Yn y Seithfed Senedd, y brif ddadl ar atal salwch fu cynllun y Dirprwy Weinidog newydd dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol ar gyfer dull trawslywodraethol a strategaeth iechyd y cyhoedd. Mae'r Aelodau hefyd wedi trafod y bwlch mewn disgwyliad oes iach rhwng ardaloedd cyfoethocach a thlotach, fepio ymhlith ieuenctid, nifer sy'n cael brechlynnau a chamddefnyddio sylweddau. Mae Aelodau'r gwrthbleidiau gan amlaf wedi gofyn sut y bydd y dull yn newid canlyniadau yn ymarferol a beth fydd ei gost.
Y prif ddadleuon
Dywedodd Nerys Evans (Plaid Cymru), y Dirprwy Weinidog, fod atal salwch yn flaenoriaeth drawslywodraethol. Disgrifiodd strategaeth newydd ar iechyd y cyhoedd, grwpiau llywodraethu gweinidogol a swyddogol, a gwaith ar derfyn gwariant adrannol ataliol penodedig yng nghyllideb Cymru. Cyfraniadau: [1][2]
Dywedodd Nerys Evans, Zaynub Akbar a Matthew Jones (Plaid Cymru) ac Anthony Slaughter (Plaid Werdd Cymru) fod disgwyliad oes iach yn gostwng a bod y bwlch rhwng ardaloedd difreintiedig a chyfoethog yn eang, gan gynnwys 18 mlynedd i ddynion a 19 i fenywod. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Gofynnodd James Evans (Reform UK) a Jayne Bryant (Llafur Cymru) sut olwg sydd ar y gwaith trawslywodraethol yn ymarferol, beth yw ei gost a sut y mesurir llwyddiant yn ystod y tymor, nid dim ond creu llinell gyllideb. Cyfraniadau: [1][2]
Dywedodd Nerys Evans fod ymgynghoriad yn ystyried pecynnu plaen ar gyfer fêps, cyfyngu ar enwau blasau, dyluniadau llai deniadol a gwerthu o dan y cownter. Nododd Natasha Asghar (Ceidwadwyr Cymreig) fod un o bob tri oedolyn yn byw gydag gordewdra a bron i 4,000 o farwolaethau y flwyddyn oherwydd smygu. Cyfraniadau: [1][2][3]
Ar frechu, cododd Becca Martin (Plaid Cymru) fod 43.7 y cant o blant dwy a thair oed wedi cael brechlyn ffliw. Rhoddodd Mabon ap Gwynfor (Plaid Cymru) y ffigur o 46.1 y cant. Nododd Sioned Rees, swyddog, fod bwlch o 20 y cant yn y nifer sy'n cael y brechlyn HPV rhwng yr ardaloedd lleiaf a mwyaf difreintiedig. Cyfraniadau: [1][2][3]
Cysylltodd sawl Aelod atal salwch â ffactorau ehangach. Cododd Leticia Gonzalez (Plaid Cymru) unigrwydd. Cododd Heledd Fychan (Plaid Cymru) a Jayne Bryant (Llafur Cymru) chwaraeon, nofio a'r celfyddydau. Cododd James Evans (Reform UK) fynediad at gyfleusterau chwaraeon ysgolion. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Ar gamddefnyddio sylweddau a gamblo, dywedodd Jane Dodds (Democratiaid Rhyddfrydol Cymru) na all y gwasanaeth niwed gamblo ymdopi â'r atgyfeiriadau. Gofynnodd Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru) am fwy o leihau niwed, gan gynnwys ymgyrch ymwybyddiaeth am ketamine. Cyfraniadau: [1][2]
Safbwyntiau'r pleidiau
Plaid Cymru
Fel y blaid lywodraethol, mae ei Haelodau yn dweud bod atal salwch yn fater o gyfiawnder cymdeithasol. Disgrifiant strategaeth drawslywodraethol, dull cyllidebol ataliol, rheolau llymach ar fepio a chamau ar anghydraddoldebau mewn sgrinio a brechu. Cyfraniadau: [1][2][3]
Llafur Cymru
Mae ei Haelodau yn croesawu'r dull trawslywodraethol ond yn pwyso am ganlyniadau a mesurau llwyddiant. Cododd Jayne Bryant frechu HPV a'r celfyddydau a chwaraeon ar gyfer iechyd. Cysylltodd Ken Skates frechu mewn ysgolion â chynllunio ar gyfer y gaeaf. Cyfraniadau: [1][2][3]
Reform UK
