gyda Vikki a gyda Jason am wneud yn siŵr bod ein cyfathrebu yn glir iawn, yn enwedig i'r bobl hynny nad ydyn nhw efallai yn gallu dod o hyd i'r daith honno. Mae eisoes yn her, y daith sydd gennym ni. Ac mae rhan o hynny, rwy'n credu, ynglŷn â gwneud yn siŵr ein bod ni'n cyfathrebu mewn ffordd sydd fwyaf effeithiol i'r bobl sy'n gwneud y daith hefyd—mae hynny'n rhan allweddol o hynny.

Rwy'n meddwl bod yr olaf—. Dim ond o ran teithwyr sy'n gofyn am wybodaeth gywir, rwy'n credu bod hynny hefyd yn rhywbeth sy'n—. Rwy'n teimlo bod y dyn ifanc hwn roeddech chi'n siarad ag ef a gollodd ei apwyntiad swydd hefyd, mae rhywfaint o hynny yn ymwneud â—. Ac eto, rwy'n ei gysylltu â sut ydyn ni'n gwneud yn siŵr, yn enwedig mewn amodau tywydd eithafol, ein bod ni'n cael y pethau hyn yn iawn fel bod cyfathrebu'n glir.

Y pwynt olaf: ar ddechrau hyn fe wnes i ymrwymiad i wneud datganiad ar y newidiadau i brif linell gogledd Cymru, roedd hynny'n amlwg yn benderfyniad gan Network Rail i gau'r brif linell honno. Roedd y cyfathrebu o ran hynny i ddechrau yn wael iawn—fe wnaethon ni ddarganfod trwy ddamwain yn hytrach na thrwy ddyluniad. Ond, oherwydd ein bod ni wedi darganfod yn ddigon cynnar, fe allwn ni ymyrryd a gwneud yn siŵr bod gennym ni'r gwasanaethau bysiau hyn yn lle'r trên gwneud eu gorau glas i allu unioni'r diffyg. Nawr nid dyma'r ffordd y byddech chi eisiau mynd ati i'w gynllunio, oherwydd mae'n rhaid fod pawb yng ngogledd y wlad nawr yn ofni beth sy'n mynd i ddigwydd ym mis Ionawr, gan gynnwys Aelodau yn yr ystafell hon hefyd, felly rwy'n deall hynny. Yr hyn y gallaf ei wneud, fel Gweinidog trafnidiaeth, yw gwneud yn siŵr, lle mae gennym ni'r gwasanaethau bws hynny yn lle trên, eu bod yn rhedeg yn rheolaidd, eu bod nhw'n wasanaethau da, eu bod nhw hefyd yn wasanaethau sy'n gallu bodloni'r amserlenni roeddem ni'n eu bodloni o'r blaen. Felly, gobeithio, bydd aflonyddwch yn cael ei gadw i'r lleiafswm, oherwydd mae gennym ni ychydig mwy o amser i gynllunio ar gyfer hyn nag y dylem ni fod wedi'i gael. Ond, yn y pen draw, roedd hwn yn benderfyniad a wnaed heb ein sêl bendith, ac fe'i gwnaed i ni, nid gyda ni.

Diolch, Lywydd. Dros y misoedd diwethaf, wrth i Gymru brofi ei haf poethaf erioed, daeth yn anodd gwadu bod amodau hinsawdd eithafol, yn anffodus, yn dod yn beth arferol inni. O ganlyniad, bydd llawer ohonom ni'n ceisio gwneud dewisiadau mwy cynaliadwy yn y gobaith o helpu i leihau effeithiau dinistriol newid hinsawdd.

Un newid y byddwn yn annog pawb i'w wneud yw blaenoriaethu defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus dros geir lle bynnag y bo modd. Gall cymryd trên yn hytrach na char ar gyfer teithiau cymedrol leihau allyriadau taith 80 y cant. Mae'n ymddangos fel dewis amlwg. Fodd bynnag, gall mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus ei hun gael ei gyfyngu gan newid hinsawdd. Rydym ni i gyd wedi gweld eira, gwres neu wyntoedd cryfion yn rhoi terfyn ar wasanaethau trafnidiaeth.

Sut y bydd y Gweinidog yn sicrhau, er ein bod yn parhau i adeiladu seilwaith trafnidiaeth mwy gwydn, bod pob math o drafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru wedi'i gysylltu'n effeithiol fel bod dewis ar gael i'r rhai sy'n dymuno ei ddefnyddio, hyd yn oed mewn amodau anffafriol?

Diolch. Felly, rwy'n credu bod hwn yn ddewis—. Does dim dewis rhwng datgarboneiddio ac addasu. Rwy'n credu bod angen i'r pethau hyn fynd law yn llaw. Ond er mwyn i ni ddarparu ateb sy'n gweithio i bobl, mae'n rhaid i'r system drafnidiaeth gyhoeddus weithio. Dyna'r rheswm rydw i'n awyddus iawn i wneud yn siŵr bod masnachfreinio bwysiau yn gweithio ac yn mynd ymlaen ac y cyflawnir hynny yn yr amserlen rydym ni wedi'i awgrymu, oherwydd mae hynny'n ymwneud â chysylltu pobl yn y ffordd maen nhw eisiau teithio.