Mae ei Haelodau yn gofyn beth mae'r gwaith trawslywodraethol yn ei olygu'n ymarferol ac ar ba gost. Dywedodd Paul Marr fod atal salwch yn dibynnu ar fynediad at wasanaethau rheng flaen mewn ardaloedd gwledig. Mae James Evans yn cefnogi nofio ysgol a mwy o gyllid chwaraeon. Cyfraniadau: [1][2][3]
Ceidwadwyr Cymreig
Gofynnodd Natasha Asghar pa gamau pellach fydd yn dilyn ar ordewdra a smygu, a nododd derfynau lle hyfforddi meddygon teulu. Galwodd Peter Fox am strategaeth fwyd genedlaethol. Holodd Paul Davies a oes digon o adnoddau i ddiwylliant a chwaraeon. Cyfraniadau: [1][2][3]
Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
Cododd Jane Dodds fylchau yn y cymorth ar gyfer niwed gamblo ar ôl cyllid yr ardoll, a chyfeiriodd at Iechyd Cyhoeddus Cymru ar y 1,000 diwrnod cyntaf o fywyd fel rheswm dros ofal plant fforddiadwy. Cyfraniadau: [1][2]
Plaid Werdd Cymru
Dywedodd Anthony Slaughter fod anghydraddoldebau iechyd yn amlwg ac yn cynyddu. Cysylltodd hwy â thlodi, ansicrwydd bwyd, tai gwael ac aer llygredig, a dywedodd na ddylai gwirfoddolwyr orfod llenwi'r bwlch. Cyfraniadau: [1]
Yr hyn y mae'r llywodraeth yn cael ei holi amdano
1Beth fydd y dull trawslywodraethol yn ei newid, beth fydd ei gost a sut y mesurir llwyddiant? Atebodd Nerys Evans gyda strategaeth iechyd y cyhoedd, canlyniadau tymor byr, canolig a hir, a chyllideb sy'n dangos beth a wariwyd ar atal salwch. Cyfraniadau: [1][2][3]
2Sut y diogelir atal salwch pan fo pwysau acíwt yn uniongyrchol? Nododd Huw Thomas gyllideb iechyd y cyhoedd o £4 miliwn mewn un bwrdd iechyd. Dywedodd y Dirprwy Weinidog mai'r cam cyntaf yw diffinio a mapio gwariant ataliol. Cyfraniadau: [1][2][3]
3Sut y bydd gofal iechyd ataliol yn cyrraedd gorllewin gwledig Cymru? Gofynnodd Paul Marr am newidiadau penodol. Cyfeiriodd Nerys Evans at y gyllideb atodol, buddsoddi mewn rhestrau aros a chynllun y Prif Weinidog i wirio polisïau ar gyfer cymunedau gwledig. Cyfraniadau: [1][2]
4Sut y gellir codi'r nifer isel o blant sy'n cael y brechlyn ffliw? Cododd Becca Martin hyn. Dywedodd Mabon ap Gwynfor fod byrddau iechyd yn cynllunio i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb, gyda brechu'n dechrau'n gynnar ym mis Medi a'i gwblhau erbyn diwedd mis Tachwedd. Cyfraniadau: [1][2]
5A wneir digon ar adferiad o ddibyniaeth? Gofynnodd Becca Martin sut i adeiladu ar gymorth. Dywedodd Rhun ap Iorwerth fod £68 miliwn y flwyddyn yn mynd i wasanaethau camddefnyddio sylweddau, ac y bydd y Dirprwy Weinidog yn ymgysylltu â phobl â phrofiad bywyd. Cyfraniadau: [1][2][3]
Yr hyn y mae'r cyhoedd yn gofyn amdano
Mae deiseb ar farchnata fêps ar ffurf losin (321 llofnod, 312 o Gymru) yn gofyn am waharddiad. Mae deisebau agored hefyd yn galw am ddileu isafbris uned alcohol (736), cynllun iechyd dynion (321), mynediad haws at frechlyn eryr (177) a mynediad at feddyginiaethau colli pwysau (15).
Pwy mae gweinidogion yn cwrdd â nhw
Mae cyfarfodydd cyhoeddedig y Gweinidogion ar y pwnc hwn gydag elusen cleifion sy'n gweithio ar firws a gludir yn y gwaed (Ymddiriedolaeth Hepatitis C) a'r corff iechyd cyhoeddus cenedlaethol, un cyfarfod yr un.
Yn y Chweched Senedd (2021 i 2026)
O gofnod y Senedd flaenorol, ar gyfer materion sy'n rhychwantu'r ddwy. Mae gweddill y dadansoddiad hwn yn ymwneud â'r Seithfed Senedd yn unig.