Y dyfodol: rydym ni wedi siarad am hyn, ac rwyf wedi siarad amdano yn y Siambr hon, y buddsoddiad rheilffyrdd o £14 biliwn. Y dyfodol: fe allwn ni wneud rhai gwahaniaethau gwirioneddol ac ymrwymiadau gwirioneddol i'r diwydiant rheilffyrdd. Ond, fel y mae hi heddiw, mae'r gwahaniaethau y gallwn ni eu gwneud heddiw i'r system drafnidiaeth gyhoeddus yn ymwneud yn bennaf â theithio ar fysiau a gwneud yn siŵr ein bod yn cysylltu'r rheini yn y ffordd sydd fwyaf effeithiol.

Ddirprwy Weinidog, gadawodd un o'm staff Gaerfyrddin yn ddiweddar am ugain munud wedi chwech y bore ac ni chyrhaeddodd yma ym Mae Caerdydd tan 11 o'r gloch. Mae cyrraedd y bae neu'r Senedd ar y trên neu ar fws yn cymryd mwy o amser na hedfan i Malta. Wedi dweud hynny, o ran addasu a gwytnwch, rydym ni eisoes yn gwybod y peryglon o lifogydd ac erydiad. Mae'r asesiadau wedi'u gwneud. Mae gweithredwyr a thimau cynnal a chadw wedi dweud beth sydd angen ei wneud. Nid oes angen adolygiad neu gynllun arall arnom ni; mae angen i'r Llywodraeth fynd ymlaen â'r gwaith.

Fel y dywedais i, mae cau ac oedi yn effeithio ar gymudwyr. Mae cadwyni cyflenwi yn cael eu heffeithio. Mae buddsoddwyr yn cael eu hatal. Mae'r costau'n fwy i fusnesau Cymru. Mae cysylltiadau trafnidiaeth dibynadwy yn hanfodol ar gyfer twf economaidd. Ni ddylai'r gwaith hanfodol yma gael ei ohirio gan fwy o asesiadau. Felly, a all y Gweinidog esbonio pam mae cymaint yn dal i fod yn y cam cynllunio? Pa waith fydd nawr yn cael ei wneud ar ein rhwydweithiau ffyrdd a rheilffyrdd, a phryd y bydd pobl yn gweld gweithredu? Dydy'r cyhoedd—

—ddim angen un arall—.

Diolch, Gareth. Rwy'n deall y sylw, ac yn deall y sylw rydych chi'n ei wneud. Ac rwy'n credu—. Byddaf yn cyfeirio at y cyfraniad a wnes i yr wythnos diwethaf am yr M4 a'r Fenai, ac am y ffaith ein bod yn canolbwyntio ar y draffordd fel ased effeithiol yr oedd angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn buddsoddi ynddo, oherwydd nad oedd gweinyddiaethau blaenorol wedi buddsoddi ynddo cymaint. Mae'n un o asedau allweddol ein gwlad; mae angen iddo weithio. Ond, yn y pen draw, mae angen i ni i gyd gydnabod, oni bai ein bod ni'n gwneud y gwaith, yna rydym ni'n mynd i gronni problemau ar gyfer y dyfodol. Mae hon yn broblem rydym ni'n mynd i'r afael â hi. Rydym ni'n mynd i'r afael â hi nawr. Mae mewn cyllidebau i'w gyflawni eleni. Felly, dydw i ddim yn cydnabod y sylw 'cynllunio, cynllunio, cynllunio' roeddech chi'n ei wneud o gwbl. Yr hyn rwy'n ei gydnabod yw gweithredu, gweithredu, gweithredu.

Mae llwybrau troed yn rhan hanfodol, ond yn aml anghofiedig, o'r rhwydwaith trafnidiaeth ledled Cymru. Mae palmentydd a llwybrau troed sydd wedi'u cynnal yn dda yn arbennig o bwysig i bobl hŷn, pobl ag anawsterau symudedd, defnyddwyr cadair olwyn, pobl â phramiau neu gadeiriau gwthio, yn ogystal â'r 20 y cant o aelwydydd Cymru sydd heb gar.

Fel rydym ni wedi clywed y prynhawn yma, bydd tywydd gwael y gaeaf yn fuan gyda ni. Bydd llifogydd a nosweithiau rhewllyd yn anochel yn cyflymu diraddiad ein llwybrau troed. Mae damweiniau a achosir gan slabiau palmant anwastad a pheryglon cudd mewn pyllau twyllodrus o ddwfn yn arwain at bwysau ar wasanaethau'r Gwasanaeth Iechyd, neu at bobl yn teimlo'n rhy ofnus i fynd allan.

Mae cynnal a chadw llwybrau troed yn gyfrifoldeb awdurdodau lleol, wrth gwrs, ond beth fydd y Gweinidog yn ei wneud i'w cefnogi i gadw llwybrau mewn cyflwr da y gaeaf hwn, yn ogystal â gwneud addasiadau rhagweithiol i atal difrod yn y dyfodol mewn digwyddiadau tywydd eithafol a'u cadw ar agor ac yn hygyrch i bawb sydd eu hangen?

Diolch am y cwestiwn, Paul.

Pwynt pwysig iawn, rwy'n credu, ac un sy'n aml yn cael ei anwybyddu. Cyfeiriais yn y datganiad yn gynharach bod llwybrau teithio llesol yn rhan bwysig iawn ohono. Mae gennym ni ganllawiau newydd i'w cyhoeddi'n fuan, y byddaf yn gwneud datganiad yn eu cylch yn y Siambr ymhen ychydig wythnosau, y byddwn yn eich annog i roi sylw iddyn nhw.

Mae gennym ni hefyd y gronfa drafnidiaeth ranbarthol; cyfeiriais ati yn gynharach. Mae teithio llesol yn rhan o'r gronfa drafnidiaeth ranbarthol honno. Ond, yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â chydnabod bod yr un materion sy'n effeithio ar ein ffyrdd yn effeithio ar y palmentydd sy'n rhedeg ochr yn ochr â nhw. Ac rwy'n credu bod yna rai pethau y gallwn ni eu gwneud, ac rwy'n credu bod yna—. Rydw i wedi cael llawer o ohebiaeth—mae'n debyg fod y rhan fwyaf o ohebiaeth rydw i wedi'i chael yn y Siambr hon ynghylch parcio ar balmentydd. Mae hyn yn ymwneud â pharcio diystyriol ar ein palmentydd sy'n achosi difrod i'r palmentydd hynny a'u gwneud yn llai hygyrch. Y peth arall y mae'n ei wneud yw ei fod yn gwthio'r rhai mwyaf agored i niwed allan i'r ffordd, felly mae hwn yn ddarn o waith y byddaf yn cychwyn arno, dros y tymor, tra rwyf yn y swydd. Diolch, Paul.

Diolch. Ddirprwy Weinidog, diolch am eich datganiad. Mae newid hinsawdd yn realiti ar hyn o bryd, ac roeddwn i'n siomedig o glywed yn gynharach yn yr wythnos y sylwadau anghyfrifol gan yr wrthblaid yn gwawdio ymdrechion i leihau peryglon llifogydd, gwres mawr, stormydd a chynnydd yn lefel y môr, er gwaethaf effeithiau dinistriol y rhain ar ein cymunedau, yn enwedig ar drafnidiaeth. Mae angen arweinyddiaeth gref ar Gymru nawr a fydd yn sefyll dros ein cymunedau ac yn eu hamddiffyn rhag y peryglon cynyddol hyn, ac rwy'n croesawu eich datganiad.

Ddirprwy Weinidog, nid yw addasu ein seilwaith yn ymwneud â phrosiectau peirianneg mawr yn unig. Mae'n cynnwys penderfyniadau anodd a fydd yn golygu gwahanol effeithiau, costau a manteision i wahanol gymunedau. Er mwyn sicrhau bod y penderfyniadau hyn yn deg ac yn gymdeithasol gyfiawn, mae angen iddyn nhw gynnwys cymunedau. Felly, sut fydd y Dirprwy Weinidog yn sicrhau bod cymunedau amrywiol yn cael rhan ystyrlon yn y gwaith o gyd-ddylunio addasiadau trafnidiaeth?

Diolch am y cwestiwn, Anna.

Rwy'n gwerthfawrogi hynny'n fawr, ac rwy'n credu ei fod yn bwynt pwysig. Mae yna gymunedau sy'n cael ein system drafnidiaeth, boed hynny'n teithio llesol, p'un a yw'n defnyddio'r system drafnidiaeth gyhoeddus, neu unrhyw le arall, yn anoddach nag eraill. Ac maen nhw'n aml yn bobl sydd, yn hanesyddol—ac nid ymosodiad mo hyn ar y weinyddiaeth ddiwethaf yma, ond yn hanesyddol—yn y ffordd rydym ni wedi datblygu ein system drafnidiaeth, wedi cael eu hanwybyddu yn rhy aml. Fe wnaeth sylw Sam yn y cwestiwn datganiad busnes am sut mae pobl ddall yn cael mynediad i'n system trafnidiaeth gyhoeddus argraff neilltuol arnaf i. Mae'n bwynt pwysig iawn i'w wneud.

Rydw i wedi ymrwymo. Dyma un o'r pethau rwy'n credu y gallwn ni wneud gwahaniaeth go iawn iddo. A'r rheswm rwy'n credu ei fod yn bwysig yw oherwydd, os ydym ni'n ei wneud yn iawn y tro cyntaf, bydd yn arbed arian i ni oherwydd ni fydd yn rhaid i ni fynd yn ôl i addasu y tro nesaf, a dyna beth rydym ni wedi cael ein hunain yn ei wneud. Bydd yn ei gwneud hi'n fwy hygyrch i'r cymunedau buddiant hynny y mae angen i ni eu gwasanaethu, ond mae hefyd yn ei gwneud hi'n haws i bawb arall. Rwy'n credu mai dyna un o'r pethau rydym ni'n ei anghofio, os ydych chi'n ei gwneud hi'n haws i rai cymunedau, mae'n gwneud gwahaniaeth enfawr i bawb arall. Felly, mae'n bryder pwysig iawn ac yn rhywbeth rydw i'n ei gefnogi'n llwyr. Diolch, Anna.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Fe gytunodd y Pwyllgor Deddfwriaeth ar ei adroddiad ar y Gorchymyn drafft hwn ar 28 Medi ac fe nododd ymateb Llywodraeth Cymru yr wythnos ganlynol. Mae ein hadroddiad yn cynnwys un pwynt adrodd technegol a wnaed o dan Reol Sefydlog 21.2(v) fel mater sydd angen esboniad pellach. Mae'r pwynt adrodd yn tynnu sylw at y ffaith bod y pwerau galluogi a restrir yn y rhaglith i'r Gorchymyn drafft yn cynnwys adran 19(4) o Fesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010. Fodd bynnag, nid yw'r memorandwm esboniadol yn cynnwys adran 19(4) o Fesur 2010 ymhlith y pwerau galluogi. Mae ymateb Llywodraeth Cymru yn egluro bod y rhaglith i'r Gorchymyn yn gywir. Mae Llywodraeth Cymru wedi gosod memorandwm esboniadol diwygiedig ers hynny i gywiro'r Gorchymyn. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae hwn yn Orchymyn gweinyddol sy'n ceisio diweddaru cyfeiriadau ar draws gwahanol ddarnau o ddeddfwriaeth. Nid oes unrhyw newid i bolisi nac arfer, ac mae Reform UK yn croesawu unrhyw ymdrech i egluro deddfwriaeth. Mae'r dogfennau y tu ôl i'r cynnig yn awgrymu cydweithio rhwng Senedd y DU, Senedd yr Alban a Llywodraeth Cymru, ac mae'r cydweithrediad hwn hefyd yn cael ei groesawu gan Reform UK. Am y rhesymau hyn, byddwn ni'n cefnogi'r cynnig. Diolch.