Yn y Chweched Senedd, cynhaliwyd dadleuon ar atal salwch ochr yn ochr ag ymateb COVID-19. Dadleuodd yr Aelodau am y ddeddf gofal gwrthdro ac anghydraddoldeb iechyd, rheolau tybaco a fepio, strategaeth gordewdra a imiwneiddio. Tyfodd pryder am fepio ymhlith ieuenctid a chost gordewdra dros y tymor.
Ym mis Ionawr 2022 cyfeiriodd Mike Hedges (Llafur Cymru) at y ddeddf gofal gwrthdro, a dywedodd Delyth Jewell (Plaid Cymru) fod pobl yn yr ardaloedd tlotaf yn byw 18 mlynedd yn llai o flynyddoedd iach. Beio caledi wnaeth Heledd Fychan (Plaid Cymru). Cyfraniadau: [1][2][3]
Yn 2023 dywedodd John Griffiths (Llafur Cymru) fod pleidlais y gwrthbleidiau yn 2016 yn erbyn cyfyngiadau fepio wedi colli amddiffyniad i bobl ifanc. Yn 2024 gofynnodd Mabon ap Gwynfor (Plaid Cymru) am gofrestr manwerthwyr, tra ffafriodd Gareth Davies (Ceidwadwyr Cymreig) well gorfodi. Cyfraniadau: [1][2][3]
Ar ordewdra, holodd Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) yn 2022 a oedd £13 miliwn yn ddigon. Ym mis Ionawr 2026 amcangyfrifodd Jeremy Miles (Llafur Cymru) fod gordewdra'n costio £365 miliwn y flwyddyn i'r GIG. Cyfraniadau: [1][2]
Cyhoeddodd Eluned Morgan (Llafur Cymru) y fframwaith imiwneiddio cenedlaethol yn 2022 i godi cyfraddau a thegwch. Yn 2024 cysylltodd Mabon ap Gwynfor gamwybodaeth ag achosion o'r frech goch. Cyfraniadau: [1][2]
Wedi'i ysgrifennu gan AI ar 30 Hydref 2026 o 140 cyfraniad yn y Senedd rhwng 2 Mehefin 2026 a 22 Hydref 2026, ynghyd â'r deisebau a chyfarfodydd y gweinidogion ar y briff hwn. Mae pob pwynt yn cysylltu â'r cyfraniadau y mae'n seiliedig arnyn nhw; gwiriwch nhw cyn dyfynnu. Sut mae'r dadansoddiad yn cael ei ysgrifennu.
Yr hyn mae'r llywodraeth wedi'i addo
Mae'r Rhaglen Lywodraethu 2026 i 2030 yn perthyn i'r Seithfed Senedd. Dewiswch y Seithfed Senedd i weld pa mor aml mae pob ymrwymiad wedi codi.
Atal afiechyd
Gwella iechyd a llesiant y cyhoedd, ar lefel poblogaeth, drwy ddatblygu Strategaeth a Fframwaith Iechyd y Cyhoedd newydd a chynhwysfawr i Gymru, yn seiliedig ar adolygiad o’r bôn i’r brig o anghenion iechyd y cyhoedd heddiw ac yn y dyfodol.
Ymgorffori atal afiechyd yn yr holl waith datblygu polisi ar draws y llywodraeth gan sicrhau bod camau gweithredu’r llywodraeth ar benderfynyddion cymdeithasol iechyd a llesiant yn cydweddu’n strategol.
Manteisio ar arbenigedd a chynlluniau i leihau effaith clefydau trosglwyddadwy gan ganolbwyntio ar dargedau dileu erbyn 2030 ar gyfer twbercwlosis a feirysau a gludir yn y gwaed gan gynnwys HIV.
Cyflwyno rhaglen genedlaethol Nofio a Diogelwch Dŵr i Ysgolion, gan roi sylfaen i bob disgybl yng Nghymru ar gyfer bywyd egnïol ac iach, magu eu hyder, a chadw plant yn ddiogel o amgylch dŵr.
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, Rhaglen lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais newydd i Gymru, a gyhoeddwyd gyntaf ar 10 Medi 2026. Yn cynnwys gwybodaeth y sector cyhoeddus a drwyddedir o dan y Drwydded Llywodraeth Agored v3.0. Rydyn ni'n dod o hyd i gyfeiriadau drwy baru enwau cynlluniau, cyrff a rhaglenni; dydy cyfeiriad yn dweud dim am gynnydd.