Diolch yn fawr am y cyfraniadau a dwi'n diolch hefyd am waith y Pwyllgor Deddfwriaeth. Fel y soniais i, mae hwn yn offeryn technegol â ffocws penodol nad yw'n ailagor nac yn newid y polisi sydd ym mhrif Orchymyn eithriadau 2026. Felly, ei bwrpas, yn syml, yw diweddaru cyfeiriadau mewn deddfwriaeth bresennol, a bydd hyn yn sicrhau bod y llyfr statud yn parhau i fod yn glir ac yn gyson pan ddaw Gorchymyn eithriadau 2026 i rym ar 1 Ebrill 2027. Mae'r diwygiadau canlyniadol hyn, felly, yn angenrheidiol ar gyfer gweithrediad trefnus y gyfraith. Maen nhw'n sicrhau bod deddfwriaeth yn cyfeirio at y Gorchymyn eithriadau yn gywir ac yn gyfredol o'r man cychwyn. Felly, dyna oedd diben y cynnig ger ein bron ni heddiw, ac rwy'n gofyn i'r holl Aelodau gefnogi'r cynnig a chymeradwyo'r Gorchymyn diwygio. Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau trwy ddiolch i'm cyd-Aelodau ar y pwyllgor am eu gwaith ar y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol, a osodwyd cyn i mi gael fy ethol yn Gadeirydd. Mae'r pwyllgor wedi ystyried 15 o femoranda ers mis Mehefin 2026. Mae wedi bod yn gorff sylweddol o waith. Mae ein hadroddiad ar y memorandwm hwn yn codi materion sy'n gyffredin i lawer o'r memoranda eraill hynny. Fe ddechreuaf drwy fynd i'r afael â'r themâu cyffredin hynny.

Mae barn Llywodraeth Cymru ynghylch a ddylai'r Senedd roi cydsyniad i'r darpariaethau perthnasol mewn Bil yn rhan bwysig o'r broses cydsyniad deddfwriaethol. Mae'n helpu pwyllgorau'r Senedd i ddod i farn wybodus am y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol. Yn anffodus, fel pob memorandwm arall a osodwyd gan Lywodraeth Cymru hyd yma, nid oedd y memorandwm hwn yn cynnwys argymhelliad ar gydsyniad. Y rheswm a roddwyd yn y memorandwm oedd bod angen i Lywodraeth Cymru ddadansoddi effaith ehangach rhaglen ddeddfwriaethol y DU ar Gymru cyn y gallai ddod i farn. Mabwysiadwyd yr un ymagwedd ar draws yr wyth memoranda cyntaf a osodwyd gan y Llywodraeth Cymru hon. Nid ydym yn derbyn bod penderfyniad i gynnal dadansoddiad o effaith rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU yn rheswm derbyniol dros beidio â chynnwys argymhelliad cydsyniad mewn memorandwm. Nodwn sicrwydd y Cwnsler Cyffredinol fod yr wyth memoranda hyn wedi'u gosod yn ystod amgylchiadau penodol Araith y Brenin yn cyd-fynd â llunio Llywodraeth newydd Cymru. Ers hynny, mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno ar ei hegwyddorion ar ddeddfwriaeth y DU mewn meysydd datganoledig. Rydym yn gobeithio y bydd y rhain yn cael eu defnyddio nawr pan fydd y Llywodraeth yn penderfynu ar ei hargymhellion ar gydsyniad.

Fe gawson ni argymhellion y Dirprwy Brif Weinidog ar gydsyniad yn y pen draw ar 24 Medi, bedwar mis ar ôl i'r Bil gael ei ailgyflwyno. Mae Rheolau Sefydlog yn nodi y dylai memoranda cydsyniad deddfwriaethol gael eu gosod fel arfer o fewn pythefnos. Nid oes yr un memorandwm sydd wedi'i osod gan y Llywodraeth Cymru hon hyd yma wedi bodloni'r terfyn amser hwnnw. Gosodwyd y memorandwm hwn ychydig dros bum wythnos ar ôl i'r Bil gael ei ailgyflwyno. Yn ei hymateb i'n hadroddiad, a gawsom am 16:13 ddoe, mae'r Dirprwy Brif Weinidog yn dweud bod hyn oherwydd bod angen i'r Llywodraeth newydd ystyried y Bil hwn yn fanwl. Cafodd y Bil ei ailgyflwyno yn fuan iawn ar ôl etholiad y Senedd. Rydym yn derbyn bod hyn yn debygol o beri goblygiadau i allu Llywodraeth Cymru i gadw at y terfyn amser o bythefnos. Fodd bynnag, roedd swyddogion a oedd yn gweithio o dan Lywodraeth flaenorol Cymru eisoes wedi cynnal dadansoddiad cyfreithiol o'r Bil yn ystod y chweched Senedd, cyn iddo fod yn destun cynnig i'w gario drosodd. Ac, fel yr wyf wedi nodi uchod, nid oedd unrhyw argymhelliad ar gydsyniad gan y Dirprwy Brif Weinidog. Nid ydym felly yn gweld unrhyw reswm pam na allai'r memorandwm fod wedi'i osod o fewn pythefnos i ailgyflwyno'r Bil.

Fe symudaf ymlaen nawr at y materion penodol sy'n ymwneud â'r Bil sydd o'n blaenau heddiw. Yn gyntaf, ar gydsyniad: rydym yn cytuno ag asesiad Llywodraeth Cymru yn y memorandwm ynghylch pa ddarpariaethau y mae angen cydsyniad y Senedd ar eu cyfer. Yn ail, ar bwerau dirprwyedig: mae egwyddorion Llywodraeth Cymru ar ddeddfwriaeth y DU mewn meysydd datganoledig yn nodi y dylai pwerau i wneud is-ddeddfwriaeth mewn meysydd datganoledig gael eu rhoi i Weinidogion Cymru a Gweinidogion Cymru yn unig. Mae'r egwyddorion hefyd yn nodi, pan gaiff pwerau eu rhoi i'r Ysgrifennydd Gwladol a Gweinidogion Cymru ar yr un pryd, y dylai fod dyletswydd ar yr Ysgrifennydd Gwladol i ofyn am gydsyniad Gweinidogion Cymru cyn eu harfer. Fodd bynnag, mae yna nifer o ddarpariaethau yn y Bil sy'n rhoi pwerau gwneud is-ddeddfwriaeth mewn meysydd datganoledig i'r Ysgrifennydd Gwladol yn unig.

Mae un pŵer o'r fath yn galluogi'r Ysgrifennydd Gwladol i newid pa gyrff cyhoeddus yng Nghymru sy'n ddarostyngedig i ddyletswydd y cyfamod. Rhaid i'r Ysgrifennydd Gwladol ymgynghori â Gweinidogion Cymru cyn arfer y pwerau hyn. Gofynnodd y Dirprwy Brif Weinidog i hyn gael ei newid yn ddyletswydd i gael cydsyniad Gweinidogion Cymru. Gwrthododd Llywodraeth y DU. Ysgrifennodd y Dirprwy Brif Weinidog, er ei bod hi'n ffafrio gofyniad cydsyniad, nad yw'n rhagweld amgylchiadau lle byddai newidiadau yn cael eu gwneud i'r ddyletswydd neu'r canllawiau heb ymgynghori digonol. A all y Dirprwy Brif Weinidog warantu y bydd ymgynghori ystyrlon â Gweinidogion Cymru ynglŷn â'r newidiadau i gwmpas y Bil neu i'r canllawiau statudol gan Lywodraeth y DU hon a Llywodraethau'r DU yn y dyfodol? Yn fwy sylfaenol, mae Llywodraeth y DU wedi gwrthod mynd i'r afael â mater y mae'n ymddangos ei fod yn llinell goch i Lywodraeth Cymru. O ystyried yr achos hwn o dorri egwyddorion Llywodraeth Cymru, a all y Dirprwy Brif Weinidog egluro pam ei bod hi'n argymell bod y Senedd yn rhoi ei chydsyniad i'r Bil? Diolch.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb, Hawliau Dynol a Chyfiawnder Cymdeithasol, rwy'n falch o gyfrannu at y ddadl hon ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer Bil y Lluoedd Arfog. Rwy'n siŵr y bydd Aelodau ar draws y Siambr yn cydnabod cyfraniad sylweddol personél sy'n gwasanaethu, cyn-filwyr a theuluoedd milwrol i gymunedau ledled Cymru. Maen nhw'n gwneud aberth ar ran pob un ohonom, ac ni ddylent wynebu anfantais wrth gael mynediad i'r gwasanaethau cyhoeddus yr ydym i gyd yn dibynnu arnynt.

Mae'r egwyddor honno wrth wraidd cyfamod y lluoedd arfog. Mae'n egwyddor a gafodd gefnogaeth y Senedd wrth ystyried Bil y Lluoedd Arfog blaenorol yn 2021, ac mae'n parhau i fod yr un mor bwysig heddiw ag yr oedd bryd hynny. Cydnabu'r Aelodau yn flaenorol na ddylai cyn-filwyr, personél sy'n gwasanaethu a'u teuluoedd fod dan anfantais o ran cael mynediad i dai, gofal iechyd ac addysg, gan bwysleisio hefyd bwysigrwydd parchu cyfrifoldebau datganoledig yng Nghymru. Mae'r Bil hwn yn ceisio adeiladu ar y sylfaen honno trwy ymestyn dyletswyddau presennol y cyfamod a dod ag ystod ehangach o'r bobl sy'n gwneud penderfyniadau cyhoeddus o fewn y cwmpas. Fel y mae Llywodraeth Cymru wedi'i nodi, dyma'r tro cyntaf y byddai Llywodraeth y DU a Llywodraethau datganoledig yn ddarostyngedig i'r gofynion hyn. Fe wnaeth ein pwyllgor gydnabod o'r cychwyn cyntaf bod cefnogaeth i gymuned y lluoedd arfog yn rhychwantu cyfrifoldebau a gedwir yn ôl a rhai datganoledig. Mae amddiffyn ei hun yn fater a gedwir yn ôl, ond mae llawer o'r gwasanaethau y mae cyn-filwyr a'u teuluoedd yn dibynnu arnyn nhw, gan gynnwys tai ac agweddau ar gymorth cymdeithasol, wedi'u datganoli. Mae hynny'n golygu bod gwaith partneriaeth effeithiol yn hanfodol.