Gan Lywodraeth Cymru
Datganiadau i'r wasg a datganiadau Cabinet diweddaraf Llywodraeth Cymru ar y briff hwn.
Datganiadau, dadleuon a deddfwriaeth yn y Cyfarfod Llawn ar y briff hwn, y mwyaf diweddar yn gyntaf. Mae sesiynau cwestiynau llafar wedi'u cyfrif yn y cyfraniadau isod.
Sut mae'r pleidleisiau hyn yn gweithio: mae'r Senedd yn pleidleisio'n gyntaf ar y cynnig fel y mae. Os yw hwnnw'n methu, mae'n pleidleisio ar bob gwelliant yn ei dro, yna ar y cynnig gydag unrhyw newidiadau a gytunwyd.
Mae pleidleisiau'n cael eu tagio o'u teitlau eu hunain a'r eitem ar yr agenda lle cawson nhw eu cynnal.
Mae pob bar yn dangos cyfran areithiau a chwestiynau'r blaid honno yn y Chweched Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn, fel bod modd cymharu pleidiau mawr a bach. Mae'r llinell syth yn dangos y Siambr gyfan: 0.70%.
Cyfarfodydd gweinidogion â sefydliadau allanol a'u hymrwymiadau ar y briff hwn, o'r gofrestr y mae Llywodraeth Cymru yn ei chyhoeddi bob tri mis. 1 ers etholiad 2026:
24 Medi 2026
Hepatitis C Trust
Cyfarfod, Deputy Minister for Public and Preventative Health
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, cyfarfodydd ac ymrwymiadau gweinidogol. Mae'r gofrestr yn cael ei chyhoeddi dri mis neu fwy ar ôl y cyfarfodydd y mae'n eu rhestru.
Cwestiynau ysgrifenedig
213 cwestiwn ysgrifenedig i Lywodraeth Cymru ar y briff hwn yn y Chweched Senedd, gyda 212 wedi'u hateb hyd yma. Y diweddaraf:
Wedi'i dagio oherwydd: “vaccine”Cyfieithwyd o'r SaesnegCofnod swyddogol
Fesul mis
104
1
202120222023202420252026
Cyfraniadau wedi'u tagio ym mhob mis o'r Chweched Senedd. Ni chynhaliwyd unrhyw gyfarfodydd yn ystod Awst 2021, Awst 2022, Awst 2023, Rhagfyr 2024, Chwefror 2025, Mawrth 2025, Ebrill 2025, Mai 2025, Mehefin 2025, Gorffennaf 2025, Awst 2025, Medi 2025, Hydref 2025, Tachwedd 2025 a Rhagfyr 2025.Dangos y ffigurau
Mis
Cyfraniadau
Mai 2021
12
Mehefin 2021
62
Gorffennaf 2021
39
Awst 2021
Dim cyfarfodydd
Medi 2021
83
Hydref 2021
67
Tachwedd 2021
104
Rhagfyr 2021
70
Ionawr 2022
47
Chwefror 2022
37
Mawrth 2022
47
Ebrill 2022
11
Mai 2022
20
Mehefin 2022
24
Gorffennaf 2022
14
Awst 2022
Dim cyfarfodydd
Medi 2022
35
Hydref 2022
24
Tachwedd 2022
26
Rhagfyr 2022
Sut mae'r briff hwn wedi'i lunio
Mae'r briff hwn yn dilyn ymrwymiadau'r Rhaglen a restrir uchod ac yn tagio'r cofnod â'r ymadroddion isod. Gall paru geiriau allweddol fethu busnes sy'n trafod y mater mewn geiriau eraill, a gall dagio cyfeiriad wrth fynd heibio.
Dangos yr ymadroddion mae'n eu defnyddio
Mae cyfraniad yn cael ei dagio pan fydd ei destun Saesneg yn cynnwys un o'r ymadroddion hyn. Does dim ots am briflythrennau, heblaw mewn byrfoddau, sy'n gorfod cyfateb yn union. Mae hefyd yn cael ei dagio pan fydd teitl yr eitem agenda neu'r cwestiwn yr oedd yn rhan ohono yn cynnwys un, cyn belled â bod y cyfraniad yn 30 gair o leiaf. Mae'r briff hefyd yn cael ei dagio pryd bynnag y mae un o'i themâu'n cael ei thagio.
Mae'r Gweinidogion yn eu swyddi wedi'u rhestru uchod. Y gyfran yw'r rhan o areithiau a chwestiynau'r Aelod ei hun yn y Chweched Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn.