Yn ystod ein craffu, gofynnwyd am ragor o wybodaeth gan Lywodraeth Cymru am sawl mater pwysig, a hoffem ddiolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am ymgysylltu'n adeiladol â ni mewn gohebiaeth ar y materion sydd o ddiddordeb i'n haelodau. Yn gyntaf, roeddem eisiau hyder y byddai'r dyletswyddau estynedig yn cael eu gweithredu mewn ffordd sy'n adlewyrchu amgylchiadau Cymru. Rydym yn croesawu'r sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio'n agos gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn a Llywodraethau eraill ledled y DU i wella'r ffordd y caiff cymorth i gyn-filwyr a theuluoedd sy'n gwasanaethu ei gydlynu. Yn ail, fe wnaethon ni godi pryderon am adnoddau. Gall dyletswyddau newydd greu disgwyliadau a phwysau ychwanegol i gyrff cyhoeddus. Ar adeg pan mae cyllidebau yn parhau i fod dan bwysau, mae'n gwbl rhesymol gofyn sut y bydd unrhyw gostau ychwanegol yn cael eu monitro a'u cefnogi. Felly, rydym yn croesawu ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â Llywodraeth y DU ar y mater hwn, ac yn nodi hefyd fod absenoldeb cyllid ychwanegol yn parhau i fod yn fater sy'n haeddu sylw parhaus.

Fe aethon ni ati hefyd i archwilio cynigion sy'n ymwneud â'r gwasanaeth tai amddiffyn newydd a'r defnydd o dir y Weinyddiaeth Amddiffyn yn y dyfodol. Bydd yr Aelodau yn gwerthfawrogi bod tai yn fater o bwysigrwydd sylweddol ym mhob rhan o Gymru. Croesewir cyfleoedd i wella llety i deuluoedd sy'n gwasanaethu. Yn yr un modd, rhaid i unrhyw gynigion sy'n ymwneud â thir amddiffyn fod yn dryloyw, rhaid iddyn nhw barchu prosesau cynllunio Cymru, a rhaid iddyn nhw gael eu datblygu mewn partneriaeth â chymunedau lleol. Am y rheswm hwnnw, fe wnaethon ni groesawu sicrwydd y bydd y gwasanaeth tai amddiffyn newydd yn ymgysylltu'n llawn â phrosesau cynllunio lleol yng Nghymru, ac y byddai pwerau caffael gorfodol yn parhau i fod yn ddarostyngedig i fesurau diogelu sefydledig. Rydym hefyd yn croesawu'r ymrwymiad i weithio gyda Llywodraeth Cymru i archwilio cyfleoedd pellach sy'n ymwneud â thir amddiffyn a datblygu tai.

Mae'r pwyllgor yn nodi bod yna wahaniaethau rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU o hyd o ran faint o ddarpariaethau sy'n ymwneud â chymhwysedd datganoledig. Serch hynny, rydym yn croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi pwyso ar Weinidogion y DU am ragor o wybodaeth a sicrwydd yn ystod pasio'r Bil a'i bod yn fodlon nawr â'r sicrwydd hwnnw. Felly, er ei bod yn parhau i bwysleisio'r angen am graffu parhaus, yn enwedig o ran goblygiadau cyllido a'r defnydd o dir y Weinyddiaeth Amddiffyn yn y dyfodol, daeth y pwyllgor i'r casgliad y dylai'r Senedd roi cydsyniad deddfwriaethol. Felly, mae'r pwyllgor yn argymell y dylai'r Aelodau gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol heddiw.

Mae Reform UK yn cefnogi Bil y Lluoedd Arfog, a bydd Reform Cymru yn cefnogi'r LCM hwn. Bydd Reform yng Nghymru bob amser yn falch o gefnogi cyn-filwyr yma yng Nghymru. Mae cyfamod y lluoedd arfog yn ymrwymiad o arwyddocâd gwirioneddol. Mae'n darparu na ddylai'r rhai sydd wedi gwasanaethu ddioddef unrhyw anfantais o ganlyniad i'w gwasanaeth, a bod modd cyfiawnhau darpariaeth arbennig i'r rhai sy'n fodlon gwneud yr aberth eithaf dros y wlad hon. I'r rhai sy'n barod i roi popeth dros y wlad hon, mae'r cyfamod yn cynrychioli dyletswydd a rhwymedigaeth y wlad iddyn nhw yn gydnabyddiaeth am hyn. Mae'r rhwymedigaeth honno yn arbennig o bwysig yma yng Nghymru. Amcangyfrifir bod 115,000 o gyn-filwyr yn byw yma—er bod y nifer hwn yn debygol o fod yn llawer uwch—sy'n cynrychioli 4.5 y cant o drigolion 16 oed a hŷn, o'i gymharu â 3.8 y cant yn Lloegr.

Mae byrddau iechyd lleol ac ymddiriedolaethau'r GIG yng Nghymru wedi bod yn ddarostyngedig i ddyletswydd statudol i roi sylw dyledus i'r cyfamod ers mis Tachwedd 2022. Mae'r Bil yn ymestyn y ddyletswydd honno i Weinidogion Cymru eu hunain ac yn ehangu ei chwmpas i gynnwys iechyd a gofal cymdeithasol, cyflogaeth, trafnidiaeth, nawdd cymdeithasol a chyfiawnder troseddol. Fodd bynnag, dim ond pan y gellir dibynnu arni y mae dyletswydd statudol o werth, ac, ym maes gofal iechyd, mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi methu â gweithredu'r cyfamod yn effeithiol. Mae cylchlythyr iechyd Cymru WHC/2023/022 yn darparu y dylai cyn-filwyr gael triniaeth flaenoriaeth ar gyfer cyflyrau sy'n gysylltiedig â gwasanaeth dros gleifion eraill sydd â'r un angen clinigol, ond dim ond 15 y cant o bractisau meddygon teulu yng Nghymru sydd wedi'u hachredu fel rhai sy'n ystyriol o gyn-filwyr. Mae GIG Cymru i Gyn-filwyr, y gwasanaeth iechyd meddwl pwrpasol i gyn-filwyr, yr wyf yn gwirfoddoli iddo, yn gwneud gwaith hanfodol ond dim ond £920,000 y flwyddyn mae'n ei gael, sef tua £8 y cyn-filwr.

Mae Bil y Lluoedd Arfog yn gam ymlaen i'w groesawu, ond nid yw'n ddigon ar ei ben ei hun. Byddwn yn cefnogi'r cynnig heddiw oherwydd ein bod ni'n credu ym Mil y Lluoedd Arfog a'r cyfamod y mae'n ei gynnal. Ond fe fyddwn ni'n dwyn y Llywodraeth i gyfrif am y dyletswyddau a'r rhwymedigaethau hyn sy'n dod i rym. Ac fe fyddwn ni'n barnu'r Llywodraeth hon yn ôl y canlyniadau y mae'n eu cyflawni i gyn-filwyr. Diolch.

Rwy'n croesawu'r memorandwm cydsyniad deddfwriaethol hwn ar gyfer Bil y Lluoedd Arfog. Mae fy mab, Emyr, yn gwasanaethu yng Nghatrawd 1 y Magnelwyr Ceffylau Brenhinol, felly rwy'n gwerthfawrogi'r cyfle i siarad ar y mater hwn heddiw. Mae'r Bil hwn yn cydnabod ystod o eitemau, o fater tai ac eiddo amddiffyn, cyfamod y lluoedd arfog, yn ogystal â diogelu dioddefwyr troseddau gwasanaeth. Mae'r materion hyn yn effeithio'n uniongyrchol ar filoedd o bersonél lluoedd arfog Cymru sy'n gwasanaethu.

Mae'r LCM hwn yn ceisio cydsyniad ar dai amddiffyn ac eiddo arall, sy'n gwneud darpariaethau ar gyfer cynllun 10 mlynedd i adeiladu cartrefi newydd ar draws traean o ystad y Weinyddiaeth Amddiffyn. Rwy'n croesawu hyn, gan fod digartrefedd ymhlith cyn-filwyr yn fater difrifol nid yn unig yng Nghymru, ond ar draws y Deyrnas Unedig yn gyffredinol. Rwy'n credu'n gryf bod rhaid darparu arwyddion a chefnogaeth glir i bersonél y lluoedd arfog a chyn-filwyr ar faterion fel tai, er mwyn iddyn nhw allu trosglwyddo'n ôl i fywyd sifil pan ddaw'r amser hwnnw yn y pen draw.

Nod cyfamod y lluoedd arfog yw darparu cymorth pellach i bersonél presennol y lluoedd arfog a chyn-filwyr. Byddwn i'n gobeithio y bydd fy mab Emyr, yn ogystal â'r holl bersonél milwrol arall, yn cael eu cefnogi a'u bod yn cael mynediad at wasanaethau hanfodol ac yn cael eu trin yn deg.

Mae angen diwygiadau cadarn hefyd i foderneiddio'r gweithdrefnau ymchwilio, cyhuddo a disgyblu ar gyfer dioddefwyr troseddau gwasanaeth. Mae amddiffyniad ar gyfer personél y lluoedd arfog i'w weld yma, gyda gwelliannau o ran cymorth i amddiffyn dioddefwyr y troseddau mwyaf difrifol rhag niwed pellach. Am y rhesymau hyn, rwy'n cefnogi rhoi cydsyniad i'r LCM hwn. Mae arnom ddyled i'n milwyr a'n cyn-filwyr. Diolch yn fawr.

Ddirprwy Brif Weinidog, fel cyd-gadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a'r cadetiaid, rwy'n croesawu'r Bil hwn a chryfhau cyfamod y lluoedd arfog. Mae ein personél gwasanaeth, cyn-filwyr a'u teuluoedd yn haeddu ein cefnogaeth lawn. Ond mae paragraff 25 o LCM y Llywodraeth yn gwneud yn glir bod yn rhaid i gostau gweithredu yng Nghymru gael eu talu o gyllidebau presennol, heb unrhyw gyllid ychwanegol gan Lywodraeth y DU. Felly, hoffwn ofyn i chi, Ddirprwy Brif Weinidog: pa asesiad y mae eich Llywodraeth wedi'i wneud o'r costau hyn, a sut fyddwch chi'n sicrhau bod gan awdurdodau lleol a byrddau iechyd sydd eisoes dan bwysau yr adnoddau a'r arweiniad sydd eu hangen arnynt i gyflawni eu dyletswyddau estynedig o dan y cyfamod? Diolch.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Wrth gloi'r ddadl hon, hoffwn ddiolch i'r pwyllgorau a'r Aelodau am eu cyfraniadau i'r ddadl heddiw. Rwy'n credu bod cynnal y ddadl hon heddiw yn sicrhau bod safbwyntiau'r Senedd yn cael eu clywed a'u cynrychioli wrth i'r ddeddfwriaeth bwysig hon fynd ar ei hynt. Mae'r broses honno'n parhau. Heddiw, mae Llywodraeth y DU wedi cyflwyno gwelliannau pellach i'r Bil. Felly, os ystyrir bod y gwelliannau hyn yn gofyn am LCM pellach, byddaf yn sicrhau bod y Senedd yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf a bod LCM atodol yn cael ei osod.

Rwyf am ymateb yn gyntaf i'r pwyntiau a wnaed gan Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth. Rwy'n cydnabod yn llwyr, ac fe ddywedais i hyn yn fy sylwadau agoriadol, bwysigrwydd rhoi argymhellion clir i'r Senedd ar femoranda cydsyniad deddfwriaethol ar y cyfle cynharaf i gefnogi craffu effeithiol. Fodd bynnag, rwyf hefyd yn cydnabod pwysigrwydd gosod memoranda cydsyniad deddfwriaethol cyn gynted â phosibl, yn hytrach na'u gohirio nes bod Llywodraeth Cymru wedi dod i gasgliad ar ei hargymhelliad. Roeddwn i'n gallu hysbysu'r pwyllgorau o'r sefyllfa unwaith roedd y trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y DU wedi digwydd.

O ran y gofyniad i'r Llywodraeth newydd ystyried y Bil hwn yn fanwl yng ngoleuni ei hymrwymiadau maniffesto, dyna pam na chafodd y terfyn amser cychwynnol o bythefnos ar gyfer gosod yr LCM hwn ar gyfer y Bil ei fodloni. Rydym yn cydnabod yr anawsterau y mae LCMs sydd wedi'u gohirio yn eu hachosi ar gyfer craffu effeithiol; serch hynny, rydym wedi ymrwymo i gyflawni'r broses cydsyniad deddfwriaethol yn effeithiol a chadw at y terfyn amser o bythefnos.

O ran fy argymhelliad, mae'r Bil yn gwneud darpariaeth ynglŷn â dyletswydd gyfreithiol cyfamod y lluoedd arfog o sylw dyladwy, gan ymestyn ei gymhwysiad i Lywodraeth Cymru ac ymestyn y meysydd polisi y mae'n berthnasol iddynt. Mae gennym ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu, fel yr amlinellais, i gynnal egwyddorion y cyfamod, ac rwy'n credu y bydd y ddyletswydd hon yn ein helpu ni a chyrff cyhoeddus eraill i gynnal y cyfamod trwy ei gwneud yn ofynnol i gymuned y lluoedd arfog gael ei hystyried pan fydd penderfyniadau allweddol ar bolisïau yn cael eu gwneud.

Rwyf am droi at y pwyntiau a wnaed gan Gadeirydd y pwyllgor hawliau dynol, cydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol—rwy'n dal eisiau ei alw'n ESJ. O ran y pwyntiau penodol a wnaethoch, rwy'n croesawu cefnogaeth y pwyllgor i rai o'r pwyntiau a wnes yn fy ngohebiaeth i'r pwyllgor. Rwyf eisiau sôn yn gyflym am rai o'r pwyntiau a wnaethoch, yn benodol ynglŷn â thai, oherwydd rwy'n credu bod y pwyllgor wedi codi pwyntiau dilys ynghylch y DHS a gwaredu tir amddiffyn dros ben yng Nghymru, a allai gefnogi ein nodau adeiladu tai. Rwy'n falch bod swyddogion Llywodraeth Cymru a'r Weinyddiaeth Amddiffyn wedi cyfarfod ar 14 Medi i drafod y mater hwn a materion eraill sy'n ymwneud â'r DHS. Rwyf am roi sicrwydd bod fy swyddogion wedi cytuno i weithio mewn partneriaeth i archwilio unrhyw gyfleoedd y gall tir amddiffyn eu cyflwyno o ran adeiladu tai a blaenoriaethau eraill y Llywodraeth, a byddaf yn diweddaru'r Senedd cyn gynted ag y bydd y trafodaethau hyn yn mynd rhagddynt.

Hoffwn hefyd roi gwybod i'r Aelodau y byddaf, ar 30 Tachwedd, yn mynd â phapur i'r Cabinet ynglŷn â'n hymagwedd tuag at gyfamod y lluoedd arfog i gydlynu ein gwaith ar draws y Llywodraeth ac i ysgogi cynnydd yn y maes. Rydym hefyd wedi cynnull cynhadledd cyfamod Cymru cyn hynny, ar 19 Tachwedd, yn Abertawe, a fydd yn dwyn ynghyd y lluoedd arfog, Llywodraeth y DU, cyrff cyhoeddus, y sector preifat a'r trydydd sector i rannu arfer gorau ac archwilio'r heriau y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw gyda'n gilydd o amgylch y cyfamod, y mae llawer ohonyn nhw wedi'u nodi gan Aelodau ar draws y Siambr heddiw.

I gloi, dwi'n credu y dylai cefnogaeth i gymuned y lluoedd arfog ein huno ni i gyd yn y Siambr hon. I gydnabod effeithiau cadarnhaol y Bil hwn, dwi'n argymell bod y Senedd yn cefnogi'r Bil ac yn rhoi ei chydsyniad. Diolch.